Үлгі:Қазақ хандары

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақ хандары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5026</id>
    <revision>
      <id>3628875</id>
      <parentid>3628011</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>Ту қате</comment>
      <origin>3628875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4265" sha1="0qo0b402mf6l3ytnyvc4qracf4vz08g" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ хандары
|тақырып = '''[[Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white; font-size:120%; font-family:serif&quot;&gt;Қазақ хандары&lt;/span&gt;]]'''
|сурет = 
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып_стиль = background:#198cf7;
|үсті_стиль = background:#2BB8FF;
|бөлім_стиль = background:#2BB8FF;
|үсті     = '''[[Шыңғыс хан әулеті|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Шыңғыс әулеті&lt;/span&gt;]]''' {{•}} '''[[Қазақ хандарының шежіресі|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Қазақ хандарының шежіресі&lt;/span&gt;]]'''{{•}} '''[[Төре|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Төре&lt;/span&gt;]]'''
|бөлім1 = [[Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Қазақ хандығының хандары&lt;/span&gt;]]
|тізім1 = {{nobr|[[Керей хан|Керей]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Бұрындық хан]] •}} {{nobr|[[Қасым хан]] •}} {{nobr|[[Мамаш хан]] •}} {{nobr|[[Тахир хан]] •}} {{nobr|[[Бұйдаш хан]]}}, {{nobr|[[Тоғым хан]]}}, {{nobr|[[Ахмет хан]] •}} {{nobr|[[Хақназар хан]] •}} {{nobr|[[Шығай хан]] •}} {{nobr|[[Тәуекел хан]] •}} {{nobr|[[Баһадүр хан]]}} {{nobr|[[Есім хан]] •}} {{nobr|[[II Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Салқам Жәңгір хан]] •}} {{nobr|[[Батыр хан]] •}} {{nobr|[[Тәуке хан]] •}} {{nobr|[[Қайып хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан]] •}} {{nobr|[[Әбілмәмбет хан]] •}} {{nobr|[[Абылай хан]] •}} {{nobr|[[Кенесары хан]] }}

|бөлім2 = [[Ұлы жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ұлы жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім2 = {{nobr|[[Жолбарыс хан]] •}} {{nobr|[[Есім Сәмекеұлы]] •}} {{nobr|[[Әбілфайыз хан]]}}

|бөлім3 = [[Орта жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Орта жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім3 =  {{nobr|[[Қайып хан]] •}} {{nobr|[[Болат хан]] •}} {{nobr|[[Сәмеке хан]] •}} {{nobr|[[Әбілмәмбет хан]] •}} {{nobr|[[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ хан]] •}} {{nobr|[[Абылай хан]] •}} {{nobr|[[Күшік сұлтан]] •}} {{nobr|[[Уәли хан]] •}} {{nobr|[[Дайра хан]] •}} {{nobr|[[Бөкейхан Барақұлы]] •}} {{nobr|[[Бөкейұлы Шыңғыс хан|Шыңғыс сұлтан]] •}} {{nobr|[[Ғұбайдолла хан]] •}} {{nobr|[[Кенесары хан]] }}

|бөлім4 = [[Кіші жүз|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Кіші жүз&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім4 = {{nobr|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] •}} {{nobr|[[Қайыпұлы Батыр хан|Батыр хан]] •}} {{nobr|[[Нұралы хан]] •}} {{nobr|[[Әбілғазы хан]] •}} {{nobr|[[Жармұхамбет хан]] •}} {{nobr|[[Есім хан (Кіші жүз)|Есім хан]] •}}  {{nobr|[[Айшуақ хан]] •}} {{nobr|[[Жантөре хан]] •}} {{nobr|[[Арынғазы хан]] •}} {{nobr|[[Шерғазы хан]] •}} {{nobr|[[Қаратай хан]] •}} {{nobr|[[Бөкей хан]] }}

|бөлім5 = [[Бөкей Ордасы|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Бөкей Ордасының&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;хандары&lt;/span&gt;
|тізім5 = {{nobr|[[Бөкей хан]] •}} {{nobr|[[Шығай хан (Кіші жүз)|Шығай хан]] •}} {{nobr|[[Жәңгір-Керей хан]] •}} {{nobr|[[Сайып Керей хан]] }}
|асты_стиль = background:#198cf7;
|асты =  {{Icon|Category}} '''[[:Санат:Қазақ хандары|&lt;span style=&quot;color:white; font-size:100%; font-family:serif&quot;&gt;Санат&lt;/span&gt;]]'''
}}&lt;includeonly&gt;[[Санат:Қазақ хандары]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Азия тарихы|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0qo0b402mf6l3ytnyvc4qracf4vz08g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шығай хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5032</id>
    <revision>
      <id>3628999</id>
      <parentid>3585752</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6453" sha1="iz3eqkc42gyarde09ee5pz80zkx8rsx" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі        = Шығай хан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           =
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = 9-шы [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту               = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1580
| Басқаруын аяқтады        = 1582
| Ізашары     = [[Хақназар хан]]
| Ізбасары           = [[Тәуекел хан]]
| Титулы_2            = 
| Ту_2             = 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     = 
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         = 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = 1500 
| Туған жері     =[[Қазақ хандығы]]
| Қайтыс болған күні        = 1582 
| Қайтыс болған жері       = Кум-Ушкент
| Жерленді       =Кум-Ушкент 
| Діні       = [[ислам]]
| Әкесі               = [[Жәдік сұлтан]]
| Анасы              =Абайқан бегім
| Жұбайы            = 1)Байым бегім

2)Яхшым бегім

3)Дадым бегім
| Балалары               = ұлдары: [[Тәуекел хан]], [[Есім хан]], [[Ондан сұлтан]], Шахым(Шах-Мұхаммед) сұлтан, Ибрагим сұлтан, Али хан, Сулум сұлтан, Сейтқұл сұлтан
қыздары: [[Сабырбике Сұлтан Ханым]], Алтун Ханым, [[Сүзге ханым]], Ляля Ханым, Әдемі
| Партиясы              = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
}}
'''Шығай хан''' — [[қазақ хандығы]]ның тоғызыншы ханы ([[1580]]—[[1582]] жж.) билік құрған.

[[Хақназар хан]] қаза болған соң оның орнына [[Жәдік сұлтан]]ның баласы, [[Жәнібек хан]]ның немересі Шығай 1580-1582 жылдары хан болды. Ол бұл кезде сексен жаста болғанына қарамастан, қазақ халқы үшін беделді хан болды. Оның өміріне қатысты тарихи деректер аз сақталған. Шығай хан қазақ хандығының сыртқы саясатындағы [[Хақназар хан]] ұстаған бағытты жалғастырды. Ол [[Шайбани]] мұрагерлерінің арасындағы қақтығыстарды қазақ мемлекетін нығайту мақсатында ұтымды пайдаланды.

1582 жылы [[Бұхара]] ханы [[Абдолла Хан II|Абдолла]], қазақ ханы Шығай және оның баласы [[Тәуекел хан|Тәуекел сұлтанмен]] күш біріктіріп, [[Ташкент]] билеушісі [[Баба сұлтан]]ға қарсы Ұлытау жорығын  ұйымдастырды. [[Баба сұлтан]] жеңіліп, [[Қыпшақ даласы|Дешті-Қыпшақ]] даласына қашады, [[Өзбектер|өзбек]], қазақ әскерлері Баба сұлтанды [[Сарысу]]ға, Ұлытауға дейін қуады. Шығай хан сол жорықта қайтыс болды. [[Түркістан]]ға қайтып келе жатқан Баба сұлтанды [[Тәуекел хан|Тәуекел сұлтан]] өлтіріп, басын Абдоллаға әкеледі. Қас жауын жойғанға риза болған Абдолла хан Тәуекелге [[Самарқан]] өлкесіндегі [[Африкент]] уәлаятын тарту етеді.

1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін таққа оның ұлы [[Тәуекел хан|Тәуекел]] (1582-1598 жж.) отырады.

== Отбасы ==
=== Әйелдері ===
* Байым-бегім Ханым
* Дадым Ханым
* Яхшым-бегім Ханым

=== Балалары ===
==== Ұлдары ====
*Сейітқұл сұлтан; анасы — Байым — бегім Ханым)
*[[Ондан сұлтан]] (1555-1585; анасы — Байым-бегім Ханым)
*[[Тәуекел хан]] (1562-1598; анасы — Яхшым-бегім Ханым)
*[[Есім хан]] (1565-1628; анасы — Яхшым-бегім Ханым)
*Шах-Мұхаммед сұлтан(1569-???; анасы — Дадым Ханым)
*Али хан (???-1600; анасы — Дадым Ханым)
*Сулум сұлтан; анасы — Дадым Ханым)
*Иброһим сұлтан; анасы — Дадым Ханым)

==== Қыздары ====
*[[Сүзге ханым|Сүзге Ханым]] (??? — 1598; анасы — Байым-бегім Ханым)
*Алтын Ханым; анасы — Байым-бегім Ханым)
*Сабырбике Ханым; анасы — Яхшым-бегім Ханым)

Ең ықпалды және сүйіктісі Шығай ханның екінші әйелі Яхшым-бегім Ханым болды. Болашақта хандар [[Тәуекел]] мен [[Есім хан|Есімді]] және Ғараб [[батыр]]дың әйелі Сабырбике Ханымды дүниеге алып келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Жәдік әулеті]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>iz3eqkc42gyarde09ee5pz80zkx8rsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борис Григорьевич Колкер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17241</id>
    <revision>
      <id>3628962</id>
      <parentid>3460856</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:22:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5724" sha1="ipw6wexp1y8o8fw52pz7wrpr6a8h6bv" xml:space="preserve">[[Сурет:Boris KOLKER.jpg|thumb|right| Борис Колкер]]
'''Борис Григорьевич Колкер''' ([[15 шілде]] [[1939]] ж., [[Тирасполь]] қаласында Молдова КСР-да дүниеге келген) - халықаралық [[Эсперанто]] тілінің оқытушысы және аудармашы, интерлингвист, эсперанто тілінде үш оқыту кітабының шығармашысы. [[Ресей]] және Кеңес Одағының азаматы, 1993 жылдан бері [[АҚШ]] азаматы, [[Кливленд]], [[Огайо]] штаты.

Эсперанто тілін 1957 жылдан бері оқыған, [[интерлинвгистика]]ға арналған мақалалардың авторы, әйгілі эсперанто тіліндегі кітаптардың авторы. Интерлинвгистика саласының докторы, диссертациялық жұмысының тақырыбы эсперантологияға арналған. Vojaĝo en Esperanto-lando (Эсперанто жеріне саяхаты) эсперанто тілін жетік білітіндерге эсперанто мәдениеті мен тарихы туралы сыр шертетін кітабының арқасында ол эсперантоның жол сілтеушісі деген атаққа ие болған.

Колкер Эсперанто Академиясының мүшесі, Дүниежүзілік Эсперанто Қауымдастығының (Universala Esperanto-Asocio) сыйлы мүшесі, &quot;Monato&quot; атты журналдың көмекші редакторы. Жиырма жылдан астам уақыт ішінде Борис Колкердің Ресейде корреспонденттік эсперанто курсын 900-дей адам бітірді, бұл курста Қазақстаннан да қатысқандар бар. Сонымен қатар [[Сан-Франциско университеті|Сан-Франциско]] мен [[Хартфорд университеті|Хартфорд]] университеттерінде эсперанто тілінен дәріс оқыған. 

Қазірде ол Интернационалды Квалификациондық Корреспонденттік Эсперанто курсын басқарады, және Интернационалды Эсперанто Оқытушыларының Лигасының (International League of Esperanto Instructors) (ILEI) Бағалау Комитетінің вице-президенті. Кезінде Кеңес Одағында және Ресейде эсперанто негізін салушы және жетекшісі болған, 1975 жылы Қазақ КСР-да Жас Эсперантистер Одағында қатысты.

=== Диссертациялық жұмыс ===
* ''[https://web.archive.org/web/20121023024927/http://www.miresperanto.narod.ru/konsultoj/kontribuo-1.htm Эсперантоның пайда болуы мен дамуына орыс тілінің қосқан үлесі]'' (rus. Вклад русского языка в формирование и развитие эсперанто.). Мәскеу: ҚСРО Ғылымдар Академиясы, Тіл білімі институты. 1985. Лингвистика докторының диссертациялық жұмысы

=== Оқу кітаптары ===
* &quot;[http://www.esperanto.mv.ru/Lernolibro/index.html Учебник языка эсперанто. Основной курс.]&quot;&quot; (Эсперанто тілінің оқу кітабы. Базалық курсы).
* &quot;[http://www.esperanto.mv.ru/Esp16/index.html Эсперанто за 16 дней. Экспресс-курс.]&quot; (Эсперанто 16 күн ішінде. Экспресс курс). 
* &quot;[http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=4103 Международный язык эсперанто. Полный учебник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122130208/http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=4103 |date=2010-11-22 }}&quot; (Халықаралық эсперанто тілі. Толық оқу құралы).
* &quot;[http://ru.lernu.net/kursoj/kolker/index.php Vojaĝo en Esperanto-lando.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016151346/http://ru.lernu.net/kursoj/kolker/index.php |date=2007-10-16 }}&quot; (Эсперанто жеріне саяхат. Эсперанто тілін жетік білітіндерге Эсперанто мәдениеті мен тарихы туралы сыр шертетін кітап).

{{commons|Category:Boris Kolker}}

[[Санат:15 шілдеде туғандар]]
[[Санат:1939 жылы туғандар]]
[[Санат:Тираспольде туғандар]]
[[Санат:Молдова мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:КСРО лингвистері]]
[[Санат:Ресей лингвистері]]
[[Санат:Молдавия лингвистері]]
[[Санат:АҚШ лингвистері]]
[[Санат:Эсперанташылар]]
[[Санат:Тілдерді жасаушылар мен насихаттаушылар]]
[[Санат:Кишинев тұлғалары]]
[[Санат:Уфа тұлғалары]]
[[Санат:Бирск тұлғалары]]
[[Санат:Кливленд тұлғалары]]
[[Санат:АҚШ-тағы төртінші толқын орыс эмигранттары]]
[[Санат:Эсперанто оқытушылары]]</text>
      <sha1>ipw6wexp1y8o8fw52pz7wrpr6a8h6bv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Созақ ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19054</id>
    <revision>
      <id>3628884</id>
      <parentid>3627803</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Омарбек Мөлдір|Омарбек Мөлдір]] ([[User talk:Омарбек Мөлдір|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3431640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21724" sha1="jz6ckfletrpdfaxngg25oq5hcv5has9" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Созақ ауданы
 |елтаңба             = Coat of arms of Sozak.png
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы   = 
 |ту сипаттамасы        = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 07 |lat_sec =12 
  |lon_dir = E |lon_deg = 68 |lon_min = 38 |lon_sec =24
 |облысы              = Түркістан облысы
 |аудан орталығы          = [[Шолаққорған]]
 |ауылдық округтер саны   = 10 
 |кенттік әкімдіктер саны = 2  
 |қалалық әкімдіктер саны =  
 |ауылдар саны       = 29
 |қалалар саны       =  
 |әкімі              = Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков
 |әкімдіктің мекенжайы  = Шолаққорған ауылы, Жібек жолы көшесі, №16
 |құрылған уақыты    = 1928 
 |жер аумағы          = 41,0 мың 
 |жер аумағы бойынша орны  = 
 |тұрғыны             = 63 055 &lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 
 |санақ жылы          = 2023
 |тығыздығы           = 
 |тығыздығы бойынша орны   = 
 |ұлттық құрамы       =  {{nobr|[[қазақтар]] (91,19%)}}, {{nobr|[[өзбектер]] (7,52%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (0,94%)}}, {{nobr|[[әзербайжандар]] (0,17%)}}, {{nobr|[[қырғыздар]] (0,09%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (0,05%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (0,02%)}}&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |телефон коды        = 
 |пошта индексі       = 
 |сайты               = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-suzak?lang=kk Созақ ауданының әкімдігі
 |карта               = Sozak District Kazakhstan.png
 |әкімшілік бірліктің картасы =   
 |ортаққордағы санаты = 
}}
'''Созақ ауданы''' — [[Түркістан облысы]]ның солтүстігіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік. Жерінің аумағы 41,0 мың км² (облыс жерінің 35,0%-ын қамтиды). Орталығы - [[Шолаққорған]] ауылы. Аудан [[1928 жыл|1928]] жылы қаңтар айында мекендеген 6 болыс ел мен Жылыбұлақ болысы негізінде құрылды.

== Географиялық орны ==
Оңтүстігінде [[Сауран ауданы|Сауран]], [[Бәйдібек ауданы|Бәйдібек]] аудандарымен, солтүстігінде [[Ұлытау облысы]]ның [[Ұлытау ауданы|Ұлытау]], [[Жаңаарқа ауданы|Жаңаарқа]] аудандарымен, шығысында [[Жамбыл облысы]]ның [[Сарысу ауданы|Сарысу]] ауданымен, батысында [[Қызылорда облысы]]ның [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария]], [[Шиелі ауданы|Шиелі]], [[Жаңақорған ауданы|Жаңақорған]] аудандарымен шектеседі.

Аудан жерінің көпшілік бөлігін тасты-құмды шөлді жазық ([[Бетпақдала]], [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]]) алып жатыр. Оңтүстік және оңтүстік-батысын ала [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] жотасы орналасқан. Солтүстік-батысында [[Ащыкөл ойысы|Ащыкөл]] ойысы, Тамғалы соры, орталық бөлігінде Тамғалынұра қонысы, шығысында Сүмбешетарал қонысы мен сор жерлер орналасқан. Созақ ауданының ең биік жері - Бессаз ([[Мыңжылқы (тау сілемі)|Мыңжылқы]]) (2176 м).

== Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ==  
Климаты тым континентті. Қысы солтүстігінде суық, оңтүстігінде біршама жылы. Жазы ыстық, қуаң, аңызақты. Қаңтар айының орташа жылдық температурасы -7-12°С, шілдеде 24-27°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 150-250 мм. Қаратаудан Үшбас, Үштөбе, Торлан, Балдысу, Жылыбұлақ, тағы басқа шағын өзендер басын алады. Батыс  жағындағы  Көктөбе  елді  мекенінің  жанынан  Суындық өзенінің  мүлдем тартылып қалуына байланысты, &quot;Суындық&quot;  су  қоймасы  салынуы қолға  алынады.  Қызылкөл, Ақжайқын, Айдын, т.б. көлдері бар. Ауданда уран кентасы, таскөмір өндіріледі. Жерінің басым бөлігі сұр топырақты, сор, сортаңды, құмды. Өсімдіктерден жусан, бұйырғын, көкпек, жыңғыл, сексеуіл; таулы өңірде киік оты, тобылғы, қызылқайың өседі. Жануарлардан қасқыр, қарсақ, түлкі, қоян, жабайы шошқа, киік, күзен, борсық, бауырымен жорғалаушылар мекендейді.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]&lt;/ref&gt; !! 1999 !! 2009&lt;ref&gt;[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; !! 2021
|-
| 16300 || {{өсім}}20166 || {{өсім}}34533 || {{өсім}}43713 || {{өсім}}44824 || {{өсім}}47231 || {{өсім}}51935 || {{өсім}}61958
|}
Тұрғындары 61 512 адам ([[2019 жыл|2019]]). Созақ ауданының тұрғындарының құрамы көп ұлтты. Халқының 91,02% астамы - қазақтар, қалғаны - өзбектер, орыстар және басқа ұлт өкілдері. Аудандағы ірі елді мекендер: Шолаққорған, Созақ, Теріскей, Таукент, Қыземшек, Шақырық, Қарақұр, Құмкент ауылдары. Ауылда қаракөл қойын, түйе, жылқы, биязы жүнді қой, етті-сүтті ірі қара, астық өндіруге маманданған 10 кеңшар болған. Олардың негізінде 329 шаруашылық нысаны құрылды: 8 өнеркәсіп нысаны, 321 агроқұрылым. Өнеркәсіп кәсіпорындары облыстағы тау-кен өндірісінің негізгі (87,5%) өндірушілері. Ауыл шаруашылығының жетекші саласы - ет, сүт  өндіру болып табылады.

== Әкімшілік бөлінісі ==
29 елді мекен 2 кенттік әкімдік пен 10 ауылдық округке біріктірілген:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Жартытөбе ауылдық округі (Созақ ауданы)|Жартытөбе ауылдық округі]] ||3305 ||{{өсім}}3650 ||110,4 ||1663 ||{{өсім}}1858 ||111,7 ||1642 ||{{өсім}}1792 ||109,1
|-
| [[Жуантөбе ауылдық округі (Түркістан облысы)|Жуантөбе ауылдық округі]] ||1923 ||{{өсім}}1987 ||103,3 ||983 ||{{өсім}}992 ||100,9 ||940 ||{{өсім}}995 ||105,9
|-
| [[Қарақұр ауылдық округі]] ||2960 ||{{өсім}}2976 ||100,5 ||1545 ||{{құлдырау}}1527 ||98,8 ||1415 ||{{өсім}}1449 ||102,4
|-
| [[Қаратау ауылдық округі (Түркістан облысы)|Қаратау ауылдық округі]] ||1801 ||{{өсім}}1977 ||109,8 ||948 ||{{өсім}}1027 ||108,3 ||853 ||{{өсім}}950 ||111,4
|-
| [[Құмкент ауылдық округі]] ||3333 ||{{құлдырау}}3162 ||94,9 ||1752 ||{{құлдырау}}1666 ||95,1 ||1581 ||{{құлдырау}}1496 ||94,6
|-
| [[Қыземшек кенттік әкімдігі]] ||4142 ||{{құлдырау}}4050 ||97,8 ||2027 ||{{өсім}}2096 ||103,4 ||2115 ||{{құлдырау}}1954 ||92,4
|-
| [[Созақ ауылдық округі]] ||8393 ||{{өсім}}9641 ||114,9 ||4261 ||{{өсім}}4894 ||114,9 ||4132 ||{{өсім}}4747 ||114,9
|-
| [[Сызған ауылдық округі]] ||3376 ||{{өсім}}3820 ||113,2 ||1733 ||{{өсім}}1983 ||114,4 ||1643 ||{{өсім}}1837 ||111,8
|-
| [[Тасты ауылдық округі (Түркістан облысы)|Тасты ауылдық округі]] ||1410 ||{{өсім}}1470 ||104,3 ||706 ||{{өсім}}768 ||108,8 ||704 ||{{құлдырау}}702 ||99,7
|-
| [[Таукент кенттік әкімдігі]] ||6702 ||{{өсім}}7673 ||114,5 ||3277 ||{{өсім}}3866 ||118 ||3425 ||{{өсім}}3807 ||111,2
|-
| [[Шолаққорған ауылдық округі]] ||13901 ||{{өсім}}20908 ||150,4 ||6937 ||{{өсім}}10651 ||153,5 ||6964 ||{{өсім}}10257 ||147,3
|-
| [[Шу ауылдық округі]] ||689 ||{{құлдырау}}644 ||93,5 ||365 ||{{құлдырау}}341 ||93,4 ||324 ||{{құлдырау}}303 ||93,5
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||51935 ||{{өсім}}61958 ||119,3 ||26197 ||{{өсім}}31669 ||120,9 ||25738 ||{{өсім}}30289 ||117,7
|}

== Ақбикеш мұнарасы ==
Созақ жеріндегі қарт Қаратаудың батыс сілемдерінде орналасқан Ақсүмбе елді мекені - кезінде әйгілі қала болған. Қала орнынан 500 метрдей жерде қаламен бірге ХІІ ғасырда салынған Ақбикеш мұнарасы орналасқан. Тарихи деректерде Ақбикеш мұнарасы Әмір Темірдің Тоқтамысқа қарсы жорықтарында Дешті Қыпшақ даласын бақылап отыру үшін қарауыл мұнарасы ретінде пайдаланылғаны айтылады. Сондай-ақ әртүрлі аңыздарда мұнараны Ақбикеш есімді арудың атымен байланыстырады. Ақбикеш мұнарасының әдепкі көлемі - ені 14 метр, биіктігі 25 метр болса, бүгінде ені 7 метр, биіктігі 11 метрге жуықтайды. Бүгінгі күні мұнараның сыртқы және ішкі кейіпі толық сақталғанымен, архитектуралық талаптарға сәйкес реставрация жұмыстарын жүргізуді қажет етеді.

== Шаруашылығы ==
Ауданда қаракөл қойы, түйе, жылқы, биязы жүнді қойы, етті сүтті ірі қара өсіруге, астық өндіруге маманданған 10 кеңшар болды, кейін олар мемлекет меншігінен алынды. Өнеркәсіп кәсіпорындары облыстағы таукен өндірісінің негізгі (87,5%) өндірушілері. Ауылдың шығысының жетекші саласы ет а.ш ның өнімінің 58,8%)-ы, сүт өндіру 17,2% болып табылады. Ауданда облыстағы сиырдың 3,2%-ы мен ешкінің 9,6 %-ы қаракөл қойының 24,7%-ы, жылқының 5,8%, түйенің 50,1%-ы, құстың 2,1%-ы өсіріледі. 40-ан астам жалпы орта білім беретін, кәсіптік-тех., музыка, спорт мектептері, кітапханалар, аудандық газет, аудандық мәдениет үйі, халық театры, клубтар, аудандық аурухана, емхана, тубдиспансер, фельдш. акушерлік пунктер тұрғындарға қызмет көрсетеді. Созақ топырағында [[Ысқақ бап]], [[Қарабура]], [[Баба түкті Шашты Әзіз]], [[Саңғыл би]], т.б. әулиелерге қойылған тарихи ескерткіштер бар. Ауданда қазақтың әйгілі күйші сазгері [[Сүгір Әліұлы|Сүгір]] туып өскен.

== Созақ ауданының мешіті ==
[[Созақ мешіті]] — 19 ғ-дың соңы 20 ғ-дың басы сәулет өнері ескерткіші. Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданындағы Созақ ауылында орналасқан. Созақ мешіті — тік төртбұрышты ғимарат. Ескерткіш күйдірілген кірпіштен тұрғызылған, сонымен қатар ағаш конструкциялы бөлшектер кеңінен пайдаланылған, шатыры қаңылтырмен жабылған. Мешіт негізінен айуанмен жалғасатын шаршы намаз залдан тұрады. Ғимараттың маңызды композициялы өзегі жоғарғы бөлігінде витражы және бұрыш-бұрышында үйлесімді мұнаралары бар биік порталды дарбаза мен алдыңғы беті болып табылады. Айуанның қаңылтыры шатырын оймышты сәнді бағаналар тіреп тұр. Сонымен қатар Созақ мешітінің композициясында Орталық Азия мен орыс архитектурасының элементтері қатар қолданылған.&lt;ref&gt;&quot;Қазақстанның Ұлттық энциклопедиясы&quot;,  2013 ж.&lt;/ref&gt;

==Тарихи ескеркіштер==
===Баба Түкті Шашты Әзіз әулие кесенесі===
Аудан территориясында орналасқан, құнды саналатын тарихи мұнаралардың бірі - Баба Түкті Шашты Әзіз мазары. Құмкент ауылының маңындағы Жылыбұлақ жерінде орналасқан Баба Түкті Шашты Әзіз кесенесі бүткіл қазақ жұрты қиын қыстауда табынатын, жауға шапқанда ұрандататын киелі әулие болған. Күш атасы Қажымұхан додаға түскенде: -«Уа аруақ, Баба түкті Шашты Әзіздің рухы қолдай гөр»-деп сыйынған.

Баба Түкті Шашты Әзіздің есімі «Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр», «Шора батыр» жырларында жиі айтылады. Алтын ордаға билік жүргізген Едіге би Шашты Әзіз әулиені өзінің түп атасы санаған. Сондай-ақ тарихи деректерде Баба Түкті Шашты Әзіздің есімі Орта Азия, Қазақстан жеріне ислам дінін уағыздаушы болып саналатын Ысқақ бабтың замандасы, үзеңгілес серігі ретінде жиі айтылады.

===Ысқақ бап әулие кесенесі===
Дала түріктеріне Ислам дінін ең алғашқы таратушылардың бірі Ысқақ бап деп саналады. Мұхаммед пайғамбардың Хазіретәлі ұрпақтарының бірі. Тарихи жазбаларда Ысқақ бап Түркістанға хижраның 150-ші жылдары, яғни қазіргі жыл санауымен алғанда 762-767 жылдары келгені айтылады. Сол кездегі дала түріктерінің ең соңғы шекарасы болып саналатын Қаратаудың терістігіндегі Қаракөз бұлағының маңына қоныс теуіп, тұрақтанып қалған. Сол жерге мешіт, медресе салып, бала оқытып, қазақ тайпаларын исламға уағыздаған. Ысқақ бап қайтыс болған соң сонда жерленіп, басына сағана орнатылған. Содан бері жергілікті тұрғындар сол жерді Бабата елді мекені деп атап кеткен.

===Қарабура әулие кесенесі===
Түркі тектес халықтардың әулие тұлғасы, Орта Азияға Ислам дінін уағыздауға елеулі ықпал еткен сахарадағы әскери ақсүйектердің абызы Қарабураның тарихымызда алатын орыны ерекше. Ислам дінін уағыздауда Қожа Ахмет Яссауи мен Қарабура тізе қосып, қажыр-қайрат, мақсат-мүдделерін ортақтастырған. Қожа Ахмет Яссауи дүние салғанда, өзінің өсиеті бойынша оның мәйітін арулап табыс ету рәсімі Қарабураға жүктеліпті. Бұл Қарабура әулиенің өз заманындағы орны  мен беделін айғақтайды.

Қарабура сағанасының ерекшелігі, оның сағанасына жапсара өскен қараталмен айрықшаланады. Бұл талдың қай заманнан бері өсіп тұрағанын ешкім білмейді. Аңыз деректеріне қарағанда Қарабура әулие түием шөккен жерде дүниеден өтіп жерленемін деген екен. Түйесі Созақ даласына келген уақытта шөгіп, осы жерге Қарабура қолындағы асасын қадап, дүниеден өткен деседі. Ол аса кейін көгеріп үлкен ағашқа айналады. Дауласқан екі жақ шындыққа жету үшін осы Қарабура ағашының шыбығын  кесейік дейді екен. Өйткені Қарабура әулие ағашының шыбығын кескенде одан қан тамып, өтірік айтып, өміріне ант ішкен болса, ол адам кеміс немесе тіптен өліп те кетеді деседі.

===Санғыл би кесенесі===
Бізге жеткен деректер бойынша Санғыл руының түбірі мен тегін Шыңғысты таққа отырғызып, хан көтерген тарихи қайраткерлердің бірі қоңырат Санғыл биден таратады. Ескі аңыз бойынша Шыңғысты ақ кигізге көтеріскен қоңырат Санғыл биге: «Ұраның - қоңырат, құсың - қыран, ағашың - алма ағашы, таңбаң - ай болсын» деп бата берген деседі. Түрік, моңғол шежірелерінде аты қалғанына қарап тарихшылар Саңғылды 1180 жылы туған деп тұжырымдайды. Санғылдың Шыңғыс ханға жақын жүруін оның бәйбішесі Бөртеге рулас туыстығынан деп жорамалдайды. Саңғыл руының ұраны «Мүлкаман» болуына қарап кейбір зерттеушілер Саңғылды Мүлкаман батырдың шөбересі деп те айтады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Түркістан облысы}}
{{Созақ ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Созақ ауданы]]</text>
      <sha1>jz6ckfletrpdfaxngg25oq5hcv5has9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25177</id>
    <revision>
      <id>3629174</id>
      <parentid>3514832</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3629174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23597" sha1="c7ypoedaej2eq9cjgmhg9yqcnf2bi5g" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Шыңғыс Айтматов
 | Шынайы есімі         = Чыңғыз Айтматов&lt;br&gt;Чингиз Айтматов
 | Суреті               = Tschingis Ajtmatow.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = Айтматов, 2003 жыл
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 12.12.1928
 | Туған жері           = [[Шекер (айыл)|Шекер]], {{туғанжері|Талас ауданы|Айтматов ауданында}}, [[Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)|Қырғыз АСКР]], [[КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 10.6.2008
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Нюрнберг|Нюрнбергте}}, [[Бавария]], [[Германия]]
 | Жерленген жері       = [[Ата-Бейіт]]
 | Азаматтығы           = 
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               = 
 | Мансабы              = {{hlist|жазушы|саясаткер|қоғам қайраткері}}
 | Шығармашылық жылдары = 1952–2006
 | Бағыты               = 
 | Жанры                = 
 | Шығармалардың тілі   = 
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов'''{{efn|{{lang-ky|Чыңғыз Төрөкул уулу Айтматов}}, {{lang-ru|Чингиз Торекулович Айтматов}}}} ([[12 желтоқсан]] [[1928 жыл]], [[Шекер (айыл)|Шекер]], [[Талас облысы]] – [[10 маусым]] [[2008 жыл]], [[Нюрнберг]], [[Германия]]) — кеңестік және қырғызстандық жазушы, қоғам және мемлекет қайраткері. Қырғызстанның халық жазушысы, Қырғызстан Ғылым Академиясының, Еуропа Ғылым Академиясының академигі, Социалистік Еңбек Ері.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

Қырғыз елі арасындағы Найман тайпасының Қытай руының Шекер бұтағынан шыққан.
''«Аспалы көпір», «Жәмила», «Найман ана» «Алғашқы ұстаз», «Қош бол, Гүлсары», «Ертегіден соң», «Ерте қайтқан тырналар»'' тағы басқа әңгіме, повесть жинақтары, «Жанпида», «Боранды бекет» романдары жарық көрді. «Көктөбедегі кездесу» (Қ. Мұхамеджановпен бірге) спектаклі көптеген елдердің театр сахналарында қойылды. Айтматов жазушы  [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. О. Әуезов]]тың мол салалы, кең арналы шығармашылығына ой айтқан «Ұстаз туралы сөз» атты мақаласында (Біздің Мұхтар. - А., 1976) «[[Абай жолы (роман)|Абай жолы»]] эпопеясының бас кейіпкері - [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] тұлғасына тоқтала келіп: «Абай секілді ой-арманы азат, шетсіз ақындық, шексіз адамдық тұлғаның өзін қоршаған ожар, топас тоң мойын топпен тартысқа түсуі және мұндағы сирек ұшырасатын жаңалық пен тазалық Абайды дүниежүзілік трагедияның шыңына шығарады...» - деп жазды. Айтматов КСРО Мемлекеттік сыйлықтарының, Лениндік сыйлықтың, көптеген халықаралық, сыйлықтардың лауреаты.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

==Хронология== 
Қырғыз ауылшаруашылығы институтын бітірген соң, 1948 жылы [[Жамбыл облысы]], [[Құлан ауылы]]ндағы агротехникалық колледжін зоотехник мамандығымен тәмамдаған. [[1956 жыл|1956]] — [[1958 жыл|1958]] жылдары [[Мәскеу]]дегі Жоғарғы әдебиет курсында тыңдаушы, [[1959 жыл|1959]] — [[1960 жыл|1960]] жылдары “Литературный Киргизстан” журналының редакторы, [[1960 жыл|1960]] — [[1965 жыл|1965]] жылдары “Правда” газетінің Қырғызстандағы меншікті тілшісі, [[1965 жыл|1965]] — [[1986 жыл|1986]] жылдары Қырғызстан Кинематографистер одағының төрағасы, [[1986 жыл|1986]] жылы Қырғызстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы, [[1988 жыл|1988]] жылы “Иностранная литература” журналының Бас редакторы, [[1990 жыл|1990]] жылы  [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның [[Люксембург]]тегі елшісі болды. [[1991 жыл|1991]] жылдан [[Қырғызстан]]ның [[Бельгия]]дағы төтенше және өкілетті елшісі. 2008 жылдың 10 маусымында Германияның Нюрнберг қаласында дүниеден озды. Жерлеу рәсіміне қаламдас інілерінен Қазақстаннан Шерхан Мұртаза, Әбіш Кекілбайұлы, Нұрлан Оразалин келіп, қатысты. Бішкектегі Ата-Бейіт зиратына жерленді.
[[Сурет:Ata-Beyit_Memorial_near_Bishkek_03-2016_img02.jpg|нобай|оңға|Шыңғыс Айтмат жерлеген Ата-Бейіт зираты. Бішкек, Қырғызстан.]]

==Еңбектері== 
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-577.jpg|right|250px]]
“Әшім” атты тұңғыш әңгімесі [[1952 жыл|1952]] жылы жарияланды. Онан кейін “Аспалы көпір” ([[1956 жыл|1956]]), “Бетпе бет” ([[1957 жыл|1957]]) тағы басқа әңгімелері жарық көрді. Жазушыны алғаш әлемге танытқан таңдаулы туындысы әйгілі “Жәмила” повесі ([[1958 жыл|1958]]).
[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] пен француз жазушысы, [[Луи Арагон]] осы шығарма арқылы Айтматов дарынын жоғары бағалап, жүрек жарды пікір айтқан. Жәмила бейнесі соны сымбатымен әрі жаңашыл, сезімтал, жігерлі қасиеттерімен, өз бақыты үшін күресе білген батылдығымен, тал бойы мінсіз сұлу нәзіктігімен оқырман қауымды баурап алды. Ол қырғыз әйелдерінің жаңа буынының өкілі ретінде қабылданды. Осыдан кейін-ақ Айтматов шығармашылығы ерекше құбылыс болып саналып, оның қаламынан туған әрбір туындысы әлемдегі мың-сан оқырман асыға күтіп, қолдан-қолға тигізбей оқитын құрметке ие болды.

== Экранизациялау== 
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-580.jpg|right|250px]]
Ш.Айтматовтың 20 астам шығармасы экрандалып, басқа да көптеген шығармалары сахнада ойналды: 
* Қазақ академиялық драма театрында «Ана-Жер-Ана» (1964 ж, реж. Ә. Мәмбетов) 
* Мәскеудегі жастар театр студиясы «Буранный полустанок» (1980 ж. реж. В. Спесивцев) 
* П.А.Ойновский атындағы Якутия академиялық драма театры «Желанный голубой берег мой» (1982 ж. Реж. А. Борисов) 
* В.Спесивцев атындағы Мәскеу эксперимантальды театры «Тавро Кассандры» (2007 ж.) 
* Бішкектегі Ш.Айтматов атындағы драма театры «Қызыл алма» (2009 ж. реж. Н. Асанбеков) 
* Мәскеудегі Пушкин атындағы театрда «Материнское поле» (2012 ж.реж.С.Землянский) 
* Геннадий Чихачёв театры «Плаха» (2013 ж. Г. Чихачёв)
2010 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының сахнасында Шыңғыс Айтматовтың &quot;Ана жер Ана&quot; спектаклін сахналаған Қазақ еліне есімі белгілі театр режиссері,Шыңғыс Айтматов атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Қуандық Қасымов, бұл қойлымды жаңа бағытта,жаңа форматта сахналап өзіндік ерекше қолтаңбасымен көзге түсті. Жаңа форматта қойылған бұл спектакль қырғыз бен қазақ көреремендерінің жүрегіне жол тапты. Спектакльде Толғанайдың ролін Қазақстанның халық артисі Мәкен Рахымжанова орындап елдің ыстық ықыласына бөленді. Спектакль театр репертуарында әлі күнге дейін жүріп келеді.

50 жыл бұрын сахналанған «Ана-Жер ана» қойылымының режиссері, театр тарланы [[Әзірбайжан Мәмбетов]]тың ізбасары жас, талантты [[режиссер]] [[Дина Жұмабаева]] трагедияны қайта түлетті. 2014 жылдың қазан айында [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысты]]қ Нұрмұхан Жантөрин атындағы музыкалық-драма театрында Ш.Айтматовтың елу бір жыл бұрын жазылған «Құс жолы» повесі бойынша сахналанған «Ана-Жер ана» қойылымының премьерасы ХІІ-ші маусым шымылдығын ашты.

==Шетелге таралуы==
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-579.jpg|right|250px]]
Шығармалары шет елдерге де кеңінен танылды. Айтматов қаламынан туған әрбір шығарма адамзаттық көкейкесті мәселелерді қозғауымен, сыршылдығымен, шыншылдығымен, жаңашылдығымен ерекшеленеді. Айтматов туындылары түгелдей дерлік қазақ тілінде жарық көрді. Сонымен бірге француз, неміс, жапон, араб, түрік, парсы тағы басқа дүние жүзінің көптеген тілдеріне аударылды. Айтматов “Тау мен дала хикаясы” атты шығрамалар жинағы үшін [[1963 жыл|1963]] жылы Лениндік сыйлық алды. “Қош бол, Гүлсары” ([[1967 жыл|1967]]), “Ерте кеткен тырналар” ([[1975 жыл|1975]]) повестері, “Боранды Бекет” романы ([[1980 жыл|1980]]) үшін үш мәрте ([[1968 жыл|1968]], [[1977 жыл|1977]], [[1983 жыл|1983]]) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мемлекеттік сыйлығының иегері болды. “Шынарым менің, шырайлым менің” ([[1960 жыл|1960]]), “Алғашқы ұстаз” ([[1962 жыл|1962]]), “Ақ кеме” ([[1970 жыл|1970]]) повестерінде Айтматов замандастарымыздың түрлі мінез болмысын, жастардың шынайы махаббатын, адам бойындағы мейірім мен қатыгездіктің табиғатын толғана суреттейді. “Ана– Жер ана”([[1963 жыл|1963]]) повесінде қырғыз халқының Отан соғысы жылдарындағы басынан кешкен қасіретін, қайғысын, сол ауыртпалықты көтере білген рухы биік Толғанай бейнесін шыншыл да, асқан шеберлікпен сомдаған. “Ана–Жер ана” спектаклі ең алғашқы рет [[Алматы]]да, [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]нда табыспен қойылды. Адамзаттың Айтматовы аталып кеткен, заманымыздың заңғар жазушысының кейінгі “Жанпида” ([[1986 жыл|1986]]), “Кассандра таңбасы” ([[1995 жыл|1995]]) романдары философиялық тереңдігімен ерекшеленеді. Өмірдің сан  қатпар сыры мен қырына үңілген, соның болмысын ашып көрсетуге бой ұрған зерделі зерттеу, пайымдауы мен тың, тосын көркемдік кестесімен қызықтырады. Оқырман назарын адамгершілік мінез құлықтың толғақты мәселелеріне аударады. Айтматов шығармалары бойынша көптеген көркем фильмдер түсірілді. Бірсыпыра шығармаларының желісімен жасалған драмалық туындылары /“Шынарым менің, шырайлым менің”, “Боранды бекет”/, қазақ драматургі [[Қалтай Мұхамеджанов]]пен бірігіп жазған “Көктөбедегі кездесу” пьесасы Қазақстанның республикалық, облыстық театрлары сахнасынан берік орын алды. Қазақ ақыны [[Мұхтар Шаханов]]пен бірігіп жазған “Құз басындағы аңшының зары” атты эссе кітабы ([[1997 жыл|1997]]) жарық көрді. Осы екеуі бірігіп жазған “ Сократты еске алу түні немесе миғұла терісі үстіндегі сот” атты  пьесасы Қазақстанның [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қойылды ([[1998 жыл|1998]]).Сонымен қатар бұл шығарма 1999 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының сахнасында &quot;Сократ түні&quot; деген атпен қзақтың белігілі режиссері,Шыңғыс Айтматов атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Қуандық Қасымовтың ,сахналауымен дүниеге келіп,сол жылы өткізілген &quot;Айтматов және Театр&quot; атты халықаралық театрлар фестивалінде төрт бірдей жүлдені иеленді: &quot;Ең үдік режиссура&quot;(Қуандық Қасымов),&quot;Ең үздік әйел образы&quot; ( Гүлшат Қыпшақова), &quot;Ең үздік екінші пландағы образ&quot; (Спандияр Мұқышев), &quot;Ең үздік эпизод&quot; (Әнапия Ахмет).
Айтматов бірсыпыра Еуропа елдері академияларының құрметті академигі, бірнеше рет КСРО Жоғарғы Кеңесіне, Қырғызстан Жоғарғы кеңесіне депутат болып сайланды. Айтматов ҚР Президентінің [[1993 жыл|1993]] жылғы Бейбітшілік пен рухани татулық сыйлығының лауреаты.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,, 1-том&lt;/ref&gt;[[1997 жыл|1997]] жылы шілде айында  ЮНЕСКО-ның Париждегі штаб-пәтерінде өткен Әуезовтің 100 жыддық мерейтойына арналған конференцияны Айтматов басқарып, сөйлеген сөзінде улы жазушыға деген өз сүйіспеншілігі мен ыстық  ықыласын, талант қүдіретіне бағытталған ақ ниетін білдірді.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]], 1-том&lt;/ref&gt;

==Ескертпелер==
{{Notelist}}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Айтматов, Шыңғыс Төреқұлұлы}}

[[Санат:12 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:Талас ауданында туғандар]]
[[Санат:10 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2008 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Нюрнбергте қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:Қырғыз жазушылары]]
[[Санат:Қырғызстан жазушылары]]
[[Санат:XX ғасыр жазушылары]]
[[Санат:XXI ғасыр жазушылары]]
[[Санат:КСРО сценарийшілері]]
[[Санат:Қырғызстан сценарийшілері]]
[[Санат:XX ғасыр сценарийшілері]]
[[Санат:Қырғызстан батырлары]]
[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Манас орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достлық орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері]]
[[Санат:Крупская медалінің иегерлері]]
[[Санат:Күлкі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Мажарстандық Еңбек орденінің иегерлері]]
[[Санат:Шыңғыс Айтматов]]
[[Санат:Қырғыз КСР-інің халық жазушылары]]
[[Санат:Қырғыз КСР мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:XXI ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:КСРО фантаст-жазушылары]]
[[Санат:Көптілді фантаст-жазушылар]]
[[Санат:КОКП мүшелері]]
[[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:КСРО кинематографтары одағы мүшелері]]
[[Санат:Бас редакторлар]]
[[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қырғыз КСР-інен сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:КОКП-ден сайланған КСРО халық депутаттары]]
[[Санат:Бүйрек жетіспеушілігінен қайтыс болғандар]]
[[Санат:Пневмониядан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қырғызстанда жерленгендер]]
[[Санат:КСРО-ның Люксембургтегі елшілері]]
[[Санат:Ресейдің Люксембургтегі елшілері]]
[[Санат:Қырғызстанның Ресейдегі елшілері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері]]
[[Санат:Қырғыз КСР ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]]
[[Санат:Қырғызстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қырғызстан жоғарғы оқу орындары түлектері]]
[[Санат:Қырғызстанның Франциядағы елшілері]]
[[Санат:Қырғызстанның ЮНЕСКО-дағы тұрақты өкілдері]]</text>
      <sha1>c7ypoedaej2eq9cjgmhg9yqcnf2bi5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629179</id>
      <parentid>3629174</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3629179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24080" sha1="tfxqq4rk1anzo9m61g0s8huzp0uswcc" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Шыңғыс Айтматов
 | Шынайы есімі         = {{lang-ky|Чыңгыз Айтматов}}
 | Суреті               = Tschingis Ajtmatow.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = Айтматов, 2003 жыл
 | Туған кездегі есімі  =Чингиз Торекулович Айтматов 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 12.12.1928
 | Туған жері           = [[Шекер (айыл)|Шекер]], {{туғанжері|Талас ауданы|Айтматов ауданында}}, [[Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)|Қырғыз АСКР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 10.6.2008
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Нюрнберг|Нюрнбергте}}, [[Бавария]], [[Германия]]
 | Жерленген жері       = [[Ата-Бейіт]]
 | Азаматтығы           ={{USSR}} →&lt;br&gt;{{KGZ}} 
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               =А. М. Горький атындағы әдебиет институты 
 | Мансабы              = {{hlist|жазушы|саясаткер|қоғам қайраткері}}
 | Шығармашылық жылдары = 1952–2006
 | Бағыты               =проза, драма, журналистика 
 | Жанры                =роман, хикаят, әңгіме, эссе, мақала, драма 
 | Шығармалардың тілі   =қырғыз және орыс тілі 
 | Дебюті               =«Газетші Дзюйо» (1952) 
 | Марапаттары          ={{Лениндік сыйлық}} 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           =Chinghiz Aitmatov Signature.png 
 | Сайты                = 
 | Commons              =Chinghiz Aitmatov 
}}
'''Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов'''{{efn|{{lang-ky|Чыңғыз Төрөкул уулу Айтматов}}, {{lang-ru|Чингиз Торекулович Айтматов}}}} ([[12 желтоқсан]] [[1928 жыл]], [[Шекер (айыл)|Шекер]], [[Талас облысы]] – [[10 маусым]] [[2008 жыл]], [[Нюрнберг]], [[Германия]]) — кеңестік және қырғызстандық жазушы, қоғам және мемлекет қайраткері. Қырғызстанның халық жазушысы, Қырғызстан Ғылым Академиясының, Еуропа Ғылым Академиясының академигі, Социалистік Еңбек Ері.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

Қырғыз елі арасындағы Найман тайпасының Қытай руының Шекер бұтағынан шыққан.
''«Аспалы көпір», «Жәмила», «Найман ана» «Алғашқы ұстаз», «Қош бол, Гүлсары», «Ертегіден соң», «Ерте қайтқан тырналар»'' тағы басқа әңгіме, повесть жинақтары, «Жанпида», «Боранды бекет» романдары жарық көрді. «Көктөбедегі кездесу» (Қ. Мұхамеджановпен бірге) спектаклі көптеген елдердің театр сахналарында қойылды. Айтматов жазушы  [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. О. Әуезов]]тың мол салалы, кең арналы шығармашылығына ой айтқан «Ұстаз туралы сөз» атты мақаласында (Біздің Мұхтар. - А., 1976) «[[Абай жолы (роман)|Абай жолы»]] эпопеясының бас кейіпкері - [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] тұлғасына тоқтала келіп: «Абай секілді ой-арманы азат, шетсіз ақындық, шексіз адамдық тұлғаның өзін қоршаған ожар, топас тоң мойын топпен тартысқа түсуі және мұндағы сирек ұшырасатын жаңалық пен тазалық Абайды дүниежүзілік трагедияның шыңына шығарады...» - деп жазды. Айтматов КСРО Мемлекеттік сыйлықтарының, Лениндік сыйлықтың, көптеген халықаралық, сыйлықтардың лауреаты.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

==Хронология== 
Қырғыз ауылшаруашылығы институтын бітірген соң, 1948 жылы [[Жамбыл облысы]], [[Құлан ауылы]]ндағы агротехникалық колледжін зоотехник мамандығымен тәмамдаған. [[1956 жыл|1956]] — [[1958 жыл|1958]] жылдары [[Мәскеу]]дегі Жоғарғы әдебиет курсында тыңдаушы, [[1959 жыл|1959]] — [[1960 жыл|1960]] жылдары “Литературный Киргизстан” журналының редакторы, [[1960 жыл|1960]] — [[1965 жыл|1965]] жылдары “Правда” газетінің Қырғызстандағы меншікті тілшісі, [[1965 жыл|1965]] — [[1986 жыл|1986]] жылдары Қырғызстан Кинематографистер одағының төрағасы, [[1986 жыл|1986]] жылы Қырғызстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы, [[1988 жыл|1988]] жылы “Иностранная литература” журналының Бас редакторы, [[1990 жыл|1990]] жылы  [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның [[Люксембург]]тегі елшісі болды. [[1991 жыл|1991]] жылдан [[Қырғызстан]]ның [[Бельгия]]дағы төтенше және өкілетті елшісі. 2008 жылдың 10 маусымында Германияның Нюрнберг қаласында дүниеден озды. Жерлеу рәсіміне қаламдас інілерінен Қазақстаннан Шерхан Мұртаза, Әбіш Кекілбайұлы, Нұрлан Оразалин келіп, қатысты. Бішкектегі Ата-Бейіт зиратына жерленді.
[[Сурет:Ata-Beyit_Memorial_near_Bishkek_03-2016_img02.jpg|нобай|оңға|Шыңғыс Айтмат жерлеген Ата-Бейіт зираты. Бішкек, Қырғызстан.]]

==Еңбектері== 
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-577.jpg|right|250px]]
“Әшім” атты тұңғыш әңгімесі [[1952 жыл|1952]] жылы жарияланды. Онан кейін “Аспалы көпір” ([[1956 жыл|1956]]), “Бетпе бет” ([[1957 жыл|1957]]) тағы басқа әңгімелері жарық көрді. Жазушыны алғаш әлемге танытқан таңдаулы туындысы әйгілі “Жәмила” повесі ([[1958 жыл|1958]]).
[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] пен француз жазушысы, [[Луи Арагон]] осы шығарма арқылы Айтматов дарынын жоғары бағалап, жүрек жарды пікір айтқан. Жәмила бейнесі соны сымбатымен әрі жаңашыл, сезімтал, жігерлі қасиеттерімен, өз бақыты үшін күресе білген батылдығымен, тал бойы мінсіз сұлу нәзіктігімен оқырман қауымды баурап алды. Ол қырғыз әйелдерінің жаңа буынының өкілі ретінде қабылданды. Осыдан кейін-ақ Айтматов шығармашылығы ерекше құбылыс болып саналып, оның қаламынан туған әрбір туындысы әлемдегі мың-сан оқырман асыға күтіп, қолдан-қолға тигізбей оқитын құрметке ие болды.

== Экранизациялау== 
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-580.jpg|right|250px]]
Ш.Айтматовтың 20 астам шығармасы экрандалып, басқа да көптеген шығармалары сахнада ойналды: 
* Қазақ академиялық драма театрында «Ана-Жер-Ана» (1964 ж, реж. Ә. Мәмбетов) 
* Мәскеудегі жастар театр студиясы «Буранный полустанок» (1980 ж. реж. В. Спесивцев) 
* П.А.Ойновский атындағы Якутия академиялық драма театры «Желанный голубой берег мой» (1982 ж. Реж. А. Борисов) 
* В.Спесивцев атындағы Мәскеу эксперимантальды театры «Тавро Кассандры» (2007 ж.) 
* Бішкектегі Ш.Айтматов атындағы драма театры «Қызыл алма» (2009 ж. реж. Н. Асанбеков) 
* Мәскеудегі Пушкин атындағы театрда «Материнское поле» (2012 ж.реж.С.Землянский) 
* Геннадий Чихачёв театры «Плаха» (2013 ж. Г. Чихачёв)
2010 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының сахнасында Шыңғыс Айтматовтың &quot;Ана жер Ана&quot; спектаклін сахналаған Қазақ еліне есімі белгілі театр режиссері,Шыңғыс Айтматов атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Қуандық Қасымов, бұл қойлымды жаңа бағытта,жаңа форматта сахналап өзіндік ерекше қолтаңбасымен көзге түсті. Жаңа форматта қойылған бұл спектакль қырғыз бен қазақ көреремендерінің жүрегіне жол тапты. Спектакльде Толғанайдың ролін Қазақстанның халық артисі Мәкен Рахымжанова орындап елдің ыстық ықыласына бөленді. Спектакль театр репертуарында әлі күнге дейін жүріп келеді.

50 жыл бұрын сахналанған «Ана-Жер ана» қойылымының режиссері, театр тарланы [[Әзірбайжан Мәмбетов]]тың ізбасары жас, талантты [[режиссер]] [[Дина Жұмабаева]] трагедияны қайта түлетті. 2014 жылдың қазан айында [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысты]]қ Нұрмұхан Жантөрин атындағы музыкалық-драма театрында Ш.Айтматовтың елу бір жыл бұрын жазылған «Құс жолы» повесі бойынша сахналанған «Ана-Жер ана» қойылымының премьерасы ХІІ-ші маусым шымылдығын ашты.

==Шетелге таралуы==
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-579.jpg|right|250px]]
Шығармалары шет елдерге де кеңінен танылды. Айтматов қаламынан туған әрбір шығарма адамзаттық көкейкесті мәселелерді қозғауымен, сыршылдығымен, шыншылдығымен, жаңашылдығымен ерекшеленеді. Айтматов туындылары түгелдей дерлік қазақ тілінде жарық көрді. Сонымен бірге француз, неміс, жапон, араб, түрік, парсы тағы басқа дүние жүзінің көптеген тілдеріне аударылды. Айтматов “Тау мен дала хикаясы” атты шығрамалар жинағы үшін [[1963 жыл|1963]] жылы Лениндік сыйлық алды. “Қош бол, Гүлсары” ([[1967 жыл|1967]]), “Ерте кеткен тырналар” ([[1975 жыл|1975]]) повестері, “Боранды Бекет” романы ([[1980 жыл|1980]]) үшін үш мәрте ([[1968 жыл|1968]], [[1977 жыл|1977]], [[1983 жыл|1983]]) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мемлекеттік сыйлығының иегері болды. “Шынарым менің, шырайлым менің” ([[1960 жыл|1960]]), “Алғашқы ұстаз” ([[1962 жыл|1962]]), “Ақ кеме” ([[1970 жыл|1970]]) повестерінде Айтматов замандастарымыздың түрлі мінез болмысын, жастардың шынайы махаббатын, адам бойындағы мейірім мен қатыгездіктің табиғатын толғана суреттейді. “Ана– Жер ана”([[1963 жыл|1963]]) повесінде қырғыз халқының Отан соғысы жылдарындағы басынан кешкен қасіретін, қайғысын, сол ауыртпалықты көтере білген рухы биік Толғанай бейнесін шыншыл да, асқан шеберлікпен сомдаған. “Ана–Жер ана” спектаклі ең алғашқы рет [[Алматы]]да, [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]нда табыспен қойылды. Адамзаттың Айтматовы аталып кеткен, заманымыздың заңғар жазушысының кейінгі “Жанпида” ([[1986 жыл|1986]]), “Кассандра таңбасы” ([[1995 жыл|1995]]) романдары философиялық тереңдігімен ерекшеленеді. Өмірдің сан  қатпар сыры мен қырына үңілген, соның болмысын ашып көрсетуге бой ұрған зерделі зерттеу, пайымдауы мен тың, тосын көркемдік кестесімен қызықтырады. Оқырман назарын адамгершілік мінез құлықтың толғақты мәселелеріне аударады. Айтматов шығармалары бойынша көптеген көркем фильмдер түсірілді. Бірсыпыра шығармаларының желісімен жасалған драмалық туындылары /“Шынарым менің, шырайлым менің”, “Боранды бекет”/, қазақ драматургі [[Қалтай Мұхамеджанов]]пен бірігіп жазған “Көктөбедегі кездесу” пьесасы Қазақстанның республикалық, облыстық театрлары сахнасынан берік орын алды. Қазақ ақыны [[Мұхтар Шаханов]]пен бірігіп жазған “Құз басындағы аңшының зары” атты эссе кітабы ([[1997 жыл|1997]]) жарық көрді. Осы екеуі бірігіп жазған “ Сократты еске алу түні немесе миғұла терісі үстіндегі сот” атты  пьесасы Қазақстанның [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қойылды ([[1998 жыл|1998]]).Сонымен қатар бұл шығарма 1999 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының сахнасында &quot;Сократ түні&quot; деген атпен қзақтың белігілі режиссері,Шыңғыс Айтматов атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Қуандық Қасымовтың ,сахналауымен дүниеге келіп,сол жылы өткізілген &quot;Айтматов және Театр&quot; атты халықаралық театрлар фестивалінде төрт бірдей жүлдені иеленді: &quot;Ең үдік режиссура&quot;(Қуандық Қасымов),&quot;Ең үздік әйел образы&quot; ( Гүлшат Қыпшақова), &quot;Ең үздік екінші пландағы образ&quot; (Спандияр Мұқышев), &quot;Ең үздік эпизод&quot; (Әнапия Ахмет).
Айтматов бірсыпыра Еуропа елдері академияларының құрметті академигі, бірнеше рет КСРО Жоғарғы Кеңесіне, Қырғызстан Жоғарғы кеңесіне депутат болып сайланды. Айтматов ҚР Президентінің [[1993 жыл|1993]] жылғы Бейбітшілік пен рухани татулық сыйлығының лауреаты.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,, 1-том&lt;/ref&gt;[[1997 жыл|1997]] жылы шілде айында  ЮНЕСКО-ның Париждегі штаб-пәтерінде өткен Әуезовтің 100 жыддық мерейтойына арналған конференцияны Айтматов басқарып, сөйлеген сөзінде улы жазушыға деген өз сүйіспеншілігі мен ыстық  ықыласын, талант қүдіретіне бағытталған ақ ниетін білдірді.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]], 1-том&lt;/ref&gt;

==Ескертпелер==
{{Notelist}}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Айтматов, Шыңғыс Төреқұлұлы}}

[[Санат:12 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:Талас ауданында туғандар]]
[[Санат:10 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2008 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Нюрнбергте қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:Қырғыз жазушылары]]
[[Санат:Қырғызстан жазушылары]]
[[Санат:XX ғасыр жазушылары]]
[[Санат:XXI ғасыр жазушылары]]
[[Санат:КСРО сценарийшілері]]
[[Санат:Қырғызстан сценарийшілері]]
[[Санат:XX ғасыр сценарийшілері]]
[[Санат:Қырғызстан батырлары]]
[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Манас орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достлық орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері]]
[[Санат:Крупская медалінің иегерлері]]
[[Санат:Күлкі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Мажарстандық Еңбек орденінің иегерлері]]
[[Санат:Шыңғыс Айтматов]]
[[Санат:Қырғыз КСР-інің халық жазушылары]]
[[Санат:Қырғыз КСР мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:XXI ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:КСРО фантаст-жазушылары]]
[[Санат:Көптілді фантаст-жазушылар]]
[[Санат:КОКП мүшелері]]
[[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:КСРО кинематографтары одағы мүшелері]]
[[Санат:Бас редакторлар]]
[[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қырғыз КСР-інен сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:КОКП-ден сайланған КСРО халық депутаттары]]
[[Санат:Бүйрек жетіспеушілігінен қайтыс болғандар]]
[[Санат:Пневмониядан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қырғызстанда жерленгендер]]
[[Санат:КСРО-ның Люксембургтегі елшілері]]
[[Санат:Ресейдің Люксембургтегі елшілері]]
[[Санат:Қырғызстанның Ресейдегі елшілері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері]]
[[Санат:Қырғыз КСР ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]]
[[Санат:Қырғызстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қырғызстан жоғарғы оқу орындары түлектері]]
[[Санат:Қырғызстанның Франциядағы елшілері]]
[[Санат:Қырғызстанның ЮНЕСКО-дағы тұрақты өкілдері]]</text>
      <sha1>tfxqq4rk1anzo9m61g0s8huzp0uswcc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629181</id>
      <parentid>3629179</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T10:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3629181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24155" sha1="ko0ccrkriveuhhe0g89ewmpuuh463u3" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Шыңғыс Айтматов
 | Шынайы есімі         = {{lang-ky|Чыңгыз Айтматов}}
 | Суреті               = Tschingis Ajtmatow.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = Айтматов, 2003 жыл
 | Туған кездегі есімі  =Чингиз Торекулович Айтматов 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 12.12.1928
 | Туған жері           = [[Шекер (айыл)|Шекер]], {{туғанжері|Талас ауданы|Айтматов ауданында}}, [[Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)|Қырғыз АСКР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 10.6.2008
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Нюрнберг|Нюрнбергте}}, [[Бавария]], [[Германия]]
 | Жерленген жері       = [[Ата-Бейіт]]
 | Азаматтығы           ={{USSR}} →&lt;br&gt;{{KGZ}} 
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               =А. М. Горький атындағы әдебиет институты 
 | Мансабы              = {{hlist|жазушы|саясаткер|қоғам қайраткері}}
 | Шығармашылық жылдары = 1952–2006
 | Бағыты               =проза, драма, журналистика 
 | Жанры                =роман, хикаят, әңгіме, эссе, мақала, драма 
 | Шығармалардың тілі   =қырғыз және орыс тілі 
 | Дебюті               =«Газетші Дзюйо» (1952) 
 | Марапаттары          ={{Лениндік сыйлық}} {{Социалистік еңбек ері}} {{Достық ордені}} 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           =Chinghiz Aitmatov Signature.png 
 | Сайты                = 
 | Commons              =Chinghiz Aitmatov 
}}
'''Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов'''{{efn|{{lang-ky|Чыңғыз Төрөкул уулу Айтматов}}, {{lang-ru|Чингиз Торекулович Айтматов}}}} ([[12 желтоқсан]] [[1928 жыл]], [[Шекер (айыл)|Шекер]], [[Талас облысы]] – [[10 маусым]] [[2008 жыл]], [[Нюрнберг]], [[Германия]]) — кеңестік және қырғызстандық жазушы, қоғам және мемлекет қайраткері. Қырғызстанның халық жазушысы, Қырғызстан Ғылым Академиясының, Еуропа Ғылым Академиясының академигі, Социалистік Еңбек Ері.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

Қырғыз елі арасындағы Найман тайпасының Қытай руының Шекер бұтағынан шыққан.
''«Аспалы көпір», «Жәмила», «Найман ана» «Алғашқы ұстаз», «Қош бол, Гүлсары», «Ертегіден соң», «Ерте қайтқан тырналар»'' тағы басқа әңгіме, повесть жинақтары, «Жанпида», «Боранды бекет» романдары жарық көрді. «Көктөбедегі кездесу» (Қ. Мұхамеджановпен бірге) спектаклі көптеген елдердің театр сахналарында қойылды. Айтматов жазушы  [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. О. Әуезов]]тың мол салалы, кең арналы шығармашылығына ой айтқан «Ұстаз туралы сөз» атты мақаласында (Біздің Мұхтар. - А., 1976) «[[Абай жолы (роман)|Абай жолы»]] эпопеясының бас кейіпкері - [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] тұлғасына тоқтала келіп: «Абай секілді ой-арманы азат, шетсіз ақындық, шексіз адамдық тұлғаның өзін қоршаған ожар, топас тоң мойын топпен тартысқа түсуі және мұндағы сирек ұшырасатын жаңалық пен тазалық Абайды дүниежүзілік трагедияның шыңына шығарады...» - деп жазды. Айтматов КСРО Мемлекеттік сыйлықтарының, Лениндік сыйлықтың, көптеген халықаралық, сыйлықтардың лауреаты.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

==Хронология== 
Қырғыз ауылшаруашылығы институтын бітірген соң, 1948 жылы [[Жамбыл облысы]], [[Құлан ауылы]]ндағы агротехникалық колледжін зоотехник мамандығымен тәмамдаған. [[1956 жыл|1956]] — [[1958 жыл|1958]] жылдары [[Мәскеу]]дегі Жоғарғы әдебиет курсында тыңдаушы, [[1959 жыл|1959]] — [[1960 жыл|1960]] жылдары “Литературный Киргизстан” журналының редакторы, [[1960 жыл|1960]] — [[1965 жыл|1965]] жылдары “Правда” газетінің Қырғызстандағы меншікті тілшісі, [[1965 жыл|1965]] — [[1986 жыл|1986]] жылдары Қырғызстан Кинематографистер одағының төрағасы, [[1986 жыл|1986]] жылы Қырғызстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы, [[1988 жыл|1988]] жылы “Иностранная литература” журналының Бас редакторы, [[1990 жыл|1990]] жылы  [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның [[Люксембург]]тегі елшісі болды. [[1991 жыл|1991]] жылдан [[Қырғызстан]]ның [[Бельгия]]дағы төтенше және өкілетті елшісі. 2008 жылдың 10 маусымында Германияның Нюрнберг қаласында дүниеден озды. Жерлеу рәсіміне қаламдас інілерінен Қазақстаннан Шерхан Мұртаза, Әбіш Кекілбайұлы, Нұрлан Оразалин келіп, қатысты. Бішкектегі Ата-Бейіт зиратына жерленді.
[[Сурет:Ata-Beyit_Memorial_near_Bishkek_03-2016_img02.jpg|нобай|оңға|Шыңғыс Айтмат жерлеген Ата-Бейіт зираты. Бішкек, Қырғызстан.]]

==Еңбектері== 
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-577.jpg|right|250px]]
“Әшім” атты тұңғыш әңгімесі [[1952 жыл|1952]] жылы жарияланды. Онан кейін “Аспалы көпір” ([[1956 жыл|1956]]), “Бетпе бет” ([[1957 жыл|1957]]) тағы басқа әңгімелері жарық көрді. Жазушыны алғаш әлемге танытқан таңдаулы туындысы әйгілі “Жәмила” повесі ([[1958 жыл|1958]]).
[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] пен француз жазушысы, [[Луи Арагон]] осы шығарма арқылы Айтматов дарынын жоғары бағалап, жүрек жарды пікір айтқан. Жәмила бейнесі соны сымбатымен әрі жаңашыл, сезімтал, жігерлі қасиеттерімен, өз бақыты үшін күресе білген батылдығымен, тал бойы мінсіз сұлу нәзіктігімен оқырман қауымды баурап алды. Ол қырғыз әйелдерінің жаңа буынының өкілі ретінде қабылданды. Осыдан кейін-ақ Айтматов шығармашылығы ерекше құбылыс болып саналып, оның қаламынан туған әрбір туындысы әлемдегі мың-сан оқырман асыға күтіп, қолдан-қолға тигізбей оқитын құрметке ие болды.

== Экранизациялау== 
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-580.jpg|right|250px]]
Ш.Айтматовтың 20 астам шығармасы экрандалып, басқа да көптеген шығармалары сахнада ойналды: 
* Қазақ академиялық драма театрында «Ана-Жер-Ана» (1964 ж, реж. Ә. Мәмбетов) 
* Мәскеудегі жастар театр студиясы «Буранный полустанок» (1980 ж. реж. В. Спесивцев) 
* П.А.Ойновский атындағы Якутия академиялық драма театры «Желанный голубой берег мой» (1982 ж. Реж. А. Борисов) 
* В.Спесивцев атындағы Мәскеу эксперимантальды театры «Тавро Кассандры» (2007 ж.) 
* Бішкектегі Ш.Айтматов атындағы драма театры «Қызыл алма» (2009 ж. реж. Н. Асанбеков) 
* Мәскеудегі Пушкин атындағы театрда «Материнское поле» (2012 ж.реж.С.Землянский) 
* Геннадий Чихачёв театры «Плаха» (2013 ж. Г. Чихачёв)
2010 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының сахнасында Шыңғыс Айтматовтың &quot;Ана жер Ана&quot; спектаклін сахналаған Қазақ еліне есімі белгілі театр режиссері,Шыңғыс Айтматов атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Қуандық Қасымов, бұл қойлымды жаңа бағытта,жаңа форматта сахналап өзіндік ерекше қолтаңбасымен көзге түсті. Жаңа форматта қойылған бұл спектакль қырғыз бен қазақ көреремендерінің жүрегіне жол тапты. Спектакльде Толғанайдың ролін Қазақстанның халық артисі Мәкен Рахымжанова орындап елдің ыстық ықыласына бөленді. Спектакль театр репертуарында әлі күнге дейін жүріп келеді.

50 жыл бұрын сахналанған «Ана-Жер ана» қойылымының режиссері, театр тарланы [[Әзірбайжан Мәмбетов]]тың ізбасары жас, талантты [[режиссер]] [[Дина Жұмабаева]] трагедияны қайта түлетті. 2014 жылдың қазан айында [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысты]]қ Нұрмұхан Жантөрин атындағы музыкалық-драма театрында Ш.Айтматовтың елу бір жыл бұрын жазылған «Құс жолы» повесі бойынша сахналанған «Ана-Жер ана» қойылымының премьерасы ХІІ-ші маусым шымылдығын ашты.

==Шетелге таралуы==
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-579.jpg|right|250px]]
Шығармалары шет елдерге де кеңінен танылды. Айтматов қаламынан туған әрбір шығарма адамзаттық көкейкесті мәселелерді қозғауымен, сыршылдығымен, шыншылдығымен, жаңашылдығымен ерекшеленеді. Айтматов туындылары түгелдей дерлік қазақ тілінде жарық көрді. Сонымен бірге француз, неміс, жапон, араб, түрік, парсы тағы басқа дүние жүзінің көптеген тілдеріне аударылды. Айтматов “Тау мен дала хикаясы” атты шығрамалар жинағы үшін [[1963 жыл|1963]] жылы Лениндік сыйлық алды. “Қош бол, Гүлсары” ([[1967 жыл|1967]]), “Ерте кеткен тырналар” ([[1975 жыл|1975]]) повестері, “Боранды Бекет” романы ([[1980 жыл|1980]]) үшін үш мәрте ([[1968 жыл|1968]], [[1977 жыл|1977]], [[1983 жыл|1983]]) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мемлекеттік сыйлығының иегері болды. “Шынарым менің, шырайлым менің” ([[1960 жыл|1960]]), “Алғашқы ұстаз” ([[1962 жыл|1962]]), “Ақ кеме” ([[1970 жыл|1970]]) повестерінде Айтматов замандастарымыздың түрлі мінез болмысын, жастардың шынайы махаббатын, адам бойындағы мейірім мен қатыгездіктің табиғатын толғана суреттейді. “Ана– Жер ана”([[1963 жыл|1963]]) повесінде қырғыз халқының Отан соғысы жылдарындағы басынан кешкен қасіретін, қайғысын, сол ауыртпалықты көтере білген рухы биік Толғанай бейнесін шыншыл да, асқан шеберлікпен сомдаған. “Ана–Жер ана” спектаклі ең алғашқы рет [[Алматы]]да, [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]нда табыспен қойылды. Адамзаттың Айтматовы аталып кеткен, заманымыздың заңғар жазушысының кейінгі “Жанпида” ([[1986 жыл|1986]]), “Кассандра таңбасы” ([[1995 жыл|1995]]) романдары философиялық тереңдігімен ерекшеленеді. Өмірдің сан  қатпар сыры мен қырына үңілген, соның болмысын ашып көрсетуге бой ұрған зерделі зерттеу, пайымдауы мен тың, тосын көркемдік кестесімен қызықтырады. Оқырман назарын адамгершілік мінез құлықтың толғақты мәселелеріне аударады. Айтматов шығармалары бойынша көптеген көркем фильмдер түсірілді. Бірсыпыра шығармаларының желісімен жасалған драмалық туындылары /“Шынарым менің, шырайлым менің”, “Боранды бекет”/, қазақ драматургі [[Қалтай Мұхамеджанов]]пен бірігіп жазған “Көктөбедегі кездесу” пьесасы Қазақстанның республикалық, облыстық театрлары сахнасынан берік орын алды. Қазақ ақыны [[Мұхтар Шаханов]]пен бірігіп жазған “Құз басындағы аңшының зары” атты эссе кітабы ([[1997 жыл|1997]]) жарық көрді. Осы екеуі бірігіп жазған “ Сократты еске алу түні немесе миғұла терісі үстіндегі сот” атты  пьесасы Қазақстанның [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қойылды ([[1998 жыл|1998]]).Сонымен қатар бұл шығарма 1999 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының сахнасында &quot;Сократ түні&quot; деген атпен қзақтың белігілі режиссері,Шыңғыс Айтматов атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Қуандық Қасымовтың ,сахналауымен дүниеге келіп,сол жылы өткізілген &quot;Айтматов және Театр&quot; атты халықаралық театрлар фестивалінде төрт бірдей жүлдені иеленді: &quot;Ең үдік режиссура&quot;(Қуандық Қасымов),&quot;Ең үздік әйел образы&quot; ( Гүлшат Қыпшақова), &quot;Ең үздік екінші пландағы образ&quot; (Спандияр Мұқышев), &quot;Ең үздік эпизод&quot; (Әнапия Ахмет).
Айтматов бірсыпыра Еуропа елдері академияларының құрметті академигі, бірнеше рет КСРО Жоғарғы Кеңесіне, Қырғызстан Жоғарғы кеңесіне депутат болып сайланды. Айтматов ҚР Президентінің [[1993 жыл|1993]] жылғы Бейбітшілік пен рухани татулық сыйлығының лауреаты.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,, 1-том&lt;/ref&gt;[[1997 жыл|1997]] жылы шілде айында  ЮНЕСКО-ның Париждегі штаб-пәтерінде өткен Әуезовтің 100 жыддық мерейтойына арналған конференцияны Айтматов басқарып, сөйлеген сөзінде улы жазушыға деген өз сүйіспеншілігі мен ыстық  ықыласын, талант қүдіретіне бағытталған ақ ниетін білдірді.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]], 1-том&lt;/ref&gt;

==Ескертпелер==
{{Notelist}}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Айтматов, Шыңғыс Төреқұлұлы}}

[[Санат:12 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:Талас ауданында туғандар]]
[[Санат:10 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2008 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Нюрнбергте қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:Қырғыз жазушылары]]
[[Санат:Қырғызстан жазушылары]]
[[Санат:XX ғасыр жазушылары]]
[[Санат:XXI ғасыр жазушылары]]
[[Санат:КСРО сценарийшілері]]
[[Санат:Қырғызстан сценарийшілері]]
[[Санат:XX ғасыр сценарийшілері]]
[[Санат:Қырғызстан батырлары]]
[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Манас орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достлық орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері]]
[[Санат:Крупская медалінің иегерлері]]
[[Санат:Күлкі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Мажарстандық Еңбек орденінің иегерлері]]
[[Санат:Шыңғыс Айтматов]]
[[Санат:Қырғыз КСР-інің халық жазушылары]]
[[Санат:Қырғыз КСР мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:XXI ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:КСРО фантаст-жазушылары]]
[[Санат:Көптілді фантаст-жазушылар]]
[[Санат:КОКП мүшелері]]
[[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:КСРО кинематографтары одағы мүшелері]]
[[Санат:Бас редакторлар]]
[[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қырғыз КСР-інен сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:КОКП-ден сайланған КСРО халық депутаттары]]
[[Санат:Бүйрек жетіспеушілігінен қайтыс болғандар]]
[[Санат:Пневмониядан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қырғызстанда жерленгендер]]
[[Санат:КСРО-ның Люксембургтегі елшілері]]
[[Санат:Ресейдің Люксембургтегі елшілері]]
[[Санат:Қырғызстанның Ресейдегі елшілері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері]]
[[Санат:Қырғыз КСР ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]]
[[Санат:Қырғызстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қырғызстан жоғарғы оқу орындары түлектері]]
[[Санат:Қырғызстанның Франциядағы елшілері]]
[[Санат:Қырғызстанның ЮНЕСКО-дағы тұрақты өкілдері]]</text>
      <sha1>ko0ccrkriveuhhe0g89ewmpuuh463u3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629182</id>
      <parentid>3629181</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T10:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері|Лениндік сыйлықтың иегерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3629182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24085" sha1="jypxss5yhhh6j5wmlevttjd5dhm8hhf" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Шыңғыс Айтматов
 | Шынайы есімі         = {{lang-ky|Чыңгыз Айтматов}}
 | Суреті               = Tschingis Ajtmatow.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = Айтматов, 2003 жыл
 | Туған кездегі есімі  =Чингиз Торекулович Айтматов 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 12.12.1928
 | Туған жері           = [[Шекер (айыл)|Шекер]], {{туғанжері|Талас ауданы|Айтматов ауданында}}, [[Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)|Қырғыз АСКР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 10.6.2008
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Нюрнберг|Нюрнбергте}}, [[Бавария]], [[Германия]]
 | Жерленген жері       = [[Ата-Бейіт]]
 | Азаматтығы           ={{USSR}} →&lt;br&gt;{{KGZ}} 
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               =А. М. Горький атындағы әдебиет институты 
 | Мансабы              = {{hlist|жазушы|саясаткер|қоғам қайраткері}}
 | Шығармашылық жылдары = 1952–2006
 | Бағыты               =проза, драма, журналистика 
 | Жанры                =роман, хикаят, әңгіме, эссе, мақала, драма 
 | Шығармалардың тілі   =қырғыз және орыс тілі 
 | Дебюті               =«Газетші Дзюйо» (1952) 
 | Марапаттары          ={{Лениндік сыйлық}} {{Социалистік еңбек ері}} {{Достық ордені}} 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           =Chinghiz Aitmatov Signature.png 
 | Сайты                = 
 | Commons              =Chinghiz Aitmatov 
}}
'''Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов'''{{efn|{{lang-ky|Чыңғыз Төрөкул уулу Айтматов}}, {{lang-ru|Чингиз Торекулович Айтматов}}}} ([[12 желтоқсан]] [[1928 жыл]], [[Шекер (айыл)|Шекер]], [[Талас облысы]] – [[10 маусым]] [[2008 жыл]], [[Нюрнберг]], [[Германия]]) — кеңестік және қырғызстандық жазушы, қоғам және мемлекет қайраткері. Қырғызстанның халық жазушысы, Қырғызстан Ғылым Академиясының, Еуропа Ғылым Академиясының академигі, Социалистік Еңбек Ері.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

Қырғыз елі арасындағы Найман тайпасының Қытай руының Шекер бұтағынан шыққан.
''«Аспалы көпір», «Жәмила», «Найман ана» «Алғашқы ұстаз», «Қош бол, Гүлсары», «Ертегіден соң», «Ерте қайтқан тырналар»'' тағы басқа әңгіме, повесть жинақтары, «Жанпида», «Боранды бекет» романдары жарық көрді. «Көктөбедегі кездесу» (Қ. Мұхамеджановпен бірге) спектаклі көптеген елдердің театр сахналарында қойылды. Айтматов жазушы  [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. О. Әуезов]]тың мол салалы, кең арналы шығармашылығына ой айтқан «Ұстаз туралы сөз» атты мақаласында (Біздің Мұхтар. - А., 1976) «[[Абай жолы (роман)|Абай жолы»]] эпопеясының бас кейіпкері - [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] тұлғасына тоқтала келіп: «Абай секілді ой-арманы азат, шетсіз ақындық, шексіз адамдық тұлғаның өзін қоршаған ожар, топас тоң мойын топпен тартысқа түсуі және мұндағы сирек ұшырасатын жаңалық пен тазалық Абайды дүниежүзілік трагедияның шыңына шығарады...» - деп жазды. Айтматов КСРО Мемлекеттік сыйлықтарының, Лениндік сыйлықтың, көптеген халықаралық, сыйлықтардың лауреаты.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

==Хронология== 
Қырғыз ауылшаруашылығы институтын бітірген соң, 1948 жылы [[Жамбыл облысы]], [[Құлан ауылы]]ндағы агротехникалық колледжін зоотехник мамандығымен тәмамдаған. [[1956 жыл|1956]] — [[1958 жыл|1958]] жылдары [[Мәскеу]]дегі Жоғарғы әдебиет курсында тыңдаушы, [[1959 жыл|1959]] — [[1960 жыл|1960]] жылдары “Литературный Киргизстан” журналының редакторы, [[1960 жыл|1960]] — [[1965 жыл|1965]] жылдары “Правда” газетінің Қырғызстандағы меншікті тілшісі, [[1965 жыл|1965]] — [[1986 жыл|1986]] жылдары Қырғызстан Кинематографистер одағының төрағасы, [[1986 жыл|1986]] жылы Қырғызстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы, [[1988 жыл|1988]] жылы “Иностранная литература” журналының Бас редакторы, [[1990 жыл|1990]] жылы  [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның [[Люксембург]]тегі елшісі болды. [[1991 жыл|1991]] жылдан [[Қырғызстан]]ның [[Бельгия]]дағы төтенше және өкілетті елшісі. 2008 жылдың 10 маусымында Германияның Нюрнберг қаласында дүниеден озды. Жерлеу рәсіміне қаламдас інілерінен Қазақстаннан Шерхан Мұртаза, Әбіш Кекілбайұлы, Нұрлан Оразалин келіп, қатысты. Бішкектегі Ата-Бейіт зиратына жерленді.
[[Сурет:Ata-Beyit_Memorial_near_Bishkek_03-2016_img02.jpg|нобай|оңға|Шыңғыс Айтмат жерлеген Ата-Бейіт зираты. Бішкек, Қырғызстан.]]

==Еңбектері== 
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-577.jpg|right|250px]]
“Әшім” атты тұңғыш әңгімесі [[1952 жыл|1952]] жылы жарияланды. Онан кейін “Аспалы көпір” ([[1956 жыл|1956]]), “Бетпе бет” ([[1957 жыл|1957]]) тағы басқа әңгімелері жарық көрді. Жазушыны алғаш әлемге танытқан таңдаулы туындысы әйгілі “Жәмила” повесі ([[1958 жыл|1958]]).
[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] пен француз жазушысы, [[Луи Арагон]] осы шығарма арқылы Айтматов дарынын жоғары бағалап, жүрек жарды пікір айтқан. Жәмила бейнесі соны сымбатымен әрі жаңашыл, сезімтал, жігерлі қасиеттерімен, өз бақыты үшін күресе білген батылдығымен, тал бойы мінсіз сұлу нәзіктігімен оқырман қауымды баурап алды. Ол қырғыз әйелдерінің жаңа буынының өкілі ретінде қабылданды. Осыдан кейін-ақ Айтматов шығармашылығы ерекше құбылыс болып саналып, оның қаламынан туған әрбір туындысы әлемдегі мың-сан оқырман асыға күтіп, қолдан-қолға тигізбей оқитын құрметке ие болды.

== Экранизациялау== 
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-580.jpg|right|250px]]
Ш.Айтматовтың 20 астам шығармасы экрандалып, басқа да көптеген шығармалары сахнада ойналды: 
* Қазақ академиялық драма театрында «Ана-Жер-Ана» (1964 ж, реж. Ә. Мәмбетов) 
* Мәскеудегі жастар театр студиясы «Буранный полустанок» (1980 ж. реж. В. Спесивцев) 
* П.А.Ойновский атындағы Якутия академиялық драма театры «Желанный голубой берег мой» (1982 ж. Реж. А. Борисов) 
* В.Спесивцев атындағы Мәскеу эксперимантальды театры «Тавро Кассандры» (2007 ж.) 
* Бішкектегі Ш.Айтматов атындағы драма театры «Қызыл алма» (2009 ж. реж. Н. Асанбеков) 
* Мәскеудегі Пушкин атындағы театрда «Материнское поле» (2012 ж.реж.С.Землянский) 
* Геннадий Чихачёв театры «Плаха» (2013 ж. Г. Чихачёв)
2010 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының сахнасында Шыңғыс Айтматовтың &quot;Ана жер Ана&quot; спектаклін сахналаған Қазақ еліне есімі белгілі театр режиссері,Шыңғыс Айтматов атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Қуандық Қасымов, бұл қойлымды жаңа бағытта,жаңа форматта сахналап өзіндік ерекше қолтаңбасымен көзге түсті. Жаңа форматта қойылған бұл спектакль қырғыз бен қазақ көреремендерінің жүрегіне жол тапты. Спектакльде Толғанайдың ролін Қазақстанның халық артисі Мәкен Рахымжанова орындап елдің ыстық ықыласына бөленді. Спектакль театр репертуарында әлі күнге дейін жүріп келеді.

50 жыл бұрын сахналанған «Ана-Жер ана» қойылымының режиссері, театр тарланы [[Әзірбайжан Мәмбетов]]тың ізбасары жас, талантты [[режиссер]] [[Дина Жұмабаева]] трагедияны қайта түлетті. 2014 жылдың қазан айында [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысты]]қ Нұрмұхан Жантөрин атындағы музыкалық-драма театрында Ш.Айтматовтың елу бір жыл бұрын жазылған «Құс жолы» повесі бойынша сахналанған «Ана-Жер ана» қойылымының премьерасы ХІІ-ші маусым шымылдығын ашты.

==Шетелге таралуы==
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-579.jpg|right|250px]]
Шығармалары шет елдерге де кеңінен танылды. Айтматов қаламынан туған әрбір шығарма адамзаттық көкейкесті мәселелерді қозғауымен, сыршылдығымен, шыншылдығымен, жаңашылдығымен ерекшеленеді. Айтматов туындылары түгелдей дерлік қазақ тілінде жарық көрді. Сонымен бірге француз, неміс, жапон, араб, түрік, парсы тағы басқа дүние жүзінің көптеген тілдеріне аударылды. Айтматов “Тау мен дала хикаясы” атты шығрамалар жинағы үшін [[1963 жыл|1963]] жылы Лениндік сыйлық алды. “Қош бол, Гүлсары” ([[1967 жыл|1967]]), “Ерте кеткен тырналар” ([[1975 жыл|1975]]) повестері, “Боранды Бекет” романы ([[1980 жыл|1980]]) үшін үш мәрте ([[1968 жыл|1968]], [[1977 жыл|1977]], [[1983 жыл|1983]]) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мемлекеттік сыйлығының иегері болды. “Шынарым менің, шырайлым менің” ([[1960 жыл|1960]]), “Алғашқы ұстаз” ([[1962 жыл|1962]]), “Ақ кеме” ([[1970 жыл|1970]]) повестерінде Айтматов замандастарымыздың түрлі мінез болмысын, жастардың шынайы махаббатын, адам бойындағы мейірім мен қатыгездіктің табиғатын толғана суреттейді. “Ана– Жер ана”([[1963 жыл|1963]]) повесінде қырғыз халқының Отан соғысы жылдарындағы басынан кешкен қасіретін, қайғысын, сол ауыртпалықты көтере білген рухы биік Толғанай бейнесін шыншыл да, асқан шеберлікпен сомдаған. “Ана–Жер ана” спектаклі ең алғашқы рет [[Алматы]]да, [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]нда табыспен қойылды. Адамзаттың Айтматовы аталып кеткен, заманымыздың заңғар жазушысының кейінгі “Жанпида” ([[1986 жыл|1986]]), “Кассандра таңбасы” ([[1995 жыл|1995]]) романдары философиялық тереңдігімен ерекшеленеді. Өмірдің сан  қатпар сыры мен қырына үңілген, соның болмысын ашып көрсетуге бой ұрған зерделі зерттеу, пайымдауы мен тың, тосын көркемдік кестесімен қызықтырады. Оқырман назарын адамгершілік мінез құлықтың толғақты мәселелеріне аударады. Айтматов шығармалары бойынша көптеген көркем фильмдер түсірілді. Бірсыпыра шығармаларының желісімен жасалған драмалық туындылары /“Шынарым менің, шырайлым менің”, “Боранды бекет”/, қазақ драматургі [[Қалтай Мұхамеджанов]]пен бірігіп жазған “Көктөбедегі кездесу” пьесасы Қазақстанның республикалық, облыстық театрлары сахнасынан берік орын алды. Қазақ ақыны [[Мұхтар Шаханов]]пен бірігіп жазған “Құз басындағы аңшының зары” атты эссе кітабы ([[1997 жыл|1997]]) жарық көрді. Осы екеуі бірігіп жазған “ Сократты еске алу түні немесе миғұла терісі үстіндегі сот” атты  пьесасы Қазақстанның [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қойылды ([[1998 жыл|1998]]).Сонымен қатар бұл шығарма 1999 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының сахнасында &quot;Сократ түні&quot; деген атпен қзақтың белігілі режиссері,Шыңғыс Айтматов атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Қуандық Қасымовтың ,сахналауымен дүниеге келіп,сол жылы өткізілген &quot;Айтматов және Театр&quot; атты халықаралық театрлар фестивалінде төрт бірдей жүлдені иеленді: &quot;Ең үдік режиссура&quot;(Қуандық Қасымов),&quot;Ең үздік әйел образы&quot; ( Гүлшат Қыпшақова), &quot;Ең үздік екінші пландағы образ&quot; (Спандияр Мұқышев), &quot;Ең үздік эпизод&quot; (Әнапия Ахмет).
Айтматов бірсыпыра Еуропа елдері академияларының құрметті академигі, бірнеше рет КСРО Жоғарғы Кеңесіне, Қырғызстан Жоғарғы кеңесіне депутат болып сайланды. Айтматов ҚР Президентінің [[1993 жыл|1993]] жылғы Бейбітшілік пен рухани татулық сыйлығының лауреаты.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,, 1-том&lt;/ref&gt;[[1997 жыл|1997]] жылы шілде айында  ЮНЕСКО-ның Париждегі штаб-пәтерінде өткен Әуезовтің 100 жыддық мерейтойына арналған конференцияны Айтматов басқарып, сөйлеген сөзінде улы жазушыға деген өз сүйіспеншілігі мен ыстық  ықыласын, талант қүдіретіне бағытталған ақ ниетін білдірді.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]], 1-том&lt;/ref&gt;

==Ескертпелер==
{{Notelist}}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Айтматов, Шыңғыс Төреқұлұлы}}

[[Санат:12 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:Талас ауданында туғандар]]
[[Санат:10 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2008 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Нюрнбергте қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:Қырғыз жазушылары]]
[[Санат:Қырғызстан жазушылары]]
[[Санат:XX ғасыр жазушылары]]
[[Санат:XXI ғасыр жазушылары]]
[[Санат:КСРО сценарийшілері]]
[[Санат:Қырғызстан сценарийшілері]]
[[Санат:XX ғасыр сценарийшілері]]
[[Санат:Қырғызстан батырлары]]
[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Манас орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достлық орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері]]
[[Санат:Крупская медалінің иегерлері]]
[[Санат:Күлкі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Мажарстандық Еңбек орденінің иегерлері]]
[[Санат:Шыңғыс Айтматов]]
[[Санат:Қырғыз КСР-інің халық жазушылары]]
[[Санат:Қырғыз КСР мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:XXI ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:КСРО фантаст-жазушылары]]
[[Санат:Көптілді фантаст-жазушылар]]
[[Санат:КОКП мүшелері]]
[[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:КСРО кинематографтары одағы мүшелері]]
[[Санат:Бас редакторлар]]
[[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қырғыз КСР-інен сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:КОКП-ден сайланған КСРО халық депутаттары]]
[[Санат:Бүйрек жетіспеушілігінен қайтыс болғандар]]
[[Санат:Пневмониядан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қырғызстанда жерленгендер]]
[[Санат:КСРО-ның Люксембургтегі елшілері]]
[[Санат:Ресейдің Люксембургтегі елшілері]]
[[Санат:Қырғызстанның Ресейдегі елшілері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері]]
[[Санат:Қырғыз КСР ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]]
[[Санат:Қырғызстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қырғызстан жоғарғы оқу орындары түлектері]]
[[Санат:Қырғызстанның Франциядағы елшілері]]
[[Санат:Қырғызстанның ЮНЕСКО-дағы тұрақты өкілдері]]</text>
      <sha1>jypxss5yhhh6j5wmlevttjd5dhm8hhf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629183</id>
      <parentid>3629182</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T10:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Социалистік еңбек ерлері|Социалистік еңбек ерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3629183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24023" sha1="skbpbv5insfy0ovg2104hroyyl38al7" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Шыңғыс Айтматов
 | Шынайы есімі         = {{lang-ky|Чыңгыз Айтматов}}
 | Суреті               = Tschingis Ajtmatow.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = Айтматов, 2003 жыл
 | Туған кездегі есімі  =Чингиз Торекулович Айтматов 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 12.12.1928
 | Туған жері           = [[Шекер (айыл)|Шекер]], {{туғанжері|Талас ауданы|Айтматов ауданында}}, [[Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)|Қырғыз АСКР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 10.6.2008
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Нюрнберг|Нюрнбергте}}, [[Бавария]], [[Германия]]
 | Жерленген жері       = [[Ата-Бейіт]]
 | Азаматтығы           ={{USSR}} →&lt;br&gt;{{KGZ}} 
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               =А. М. Горький атындағы әдебиет институты 
 | Мансабы              = {{hlist|жазушы|саясаткер|қоғам қайраткері}}
 | Шығармашылық жылдары = 1952–2006
 | Бағыты               =проза, драма, журналистика 
 | Жанры                =роман, хикаят, әңгіме, эссе, мақала, драма 
 | Шығармалардың тілі   =қырғыз және орыс тілі 
 | Дебюті               =«Газетші Дзюйо» (1952) 
 | Марапаттары          ={{Лениндік сыйлық}} {{Социалистік еңбек ері}} {{Достық ордені}} 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           =Chinghiz Aitmatov Signature.png 
 | Сайты                = 
 | Commons              =Chinghiz Aitmatov 
}}
'''Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов'''{{efn|{{lang-ky|Чыңғыз Төрөкул уулу Айтматов}}, {{lang-ru|Чингиз Торекулович Айтматов}}}} ([[12 желтоқсан]] [[1928 жыл]], [[Шекер (айыл)|Шекер]], [[Талас облысы]] – [[10 маусым]] [[2008 жыл]], [[Нюрнберг]], [[Германия]]) — кеңестік және қырғызстандық жазушы, қоғам және мемлекет қайраткері. Қырғызстанның халық жазушысы, Қырғызстан Ғылым Академиясының, Еуропа Ғылым Академиясының академигі, Социалистік Еңбек Ері.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

Қырғыз елі арасындағы Найман тайпасының Қытай руының Шекер бұтағынан шыққан.
''«Аспалы көпір», «Жәмила», «Найман ана» «Алғашқы ұстаз», «Қош бол, Гүлсары», «Ертегіден соң», «Ерте қайтқан тырналар»'' тағы басқа әңгіме, повесть жинақтары, «Жанпида», «Боранды бекет» романдары жарық көрді. «Көктөбедегі кездесу» (Қ. Мұхамеджановпен бірге) спектаклі көптеген елдердің театр сахналарында қойылды. Айтматов жазушы  [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. О. Әуезов]]тың мол салалы, кең арналы шығармашылығына ой айтқан «Ұстаз туралы сөз» атты мақаласында (Біздің Мұхтар. - А., 1976) «[[Абай жолы (роман)|Абай жолы»]] эпопеясының бас кейіпкері - [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] тұлғасына тоқтала келіп: «Абай секілді ой-арманы азат, шетсіз ақындық, шексіз адамдық тұлғаның өзін қоршаған ожар, топас тоң мойын топпен тартысқа түсуі және мұндағы сирек ұшырасатын жаңалық пен тазалық Абайды дүниежүзілік трагедияның шыңына шығарады...» - деп жазды. Айтматов КСРО Мемлекеттік сыйлықтарының, Лениндік сыйлықтың, көптеген халықаралық, сыйлықтардың лауреаты.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

==Хронология== 
Қырғыз ауылшаруашылығы институтын бітірген соң, 1948 жылы [[Жамбыл облысы]], [[Құлан ауылы]]ндағы агротехникалық колледжін зоотехник мамандығымен тәмамдаған. [[1956 жыл|1956]] — [[1958 жыл|1958]] жылдары [[Мәскеу]]дегі Жоғарғы әдебиет курсында тыңдаушы, [[1959 жыл|1959]] — [[1960 жыл|1960]] жылдары “Литературный Киргизстан” журналының редакторы, [[1960 жыл|1960]] — [[1965 жыл|1965]] жылдары “Правда” газетінің Қырғызстандағы меншікті тілшісі, [[1965 жыл|1965]] — [[1986 жыл|1986]] жылдары Қырғызстан Кинематографистер одағының төрағасы, [[1986 жыл|1986]] жылы Қырғызстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы, [[1988 жыл|1988]] жылы “Иностранная литература” журналының Бас редакторы, [[1990 жыл|1990]] жылы  [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның [[Люксембург]]тегі елшісі болды. [[1991 жыл|1991]] жылдан [[Қырғызстан]]ның [[Бельгия]]дағы төтенше және өкілетті елшісі. 2008 жылдың 10 маусымында Германияның Нюрнберг қаласында дүниеден озды. Жерлеу рәсіміне қаламдас інілерінен Қазақстаннан Шерхан Мұртаза, Әбіш Кекілбайұлы, Нұрлан Оразалин келіп, қатысты. Бішкектегі Ата-Бейіт зиратына жерленді.
[[Сурет:Ata-Beyit_Memorial_near_Bishkek_03-2016_img02.jpg|нобай|оңға|Шыңғыс Айтмат жерлеген Ата-Бейіт зираты. Бішкек, Қырғызстан.]]

==Еңбектері== 
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-577.jpg|right|250px]]
“Әшім” атты тұңғыш әңгімесі [[1952 жыл|1952]] жылы жарияланды. Онан кейін “Аспалы көпір” ([[1956 жыл|1956]]), “Бетпе бет” ([[1957 жыл|1957]]) тағы басқа әңгімелері жарық көрді. Жазушыны алғаш әлемге танытқан таңдаулы туындысы әйгілі “Жәмила” повесі ([[1958 жыл|1958]]).
[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] пен француз жазушысы, [[Луи Арагон]] осы шығарма арқылы Айтматов дарынын жоғары бағалап, жүрек жарды пікір айтқан. Жәмила бейнесі соны сымбатымен әрі жаңашыл, сезімтал, жігерлі қасиеттерімен, өз бақыты үшін күресе білген батылдығымен, тал бойы мінсіз сұлу нәзіктігімен оқырман қауымды баурап алды. Ол қырғыз әйелдерінің жаңа буынының өкілі ретінде қабылданды. Осыдан кейін-ақ Айтматов шығармашылығы ерекше құбылыс болып саналып, оның қаламынан туған әрбір туындысы әлемдегі мың-сан оқырман асыға күтіп, қолдан-қолға тигізбей оқитын құрметке ие болды.

== Экранизациялау== 
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-580.jpg|right|250px]]
Ш.Айтматовтың 20 астам шығармасы экрандалып, басқа да көптеген шығармалары сахнада ойналды: 
* Қазақ академиялық драма театрында «Ана-Жер-Ана» (1964 ж, реж. Ә. Мәмбетов) 
* Мәскеудегі жастар театр студиясы «Буранный полустанок» (1980 ж. реж. В. Спесивцев) 
* П.А.Ойновский атындағы Якутия академиялық драма театры «Желанный голубой берег мой» (1982 ж. Реж. А. Борисов) 
* В.Спесивцев атындағы Мәскеу эксперимантальды театры «Тавро Кассандры» (2007 ж.) 
* Бішкектегі Ш.Айтматов атындағы драма театры «Қызыл алма» (2009 ж. реж. Н. Асанбеков) 
* Мәскеудегі Пушкин атындағы театрда «Материнское поле» (2012 ж.реж.С.Землянский) 
* Геннадий Чихачёв театры «Плаха» (2013 ж. Г. Чихачёв)
2010 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының сахнасында Шыңғыс Айтматовтың &quot;Ана жер Ана&quot; спектаклін сахналаған Қазақ еліне есімі белгілі театр режиссері,Шыңғыс Айтматов атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Қуандық Қасымов, бұл қойлымды жаңа бағытта,жаңа форматта сахналап өзіндік ерекше қолтаңбасымен көзге түсті. Жаңа форматта қойылған бұл спектакль қырғыз бен қазақ көреремендерінің жүрегіне жол тапты. Спектакльде Толғанайдың ролін Қазақстанның халық артисі Мәкен Рахымжанова орындап елдің ыстық ықыласына бөленді. Спектакль театр репертуарында әлі күнге дейін жүріп келеді.

50 жыл бұрын сахналанған «Ана-Жер ана» қойылымының режиссері, театр тарланы [[Әзірбайжан Мәмбетов]]тың ізбасары жас, талантты [[режиссер]] [[Дина Жұмабаева]] трагедияны қайта түлетті. 2014 жылдың қазан айында [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысты]]қ Нұрмұхан Жантөрин атындағы музыкалық-драма театрында Ш.Айтматовтың елу бір жыл бұрын жазылған «Құс жолы» повесі бойынша сахналанған «Ана-Жер ана» қойылымының премьерасы ХІІ-ші маусым шымылдығын ашты.

==Шетелге таралуы==
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-579.jpg|right|250px]]
Шығармалары шет елдерге де кеңінен танылды. Айтматов қаламынан туған әрбір шығарма адамзаттық көкейкесті мәселелерді қозғауымен, сыршылдығымен, шыншылдығымен, жаңашылдығымен ерекшеленеді. Айтматов туындылары түгелдей дерлік қазақ тілінде жарық көрді. Сонымен бірге француз, неміс, жапон, араб, түрік, парсы тағы басқа дүние жүзінің көптеген тілдеріне аударылды. Айтматов “Тау мен дала хикаясы” атты шығрамалар жинағы үшін [[1963 жыл|1963]] жылы Лениндік сыйлық алды. “Қош бол, Гүлсары” ([[1967 жыл|1967]]), “Ерте кеткен тырналар” ([[1975 жыл|1975]]) повестері, “Боранды Бекет” романы ([[1980 жыл|1980]]) үшін үш мәрте ([[1968 жыл|1968]], [[1977 жыл|1977]], [[1983 жыл|1983]]) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мемлекеттік сыйлығының иегері болды. “Шынарым менің, шырайлым менің” ([[1960 жыл|1960]]), “Алғашқы ұстаз” ([[1962 жыл|1962]]), “Ақ кеме” ([[1970 жыл|1970]]) повестерінде Айтматов замандастарымыздың түрлі мінез болмысын, жастардың шынайы махаббатын, адам бойындағы мейірім мен қатыгездіктің табиғатын толғана суреттейді. “Ана– Жер ана”([[1963 жыл|1963]]) повесінде қырғыз халқының Отан соғысы жылдарындағы басынан кешкен қасіретін, қайғысын, сол ауыртпалықты көтере білген рухы биік Толғанай бейнесін шыншыл да, асқан шеберлікпен сомдаған. “Ана–Жер ана” спектаклі ең алғашқы рет [[Алматы]]да, [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]нда табыспен қойылды. Адамзаттың Айтматовы аталып кеткен, заманымыздың заңғар жазушысының кейінгі “Жанпида” ([[1986 жыл|1986]]), “Кассандра таңбасы” ([[1995 жыл|1995]]) романдары философиялық тереңдігімен ерекшеленеді. Өмірдің сан  қатпар сыры мен қырына үңілген, соның болмысын ашып көрсетуге бой ұрған зерделі зерттеу, пайымдауы мен тың, тосын көркемдік кестесімен қызықтырады. Оқырман назарын адамгершілік мінез құлықтың толғақты мәселелеріне аударады. Айтматов шығармалары бойынша көптеген көркем фильмдер түсірілді. Бірсыпыра шығармаларының желісімен жасалған драмалық туындылары /“Шынарым менің, шырайлым менің”, “Боранды бекет”/, қазақ драматургі [[Қалтай Мұхамеджанов]]пен бірігіп жазған “Көктөбедегі кездесу” пьесасы Қазақстанның республикалық, облыстық театрлары сахнасынан берік орын алды. Қазақ ақыны [[Мұхтар Шаханов]]пен бірігіп жазған “Құз басындағы аңшының зары” атты эссе кітабы ([[1997 жыл|1997]]) жарық көрді. Осы екеуі бірігіп жазған “ Сократты еске алу түні немесе миғұла терісі үстіндегі сот” атты  пьесасы Қазақстанның [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қойылды ([[1998 жыл|1998]]).Сонымен қатар бұл шығарма 1999 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының сахнасында &quot;Сократ түні&quot; деген атпен қзақтың белігілі режиссері,Шыңғыс Айтматов атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Қуандық Қасымовтың ,сахналауымен дүниеге келіп,сол жылы өткізілген &quot;Айтматов және Театр&quot; атты халықаралық театрлар фестивалінде төрт бірдей жүлдені иеленді: &quot;Ең үдік режиссура&quot;(Қуандық Қасымов),&quot;Ең үздік әйел образы&quot; ( Гүлшат Қыпшақова), &quot;Ең үздік екінші пландағы образ&quot; (Спандияр Мұқышев), &quot;Ең үздік эпизод&quot; (Әнапия Ахмет).
Айтматов бірсыпыра Еуропа елдері академияларының құрметті академигі, бірнеше рет КСРО Жоғарғы Кеңесіне, Қырғызстан Жоғарғы кеңесіне депутат болып сайланды. Айтматов ҚР Президентінің [[1993 жыл|1993]] жылғы Бейбітшілік пен рухани татулық сыйлығының лауреаты.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,, 1-том&lt;/ref&gt;[[1997 жыл|1997]] жылы шілде айында  ЮНЕСКО-ның Париждегі штаб-пәтерінде өткен Әуезовтің 100 жыддық мерейтойына арналған конференцияны Айтматов басқарып, сөйлеген сөзінде улы жазушыға деген өз сүйіспеншілігі мен ыстық  ықыласын, талант қүдіретіне бағытталған ақ ниетін білдірді.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]], 1-том&lt;/ref&gt;

==Ескертпелер==
{{Notelist}}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Айтматов, Шыңғыс Төреқұлұлы}}

[[Санат:12 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:Талас ауданында туғандар]]
[[Санат:10 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2008 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Нюрнбергте қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:Қырғыз жазушылары]]
[[Санат:Қырғызстан жазушылары]]
[[Санат:XX ғасыр жазушылары]]
[[Санат:XXI ғасыр жазушылары]]
[[Санат:КСРО сценарийшілері]]
[[Санат:Қырғызстан сценарийшілері]]
[[Санат:XX ғасыр сценарийшілері]]
[[Санат:Қырғызстан батырлары]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Манас орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достлық орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері]]
[[Санат:Крупская медалінің иегерлері]]
[[Санат:Күлкі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Мажарстандық Еңбек орденінің иегерлері]]
[[Санат:Шыңғыс Айтматов]]
[[Санат:Қырғыз КСР-інің халық жазушылары]]
[[Санат:Қырғыз КСР мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:XXI ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:КСРО фантаст-жазушылары]]
[[Санат:Көптілді фантаст-жазушылар]]
[[Санат:КОКП мүшелері]]
[[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:КСРО кинематографтары одағы мүшелері]]
[[Санат:Бас редакторлар]]
[[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қырғыз КСР-інен сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:КОКП-ден сайланған КСРО халық депутаттары]]
[[Санат:Бүйрек жетіспеушілігінен қайтыс болғандар]]
[[Санат:Пневмониядан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қырғызстанда жерленгендер]]
[[Санат:КСРО-ның Люксембургтегі елшілері]]
[[Санат:Ресейдің Люксембургтегі елшілері]]
[[Санат:Қырғызстанның Ресейдегі елшілері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері]]
[[Санат:Қырғыз КСР ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]]
[[Санат:Қырғызстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қырғызстан жоғарғы оқу орындары түлектері]]
[[Санат:Қырғызстанның Франциядағы елшілері]]
[[Санат:Қырғызстанның ЮНЕСКО-дағы тұрақты өкілдері]]</text>
      <sha1>skbpbv5insfy0ovg2104hroyyl38al7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629184</id>
      <parentid>3629183</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T10:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3629184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23993" sha1="4nbkgx5ag4yvdjcu3nwvuhmuo5kux4k" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Шыңғыс Айтматов
 | Шынайы есімі         = {{lang-ky|Чыңгыз Айтматов}}
 | Суреті               = Tschingis Ajtmatow.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = Айтматов, 2003 жыл
 | Туған кездегі есімі  =Чингиз Торекулович Айтматов 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 12.12.1928
 | Туған жері           = [[Шекер (айыл)|Шекер]], {{туғанжері|Талас ауданы|Айтматов ауданында}}, [[Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)|Қырғыз АСКР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 10.6.2008
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Нюрнберг|Нюрнбергте}}, [[Бавария]], [[Германия]]
 | Жерленген жері       = [[Ата-Бейіт]]
 | Азаматтығы           ={{USSR}} →&lt;br&gt;{{KGZ}} 
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               =А. М. Горький атындағы әдебиет институты 
 | Мансабы              = {{hlist|жазушы|саясаткер|қоғам қайраткері}}
 | Шығармашылық жылдары = 1952–2006
 | Бағыты               =проза, драма, журналистика 
 | Жанры                =роман, хикаят, әңгіме, эссе, мақала, драма 
 | Шығармалардың тілі   =қырғыз және орыс тілі 
 | Дебюті               =«Газетші Дзюйо» (1952) 
 | Марапаттары          ={{Лениндік сыйлық}} {{Социалистік еңбек ері}} 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           =Chinghiz Aitmatov Signature.png 
 | Сайты                = 
 | Commons              =Chinghiz Aitmatov 
}}
'''Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов'''{{efn|{{lang-ky|Чыңғыз Төрөкул уулу Айтматов}}, {{lang-ru|Чингиз Торекулович Айтматов}}}} ([[12 желтоқсан]] [[1928 жыл]], [[Шекер (айыл)|Шекер]], [[Талас облысы]] – [[10 маусым]] [[2008 жыл]], [[Нюрнберг]], [[Германия]]) — кеңестік және қырғызстандық жазушы, қоғам және мемлекет қайраткері. Қырғызстанның халық жазушысы, Қырғызстан Ғылым Академиясының, Еуропа Ғылым Академиясының академигі, Социалистік Еңбек Ері.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

Қырғыз елі арасындағы Найман тайпасының Қытай руының Шекер бұтағынан шыққан.
''«Аспалы көпір», «Жәмила», «Найман ана» «Алғашқы ұстаз», «Қош бол, Гүлсары», «Ертегіден соң», «Ерте қайтқан тырналар»'' тағы басқа әңгіме, повесть жинақтары, «Жанпида», «Боранды бекет» романдары жарық көрді. «Көктөбедегі кездесу» (Қ. Мұхамеджановпен бірге) спектаклі көптеген елдердің театр сахналарында қойылды. Айтматов жазушы  [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. О. Әуезов]]тың мол салалы, кең арналы шығармашылығына ой айтқан «Ұстаз туралы сөз» атты мақаласында (Біздің Мұхтар. - А., 1976) «[[Абай жолы (роман)|Абай жолы»]] эпопеясының бас кейіпкері - [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] тұлғасына тоқтала келіп: «Абай секілді ой-арманы азат, шетсіз ақындық, шексіз адамдық тұлғаның өзін қоршаған ожар, топас тоң мойын топпен тартысқа түсуі және мұндағы сирек ұшырасатын жаңалық пен тазалық Абайды дүниежүзілік трагедияның шыңына шығарады...» - деп жазды. Айтматов КСРО Мемлекеттік сыйлықтарының, Лениндік сыйлықтың, көптеген халықаралық, сыйлықтардың лауреаты.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;

==Хронология== 
Қырғыз ауылшаруашылығы институтын бітірген соң, 1948 жылы [[Жамбыл облысы]], [[Құлан ауылы]]ндағы агротехникалық колледжін зоотехник мамандығымен тәмамдаған. [[1956 жыл|1956]] — [[1958 жыл|1958]] жылдары [[Мәскеу]]дегі Жоғарғы әдебиет курсында тыңдаушы, [[1959 жыл|1959]] — [[1960 жыл|1960]] жылдары “Литературный Киргизстан” журналының редакторы, [[1960 жыл|1960]] — [[1965 жыл|1965]] жылдары “Правда” газетінің Қырғызстандағы меншікті тілшісі, [[1965 жыл|1965]] — [[1986 жыл|1986]] жылдары Қырғызстан Кинематографистер одағының төрағасы, [[1986 жыл|1986]] жылы Қырғызстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы, [[1988 жыл|1988]] жылы “Иностранная литература” журналының Бас редакторы, [[1990 жыл|1990]] жылы  [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның [[Люксембург]]тегі елшісі болды. [[1991 жыл|1991]] жылдан [[Қырғызстан]]ның [[Бельгия]]дағы төтенше және өкілетті елшісі. 2008 жылдың 10 маусымында Германияның Нюрнберг қаласында дүниеден озды. Жерлеу рәсіміне қаламдас інілерінен Қазақстаннан Шерхан Мұртаза, Әбіш Кекілбайұлы, Нұрлан Оразалин келіп, қатысты. Бішкектегі Ата-Бейіт зиратына жерленді.
[[Сурет:Ata-Beyit_Memorial_near_Bishkek_03-2016_img02.jpg|нобай|оңға|Шыңғыс Айтмат жерлеген Ата-Бейіт зираты. Бішкек, Қырғызстан.]]

==Еңбектері== 
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-577.jpg|right|250px]]
“Әшім” атты тұңғыш әңгімесі [[1952 жыл|1952]] жылы жарияланды. Онан кейін “Аспалы көпір” ([[1956 жыл|1956]]), “Бетпе бет” ([[1957 жыл|1957]]) тағы басқа әңгімелері жарық көрді. Жазушыны алғаш әлемге танытқан таңдаулы туындысы әйгілі “Жәмила” повесі ([[1958 жыл|1958]]).
[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] пен француз жазушысы, [[Луи Арагон]] осы шығарма арқылы Айтматов дарынын жоғары бағалап, жүрек жарды пікір айтқан. Жәмила бейнесі соны сымбатымен әрі жаңашыл, сезімтал, жігерлі қасиеттерімен, өз бақыты үшін күресе білген батылдығымен, тал бойы мінсіз сұлу нәзіктігімен оқырман қауымды баурап алды. Ол қырғыз әйелдерінің жаңа буынының өкілі ретінде қабылданды. Осыдан кейін-ақ Айтматов шығармашылығы ерекше құбылыс болып саналып, оның қаламынан туған әрбір туындысы әлемдегі мың-сан оқырман асыға күтіп, қолдан-қолға тигізбей оқитын құрметке ие болды.

== Экранизациялау== 
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-580.jpg|right|250px]]
Ш.Айтматовтың 20 астам шығармасы экрандалып, басқа да көптеген шығармалары сахнада ойналды: 
* Қазақ академиялық драма театрында «Ана-Жер-Ана» (1964 ж, реж. Ә. Мәмбетов) 
* Мәскеудегі жастар театр студиясы «Буранный полустанок» (1980 ж. реж. В. Спесивцев) 
* П.А.Ойновский атындағы Якутия академиялық драма театры «Желанный голубой берег мой» (1982 ж. Реж. А. Борисов) 
* В.Спесивцев атындағы Мәскеу эксперимантальды театры «Тавро Кассандры» (2007 ж.) 
* Бішкектегі Ш.Айтматов атындағы драма театры «Қызыл алма» (2009 ж. реж. Н. Асанбеков) 
* Мәскеудегі Пушкин атындағы театрда «Материнское поле» (2012 ж.реж.С.Землянский) 
* Геннадий Чихачёв театры «Плаха» (2013 ж. Г. Чихачёв)
2010 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының сахнасында Шыңғыс Айтматовтың &quot;Ана жер Ана&quot; спектаклін сахналаған Қазақ еліне есімі белгілі театр режиссері,Шыңғыс Айтматов атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Қуандық Қасымов, бұл қойлымды жаңа бағытта,жаңа форматта сахналап өзіндік ерекше қолтаңбасымен көзге түсті. Жаңа форматта қойылған бұл спектакль қырғыз бен қазақ көреремендерінің жүрегіне жол тапты. Спектакльде Толғанайдың ролін Қазақстанның халық артисі Мәкен Рахымжанова орындап елдің ыстық ықыласына бөленді. Спектакль театр репертуарында әлі күнге дейін жүріп келеді.

50 жыл бұрын сахналанған «Ана-Жер ана» қойылымының режиссері, театр тарланы [[Әзірбайжан Мәмбетов]]тың ізбасары жас, талантты [[режиссер]] [[Дина Жұмабаева]] трагедияны қайта түлетті. 2014 жылдың қазан айында [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысты]]қ Нұрмұхан Жантөрин атындағы музыкалық-драма театрында Ш.Айтматовтың елу бір жыл бұрын жазылған «Құс жолы» повесі бойынша сахналанған «Ана-Жер ана» қойылымының премьерасы ХІІ-ші маусым шымылдығын ашты.

==Шетелге таралуы==
[[File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-579.jpg|right|250px]]
Шығармалары шет елдерге де кеңінен танылды. Айтматов қаламынан туған әрбір шығарма адамзаттық көкейкесті мәселелерді қозғауымен, сыршылдығымен, шыншылдығымен, жаңашылдығымен ерекшеленеді. Айтматов туындылары түгелдей дерлік қазақ тілінде жарық көрді. Сонымен бірге француз, неміс, жапон, араб, түрік, парсы тағы басқа дүние жүзінің көптеген тілдеріне аударылды. Айтматов “Тау мен дала хикаясы” атты шығрамалар жинағы үшін [[1963 жыл|1963]] жылы Лениндік сыйлық алды. “Қош бол, Гүлсары” ([[1967 жыл|1967]]), “Ерте кеткен тырналар” ([[1975 жыл|1975]]) повестері, “Боранды Бекет” романы ([[1980 жыл|1980]]) үшін үш мәрте ([[1968 жыл|1968]], [[1977 жыл|1977]], [[1983 жыл|1983]]) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мемлекеттік сыйлығының иегері болды. “Шынарым менің, шырайлым менің” ([[1960 жыл|1960]]), “Алғашқы ұстаз” ([[1962 жыл|1962]]), “Ақ кеме” ([[1970 жыл|1970]]) повестерінде Айтматов замандастарымыздың түрлі мінез болмысын, жастардың шынайы махаббатын, адам бойындағы мейірім мен қатыгездіктің табиғатын толғана суреттейді. “Ана– Жер ана”([[1963 жыл|1963]]) повесінде қырғыз халқының Отан соғысы жылдарындағы басынан кешкен қасіретін, қайғысын, сол ауыртпалықты көтере білген рухы биік Толғанай бейнесін шыншыл да, асқан шеберлікпен сомдаған. “Ана–Жер ана” спектаклі ең алғашқы рет [[Алматы]]да, [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]нда табыспен қойылды. Адамзаттың Айтматовы аталып кеткен, заманымыздың заңғар жазушысының кейінгі “Жанпида” ([[1986 жыл|1986]]), “Кассандра таңбасы” ([[1995 жыл|1995]]) романдары философиялық тереңдігімен ерекшеленеді. Өмірдің сан  қатпар сыры мен қырына үңілген, соның болмысын ашып көрсетуге бой ұрған зерделі зерттеу, пайымдауы мен тың, тосын көркемдік кестесімен қызықтырады. Оқырман назарын адамгершілік мінез құлықтың толғақты мәселелеріне аударады. Айтматов шығармалары бойынша көптеген көркем фильмдер түсірілді. Бірсыпыра шығармаларының желісімен жасалған драмалық туындылары /“Шынарым менің, шырайлым менің”, “Боранды бекет”/, қазақ драматургі [[Қалтай Мұхамеджанов]]пен бірігіп жазған “Көктөбедегі кездесу” пьесасы Қазақстанның республикалық, облыстық театрлары сахнасынан берік орын алды. Қазақ ақыны [[Мұхтар Шаханов]]пен бірігіп жазған “Құз басындағы аңшының зары” атты эссе кітабы ([[1997 жыл|1997]]) жарық көрді. Осы екеуі бірігіп жазған “ Сократты еске алу түні немесе миғұла терісі үстіндегі сот” атты  пьесасы Қазақстанның [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры]]нда қойылды ([[1998 жыл|1998]]).Сонымен қатар бұл шығарма 1999 жылы Жамбыл облыстық қазақ драма театрының сахнасында &quot;Сократ түні&quot; деген атпен қзақтың белігілі режиссері,Шыңғыс Айтматов атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты Қуандық Қасымовтың ,сахналауымен дүниеге келіп,сол жылы өткізілген &quot;Айтматов және Театр&quot; атты халықаралық театрлар фестивалінде төрт бірдей жүлдені иеленді: &quot;Ең үдік режиссура&quot;(Қуандық Қасымов),&quot;Ең үздік әйел образы&quot; ( Гүлшат Қыпшақова), &quot;Ең үздік екінші пландағы образ&quot; (Спандияр Мұқышев), &quot;Ең үздік эпизод&quot; (Әнапия Ахмет).
Айтматов бірсыпыра Еуропа елдері академияларының құрметті академигі, бірнеше рет КСРО Жоғарғы Кеңесіне, Қырғызстан Жоғарғы кеңесіне депутат болып сайланды. Айтматов ҚР Президентінің [[1993 жыл|1993]] жылғы Бейбітшілік пен рухани татулық сыйлығының лауреаты.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9,, 1-том&lt;/ref&gt;[[1997 жыл|1997]] жылы шілде айында  ЮНЕСКО-ның Париждегі штаб-пәтерінде өткен Әуезовтің 100 жыддық мерейтойына арналған конференцияны Айтматов басқарып, сөйлеген сөзінде улы жазушыға деген өз сүйіспеншілігі мен ыстық  ықыласын, талант қүдіретіне бағытталған ақ ниетін білдірді.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]], 1-том&lt;/ref&gt;

==Ескертпелер==
{{Notelist}}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Айтматов, Шыңғыс Төреқұлұлы}}

[[Санат:12 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:Талас ауданында туғандар]]
[[Санат:10 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2008 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Нюрнбергте қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
[[Санат:Қырғыз жазушылары]]
[[Санат:Қырғызстан жазушылары]]
[[Санат:XX ғасыр жазушылары]]
[[Санат:XXI ғасыр жазушылары]]
[[Санат:КСРО сценарийшілері]]
[[Санат:Қырғызстан сценарийшілері]]
[[Санат:XX ғасыр сценарийшілері]]
[[Санат:Қырғызстан батырлары]]
[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:I дәрежелі Манас орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достлық орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ленин орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері]]
[[Санат:Крупская медалінің иегерлері]]
[[Санат:Күлкі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Мажарстандық Еңбек орденінің иегерлері]]
[[Санат:Шыңғыс Айтматов]]
[[Санат:Қырғыз КСР-інің халық жазушылары]]
[[Санат:Қырғыз КСР мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:XXI ғасырдағы орыс жазушылары]]
[[Санат:КСРО фантаст-жазушылары]]
[[Санат:Көптілді фантаст-жазушылар]]
[[Санат:КОКП мүшелері]]
[[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:КСРО кинематографтары одағы мүшелері]]
[[Санат:Бас редакторлар]]
[[Санат:Бішкектің құрметті азаматтары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қырғыз КСР-інен сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:КОКП-ден сайланған КСРО халық депутаттары]]
[[Санат:Бүйрек жетіспеушілігінен қайтыс болғандар]]
[[Санат:Пневмониядан қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қырғызстанда жерленгендер]]
[[Санат:КСРО-ның Люксембургтегі елшілері]]
[[Санат:Ресейдің Люксембургтегі елшілері]]
[[Санат:Қырғызстанның Ресейдегі елшілері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері]]
[[Санат:Қырғыз КСР ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]]
[[Санат:Қырғызстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қырғызстан жоғарғы оқу орындары түлектері]]
[[Санат:Қырғызстанның Франциядағы елшілері]]
[[Санат:Қырғызстанның ЮНЕСКО-дағы тұрақты өкілдері]]</text>
      <sha1>4nbkgx5ag4yvdjcu3nwvuhmuo5kux4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26639</id>
    <revision>
      <id>3629186</id>
      <parentid>3401940</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T10:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3629186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11514" sha1="ip26itgotkgofmin0vam0n3skxl8ovs" xml:space="preserve">[[Сурет:United Nations Security Council regional groups.svg|нобай|250x250 нүкте|{{legend|#0000ff|Африка (3)}}{{legend|#339900|Азия-Тыңық мұхиты (3)}}{{legend|#cc0000|Шығыс Еуропа(2)}}{{legend|#cc3399|Латын Америкасы (2)}}{{legend|#cc9900|Батыс Еуропа (5)}}]]
'''Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі''' ({{lang-en|United Nations Security Council}}, {{lang-fr|Conseil de sécurité de l'ONU}}, {{lang-ar|مجلس أمن الأمم المتحدة}}, {{lang-zh|联合国安全理事会}}, {{lang-es|Consejo de Seguridad de la ONU}}, {{lang-ru|Совет Безопасности ООН}}) — [[БҰҰ]]-ның негізгі саяси органдарының бірі. Кеңеске халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау жауапкершілігі жүктелген. 

Кеңес құрамына 15 мүше мемлекет кіреді-БҰҰ Бас Ассамблеясы жыл сайын 5 жыл мерзімге сайлайтын 5 тұрақты және 10 тұрақты емес. БҰҰ жарғысына тиісті түзетулер 1963 жылы 17 желтоқсанда БҰҰ ГА 1995 (XVIII) қарарымен енгізілді (Бұған дейін кеңеске тек 6 тұрақты емес мүше кірді). Көрсетілген қарарға сәйкес Қауіпсіздік Кеңесінің 10 тұрақты емес мүшесі географиялық принцип бойынша сайланады, атап айтқанда:

* бес - [[Африка]] мен [[Азия]] мемлекеттерінен;
* біреуі - [[Шығыс Еуропа]] мемлекеттерінен;
* екі - [[Латын Америкасы]] мемлекеттерінен;
* екі - [[Батыс Еуропа]] мемлекеттерінен және басқа мемлекеттерден.

Кеңес төрағалары ағылшын атауларының әліпбиі бойынша орналасқан мүше мемлекеттердің тізіміне сәйкес ай сайын ауыстырылады.

=== Тұрақты мүшелер ===

* {{Байрақ|Қытай}} (1971 жылға дейін — {{Байрақ|Қытай|1928}})
* {{Байрақ|Ресей}} (1991 жылға дейін — {{Байрақ|КСРО}})
* {{Байрақ|Ұлыбритания}}
* {{Байрақ|АҚШ}}
* {{Байрақ|Франция}}

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері &quot;[[Вето|вето құқығына]]&quot; ие.[[Сурет:United Nations Security Council.jpg|350px|thumb|right|БҰҰ–ның Қауіпсіздік Кеңесінің отырыс залы]]Бұл құрылғы Францияны қосу және аймақтық компонентті қосу арқылы өзгертілген Рузвельттің төрт полиция жоспарынан (1941) айтарлықтай сақталды. Сонымен, Қытайдың орнын 1971 жылдың 25 қазанына дейін Қытай Республикасы иеленді, 1949 жылдан бастап тек Тайвань мен оған іргелес кейбір аралдарды бақылайды (БҰҰ Бас Ассамблеясының 2758 қарары).

Ресей 1991 жылдың 24 желтоқсанынан бастап КСРО-ның жалғастырушы мемлекеті ретінде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі болып табылады.

=== Тұрақты емес мүшелер ===
БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшелері 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап [[Экваторлық Гвинея]], [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуар]], [[Кувейт]], [[Перу]], [[Польша]] орнына [[Вьетнам]], [[Нигер]], [[Тунис]], [[Эстония]], [[Сент-Винсент және Гренадиндер|Сент — Винсент және Гренадиндер]] болды, олардың өкілеттіктері 2019 жылдың 31 желтоқсанында аяқталды.

2022-2023 жылдары СБ тұрақты емес мүшесінің орнын [[Албания]] алады.

Елдердің БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшелерінің өкілеттіктерін алу хронологиясы:

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Год
! colspan=&quot;3&quot; |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі|Африка]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Азия]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Латын Америкасы|Латын америкасы]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Батыс Еуропа]]
және тағы басқалар
![[Шығыс Еуропа]]
|-
!2016
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Мысыр}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Сенегал}}
|
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Жапония}}
|
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Уругвай}}
|
|
|
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Украина}}
|-
!2017
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Эфиопия}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Қазақстан}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Боливия}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Швеция}}
|{{Байрақ|Италия}}
|-
!2018
| rowspan=&quot;2&quot; |{{байрақ|Кот-д’Ивуар}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{байрақ|Экваторлық Гвинея}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Кувейт}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Перу}}
|{{Байрақ|Нидерланд}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Польша}}
|-
!2019
| rowspan=&quot;2&quot; |{{байрақ|ОАР}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Индонезия}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{байрақ|Доминикан Республикасы}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Бельгия}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Германия}}
|-
!2020
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Нигер}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Тунис}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Вьетнам}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Эстония}}
|-
!2021
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Кения}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Үндістан}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Мексика}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Ирландия}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Байрақ|Норвегия}}
|-
!2022
|{{Байрақ|Габон}}
|{{Байрақ|Гана}}
|{{Байрақ|БАӘ}}
|{{Байрақ|Бразилия}}
|{{Байрақ|Албания}}
|}
Тарихи ретроспективада осы Қауіпсіздік кеңес мүшелері басқаларға қарағанда жиі сайланды:

* {{байрақ|Жапония}} — Қауіпсіздік Кеңесінің мүшесі ретінде 22 жыл
* {{байрақ|Бразилия}} — 20 жыл;
* {{байрақ|Аргентина}}— 18 жыл;
* {{байрақ|Үндістан}},  {{байрақ|Колумбия}},  {{байрақ|Пәкістан}} — 14 жыл;
* {{байрақ|Италия}} — 13 жыл;
* {{байрақ|Канада}} — 12 жыл.

БҰҰ-ға мүше 60-тан астам мемлекет ешқашан Қауіпсіздік кеңесінің мүшелері болып сайланбаған.

== Өкілеттіктері ==
Қауіпсіздік кеңесіне &quot;осы дауды немесе жағдайды жалғастыру халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтауға қауіп төндіретінін анықтау үшін халықаралық үйкеліске немесе дау тудыруы мүмкін кез келген дауды немесе кез келген жағдайды тергеуге&quot;рұқсат етілген. Ол&quot;бейбітшілікке кез-келген қауіп-қатердің, бейбітшілікті бұзудың немесе агрессия әрекетінің болуын анықтайды және халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау немесе қалпына келтіру үшін қандай шаралар қолдану керектігін анықтайды немесе шешеді&quot;. Кеңес Халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті, оның ішінде қарулы күштерді қолдануға байланысты бұзатын мемлекеттерге мәжбүрлеу шараларын қолдануға құқылы. БҰҰ Жарғысының 25-бабында: &quot;ұйым мүшелері осы Жарғыға сәйкес Қауіпсіздік Кеңесінің шешімдеріне бағынуға және оларды орындауға келіседі&quot;делінген. Осылайша, ҚК шешімдері барлық мемлекеттер үшін міндетті болып табылады, өйткені қазіргі уақытта БҰҰ-ның мүшелері Жер шарының жалпыға бірдей танылған барлық мемлекеттері болып табылады. Бұл ретте БҰҰ-ның барлық өзге органдары тек ұсынымдық шешімдер шығара алады. &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20130109091308/http://www.un.org/russian/sc/members.asp&lt;/ref&gt;

Іс жүзінде Қауіпсіздік Кеңесінің бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі қызметі бұзушы мемлекеттерге (оларға қарсы әскери операцияларды қоса алғанда) қарсы қандай да бір санкцияларды айқындау; жанжал аймақтарына бітімгершілік құралымдарды енгізу; жанжал аймағындағы халықаралық әкімшілікті енгізуді қоса алғанда, жанжалдан кейінгі реттеуді ұйымдастыру болып табылады. 

== Мәжіліс залы ==
БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің мәжіліс залы [[Нью-Йорк|Нью-Йорктегі]] БҰҰ ғимаратында орналасқан. Жұмыс кеңістігі отырыстарға қатысушылар тұйық шеңбер болып табылатын үстелде орналасатындай етіп қалыптастырылған. Сарапшыларға, бақылаушыларға және баспасөзге арналған орындар қабырғалардың шеткі жағында орналасқан. Мәжіліс залының шығыс қабырғасы орталық болып табылады, оны норвегиялық суретші Пера Крогтың 4,87-ден 7,92 метрге дейінгі майлы суреті алады. Кескіндеме жұмыстарын [[Норвегия]] Үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымына сыйлық ретінде тапсырып, 1952 жылы тамызда ашты.


{{stub}}

[[Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымы]]</text>
      <sha1>ip26itgotkgofmin0vam0n3skxl8ovs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27522</id>
    <revision>
      <id>3628886</id>
      <parentid>3627858</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3823" sha1="qbxj4at60rei6q01uunl1pvxg8pe47h" xml:space="preserve">[[Сурет:Field Hamois Belgium Luc Viatour.jpg|250px|нобай|оңға|Бельгиядағы жаз]]
'''Жаз ''' — [[жылдың төрт мезгілі]]нің бірі. Бұл кезде [[Жер|Жер шары]] өз орбитасының жазғы күн тоқырау нүктесінен күн мен түннің күзгі теңелу нүктесіне дейінгі аралығында болады. 

== Сипаттамасы ==
Астрономиялық тұрғыдан жаз 93 күнге (23. 6. – 23. 9) созылады. Әдетте, Жер шарының солтүстік жартысында маусым, шілде және тамыз жаз айлары болып есептеледі. Жаз — жан-жануарлардың тіршілігіне жайлы, шаруашылыққа қолайлы кез. Жазда табиғат жадырап, күн ұзақ және жылы болады. Мал семіреді, егін бойлап өседі, ауыл шаруашылық, құрылыс, тасымал  және т.б. жұмыстары қауырт жүргізіледі. 

== Қазақстандағы жаз ==
[[Қазақстан]] жерінің жазғы сипаты біркелкі емес; ауа райы жаз айларында оңтүстік облыстарда ыстық, солтүстік облыстарда қоңыржай жылы болып келеді. Бұл жайт шаруашылыққа да әсер етеді. Кейде, күнделікті тұрмыста, көктем мен күздің жылы кезеңдерін қосып, жазды 6 ай деп есептейді. Алайда ауа райы бойынша [[Қазақстан]]ның оңтүстік облыстарының жазы 6 айдан артық, солтүстік облыстарының жазы 6 айдан кем болып отырады.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Басқа аймақтарда ==
Жаз әр аумақтағы [[ауа температурасы]] едәуір жоғары болатын жыл уақыты, климат маусымы. Астрономиялық ұғым бойынша жазғы [[Күн тоқырауы]]нан күзгі [[күн мен түннің теңесуі]]не (Солтүстік жарты шарда 21-22 маусымнан 23 қыркүйекке дейін, Оңтүстік жарты шарда 21—22 желтоқсаннан 20—21 наурызға дейін) дейінгі уақыт аралығы; Солтүстік жарты шарда - [[маусым]], [[шілде]], [[Тамыз|тамызды]], Оңтүстік жарты шарда — [[желтоқсан]], [[Қаңтар|каңтар]], [[ақпан]]ды жазғы айлар деп атайды. Жаздың ұзақтығы климаттық және фенологиялық маусым ретінде төменгі ендіктерден жоғары ендіктерге қарай қысқарады. [[Экваторлық белдеу]]де Жаз үздіксіз жыл бойына созылады. Субтропиктік белдеулерде Жаз 5 айға, қоңыржай белдеулерде 3 айға созылады, полюстік ендіктерде 1—2 айдан аспайды.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: [[География]] және [[геодезия]]. — [[Алматы]]: &quot;Мекгеп&quot; баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Ауа райы туралы}}

[[Санат:Жыл мезгілдері]]


{{stub}}</text>
      <sha1>qbxj4at60rei6q01uunl1pvxg8pe47h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мемлекеттік кәсіпорын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30158</id>
    <revision>
      <id>3629192</id>
      <parentid>2173013</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1423" sha1="7zjxspmyvrnu8sg0imrl8dhmvydcq1q" xml:space="preserve">'''Мемлекеттік Кәсіпорын'''&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt; — мүлкі [[мемлекет]]ке тиесілі және  салымдар, үлестер, [[акция]]лар бойынша бөлінбейтін [[кәсіпорын]]. Оны құрған кезде жарғылық [[капитал]] теңгерімде бөліп көрсетілмейді. Мемлекеттік кәсіпорындардың басшыларын [[мемлекеттік органдар]] келісімшартқа сәйкес жалдайды және жұмыстан босатады. Бюджеттік кәсіпорын [[смета]] бойынша бюджеттен қаржыландырылады. Мемлекеттік кәсіпорындарға жедел басқару құқығына негізделген кәсіпорындар (қазыналық кәсіпорын, мекеме), шаруашылық жүргізу құқығына негізделген кәсіпорындар жатады.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Economy-stub}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]</text>
      <sha1>7zjxspmyvrnu8sg0imrl8dhmvydcq1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629193</id>
      <parentid>3629192</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3629193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1424" sha1="67k7ducpmzb4ahkdhi31qvwsg3h4z7q" xml:space="preserve">'''Мемлекеттік Кәсіпорын''' — мүлкі [[мемлекет]]ке тиесілі және  салымдар, үлестер, [[акция]]лар бойынша бөлінбейтін [[кәсіпорын]]. Оны құрған кезде жарғылық [[капитал]] теңгерімде бөліп көрсетілмейді. Мемлекеттік кәсіпорындардың басшыларын [[мемлекеттік органдар]] келісімшартқа сәйкес жалдайды және жұмыстан босатады. Бюджеттік кәсіпорын [[смета]] бойынша бюджеттен қаржыландырылады. Мемлекеттік кәсіпорындарға жедел басқару құқығына негізделген кәсіпорындар (қазыналық кәсіпорын, мекеме), шаруашылық жүргізу құқығына негізделген кәсіпорындар жатады.&lt;ref&gt;Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Economy-stub}}

[[Санат:Экономика]]
[[Санат:Қаржы]]</text>
      <sha1>67k7ducpmzb4ahkdhi31qvwsg3h4z7q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хлороформ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48258</id>
    <revision>
      <id>3628813</id>
      <parentid>3587082</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2075" sha1="p1k434ar4lk3z74pfwa84u7y0y8s1d2" xml:space="preserve">{{Химиялық зат|аты=Хлороформ|суреті=Chloroform_displayed.svg|сол_суреті=Chloroform-3D-balls.png|оң_суреті=Chloroform-3D-vdW.png|химиялық_формуласы=CHCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;|мольдік_массасы=119,38|күйі=сұйықтық|тығыздығы=1,489 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °C)|балқу_t=-63,5|қайнау_t=61,2|CAS=67-66-3|PubChem=6212|EINECS=200-663-8|SMILES=ClC(Cl)Cl|InChI=InChI=1S/CHCl3/c2-1(3)4/h1H
Key: HEDRZPFGACZZDS-UHFFFAOYSA-N|RTECS=FS9100000|ChEBI=35255|ChemSpider=5977}}

'''Хлороформ''' (''үшхлорметан, хладон-20'') '''CHCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;''' — түссіз, өзіне тән ерекше иісі бар органикалық қосылыс; балқу t –63,55 °С, қайнау t 61,15 °С, тығыздығы 1,488 г/см³, суда іс жүзінде ерімейді, органикалық еріткіштермен кез келген мөлшерде араласады. Хлороформ майлар мен шайырларды жақсы ерітеді. Ол [[метан|метанды]] хлорлау, [[этил]] спиртіне немесе сірке альдегидіне, [[ацетон|ацетонға]] хлорлы әкпен әсер ету арқылы алынады. Хлороформның [[наркоздық]], [[антисептикалық]] қасиеті бар. Ол адам организмінде зат алмасуға, әсіресе бауырға күшті әсер етеді. Хлороформ лабораторияда, техникада, медицинада [[дезинфекция]] үшін, т.б. пайдаланылады.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 9 том&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
&lt;references /&gt;
{{stub}}
{{wikify}}
[[Санат:Метан туындылары]]
[[Санат:Наркоздық заттар]]
[[Санат:Хлор қосылыстары]]
[[Санат:Галогенидті еріткіштер]]</text>
      <sha1>p1k434ar4lk3z74pfwa84u7y0y8s1d2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тасшағыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54602</id>
    <revision>
      <id>3628891</id>
      <parentid>3627984</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5827" sha1="5c4vr85d85vkxzyl4cbxx46m1nqil0t" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = ауыл
 |атауы                   = Тасшағыл
 |сурет                   = Тасшағыл ауылы.jpg
 |әкімшілік күйі          = Ауылдық округ орталығы
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg = 48 |lat_min =52  |lat_sec = 30
  |lon_deg = 52 |lon_min =58  |lon_sec = 15
  |CoordAddon             =  
  |CoordScale             =
 |ел картасы             = 
 |облыс картасы          = 
 |аудан картасы          = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Атырау облысы
 |кестедегі облыс         = Атырау облысы{{!}}Атырау
 |ауданы                  = Қызылқоға ауданы
 |кестедегі аудан         = Қызылқоға ауданы{{!}}Қызылқоға
 |мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
 |мекені                  = Тасшағыл ауылдық округі{{!}}Тасшағыл
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 
 |биiктiктiң түрi         =
 |орталығының биiктігі    =
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}}1590
  |санақ жылы             = 2021
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 71238
 |пошта индексі           = 060509
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         =  
 |идентификатор түрі      =
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =
 |сайт тілі               = 
 |сайт тілі 2            =
 |сайт тілі 3            = 
 |сайт тілі 4           = 
 |сайт тілі 5            = 
 |add1n                  =
 |add1                   = 
 |add2n                  = 
 |add2                   = 
 |add3n                  = 
 |add3                   = 
}}
'''Тасшағыл''' — [[Атырау облысы]] [[Қызылқоға ауданы]]ндағы ауыл, [[Тасшағыл ауылдық округі]] орталығы. 

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Миялы (Атырау облысы)|Миялы]] ауылынан батысқа қарай 80 км-дей жерде, [[Қаттыкөл]] көлінің оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан.

== Халқы ==
[[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 1805 адам тұрған.&lt;ref&gt;[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]&lt;/ref&gt; [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 1279 адам (795 ер адам және 784 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 1682 адамды (852 ер адам және 830 әйел адам) құрады.&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 1590 адамды (817 ер адам және 773 әйел адам) құрады.&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Іргесі 20 ғ-дың 30-жылдарының бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты қаланған. [[1974 жыл|1974]] жылы ұжымшар негізінде кеңшар ұйымдасты. [[1996 жыл|1996]] жылы кеңшар негізінде қаракөл қойын өсірумен айналысатын шаруа қожалықтары құрылды.

== Әлеуметтік және мәдени нысандары ==
* Тасшағыл орта мектебі
* «Жазира» бөбекжай-балабақшасы 
* Тасшағыл ауылдық клубы

== Елді мекендегі көшелер ==
* [[Жамбыл Жабаев]] көшесі
* Жәрдем Бүркішев көшесі
* Қанаш Қожахметова көшесі
* Қуан Досығалиев көшесі
* Нәсіпқали Мирамов көшесі
* [[Сәкен Сейфуллин]] көшесі

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қызылқоға ауданы елді мекендері}}
[[Санат:Қызылқоға ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>5c4vr85d85vkxzyl4cbxx46m1nqil0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ хандарының шежіресі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55794</id>
    <revision>
      <id>3628984</id>
      <parentid>3565174</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерлан Дүйсенбин</username>
        <id>180152</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Қателерді түзедім. Параметрлерді ретке келтірдім.</comment>
      <origin>3628984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10212" sha1="rdw5cdys9gykdneeujvw49n9jcl5dy6" xml:space="preserve">{{Әулет
 | атауы = Қазақ хандары әулеті
 | шынайы атауы = 
 | 
 | сурет тақырыбы = Қазақ хандығының байрағы
 | сурет ені = 
 | ел = мемлекет туы|Қазақ хандығы
 | титул = Хан, сұлтан, ханзада
 | негізгі үй = Шыңғыс хан әулеті
 | негізін салушы = Керей хан
 | соңғы = Кенесары хан
 | әулет басы =
 | пайда болды = 1464 (1465)
 | тоқтау = 
 | құлауы = 
 | ұлты = 
 | кейінгі әулет =  
}}
Қазақ хандығында 1459–1847 жылдар аралығында билік жасаған әулет шежіресі. 

Шыңғыс ханның (Темуджин/Темірші) үлкен ұлы Жошы ханнан бастау алады. Қазақ хандарының атасы – Ұрыс (Орыс) хан.
Оның аталары жөнінде тарихи әдебиетте екі жақты пікір қалыптасқан. Бірінде оны Жошы ханның 13-ұлы Тоқай Темір әулетінен таратады («Нұсрат-Наме», «Му’Уииз Әл-Ансаб Фи Шаджарат Салатин Моғол|Му'Уииз әл-ансаб», «Түрік шежіресі» (Әбілғазы Баһадүр Хан), «Шыңғыснама» (Өтеміс қажы), кейіннен Шоқан Уәлиханов пен Шәкәрім (Шаһкәрім) Құдайбердіұлы, т.б.). Осы жазба деректерге байланысты Қожа Ахмет Яссауи мазарында қойылған хандар тақтасында қазақ хандары «Тоқай Темір әулетінен» деп жазылған. Екіншісінде – Жошының үлкен ұлы Орда Еженнен тарайды (Ф. Рашид-ад Дин, В. Вельяминов-Зернов, П. Савельев, Т. Сұлтанов, т.б.). Орда Ежен хан Жошы ұлысының сол қанатын басқарды, Жошының 5-ұлы Сыбан (Шайбани) мен Тоқай Темір сол қанаттың құрамындағы кіші отаулар болды.
Қазақ энциклопедиясы, 5-том.

== Қазақ хандарының шежіресі ==
{{familytree/start}}
{{familytree| | | SHY | | | | | |SHY=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Сурет:Genghis Khan.jpg|100px]]&lt;br /&gt;'''[[Шыңғыс хан]]''' &lt;br /&gt;[[Моңғол империясы]]ның Ұлы ханы&lt;br /&gt;([[1206]] — [[1227]])}}
{{familytree| | | |)|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.|}}
{{familytree| | | ZHO | | SHA| |UGE | |TOL |ZHO=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Сурет:Juchi Khan.JPG|100px]]&lt;br /&gt;'''[[Жошы хан]]'''&lt;br /&gt;[[Жошы Ұлысы]]ның билеушісі&lt;br /&gt;([[1224]] — [[1227]])|SHA=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[File:Chagatai Khan.JPG|100px]]&lt;br /&gt;'''[[Шағатай хан]]'''&lt;br /&gt;[[Шағатай Ұлысы]]ның билеушісі&lt;br /&gt;([[1226]] – [[1241]])|UGE=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[File:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg|100px]]&lt;br /&gt;'''[[Өгетай|Үгедей хан]]'''&lt;br /&gt;[[Моңғол империясы]]ның&lt;br /&gt; 2-ші Ұлы ханы&lt;br /&gt;([[1229]] — [[1241]])|TOL=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[File:Tolui Khan.jpg|100px]]&lt;br /&gt;'''[[Төле]]'''&lt;br /&gt;Түркі-моңғол ханзадасы&lt;br /&gt;([[1227]] — [[1229]])}}
{{familytree| | | |:| |}}
{{familytree| | | ORS |ORS='''[[Ұрыс хан|Ұрыс &lt;br /&gt;(Орыс) хан]]'''&lt;br /&gt;[[Алтын Орда]] ханы&lt;br /&gt;([[1372]] — [[1375]])}}
{{familytree| | | |D|~|~|~|~|~|7|}}
{{familytree| | |BOL | | | | BAR | | | | | |BOL='''[[Болат хан (Алтын Орда)|Болат хан]]'''&lt;br /&gt;[[Алтын Орда]] ханы&lt;br /&gt;([[1407]] — [[1410]])|BAR='''[[Барақ хан]]'''&lt;br /&gt;[[Алтын Орда]] ханы&lt;br /&gt;([[1423]] — [[1426]])}} 
{{familytree| | | |!| | | | | |!| | | | | | |}}
{{familytree| | | KER | | | | ZH1 | | | | | |KER=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 1]&lt;br /&gt;[[Сурет:Керей хан.tif|100px]]&lt;br /&gt;[[Керей хан]]&lt;br /&gt;[[1465]] — [[1474]]|ZH1=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 2]&lt;br /&gt;[[Сурет:Жәнібек хан.jpg|100px]]&lt;br /&gt;[[Әз-Жәнібек хан]]&lt;br /&gt;([[1473]] — [[1480]])}}
{{familytree| | | |!| | | | | |)|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|.|}}
{{familytree| | | BUR| | | |KAS | | | |ADI | | | | ZHA | | | ZHD|BUR=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 3]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Бұрындық хан]]&lt;br /&gt;([[1480]] — [[1511]])|KAS=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 4]&lt;br /&gt;[[Сурет:Kasymkhan.jpg|100px]]&lt;br /&gt;[[Қасым хан]]&lt;br /&gt;([[1511]] — [[1521]])|ADI='''[[Әдік сұлтан]]'''&lt;br /&gt;(? — [[1503]])&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның&lt;br /&gt; [[сұлтан]]ы|ZHD='''[[Жәдік сұлтан]]'''&lt;br /&gt;(''туған өлген&lt;br /&gt; жылы белгісіз'')&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның&lt;br /&gt; [[сұлтан]]ы|ZHA='''[[Жаныш сұлтан]]'''&lt;br /&gt;(''15 ғасырдың&lt;br /&gt; орта тұсы'')&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның&lt;br /&gt; [[сұлтан]]ы|GUR='''Өсеке сұлтан'''&lt;br/&gt;(&quot;туған өлген&lt;br/&gt;жылы белгісіз&quot;)&lt;br/&gt;[[Қазақ хандығы]]ның&lt;br/&gt;[[сұлтан]]ы}}
{{familytree| | | |,|-|-|-|-|-|(| | | |,|-|^|-|.| | | |!| | || |)|-|.|}}
{{familytree| | | |!| | | | | MAM | | TAH | | BU | |AHM | | | TOG |!| |MAM=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 5]&lt;br /&gt;[[Мамаш хан]]&lt;br /&gt;([[1521]] — [[1523]])|TAH=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 6]&lt;br /&gt;[[Тахир хан]]&lt;br /&gt;([[1523]]—[[1533]])|BU=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Бұйдаш хан]]&lt;br /&gt;''[[Жетісу]] сұлтаны''&lt;br /&gt;([[1533]] — [[1538]])|AHM=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[Ахмет хан|Ахмат]]&lt;br /&gt;''[[Сырдария]] сұлтаны''&lt;br /&gt;([[1533]] — [[1535]])|TOG=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[Тоғым хан]]&lt;br /&gt;''[[Түркістан]] сұлтаны''&lt;br /&gt;([[1533]] — [[1537]])}}
{{familytree| | | |!| | | | ||,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|'||}}
{{familytree| | | KHA | | || SHY | |KHA=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 7]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Хақназар хан]]&lt;br /&gt;([[1538]] — [[1580]])|SHY=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 8]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Шығай хан]]&lt;br /&gt;([[1580]] — [[1582]])}}
{{familytree| | | |,|-|-|-|-|-|(| |}} 
{{familytree| | |  TAY | | | | ESI| |TAY=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 9]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Тәуекел хан]]&lt;br /&gt;([[1582]] — [[1598]])|ESI=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 10]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Есім хан]]&lt;br /&gt;([[1598]] — [[1628]])}} 
{{familytree| | | |,|-|-|-|-|-|+|-|-|-|.| | |}}
{{familytree| | | ZH2 | | | |ZHA| | SAR |ZH2=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 11]&lt;br /&gt;[[Жәнібек хан Есімұлы]]&lt;br /&gt;([[1628]] — [[1643]])|ZHA=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 12]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Салқам Жәңгір хан]]&lt;br /&gt;([[1643]] — [[1652]])|SAR='''[[Сартақ сұлтан]]'''&lt;br /&gt;([[1615]] — [[1646]])&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны}}
{{familytree|,|-|-|v|-|-|-|-|-|(| | | |!| |}}
{{familytree|!| | BAT | | | | TAY | | KUS | | |BAT=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 13]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Батыр хан]]&lt;br /&gt;([[1652]] — [[1680]])|TAY=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 14]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Тәуке хан]]&lt;br /&gt;([[1680]] — [[1715]])|KUS='''[[Қысырау сұлтан]]'''&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны}}
{{familytree|`|-|-|.| | | | | |!| | | |!| |}}
{{familytree| | | UAL | | | | BOL | | KAY |UAL='''[[Уәли сұлтан]]'''&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны|BOL=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 16]&lt;br /&gt;[[Болат хан]]&lt;br /&gt;([[1718]] — [[1729]])|KAY=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 15]&lt;br /&gt;[[Қайып хан]]&lt;br /&gt;([[1715]] — [[1718]])}}
{{familytree| | | |!| | | | | |!| | | |}}
{{familytree| | | KAB| | | | ABI | | |KAB='''[[Абылай Уәлибақыұлы|Қанішер Абылай]]'''&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны|ABI=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 17]&lt;br /&gt;[[Әбілмәмбет хан]]&lt;br /&gt;([[1730]] — [[1771]])}}
{{familytree| | | |!| ||}}
{{familytree| | | KUA ||KUA='''[[Көркем Уәли сұлтан]]'''&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны}}
{{familytree| | | |!| ||}}
{{familytree| | | ABH ||ABH=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 18]&lt;br /&gt;[[Сурет:Абылай хан.jpg|100px]]&lt;br /&gt;[[Абылай хан]] &lt;br /&gt;([[1771]] — [[1781]])}}
{{familytree| | | |!| ||}}
{{familytree| | | KAS ||KAS='''[[Қасым сұлтан]]'''&lt;br /&gt;([[1740]] — [[1820]])&lt;br /&gt; [[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны}}
{{familytree| | | |!| ||}}
{{familytree| | | KEN ||KEN=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 19]&lt;br /&gt;[[Сурет:Ulyhanblack.jpg|100px]]&lt;br /&gt;[[Кенесары хан]]&lt;br /&gt;([[1841]] — [[1847]])}}
{{familytree/end}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Қазақ хандары}}</text>
      <sha1>rdw5cdys9gykdneeujvw49n9jcl5dy6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628997</id>
      <parentid>3628984</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерлан Дүйсенбин</username>
        <id>180152</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Қателерді түзедім. Параметрлерді ретке келтірдім.</comment>
      <origin>3628997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10209" sha1="gd3ua0phdl3s28jud4cy6r3h1z50vbq" xml:space="preserve">{{Әулет
 | атауы = Қазақ хандары әулеті
 | шынайы атауы = 
 | 
 | сурет тақырыбы = Қазақ хандығының байрағы
 | сурет ені = 
 | ел = мемлекет туы|Қазақ хандығы
 | титул = Хан, сұлтан, ханзада
 | негізгі үй = Шыңғыс хан әулеті
 | негізін салушы = Керей хан
 | соңғы = Кенесары хан
 | әулет басы =
 | пайда болды = 1464 (1465)
 | тоқтау = 
 | құлауы = 
 | ұлты = 
 | кейінгі әулет =  
}}
Қазақ хандығында 1459–1847 жылдар аралығында билік жасаған әулет шежіресі. 

Шыңғыс ханның (Темуджин/Темірші) үлкен ұлы Жошы ханнан бастау алады. Қазақ хандарының атасы – Ұрыс (Орыс) хан.
Оның аталары жөнінде тарихи әдебиетте екіжақты пікір қалыптасқан. Бірінде оны Жошы ханның 13-ұлы Тоқай Темір әулетінен таратады («Нұсрат-Наме», «Му’Уииз Әл-Ансаб Фи Шаджарат Салатин Моғол|Му'Уииз әл-ансаб», «Түрік шежіресі» (Әбілғазы Баһадүр Хан), «Шыңғыснама» (Өтеміс қажы), кейіннен Шоқан Уәлиханов пен Шәкәрім (Шаһкәрім) Құдайбердіұлы, т.б.). Осы жазба деректерге байланысты, Қожа Ахмет Яссауи мазарында қойылған хандар тақтасында қазақ хандары «Тоқай Темір әулетінен» деп жазылған. Екіншісінде, Жошының үлкен ұлы Орда Еженнен тарайды (Ф. Рашид-ад Дин, В. Вельяминов-Зернов, П. Савельев, Т. Сұлтанов, т.б.). Орда Ежен хан Жошы ұлысының сол қанатын басқарды, Жошының 5-ұлы Сыбан (Шайбани) мен Тоқай Темір сол қанаттың құрамындағы кіші отаулар болды.
Қазақ энциклопедиясы, 5-том.

== Қазақ хандарының шежіресі ==
{{familytree/start}}
{{familytree| | | SHY | | | | | |SHY=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Сурет:Genghis Khan.jpg|100px]]&lt;br /&gt;'''[[Шыңғыс хан]]''' &lt;br /&gt;[[Моңғол империясы]]ның Ұлы ханы&lt;br /&gt;([[1206]] — [[1227]])}}
{{familytree| | | |)|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.|}}
{{familytree| | | ZHO | | SHA| |UGE | |TOL |ZHO=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[Сурет:Juchi Khan.JPG|100px]]&lt;br /&gt;'''[[Жошы хан]]'''&lt;br /&gt;[[Жошы Ұлысы]]ның билеушісі&lt;br /&gt;([[1224]] — [[1227]])|SHA=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[File:Chagatai Khan.JPG|100px]]&lt;br /&gt;'''[[Шағатай хан]]'''&lt;br /&gt;[[Шағатай Ұлысы]]ның билеушісі&lt;br /&gt;([[1226]] – [[1241]])|UGE=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[File:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg|100px]]&lt;br /&gt;'''[[Өгетай|Үгедей хан]]'''&lt;br /&gt;[[Моңғол империясы]]ның&lt;br /&gt; 2-ші Ұлы ханы&lt;br /&gt;([[1229]] — [[1241]])|TOL=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]&lt;br /&gt;[[File:Tolui Khan.jpg|100px]]&lt;br /&gt;'''[[Төле]]'''&lt;br /&gt;Түркі-моңғол ханзадасы&lt;br /&gt;([[1227]] — [[1229]])}}
{{familytree| | | |:| |}}
{{familytree| | | ORS |ORS='''[[Ұрыс хан|Ұрыс &lt;br /&gt;(Орыс) хан]]'''&lt;br /&gt;[[Алтын Орда]] ханы&lt;br /&gt;([[1372]] — [[1375]])}}
{{familytree| | | |D|~|~|~|~|~|7|}}
{{familytree| | |BOL | | | | BAR | | | | | |BOL='''[[Болат хан (Алтын Орда)|Болат хан]]'''&lt;br /&gt;[[Алтын Орда]] ханы&lt;br /&gt;([[1407]] — [[1410]])|BAR='''[[Барақ хан]]'''&lt;br /&gt;[[Алтын Орда]] ханы&lt;br /&gt;([[1423]] — [[1426]])}} 
{{familytree| | | |!| | | | | |!| | | | | | |}}
{{familytree| | | KER | | | | ZH1 | | | | | |KER=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 1]&lt;br /&gt;[[Сурет:Керей хан.tif|100px]]&lt;br /&gt;[[Керей хан]]&lt;br /&gt;[[1465]] — [[1474]]|ZH1=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 2]&lt;br /&gt;[[Сурет:Жәнібек хан.jpg|100px]]&lt;br /&gt;[[Әз-Жәнібек хан]]&lt;br /&gt;([[1473]] — [[1480]])}}
{{familytree| | | |!| | | | | |)|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|.|}}
{{familytree| | | BUR| | | |KAS | | | |ADI | | | | ZHA | | | ZHD|BUR=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 3]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Бұрындық хан]]&lt;br /&gt;([[1480]] — [[1511]])|KAS=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 4]&lt;br /&gt;[[Сурет:Kasymkhan.jpg|100px]]&lt;br /&gt;[[Қасым хан]]&lt;br /&gt;([[1511]] — [[1521]])|ADI='''[[Әдік сұлтан]]'''&lt;br /&gt;(? — [[1503]])&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның&lt;br /&gt; [[сұлтан]]ы|ZHD='''[[Жәдік сұлтан]]'''&lt;br /&gt;(''туған өлген&lt;br /&gt; жылы белгісіз'')&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның&lt;br /&gt; [[сұлтан]]ы|ZHA='''[[Жаныш сұлтан]]'''&lt;br /&gt;(''15 ғасырдың&lt;br /&gt; орта тұсы'')&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның&lt;br /&gt; [[сұлтан]]ы|GUR='''Өсеке сұлтан'''&lt;br/&gt;(&quot;туған өлген&lt;br/&gt;жылы белгісіз&quot;)&lt;br/&gt;[[Қазақ хандығы]]ның&lt;br/&gt;[[сұлтан]]ы}}
{{familytree| | | |,|-|-|-|-|-|(| | | |,|-|^|-|.| | | |!| | || |)|-|.|}}
{{familytree| | | |!| | | | | MAM | | TAH | | BU | |AHM | | | TOG |!| |MAM=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 5]&lt;br /&gt;[[Мамаш хан]]&lt;br /&gt;([[1521]] — [[1523]])|TAH=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 6]&lt;br /&gt;[[Тахир хан]]&lt;br /&gt;([[1523]]—[[1533]])|BU=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Бұйдаш хан]]&lt;br /&gt;''[[Жетісу]] сұлтаны''&lt;br /&gt;([[1533]] — [[1538]])|AHM=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[Ахмет хан|Ахмат]]&lt;br /&gt;''[[Сырдария]] сұлтаны''&lt;br /&gt;([[1533]] — [[1535]])|TOG=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[[Тоғым хан]]&lt;br /&gt;''[[Түркістан]] сұлтаны''&lt;br /&gt;([[1533]] — [[1537]])}}
{{familytree| | | |!| | | | ||,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|'||}}
{{familytree| | | KHA | | || SHY | |KHA=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 7]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Хақназар хан]]&lt;br /&gt;([[1538]] — [[1580]])|SHY=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 8]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Шығай хан]]&lt;br /&gt;([[1580]] — [[1582]])}}
{{familytree| | | |,|-|-|-|-|-|(| |}} 
{{familytree| | |  TAY | | | | ESI| |TAY=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 9]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Тәуекел хан]]&lt;br /&gt;([[1582]] — [[1598]])|ESI=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 10]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Есім хан]]&lt;br /&gt;([[1598]] — [[1628]])}} 
{{familytree| | | |,|-|-|-|-|-|+|-|-|-|.| | |}}
{{familytree| | | ZH2 | | | |ZHA| | SAR |ZH2=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 11]&lt;br /&gt;[[Жәнібек хан Есімұлы]]&lt;br /&gt;([[1628]] — [[1643]])|ZHA=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 12]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Салқам Жәңгір хан]]&lt;br /&gt;([[1643]] — [[1652]])|SAR='''[[Сартақ сұлтан]]'''&lt;br /&gt;([[1615]] — [[1646]])&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны}}
{{familytree|,|-|-|v|-|-|-|-|-|(| | | |!| |}}
{{familytree|!| | BAT | | | | TAY | | KUS | | |BAT=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 13]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Батыр хан]]&lt;br /&gt;([[1652]] — [[1680]])|TAY=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 14]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Тәуке хан]]&lt;br /&gt;([[1680]] — [[1715]])|KUS='''[[Қысырау сұлтан]]'''&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны}}
{{familytree|`|-|-|.| | | | | |!| | | |!| |}}
{{familytree| | | UAL | | | | BOL | | KAY |UAL='''[[Уәли сұлтан]]'''&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны|BOL=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 16]&lt;br /&gt;[[Болат хан]]&lt;br /&gt;([[1718]] — [[1729]])|KAY=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 15]&lt;br /&gt;[[Қайып хан]]&lt;br /&gt;([[1715]] — [[1718]])}}
{{familytree| | | |!| | | | | |!| | | |}}
{{familytree| | | KAB| | | | ABI | | |KAB='''[[Абылай Уәлибақыұлы|Қанішер Абылай]]'''&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны|ABI=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 17]&lt;br /&gt;[[Әбілмәмбет хан]]&lt;br /&gt;([[1730]] — [[1771]])}}
{{familytree| | | |!| ||}}
{{familytree| | | KUA ||KUA='''[[Көркем Уәли сұлтан]]'''&lt;br /&gt;[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны}}
{{familytree| | | |!| ||}}
{{familytree| | | ABH ||ABH=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 18]&lt;br /&gt;[[Сурет:Абылай хан.jpg|100px]]&lt;br /&gt;[[Абылай хан]] &lt;br /&gt;([[1771]] — [[1781]])}}
{{familytree| | | |!| ||}}
{{familytree| | | KAS ||KAS='''[[Қасым сұлтан]]'''&lt;br /&gt;([[1740]] — [[1820]])&lt;br /&gt; [[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны}}
{{familytree| | | |!| ||}}
{{familytree| | | KEN ||KEN=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]&lt;br /&gt;[http://550kazakhan.kz 19]&lt;br /&gt;[[Сурет:Ulyhanblack.jpg|100px]]&lt;br /&gt;[[Кенесары хан]]&lt;br /&gt;([[1841]] — [[1847]])}}
{{familytree/end}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Қазақ хандары}}</text>
      <sha1>gd3ua0phdl3s28jud4cy6r3h1z50vbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маңғыстау облысы автомобиль көлік өндірісінің даму кезеңдері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59501</id>
    <revision>
      <id>3629118</id>
      <parentid>2721536</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ Уикилендірілсін деп белгіледі ([[УП:БЕЛГІ|белгілегіш]])</comment>
      <origin>3629118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4349" sha1="a1ntqov0qbqjmk9ftk3pdak1ok3gppp" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}
'''Автомобиль көлік өндірісінің даму кезеңі''' 70 жылды қамтиды.

== Тарихы ==
Маңғыстау өлкесіндегі автомобиль көлік өндірісінің алғашқы құрылымы 1955 – 1957 ж. [[Гурьев]] (қазіргі Атырау) автотресінің [[Форт-Шевченко]] автотізбегі, кейін автобаза болған кезеңнен басталады. Маңғыстауда алғашқы мұнай іздеу, бұрғылау жұмыстарының жүргізілуіне байланысты 1964 ж. көктемде [[Жетібай кен орны]]нда, алғашқы автотізбек жеткізілді. Мұнай өндірісінің қарқындап өсуіне байланысты бір жыл ішінде, көптеген жаңа автокөліктердің келуіне байланысты 1965 ж. Жетібай автобазасы өз алдына дербес мекеме болып құрылды. Өндірісте соңғы тех. жетістіктері пайдаланылды, өндірістік теледидар, теле-гидромеханикалық қондырғылар орнатылды. Осы жылдың аяғында Ералиев (Құрық) және Шевченкода (Ақтау) дербес автотізбектер құрылды.

1965 ж. қыркүйек айында [[Қазақ КСР]]-і Үкіметінің шешімімен Шевченкода [[Маңғыстау автотресі]] құрылып, құрамына Форт-Шевченко, Жетібай автобазалары, Шевченко, Ералиев автотізбектері енгізілді. Маңғыстау автотресі құрылғаннан бастап, 1965 жылдан Шевченко қаласына алғашқы [[ЛАЗ автобустары]] алынып, «Шеңбер-1, Шеңбер-2» деп аталатын қала ішінде жүретін маршруттар ашылды. 1967 ж. Шевченко автотізбегі өз алдына автобаза болып ашылды. 1966 ж. Форт-Шевченко, Ералиев, Жетібай, Таушық, Шетпеге қалааралық маршруттар бойынша, автобустар қатынай бастады. Шетпе кентінен Шетпе – Жаңажол, Шетпе – Қосбұлақ маршруттарына автобустар жүргізілді.

1968 – 69 ж. Шетпе – Қызан – Ақшымырау, Бейнеу – Қызыләскер маршруттары бойынша автобус қатынасы ашылды.

1968 ж. Шевченкода алғашқы екі [[ГАЗ-21]] волга такси көлігі қызмет көрсете бастады. 1969 – 1974 ж. Шевченко қаласында дербес автобус паркі ашылды. [[Маңғыстау облысы]]ның өндіріс орындарының дамуына және қала, кенттердің ұлғаюына байланысты Маңғыстау автотресі Маңғыстау өндірістік автокөлік басқармасы болып іріленді. Құрамында 9 автокөлік мекемесі бар бірлестікте 2,5 мыңдай жүк көліктері, 350-дей автобус, 130 такси жеңіл көліктері шоғырланды, 4500-ден астам жұмысшылар болды.

1988 жылдан бастап 2 автобус паркі мен таксомотор паркі біріктіріліп [[Шевченко автокомбинаты]] құрылды. Сол кезде облыста 23 қалааралық, 35 қала ішіндегі және 37 арнаулы маршруттар бойынша күніне 260-тан аса автобустар қызмет көрсетті.
А. Шамшадинұлы&lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]].&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]]
[[Санат:Автомобиль]]</text>
      <sha1>a1ntqov0qbqjmk9ftk3pdak1ok3gppp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөгенбай батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61671</id>
    <revision>
      <id>3628846</id>
      <parentid>3619282</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10989" sha1="k3ya4kef27dnrh4xe84auhm9kjxr1b2" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі     = Бөгенбай Ақшаұлы
 |шынайы есімі    = 
 |суреті          =
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні    = 1680
 |туған жері    =[[Бөген (өзен)|Бөген өзенінің]] жағасында 
 |қайтыс болған күні    = 1778 
 |қайтыс болған жері    = [[Малтабар|Қоржынкөл]], [[Ерейментау ауданы]]   
 |лақап аты       = 
 |бүркеніш аты    = 
 |мемлекет        =[[Қазақ хандығы]] 
 |қызмет еткен жылдары  =1710–1743 
 |атағы           = 
 |әскер түрі      = 
 |басқарды        = 
 |әскери бөлімі   = 
 |шайқасы         = 
 |марапаттары     = 
 |байланысы       = 
 |отставкада      = 
 |қолтаңбасы      = 
 |Commons         = 
}}

'''Қанжығалы Бөгенбай Ақшаұлы''' ([[1680 жыл|1680]], [[Бөген (өзен)|Бөген өзенінің]] жағасында — [[1778 жыл|1778]] (1774-1775), қазіргі [[Малтабар|Малтабар ауылы]], [[Ерейментау ауданы]]) — [[Абылай хан]] тұсындағы [[батыр]], атақты [[қолбасшы]]. [[Қазақ]] жауынгерлері арасында зор беделге ие болған, сондықтан оны халық Қанжығалы Бөгенбай деп атап кеткен. [[Сырдария]] ([[Бөген (Түркістан облысы)|Бөген]]) өзенінің жағасында дүниеге келіпті.

Оның атасы — Әлдекүн, әкесі Ақша [[қанжығалы руы]] ішінде белгілі адамдар болған. [[Тәуке хан|Әз Тәуке хан]] оның әкесіне 80 мың сарбаздан тұратын әскерге [[қолбасшы]] болуды сеніп тапсырған. Ол сонымен қатар өнерлі адам болған. Ұсталық өнермен айналысып, соғыс қару-жарақтарын жасаған. Бойында ақындық, айтыскерлік өнері де болған. Әкесінің өнері баласына дарыған. Бала кезінен қазақ даласының [[шешендік]] өнерін бойына сіңіріп өскен ол жігіт шағында ауылдарға барып, ру арасындағы дауларды шешіп, билердің құрылтайларына қатысқан. Өзіне жақын адамдардан топ құрып, кейін елде &quot;Қанжығалының қырық батыры&quot; деп аталып кеткен.
Батырлығы мен қолбасшылық дарыны арқасында Бөгенбай үлкен құрметке бөленіп, ерлігі ел аузында аңызға айналып кетті. Бөгенбайдың [[қалмақтар]]мен және қытай өскерлерімен болған қиян-кескі шайқастарда көрсеткен қайраты сол кездегі жорық жырауларының толғауларында мәңгі өшпес өлең тілімен өрнектеліп қалды.

== Жоңғар соғысында атқарған рөлі ==
Өмірден көргені көп, қазақтың жүздері мен батырларын таныған, заңды және қазақ-жоңғарлар арасындағы қиын жағдайды ғана емес, жоңғарларға қарсы әскери әрекеттердің тарихын да жақсы білетін Тәуке хан елді билеп тұрған кезде, Бөгенбай батырдың бүкіл қазақ даласына тараған әскери қолбасшылық өнері мен 1710 жылғы Сары-Кеңгір өзені жағасында жоңғар ноянымен болған шайқастағы ерлігі кеңінен танылды. Съезде қаралған басты мәселе Жоңғар хандығымен арадағы қатынас болды. Кейбіреулер руларды ғана емес жүздердің басын біріктіріп, жоңғарларға қарсы шығып, оларды қуып шығу керек десе, екінші біреулері жоңғар хандығы жағына шығу керек дегенді айтты. Көп пікірталастан кейінгі шешуші кез келгенде ортаға ашулы, қайсар Бөгенбай батыр шығады. [[Ақсақал]]дардың алдына шыққан ол [[семсер]]ін аяғының астына тастап, көйлеғін айырып, кеудесін ашып жіберіп: ''&quot;Жауымыздан есемізді қайтарамыз, тоналған жайлауымызды, тұтқындалған балаларымызды көріп қарап отыра алмаймыз, өлсек қолымызға кару алып өлеміз. Қыпшақ даласының батырлары қай кезеңде бастарын төмен түсірғен? Мен қолымды жауымның қанына бояған кезде сақалыма әлі ақ түспеген еді! Қазіргі келімсектердің зорлығына қалай шыдаймын. Біз әлі жүйрік аттардан кенде емеспіз. Әлі қорамсақта өткір ұшты садағымыз бар&quot;'', — деді. Бөгенбай батырдың бұл сөзі [[жоңғар]] мәселесін шешудің шегі болды. Бұл сөзден кейін ешқайсысы ашық шығып сөйлей алмады. Қазақ жасағының басшысы болып Бөгенбай сайланды.

Бөгенбай батырдың есімімен 1730 жылы көктемде Балқаш көлінің маңында қазақ пен қалмақтардың арасында болған шешуші [[Аңырақай шайқасы]] да тығыз байланысты. Бөгенбай, [[Қабанбай батыр|Қабанбай]], [[Шапырашты Наурызбай]], Жәнібек, Малайсары сияқты атақты батырлар бастаған қазақ қолдары мен жасақтары қалмақ әскерлеріне екінші рет күйрете соққы берді. [[Майдан]] даласында мыңдаған [[қалмақ]] әскерлері қаза тапты. Көбі қырылып, жаралы болып, жаны шықпай жатқан жау әскерінің аңыраған дауысы бірнеше күн даланы басына көтерді. Бұл жер кейін &quot;Аңырақай&quot; деп аталып кеткен. [[Аңырақай шайқасы|Аңырақай]]да аяусыз соққыға душар болған Шуно-Дабо басқарған қалмақ әскерлері [[Іле]] өзенінің бойымен шығысқа қарай қашуға мәжбүр болған. Жеңісті баянды етіп, жауды өкшелей қуып, қазақ жерлерін азат ету жорығына жиналған үш жүздің әскер жасақтарының [[Шымкент]]ке таяу [[Ордабасы]] деген жерде жиыны өтіп, онда қазақ әскерлерінің қолбасшысы болып, [[Әбілқайыр]] және Бөгенбай батыр сайланады. Олардың басшылығымен қалмақ әскерлеріне үсті-үстіне соққы берілген. Осындай шайқастардың бірінде Бөгенбай батырмен жекпе-жекте қалмақтың қолбасшысы Шуно-Дабо қаза табады. Бұл оқиға жау әскерлерінің рухын түсіріп жіберген екен. 1725-1727 жылдары Бөгенбай батыр Абылай ханмен бірге қазақ қолын басқарып, осы ұрыс нәтижесінде ойсырай жеңілген онсан қалмақ әскері [[Түркістан]] мен [[Сауран]]нан [[Жоңғар Алатауы]]ның арғы жағына қуылған болатын.

==Қытай әскерлеріне қарсы әрекеттері==
Бөгенбай батыр қартайған шағына дейін ат үстінде жүрген. 1756-1758 жылдары Бөгенбай батыр [[Талқы]] түбінде [[Шығыс Түркістан]]ға алғаш рет аяқ басқан қытай әскерімен қиян-кескі шайқасқа қатысты. Бұл ұрыста ол қытайларды қыра талқандап, [[Үрімші]]ге дейін қуып барды.
Бөгенбай батырдың ең ірі жорықтарының бірі [[1750]] жылы [[Аягөз]] өңірінде жеңіліске ұшырады. Осыдан кейін екі жақ мәмілеге келіп, достық келісім жасады. Бөгенбай батыр дана және аса зерделі адам болған. Ол 1761 жылы [[елшілік]] миссиямен Абылай ханның ұлы [[Әділ Абылайұлы|Әділді]] алып [[Қытай]]ға барған. Батыр [[Торғай өзені]]нің жағасында қаза болған. Бұрында бұл жер &quot;Бөгенбай сөресі&quot; деп аталған, ал қазір &quot;Шахта&quot; деп аталады. Денесін қырық күн бальзамдағаннан кейін 45 күнде Ежелгі екінші [[Мекке]] саналған [[Түркістан]]дағы [[Қожа Ахмет Ясауи]] — [[Әзірет Сұлтан]] кесенесіне ақ түйемен алып барып жерлеген.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер== 
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:1680 жылы туғандар]]
[[Санат:1778 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Қолбасшылар]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>k3ya4kef27dnrh4xe84auhm9kjxr1b2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тұмша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69475</id>
    <revision>
      <id>3629128</id>
      <parentid>3562208</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Озон|Озон]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3629128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13303" sha1="m9ubdk7zp3a3c21e32bi38ltdxys2xt" xml:space="preserve">[[Сурет:Fanhe Town 10 day interval contrast.png|нобай|262x262 нүкте|Смог орын алған мен ашық аспан болған кездердегі Фанхе қаласы, [[Қытай]]. Екі суреттің арасы он күн.]]
'''Тұмша''' немесе '''смог''' ({{lang-en|smog, smoke}} — түтін, fog — тұман) — өнеркәсіп орталықтары мен ірі қалалардың қатты ластанған ауасы, құрамы [[Түтінді газдар|түтін]], [[тұман]] және шаңнан тұратын [[аэрозоль]]. Түтін немесе көсіпорынның газ қалдықтары қосылған қалың тұман және шоғырлануы жоғары тозаңдар мен ащы газдардың бүркеніші (тұмансыз) болатын түрлері сараланады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, Мектеп, 2002 .&lt;/ref&gt;

Смог өндірісі жақсы дамыған қалалардың [[атмосфера]]сында отынды құрғақ айыру кезінде пайда болатын күйенің, күлдің ұсақ бөлшектерінен құралады; ал ылғалды атмосферада сұйық тамшы түрінде кездеседі. Ауа райы құрғақ, ыстық кезде смог сарғыш бүркеніш сияқты болып көрінеді. Атмосферада жиналған смог адамдардың денсаулығына өте қауіпті. Смогтың салдарынан тұрғындар арасында тыныс алу және қан айналымы органдарының аурулары көбейеді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Құрамы ==
Тұмшалардың құрамына [[азот оксидтері]] (мысалы, азот диоксиді), [[Тропосфера|тропосфералық]] [[озон]] және ауада ұшып жүрген органикалық қосылыстар кіреді. Аталмыш органикалық қосылыстар ретінде бензиннің, бояудың, еріткіштердің булары бола алады (азот қышқылдарының тотығы).
Фотохимиялық смогты тудырушы басты фактор – автокөлік пен өндіріс ошақтарының улы газдары мен түтіндері. Жоғарыда аталған органикалық қосылыстар химиялық жағынан өте белсенді, яғни тез қышқылдана алады. Сол себептен де фотохимиялық смог қазіргі кезде экология үшін өте маңызды мәселелердің бірі.
==Этимологиясы==
Смог сөзі ағылшынша «smoke» — түтін, «fog» — тұман деген сөздердің бірігуінен шыққан. Алғаш рет 1905 жылы доктор Генри Антуан де Воның «Тұман және түтін (Fog and Smoke)» мақаласында «Smog» деген терминді қолданды. 1905 жылы 26-шілдеде лондондық Daily Graphic газеті жаңа терминнің пайда болғандығы жайлы және келесі күні доктор Генри Антуан де Воның қоғам үшін үлкен еңбек атқарғанын жазды. Доктор Во тілге тиек еткен түтін Лондон қаласында пайда болған тұманды түтін болатын.
[[Сурет:SmogNY.jpg|thumb|[[Нью-Йорк]] қаласында орын алған смог]]

==Түрлері==
Құрғақ смог (лос-анджелестік смог) — күн радиациясының әсерінен қалдық газдарда болатын фотохимиялық реакцияның салдарынан пайда болатын смог. Тұмансыз, ауаның түсі көкшілдеу түске боялып, ауада улы газдар тарайды.

Ылғалды смог (лондондық смог) — табиғи тұманның өндіріс орындарынан шыққан газдар мен түтіндерге араласуынан пайда бол-ған смог. Бұндай смог тұманды Лондонға тән.

[[Радиация|Радиациялық]] тұман — жердің беті радиациялық процесс бойынша салқындағанда тұман пайда болады. Оған қоса шықтың (шөптердің бетіндегі шық) бойындағы ылғалдылық бар болып, екеуі тұман түзеді. Ондай тұман жердің беткі қабатындағы жылы ауа массасын жоғарыға жібермей ұстап қалады. Ал ол дегеніміз өндіріс орталықтарында смог түзеді деген сөз.
==Пайда болуы==
Смог үлкен қалалар мен индустриялық өндіріс орталықтарында кез-келген ауа-райы жағдайында пайда болады. Оған себеп — ауаның ластығы. Смог жаздың ыстық күндері, желсіз күндері қауіптірек болады. Өйткені ауаның жоғарғы қабаты қатты ысып кеткен-діктен ластанған ауаны жоғары жібермей ұстап қалады. Мұндай жағдай таудың тасасы мен сайлы аймақтарда орналасқан қалаларда жиі болады. Оған мысал ретінде Алматы қаласын атауға болады. Алматының ауасы қысы-жазы түтінді әрі тұманды болып тұрады. Бір рет пайда болған смог тезірек тарай қоймайды. Оның басты себебі — Алматының шетіндегі биік таулар мен қаладағы құмырсқадай қаптаған автокөліктер.
Әлемдегі халқы көп қалалардың ішінде смогтан ең көп зардап шегетін қалалардың қатарына мыналарды жатқыза аламыз: Лондон, Лос-Анджелес, Мехико, Афины, Гонконг, Пекин және Москва. Гонконгтағы смогтан биік ғимараттардың басы көрінбейтіндей жағдайға жетеді. Мұндай жағдайлар Қытайдың өндірісті және халқы көп шоғарланған аймағында байқалады.
Ресейде жыл сайын смогтың кесірінен 300 мың адам көз жұмады екен. Ал БҰҰ-ның деректері бойынша әлемде 1 млрд.-тан астам адам лас ауамен тыныс алса, жыл сайын 3 миллион адам ластанған ауаның кесірінен көз жұмады.

=== Табиғи ===
Смог табиғи жолмен де пайда болады. Мысалы, жанартаулар атқылаған кезде ауаға көтерілетін күкіртті газ көбейіп, атмосферада смог түзіледі. Мұндай жанартаулық смогты ағылшынша Vog (Vulcan fog) деп атайды.
Табиғи смог Индонезияда да орын алады. Онда өртке оранған орманнан шыққан смогқа ұқсас түтін Индонезиядан бөлек Тайландқа, Филиппинге, Сингапурға және Малайзияға жетеді.

==Әсері тигізілген аймақтары==

=== Лондон ===
Лондондағы түтінді тұман орта ғасырдан бері бар. 1273 жылы король Эдуард I көмірді жаққанда пайба болатын түтіннің көптігінен қалада көмір жағуға тыйым салды.
XIX ғасырдың соңынан бастап Лондон мен смог айырылмастай болды. 1952 жылы 8-12 желтоқсан аралығында Лондон қаласындағы смогтың кесірнен 4000-нан астам адам қаза тапты. Ал одан кейінгі уақыттарда 8000-нан астам адам қаза табады. Алайда, үкімет бұл болған жағдайлардың жағылған көмір түтінімен тығыз байланысты екендігін мойындамады. 1952 жыл — Лондон тұрғындары үшін ең ауыр жыл болып саналады.
1956 жылы Лондонда «Таза ауа актісі (Clean Air Act)» шықты. Актіге сай қаладағы көмір отынын тұтынатын орындар мен үйлердің жылу жүйелері түтінсіз немесе түтіні аз отын көздеріне (газ, жанармай және, электр қуаты) ауыстырылды.
1968 жылы Лондондағы түтін шығаратын өндіріс орындарында ауа тазалығын реттейтін «Биік мұржа. Таза ауа актісі» іске асты. Нәтижесінде зауыттардың түтін шығаратын мұржалары биіктетілді. Осылайша қалаладағы таза ауа мәселесі шешім тапты.
Қазіргі кезде Лондонда қоршаған ортаны қорғау саясаты жөнге келгендіктен, смог деген кесапат құрыған. Тек өткен кездің еншісін-
дегі апат ретінде қалды.

=== Алматы ===
Алматыдағы ауаның ең жоғарғы дәрежеде ластануы 2007 жылы тіркелген. Ол жылы ауаға 185 мың тонна ауаны ластағыш заттар қосылған. Оның 161,3 мың тоннасы қаладағы автокөліктердің еншісіне тиеді. Ал автокөліктерді алып қарасақ, олардың басым бөлігі шет елдерден әкелінген «қоқыс» жеңіл автокөліктер болып табылады. Жеңіс автокөліктерден бөлініп шығатын зиянды газдар 161,3 мың тоннаның 78% құрайды. Ал қоғамдық көліктер 14%, жүк көліктері 8%.
Шет елдерден әкелінетін көліктерге қатаң бақылау орнатылмаса, Алматыда іске қосыл-
ғалы отырған метро ауа тазалығын жақсартуға көмектесе алуы өте қиындау. Тіпті, көліктерге қатысты енгізілген «Еуро-1» стандарты да ешқандай мәселені шешпеген сыңайлы. Қазірге кезде Еуропа «Еуро-5» стандартымен жұмыс істеуге көңіл бөлуде.
==Денсаулыққа әсері==
Үлкен қалаларда басты мәселеге айнал-ған смог балаларға, жасы ұлғайған адамдар-
ға, және жүрек, тыныс алу жолдары ауруларымен ауыратын адамдар үшін өте қауіпті. Смог демікпеге, тыныс алудың қиындауы мен тоқтауына, бас ауруларына, тұмауға себеп болады. Сонымен қатар көздің, мұрынның және жұтқыншақтың мөлдір сұйық қабаттарының зақымдануын тудырады, иммунитетті әлсіретеді. 
Смог пайда болған кезде ауруханаға түсетіндердің саны артады, аурудан толық 
сауыққан адамдардың аурулары қайта қозады, тыныс алу жолдары ауруларымен және жүрек ауруларымен ауыратын науқастардың өлімі көбейеді.
==Дереккөздер== 
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Ауаның ластануы]]
[[Санат:Тұмша]]
[[Санат:Озон]]


{{stub}}</text>
      <sha1>m9ubdk7zp3a3c21e32bi38ltdxys2xt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сабын және синтетикалық жуғыш заттаp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96561</id>
    <revision>
      <id>3628804</id>
      <parentid>2360759</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9093" sha1="lqv4hlxu7necjwmw4mdajvglu1krukh" xml:space="preserve">'''Сабын''' — жоғары карбон қышқылдарының тұздары RCOOMe. Сабынның құрамына [[Пальмитин қышқылы|пальмитин]] С&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;31&lt;/sub&gt;СООН және [[Стеарин қышқылы|стеарин]] С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СООН қышқылдарының тұздары (негізінен, натрий мен калий тұздары) кіреді және оның суда ерігіштігі құрамындағы металл катионына байланысты болады. Калий тұздары [[су]]да натрий тұздарына қарағанда жақсы ериді, ал магний, кальций, барий тұздары суда ерімейді.
Сұйық сабынның құрамына калий, қатты сабынның құрамына натрий катиондары кіреді.
[[Сурет:43.PNG|thumb|right]]
:1. ''Сабын алу.'' Сабындану реакциясын майды натрий гидроксидімен немесе натрий карбонатымен қыздыру арқылы жүргізеді. Реакция нәтижесінде глицерин мен жоғары карбон қышқылының натрий тұзы (сабын) түзіледі:
:[[Майлар|май]] + NaOH → [[глицерин]] + сабын
Түзілген сабынды бөліп алу үшін реакция өнімдеріне натрий хлоридін қосады, сонда сабын қоспаның бетіне қалқып шығып, глицерин астында қалады. Сабынды жинап алады және пішін береді.
Сабын жасағанда жоғары май қышқылы тұзынан (RCOOMe) басқа оған — хош иісті заттар, бояулар, антисептиктер және т.б. заттар қосады.
:2. Соңғы кезде майды үнемдеу мақсатында сабын алу үшін мұнай өнімдері құрамындағы [[көмірсутектер]]ден карбон қышқылын алады:
:2С&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;74&lt;/sub&gt; + 5O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 4С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СООН + 2Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
Түзілген қышқылдарды бейтараптау арқылы сабын алынады:
:С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СООН + NaOH → C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COONa + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (натрий стеараты (қатты сабын))

:С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СООН + Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; → C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COONa + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O + СO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (натрий стеараты)

Карбон қышқылы тұздарының (сабынның) гидролизі кезінде [[сілті]] түзіледі:
:С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СОО&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt; + Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; + НОН → С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СООН + Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;+ ОН&lt;sup&gt;-&lt;/sup&gt;
[[Сурет:44.PNG|thumb|right]]
Сілті майлы заттарды ыдыратады, ал карбон қышқылы — беттік белсенді зат (ББЗ) (43-сурет). Ол екі сұйықтың немесе сұйық пен газ шекарасында беттік керілуді төмендететін зат. ББЗ болу үшін оның құрамындағы топтар әр түрлі затпен әрекеттесуі керек. Карбон қышқылы молекуласының беттік белсенді заты су мен органикалық сұйықтық шекарасында. Карбон қышқылында гидрофобты ({{lang-el|hydro}} — су және phobos — қорқады) көміртек қалдығы және гидрофильді ({{lang-el|hydro}} — су және рһіlіо — сүйеді, ұнатады) карбоксил тобы бар.
44-суретте сабынның жуғыш қасиеті көрсетілген. Сабын молекуласы екі бөліктен тұрады, көмірсутек тізбегі майдың құрамында, ал —COONa&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; тобы суда болады.

Сабындардың жуғыш қасиеті — жуылатын беткейлердегі жабысқан кір бөлшектерін эмульсия, суспензия түріне ауыстыра алатын мүмкіндігіне байланысты.&lt;br&gt;
Кермек суда сабын &quot;іріп кетеді&quot; де, кір ашылмайды. Себебі кермек суда карбон қышқылының кальций, магний тұздары тұнбаға түседі:
:2C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COONa + СаСl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → (С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СОО)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Са↓ + 2NaCl
Сабынның суда еруі кезінде жоғары қышқылдармен сілті түзе гидролиздену процесі бірге жүреді. Бұл жағдай матаға зиянды әсерін тигізеді:
:C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COONa + Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O → С&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;Н&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;СООН +NaOH
Жоғары карбон қышқылдары тұздарының қолданылуы жуғыш заттар ретінде шектелмейді. Кальций тұзын мұнай майларына қосып, солидол жағар майын алады. Тығыз маталарды алюминий сабынымен (тұзымен) өңдеп, су өткізбейтін брезенттер жасайды. Қорғасын, марганец сабындарын майлы бояулар дайындағанда пайдаланады.
Қазіргі кезде синтетикалық жуғыш заттар кеңінен қолданылуда. Синтетикалық жуғыш заттар (СЖЗ), негізінен, алкилсульфаттардың натрий тұзынан тұрады. RO — SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;— ONa. R — құрамында 8—18 көміртек атомы бар көмірсутек радикалы.&lt;br&gt;
СЖЗ алу үшін әуелі спирт пен күкірт қышқылын әрекеттестіріп, күкірт қышқылының күрделі [[Эфирлер|эфирін]] алады:
:R — OH + HO — SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;— OH → R — О — SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; — OH + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
Түзілген алкилсульфаттан күрделі эфирдің натрий тұзын алады:
:R — О — SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; — OH + NaOH → R — O — SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;— ONa + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
СЖЗ күкіртсутектің ұзын тізбегі (R) мен ерігіш функционалдың топтан тұратындықтан, сабын сияқты жуғыштық қасиеті жоғары. Сабыннан айырмашылығы — кальций мен магний тұздары ерігіш болғандықтан, жуғыштық қасиетін кермек суда да жоймайды.
Синтетикалық жуғыш заттар өте баяу айырылады, сондықтан табиғатқа, қоршаған ортаға, тірі организмдерге зиян тигізуі мүмкін. Сол себепті акаба (кір) суларды тұндырғыштарда тұндырып, балдырларда болатын биологиялық бактериялар көмегімен тотықтыру арқылы тазалайды. Бұл кезде [[органикалық зат]]тарды көмірқышқыл газы мен суға дейін ыдыратады. Алкилсульфаттар мен алкилсульфонаттарды ыдырататын бактериялар штамдары әзірленген, осылар арқылы микробиологиялық тазарту іске асады.
Сабындар жоғары карбон қышқылдарынъш (палъмитнн және стеарин) калий және натрий тұздары. Сабындар қатты және сұйық болады. Сабын кермек суда &quot;іріп&quot; кетіп, кір ашылмайды. Синтетикалық жуғыш заттардың кір алғыштығы сабыннан жоғары, бірақ қоршаған ортаға зиян тигізуі мүмкін.&lt;ref&gt;Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


[[Санат:Химия]]


{{stub}}</text>
      <sha1>lqv4hlxu7necjwmw4mdajvglu1krukh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васнецов атындағы көше (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106149</id>
    <revision>
      <id>3629187</id>
      <parentid>3563669</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T10:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3629187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1627" sha1="sumbhoifjbcplmyv2ida5mx9iy9zat1" xml:space="preserve">Көшеге орыс суретшісі Виктор Михайлович Васнецовтың есімі ([[Алматы]] қаласы атқару
комитетінің 14.11. 1956 №28 шешімі) берілген. Васнецов Виктор Михайлович ([[1848 жыл|1848]]-[[1926 жыл|1926]]) Киров облысының Лопьял селосында дүниеге келген. Ол - ''«Аленушка», «Иван Царевич на сером волке», «Богатыри», «Царь Иван Васильевич Грозный»'' т.б. картиналарының авторы.

Көше [[Алмалы ауданы]]нда орналасқан. Гайдаров көшесінен басталып [[Тілендиев көшесі (Алматы)|Тілендиев көшесіне]]
дейін созылып жатыр. Қаланың [[Тұрғыт Өзал көшесі (Алматы)|Тұрғұт Озал]], [[Түркебаев көшесі (Алматы)|Түркебаев көшелерін]] қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Литейный қиылысы. Көшенің ұзындығы - 1200 метр&lt;ref&gt;Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Vasnetsova street.jpg|нобай|Васнецов көшесі. (Брусиловский көшесінен Түркебаев көшесіне қарай.)]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Алматы көшелері]]</text>
      <sha1>sumbhoifjbcplmyv2ida5mx9iy9zat1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>123268</id>
    <revision>
      <id>3628873</id>
      <parentid>3597837</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Санат!!! */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3628873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3148" sha1="1sl2qmhcqknra6p6zjkft0z9w6kh4fc" xml:space="preserve">{{hello|-- '''[[User:Bolatbek|&lt;span style=&quot;color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%&quot;&gt;Bolatbek&lt;/span&gt;]]''' 00:59, 2011 ж. қазанның 8 (ALMT)}}

==Уики-марапаттама==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:Minor Barnstar Hires.png|left|80px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Шағын өңдемелері үшін|Шағын өңдемелері үшін]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | Сапалы шағын түзетулер мен өңдеулеріңіз үшін, ризашылығым ретінде осы марапаттаманы сыйлағым келеді. [[Қатысушы:Qarakesek|Qarakesek]] ([[Қатысушы талқылауы:Qarakesek|talk]]) 03:51, 2013 ж. ақпанның 1 (ALMT)
|}

Үлкен рақмет, Qarakesek мырза! ([[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|talk]]) 21:41, 2013 ж. ақпанның 1 (ALMT))

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)

== Дереккөзін көрсету  ==

Кеш жарық! Мақалаға дереккөз қосу керек. Дереккөзсіз мақала жойылуы мүмкін. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:34, 2026 ж. мамырдың 1 (+05)

:@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Қайырлы кеш, Расулбек! Мерекеңізбен! Иә, әрине, мақала әлі де өңделу үстінде. Бұл — Википедия-дағы орыс тіліндегі мақаланың аудармасы. Дереккөздер де міндетті түрде қосылады. Құрметпен, Вячеслав. [[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|талқылау]]) 19:26, 2026 ж. мамырдың 1 (+05)

== Санат!!! ==

Кеш жарық! Сіз жасаған бүкіл санаттар жойылды, санатқа санат керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:22, 2026 ж. шілденің 11 (+05)</text>
      <sha1>1sl2qmhcqknra6p6zjkft0z9w6kh4fc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628874</id>
      <parentid>3628873</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Санат!!! */ Жауап беру</comment>
      <origin>3628874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3467" sha1="fua1b52to68kxt2bkhxw0ntc0sc82g3" xml:space="preserve">{{hello|-- '''[[User:Bolatbek|&lt;span style=&quot;color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%&quot;&gt;Bolatbek&lt;/span&gt;]]''' 00:59, 2011 ж. қазанның 8 (ALMT)}}

==Уики-марапаттама==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:Minor Barnstar Hires.png|left|80px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Шағын өңдемелері үшін|Шағын өңдемелері үшін]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | Сапалы шағын түзетулер мен өңдеулеріңіз үшін, ризашылығым ретінде осы марапаттаманы сыйлағым келеді. [[Қатысушы:Qarakesek|Qarakesek]] ([[Қатысушы талқылауы:Qarakesek|talk]]) 03:51, 2013 ж. ақпанның 1 (ALMT)
|}

Үлкен рақмет, Qarakesek мырза! ([[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|talk]]) 21:41, 2013 ж. ақпанның 1 (ALMT))

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)

== Дереккөзін көрсету  ==

Кеш жарық! Мақалаға дереккөз қосу керек. Дереккөзсіз мақала жойылуы мүмкін. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:34, 2026 ж. мамырдың 1 (+05)

:@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Қайырлы кеш, Расулбек! Мерекеңізбен! Иә, әрине, мақала әлі де өңделу үстінде. Бұл — Википедия-дағы орыс тіліндегі мақаланың аудармасы. Дереккөздер де міндетті түрде қосылады. Құрметпен, Вячеслав. [[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|талқылау]]) 19:26, 2026 ж. мамырдың 1 (+05)

== Санат!!! ==

Кеш жарық! Сіз жасаған бүкіл санаттар жойылды, санатқа санат керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:22, 2026 ж. шілденің 11 (+05)

:НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ!!! [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:24, 2026 ж. шілденің 11 (+05)</text>
      <sha1>fua1b52to68kxt2bkhxw0ntc0sc82g3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628883</id>
      <parentid>3628874</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Санат!!! */ Жауап беру</comment>
      <origin>3628883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3821" sha1="nj94cajnzsw034r141thrxibhq5drnq" xml:space="preserve">{{hello|-- '''[[User:Bolatbek|&lt;span style=&quot;color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%&quot;&gt;Bolatbek&lt;/span&gt;]]''' 00:59, 2011 ж. қазанның 8 (ALMT)}}

==Уики-марапаттама==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:Minor Barnstar Hires.png|left|80px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Шағын өңдемелері үшін|Шағын өңдемелері үшін]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | Сапалы шағын түзетулер мен өңдеулеріңіз үшін, ризашылығым ретінде осы марапаттаманы сыйлағым келеді. [[Қатысушы:Qarakesek|Qarakesek]] ([[Қатысушы талқылауы:Qarakesek|talk]]) 03:51, 2013 ж. ақпанның 1 (ALMT)
|}

Үлкен рақмет, Qarakesek мырза! ([[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|talk]]) 21:41, 2013 ж. ақпанның 1 (ALMT))

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)

== Дереккөзін көрсету  ==

Кеш жарық! Мақалаға дереккөз қосу керек. Дереккөзсіз мақала жойылуы мүмкін. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:34, 2026 ж. мамырдың 1 (+05)

:@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Қайырлы кеш, Расулбек! Мерекеңізбен! Иә, әрине, мақала әлі де өңделу үстінде. Бұл — Википедия-дағы орыс тіліндегі мақаланың аудармасы. Дереккөздер де міндетті түрде қосылады. Құрметпен, Вячеслав. [[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|талқылау]]) 19:26, 2026 ж. мамырдың 1 (+05)

== Санат!!! ==

Кеш жарық! Сіз жасаған бүкіл санаттар жойылды, санатқа санат керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:22, 2026 ж. шілденің 11 (+05)

:НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ!!! [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:24, 2026 ж. шілденің 11 (+05)
::Кеш жарық! Рахмет, ескертуіңізді түсіндім. Келесіде категорияларды мұқияттау жасаймын. [[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. шілденің 11 (+05)</text>
      <sha1>nj94cajnzsw034r141thrxibhq5drnq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628976</id>
      <parentid>3628883</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Санат!!! */ Жауап беру</comment>
      <origin>3628976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4259" sha1="agksg21861qljnh2rbkv8b25nqacmm2" xml:space="preserve">{{hello|-- '''[[User:Bolatbek|&lt;span style=&quot;color:green; font-family:Comic Sans MS; font-size:107%&quot;&gt;Bolatbek&lt;/span&gt;]]''' 00:59, 2011 ж. қазанның 8 (ALMT)}}

==Уики-марапаттама==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:Minor Barnstar Hires.png|left|80px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Шағын өңдемелері үшін|Шағын өңдемелері үшін]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | Сапалы шағын түзетулер мен өңдеулеріңіз үшін, ризашылығым ретінде осы марапаттаманы сыйлағым келеді. [[Қатысушы:Qarakesek|Qarakesek]] ([[Қатысушы талқылауы:Qarakesek|talk]]) 03:51, 2013 ж. ақпанның 1 (ALMT)
|}

Үлкен рақмет, Qarakesek мырза! ([[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|talk]]) 21:41, 2013 ж. ақпанның 1 (ALMT))

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)

== Дереккөзін көрсету  ==

Кеш жарық! Мақалаға дереккөз қосу керек. Дереккөзсіз мақала жойылуы мүмкін. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:34, 2026 ж. мамырдың 1 (+05)

:@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] Қайырлы кеш, Расулбек! Мерекеңізбен! Иә, әрине, мақала әлі де өңделу үстінде. Бұл — Википедия-дағы орыс тіліндегі мақаланың аудармасы. Дереккөздер де міндетті түрде қосылады. Құрметпен, Вячеслав. [[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|талқылау]]) 19:26, 2026 ж. мамырдың 1 (+05)

== Санат!!! ==

Кеш жарық! Сіз жасаған бүкіл санаттар жойылды, санатқа санат керек. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:22, 2026 ж. шілденің 11 (+05)

:НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ!!! [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:24, 2026 ж. шілденің 11 (+05)
::Кеш жарық! Рахмет, ескертуіңізді түсіндім. Келесіде категорияларды мұқияттау жасаймын. [[Қатысушы:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] ([[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. шілденің 11 (+05)
:::Санаттарды мақаладан алмаңыз, жаңа санатты бос бостамау керек, соны айтқым келген [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:38, 2026 ж. шілденің 11 (+05)</text>
      <sha1>agksg21861qljnh2rbkv8b25nqacmm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Автостоп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124354</id>
    <revision>
      <id>3629057</id>
      <parentid>3199424</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T23:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39214-06</username>
        <id>183391</id>
      </contributor>
      <comment>adding map</comment>
      <origin>3629057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1720" sha1="0pc5ozrekdu0gvb65xhn68wf4qemcqs" xml:space="preserve">[[Сурет:Hitchhiking worldwide 2024.png|нобай|Бағалау белгісіздігімен бүкіл әлем бойынша автостоп күту уақыты (2024) - [https://maps.hitchwiki.org/ Hitchwiki Maps] деректеріне негізделген]]
[[Сурет:Hitchhiker's gesture.jpg|200px|thumb|Автостоптың ең кең таралған белгісі]]
'''Автостоп''' ({{lang-en|hitchhiking}}) — бейтаныс адамдардың рұқсатымен олардың автокөліктеріне отырып, қандай да бір арақашықтыққа тегін жету әдісі. Бұл әдіс көбінесе [[туризм]] мақсатында қолданылады. Автокөлікті тізгіндейтін адамның рұқсатынсыз оның автокөлігіне отырып, жол ақысын төлемей қандай да бір арақашықтыққа жету автостоп болып табылмайды.

XX ғасырдың көп бөлігінде және әлі күнге дейін автостоп [[көшпенділер]]дің негізгі көлік құралы болған.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://hitchtheworld.com/| title = Hitch The World {{!}} ...indefinite vagabond travel&lt;!-- Bot generated title --&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.velabas.com| title = Velabas – Travel Narrative and Drawings from Hitchhiking Around the World&lt;!-- Bot generated title --&gt;}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Commonscat|Hitchhiking}}

[[Санат:Автостоп]]
[[Санат:Туризм түрлері]]
[[Санат:Саусақтар]]</text>
      <sha1>0pc5ozrekdu0gvb65xhn68wf4qemcqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629175</id>
      <parentid>3629057</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A09</username>
        <id>122553</id>
      </contributor>
      <comment>-spam</comment>
      <origin>3629175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1690" sha1="7mbd4515mrzmnfz0fhcu5ymn86bbf5e" xml:space="preserve">[[Сурет:Hitchhiking worldwide 2024.png|нобай|Бағалау белгісіздігімен бүкіл әлем бойынша автостоп күту уақыты (2024) - Hitchwiki Maps деректеріне негізделген]]
[[Сурет:Hitchhiker's gesture.jpg|200px|thumb|Автостоптың ең кең таралған белгісі]]
'''Автостоп''' ({{lang-en|hitchhiking}}) — бейтаныс адамдардың рұқсатымен олардың автокөліктеріне отырып, қандай да бір арақашықтыққа тегін жету әдісі. Бұл әдіс көбінесе [[туризм]] мақсатында қолданылады. Автокөлікті тізгіндейтін адамның рұқсатынсыз оның автокөлігіне отырып, жол ақысын төлемей қандай да бір арақашықтыққа жету автостоп болып табылмайды.

XX ғасырдың көп бөлігінде және әлі күнге дейін автостоп [[көшпенділер]]дің негізгі көлік құралы болған.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://hitchtheworld.com/| title = Hitch The World {{!}} ...indefinite vagabond travel&lt;!-- Bot generated title --&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.velabas.com| title = Velabas – Travel Narrative and Drawings from Hitchhiking Around the World&lt;!-- Bot generated title --&gt;}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Commonscat|Hitchhiking}}

[[Санат:Автостоп]]
[[Санат:Туризм түрлері]]
[[Санат:Саусақтар]]</text>
      <sha1>7mbd4515mrzmnfz0fhcu5ymn86bbf5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1985 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124529</id>
    <revision>
      <id>3628918</id>
      <parentid>3628650</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14516" sha1="k9epw8oh7jc51jr61uuycslt8eks4ro" xml:space="preserve">{{alsonumber|1985}}
{{Жыл үшін навигация|1985}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1985}}
{{Жыл туралы|1985}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]] - [[Домендік атау жүйесі|Интернеттің домендік атаулар жүйесі]] құрылды.
* Балық аулау құқықтарына қатысты жаңа келісімнің нәтижесінде [[Гренландия]] [[Еуропалық экономикалық қоғамдастық елдері аңшылық ассоциацияларының федерациясы|Еуропалық экономикалық қоғамдастықтан]] шықты.&lt;ref&gt;Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы. Балық шаруашылығы жөніндегі комитет (1985). [https://books.google.com/books?id=_GcTAAAAYAAJ Балық шаруашылығы өнімдері саудасының мәселелері]. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы. 157-б.&lt;/ref&gt;
* [[20 қаңтар]] — [[Рональд Рейган]] АҚШ президенті қызметіне екінші мерзімге (1985–[[1989 жыл|1989]]) кірісті.

=== Ақпан ===
* [[4 ақпан]] – [[Гибралтар]] мен [[Испания]] арасындағы шекара [[Франсиско Франко]] оны [[1969 жыл|1969]] жылы жапқаннан бері алғаш рет қайта ашылды.&lt;ref&gt;Дж. Пэкстон (27 желтоқсан 1985 ж.). [https://books.google.com/books?id=EtnMDQAAQBAJ&amp;pg=PA551 The Statesman's Year-Book 1985–86.] Springer. 551-б.&lt;/ref&gt;
* [[12 ақпан]] — [[Корея Республикасы|Оңтүстік Кореяда]] парламенттік сайлау өтті.
* [[16 ақпан]] - [[Израиль]] [[Ливан|Ливаннан]] әскерін шығара бастады.
* [[17 ақпан]] – [[3 наурыз]] — [[Габон|Габонда]] бірпартиялық жүйе жағдайында парламенттік сайлау өтті.
* [[20 ақпан]] - [[Кувейт|Кувейтте]] заңды саяси партиялардың жоқтығы жағдайында Ұлттық жиналысқа сайлау өтті.

=== Наурыз ===
* [[11 наурыз]] - [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачев]] КСРО Коммунистік партиясының Бас хатшысы және Кеңес Одағының іс жүзіндегі басшысы болды.&lt;ref&gt;«[https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/11/newsid_2538000/2538327.stm 1985 жыл: Горбачев Кеңес Одағының басшысы болды]». BBC, «Тарихтағы бүгінгі күн». 11 наурыз 1985 жыл.&lt;/ref&gt;
* [[17 наурыз]] - [[Жапония|Жапонияның]] Ибараки префектурасындағы Цукуба қаласында [[Дүниежүзілік көрме|Expo '85]] халықаралық көрмесі ашылып, 16 қыркүйекке дейін жалғасады.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=L70o-ZauszgC&amp;pg=PA52 Тынық мұхиты бассейнін зерттеу миссиясы: АҚШ Өкілдер палатасының Ғылым және технологиялар жөніндегі комитетіне арналған есеп (98-ші Конгресс, бірінші сессия)]. АҚШ Үкіметінің баспасы. 1983 жыл. 52-бет.&lt;/ref&gt;
* [[22 наурыз]] - Мұхаммед Хан Джунджо [[Пәкістан|Пәкістанның]] премьер-министрі болып тағайындалды.
* [[29 наурыз]] - Румынияда [[Николае Чаушеску]] ел президенті болып жаңа мерзімге сайланды.

=== Сәуір ===
* [[4 сәуір]] — Заид әл-Рифаи [[Иордания|Иорданияның]] Премьер-министрі болып тағайындалды.
* [[15 сәуір]] – [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] нәсіларалық некеге тыйымды алып тастады.&lt;ref&gt;Фредерик Экхард (желтоқсан 1985 ж.). [https://books.google.com/books?id=AwsikJWYZt8C 40-шы ұйымдар тобы қарастырған мәселелер; 1985–1986 жылдардағы кезең аяқталуы тиіс.] Ұйымдар қауымдастығы және АҚШ-тағы жағдайға қысқаша шолу. 25-бет.&lt;/ref&gt;
* [[23 сәуір]] – [[Кока-кола|Coca-Cola]] өзінің формуласын өзгертіп, жаңа Coca-Cola шығарды. Сусынға  реакция өте екіұдай болды, ал бастапқы формула үш айдан аз уақыт ішінде нарыққа оралды.
* [[26 сәуір]] - [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава шартының]] қолданылу мерзімі 30 жылға ұзартылды.

=== Мамыр ===
* [[4 мамыр]] – Швецияның [[Гётеборг]] қаласында «[[Eurovision ән байқауы|Eurovision]]&lt;nowiki/&gt;» ән байқауының 30-шы шығарылымы өтті; [[Норвегия]] атынан қатысқан «Bobbysocks!» тобы «La det swinge» әнімен жеңіске жетті.&lt;ref&gt;«[https://eurovision.tv/event/gothenburg-1985 Гётеборг 1985]» – «Eurovision» ән байқауы.&lt;/ref&gt;
* [[11 мамыр]] — [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] (АҚШ) [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] [[Мафия|мафияның]] бес отбасының жетекшілері деп болжанған адамдарды тұтқындады.
* [[16 мамыр]] — [[КСРО Жоғарғы Кеңесі|КСРО Жоғарғы Кеңесінің]] Төралқасы «Масқаралықпен күресті күшейту туралы» жарлық шығарып, [[Алкоголдік ішімдіктер|алкогольге]] қарсы науқанды бастады (ол [[1988 жыл|1988]] жылға дейін жалғасты).

=== Маусым ===
* [[10 маусым]] — Израиль [[Ливан|Ливаннан]] өз әскерлерін шығаруды аяқтады.
* [[14 маусым]] - [[Шенген келісімі|Шенген]] келісіміне қол қойылды.&lt;ref&gt;Council of the European Union (2001). [https://books.google.com/books?id=LwelhZ99ujUC ''The Schengen Acquis: Integrated Into the European Union''.] Office for Official Publications of the European Communities. p.&amp;#x20;6.&lt;/ref&gt;
* [[15 маусым]] – [[Токио|Токиода]] Studio Ghibli анимациялық студиясы құрылды.&lt;ref&gt;Napier, Susan J. (2018). [[:en:Miyazakiworld:_A_Life_in_Art|Miyazakiworld: A Life in Art. Yale University Press]]. p. 91.&lt;/ref&gt;
* [[17 маусым]] - Discovery телеарнасы Америка Құрама Штаттарында хабар таратуды бастады.

=== Шілде ===
* [[1 шілде]] – Сотталған адамдарды беру туралы конвенция күшіне енеді.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/other/dfat/treaties/2003/6.html &lt;nowiki&gt;Convention on the Transfer of Sentenced Persons (Strasbourg, 21 March 1983) [2003] ATS 6&lt;/nowiki&gt;]&quot;. www.austlii.edu.au.&lt;/ref&gt;
* [[24 шілде]] - Әлемдегі алғашқы мультимедиялық дербес компьютер — Amiga 1000-ның таныстырылымы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] өтті.
* [[30 шілде]] — [[Михаил Сергеевич Горбачёв|МихаилГорбачев]] КСРО-ның 6 тамыздан бастап ядролық жарылыстарға біржақты [[мораторий]] енгізетінін жариялап, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-ты да сондай қадам жасауға шақырды.

=== Тамыз ===
* [[16 тамыз]] — Ирандағы президенттік сайлауда [[Әли Хаменеи]] жеңіске жетті (дауыстардың 87,9%-ы).

=== Қыркүйек ===
* [[9 қыркүйек]] — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африкаға]] қатысты ішінара экономикалық [[Санкция|санкциялар]] енгізілетінін жариялады.
* [[13 қыркүйек]] — [[Nintendo]] компаниясының *Mario* сериясындағы алғашқы ойын — *Super Mario Bros.* ойынының ресми түрде жарық көрген күні.
* [[20 қыркүйек]] – [[Аустралия|Аустралияда]] капитал өсіміне салынатын салық енгізілді.&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20120114111844/http://www.ato.gov.au/businesses/content.aspx?doc=%2Fcontent%2F64155.htm Redirect]&quot;. ato.gov.au.&lt;/ref&gt;
* [[22 қыркүйек]] - Плаза келісіміне бес ел қол қойды. Бес мемлекет ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Жапония]], [[Германия|Батыс Германия]], [[Франция]] және [[Ұлыбритания]]) Американың сауда тапшылығын азайту мақсатында АҚШ [[Доллар|долларын]] жасанды түрде [[Девальвация|девальвациялауға]] келісті.&lt;ref&gt;Фурусе, Такаюки (22 қыркүйек 2015 ж.). «[https://www.japantimes.co.jp/news/2015/09/22/national/history/30-years-plaza-accord-nations-currency-goals-evolve/ Плаза келісімінен кейінгі 30 жыл: Валюта нарығындағы мақсаттардың өзгеруі]». The Japan Times.&lt;/ref&gt;
* [[26 қыркүйек]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Оман]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.

=== Қазан ===
* [[1 қазан]] - [[Израиль]] әуе күштері [[Тунис]] маңындағы Палестинаны азат ету ұйымының штаб-пәтерін бомбалады.
* [[18 қазан]] — [[Nintendo]] Entertainment System [[Америка Құрама Штаттары|Америка]] нарығына шығарылды.
* [[25 қазан]] – [[Emirates Airlines|Emirates]] әуекомпаниясы [[Дубай|Дубайда]] құрылып, Пәкістанның [[Карачи]] қаласына алғашқы рейсін орындады.
* [[31 қазан]] — Анибал Каваку Силва [[Португалия]] премьер-министрі болды.

=== Қараша ===
* [[5 қараша]] — Джозеф Вариоба [[Танзания|Танзанияның]] премьер-министрі болды.
* [[10 қараша]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] шахматтан әлем чемпионатының матчы аяқталып, [[Гарри Кимович Каспаров|Гарри Каспаров]] 13-ші әлем чемпионы (әрі тарихтағы ең жас чемпион) атанды.
* [[19 қараша]] –  [[Женева|Женевада]] АҚШ президенті Рональд Рейган мен Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачев арасындағы алғашқы кездесу өтті.
* [[20 қараша]] – [[Microsoft]] корпорациясы Windows 1.0 жүйесінің АҚШ-қа арналған алғашқы нұсқасын (1.01 нұсқасы) шығарды.&lt;ref&gt;Edwards, Benj (August 24, 2021). &quot;[https://www.howtogeek.com/700661/35-years-of-microsoft-windows-remembering-windows-1.0/ 35 Years of Microsoft Windows: Remembering Windows 1.0]&quot;. ''How-To Geek''.&lt;/ref&gt;

=== Желтоқсан ===
* [[1 желтоқсан]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та [[Ford]] Taurus және Mercury Sable көліктері сатылымға шықты. 
* [[8 желтоқсан]] – [[Оңтүстік Азия]] аймақтық ынтымақтастық қауымдастығы (SAARC) құрылды.
* [[11 желтоқсан]] — Альфонс Эгли [[1986 жыл|1986]] жылға [[Швейцария]] президенті болып сайланды.
* [[29 желтоқсан]] — [[Сібір|Сібірдегі]] алғашқы метро жүйесі — [[Жаңасібір]] метрополитені ашылды.
* [[25 желтоқсан|25]]–[[30 желтоқсан]] — [[Мали]] мен [[Буркина-Фасо]] арасындағы қарулы шекаралық қақтығыс.

=== Қазақстанда ===
* [[22 наурыз]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі|Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің]] Төрағасы (республика үкіметінің басшысы) қызметіне кірісті. Ол [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамындағы одақтас республикалардың ішіндегі ең жас премьер-министр болды.
* [[19 сәуір]] – Кеңес Одағы [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстанда]] ядролық қаруды сынақтан өткізді.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1985 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1985 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1985}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1985}}

[[Санат:1985 жыл|*]]</text>
      <sha1>k9epw8oh7jc51jr61uuycslt8eks4ro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1987 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124531</id>
    <revision>
      <id>3628919</id>
      <parentid>3628658</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8736" sha1="31sl24dkk9oke6zyen6s2qmfuvvhhc0" xml:space="preserve">{{alsonumber|1987}}
{{Жыл үшін навигация|1987}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1987}}
{{Жыл туралы|1987}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[2 қаңтар]] - [[Чад|Чадтың]] әскері [[Ливия|Ливияның]] бронды бригадасын жойып жіберді.
* [[16 қаңтар]] - [[Чжао Цзян]] [[Ху Яобан|Ху Яобанның]] орнына [[Қытай коммунистік партиясы|Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы]] болды.
* [[21 қаңтар]] - [[Аустрия|Аустрияда]] [[Франц Враницкий]] бастаған жаңа коалициялық үкімет құрылды.

=== Ақпан ===
* [[5 ақпан]] - [[Иран]] [[Бағдат|Бағдадқа]] зымыран шабуыл жасады.
* [[26 ақпан]] - [[The Beatles]] тобының әні алғаш рет [[CD-ROM|CD]]-де шығарылды.

=== Наурыз ===
* [[8 наурыз]] - [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]]-нің [[Пенжакент|Пяндж]] қаласына моджахедтер оқ жаудырды.
* [[20 наурыз]] - Кеңес кинорежиссерлерінің делегациясы [[Голливуд|Голливудқа]] келді.
* [[28 наурыз]] - [[Ұлыбритания Премьер-министрі|Ұлыбритания Премьер-Министрі]] [[Маргарет Тэтчер|Маргарет Тэтчердің]] КСРО-ға ресми сапары.
* [[30 наурыз]] - [[Винсент ван Гог|Ван Гогтың]] &quot;күнбағыс&quot; суреті рекордтық бағамен 39,7 миллион долларға сатылды.

=== Сәуір ===
* [[2 сәуір]] - [[International Business Machines|IBM]] IBM PS / 2 дербес компьютерлерінің жаңа моделін ұсынды.
* [[12 сәуір]] - Texaco өзінің банкроттығын жариялады.
* [[13 сәуір]] — [[Португалия]] мен [[Қытай|ҚХР]] келісімге қол қойды, оған сәйкес [[Макао]] 1999 жылы Қытайға қайтарылуы керек.
* [[17 сәуір]] - [[Аргентина|Аргентинадағы]] әскери төңкеріс әрекеті.
* [[19 сәуір]] - Трейси Ульман шоуында [[Симпсондар]] алғаш рет пайда болды.
* [[20 сәуір]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ға нацистік қылмыскер Карл Линнасты берді.
* [[30 сәуір]] - NASCAR ұшқышы Билл Элиотт Талладега трассасында 342,5 км / сағ өндірістік автомобильдің ең жақсы жылдамдығын көрсетті.

=== Мамыр ===
* [[1 мамыр]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да &quot;жеке еңбек қызметі туралы Заң&quot; күшіне енді.
* [[11 мамыр]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та алғаш рет жасанды қан айналымы аппараты қолданылды.
* Лионда [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде қылмыс жасаған Клаус Барбиер сотқа тартылды.
* [[14 мамыр]] - [[Мысыр]] [[Иран|Иранмен]] дипломатиялық қатынастарды үзіп, оны исламдық фундаментализм қозғалысын қаржыландырды деп айыптады.
* [[28 мамыр]] - [[Германия Демократиялық Республикасы|Германиядан]] келген 19 жастағы әуесқой ұшқыш Матиас Руст ұшақты Мәскеудегі [[Қызыл алаң|Қызыл алаңға]] отырғызып, кеңестік әуе қорғанысының барлық шекараларын еңсерді. Бұл оқиға Қарулы Күштер басшылығын жаппай тазартуды бастауға себеп болды.

=== Маусым ===
* [[11 маусым]] - Ұлыбританиядағы жалпы сайлау; үшінші рет қатарынан [[Маргарет Тэтчер]] бастаған консерваторлар жеңіске жетті.
* [[12 маусым]] - Батыс Берлинге сапары кезінде АҚШ президенті [[Рональд Рейган]] кеңес басшысы [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачевті]] [[Берлин қабырғасы|Берлин қабырғасын]] қиратуға шақырды.

=== Шілде ===
* [[4 шілде]] - [[Лион]] соты гестапоның бұрынғы басшысы Клаус Барбиерді адамзатқа қарсы қылмыстары үшін өмір бойына бас бостандығынан айырды.
* [[11 шілде]] - Жердің халқы 5 миллиард адамға жетті. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] мәліметтері бойынша [[Загреб|загребтен]] ([[Югославия]]) келген бала мерейтойлық жаңа туған нәресте болды.
* [[14 шілде]] - [[Қытай Республикасы|Тайваньда]] оппозициялық партиялардың қызметіне рұқсат етілді.
* [[24 шілде]] - АҚШ [[Парсы шығанағы|Парсы шығанағында]] [[Кувейт]] танкерлерін Қарулы күзетуді бастады.
* [[27 шілде]] - АҚШ әскери қылмысқа күдікті Иван Демьянюкті [[Израиль|Израильге]] берді.

=== Тамыз ===
* [[23 тамыз]] — Балтық жағалауы қалаларында &quot;Молотов-Риббентроп пактісі&quot; деп аталатын мерейтойлық наразылық митингілері.

=== Қыркүйек ===
* [[7 қыркүйек]] - [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] басшысы Эрих Хонеккер Батыс Германияға бес күндік ресми сапарын бастады. Бұл Шығыс Германия басшысының Батыс Германияға алғашқы сапары.
* [[15 қыркүйек]] - [[Huawei]] компаниясы құрылды.

=== Қазан ===
* [[6 қазан]]:
** [[Microsoft]] корпорациясы Microsoft Windows 2.0 ОЖ (құны 195 доллар) және [[Microsoft Excel]] кестелік редакторының бірінші нұсқасын шығарды.
** [[Фиджи]] республикаға айналды.
** [[Microsoft]] корпорациясы Microsoft Windows 2.0 операциялық жүйесін (бағасы 195 АҚШ доллары) және [[Microsoft Excel]] электрондық кесте бағдарламасының алғашқы нұсқасын шығарды.
* [[13 қазан]] - [[Парсы шығанағы|Парсы шығанағында]] АҚШ Әскери-теңіз күштері әскери тәжірибеде алғаш рет үйретілген дельфиндерді қолданды.
* [[15 қазан]] — [[Буркина-Фасо|Буркина-Фасода]] әскери төңкеріс болды.
* [[19 қазан]]:
** Парсы шығанағында, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемелері [[Иран|Иранның]] 2 Мұнай платформасын қиратты.
** [[Уолл-стрит|Уолл-стритте]] және бүкіл әлемде [[Қор нарығы|қор нарығының]] көрсеткіштері күрт құлдырады.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1987 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1987 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1987}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1987}}

[[Санат:1987 жыл|*]]</text>
      <sha1>31sl24dkk9oke6zyen6s2qmfuvvhhc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1988 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124532</id>
    <revision>
      <id>3628923</id>
      <parentid>3628777</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5119" sha1="shdvslxbgmg3sbs798a9t4rff573a34" xml:space="preserve">{{alsonumber|1988}}
{{Жыл үшін навигация|1988}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1988}}
{{Жыл туралы|1988}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[13 қаңтар]] -[[Қытай Республикасы|Тайвань]] президенті Цзян Цзинго қайтыс болды, оның орнына Ли Данхуэ келді.

=== Ақпан ===
* [[14 ақпан]] - [[Парагвай]]да диктатор Альфредо Стресснер тағы бір мерзімге қайта сайланды.
* [[20 ақпан]] - [[Таулы Қарабақ|Таулы Қарабахтың]] облыстық кеңесі бұл аймақтың [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]] құрамынан [[Армения|Армян КСР]] құрамына өтуіне дауыс берді
* [[23 ақпан]] - [[Бразилия]]да қатты жаңбыр ресми мәліметтерге сәйкес 275 адамның өліміне себеп болды. Тағы 25000 адам баспанасыз қалды.
* [[25 ақпан]] - [[Ро Дэ У]] [[Корея Республикасының президенті|Оңтүстік Корея президенті]] қызметіне кірісті.
* [[29 ақпан]] - [[Аустрия]]ның  президенті Курт Вальдхаймның [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде депортацияға қатысқанын дәлелдейтін құжаттар жарияланды.

=== Наурыз ===
* [[15 наурыз]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] та озон қабатының бұзылу қарқынының үдеуін көрсететін NASA есебі жарияланды.
* [[16 наурыз]] - Ирак Күрдістанының [[Халабджа]] қаласында Ирак әскерлері бейбіт тұрғындарға қарсы химиялық қару қолданды. 5000-ға жуық адам қаза тауып, 20000-ға жуық адам зардап шекті.
* [[24 наурыз]] - [[Израиль]] соты Мордехай Ванунды Израильдің ядролық бағдарламасы туралы ақпаратты жария еткені үшін 18 жылға соттады.

=== Сәуір ===
* [[8 сәуір]] - Ян Шанкун ҚХР Төрағасы болып сайланды.
* [[9 сәуір]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] [[Панама]]ға қарсы экономикалық санкциялар енгізді.
* [[18 сәуір]] - АҚШ Әскери-теңіз күштері Иранға қарсы әскери операция жүргізуде

=== Мамыр ===
* [[15 мамыр]] - Кеңес әскерлерін Ауғанстаннан шығарылуы басталды.
* [[16 мамыр]] - АҚШ Денсаулық сақтау министрлігінің никотинге тәуелділік героин мен кокаинге тәуелділікке ұқсас екендігі туралы баяндамасы жарияланды.
* [[27 мамыр]] - Windows 2.1 X ОЖ жарық көрді.

=== Маусым ===
* [[19 маусым]] - [[Гаити]]дегі әскери төңкеріс.
* [[24 маусым]] - КСРО-да «Гарун» тігін фабрикасының 47 жұмысшысының улы газбен уланды.
* [[27 маусым]] - [[Париж]]дегі Лион станциясында екі қала маңындағы пойыз апатқа ұшырады. 56 адам қаза тауып, 57 адам жараланды.

=== Шілде ===
* [[3 шілде]] - АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Vincennes зымыран крейсері Iran Air компаниясының 655 рейсіндегі ирандық жолаушылар ұшағын атып түсірді, 290 адам қаза тапты.
* [[28 шілде]] - 1967 жылы КСРО-мен дипломатиялық қатынастар үзілгеннен кейін алғаш рет Израиль өкілі Мәскеуге ресми сапармен келді.

=== Тамыз ===
* [[20 тамыз]] - [[Иран]] мен [[Ирак]] арасындағы соғыстың аяқталуы (1980—1988).

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1988 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1988 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1988}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1988}}

[[Санат:1988 жыл|*]]

{{Year-stub}}</text>
      <sha1>shdvslxbgmg3sbs798a9t4rff573a34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1990 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124534</id>
    <revision>
      <id>3628908</id>
      <parentid>3628494</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25948" sha1="p46dlmy4318cl3e0zzb3r7rseuztmfe" xml:space="preserve">{{alsonumber|1990}}
{{Жыл үшін навигация|1990}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1990}}
{{Жыл туралы|1990}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:US Parachutists during Operation Just Cause.jpg|нобай|Америкалық десантшылар Панамада.]]
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-1990-0116-013, Berlin, Stürmung Stasi-Zentrale.jpg|нобай|Халық наразылық білдіріп, Берлиндегі Штази ғимаратына кірді.]]
* [[3 қаңтар]] – АҚШ [[Панама|Панамаға]] басып кірген соң Генерал [[Мануэль Норьега]] Панама басшысы қызметінен шеттетіліп, [[АҚШ әскері|АҚШ күштеріне]] берілді.&lt;ref&gt;Roos, Dave (January 6, 2026). &quot;[https://www.history.com/articles/us-invasion-of-panama-noriega How the US Captured Manuel Noriega in 1989]&quot;. ''HISTORY''.&lt;/ref&gt;
* [[7 қаңтар]] — [[Пиза мұнарасы]] қауіпсіздік мақсатында туристер үшін жабылды.
* [[15 қаңтар]] - Мыңдаған адам  [[Берлин|Берлинде]] «Штази» штаб-пәтеріне басып кіріп, үкіметтік құжаттарға қол жеткізуге тырысты.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.ddr-museum.de/en/blog/2016/storming-the-stasi-memories-of-15-January-1990 Sturm auf die Stasi am 15.1.1990г]&quot;&lt;/ref&gt;
* [[18 қаңтар]] - Армян КСР-і [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]]-іне соғыс жариялады.
* [[20 қаңтар]] - Кеңес әскерлері [[Баку|Бакуды]] басып алды.
* [[22 қаңтар]] – [[Роберт Тэппэн Моррис]] «Моррис құртын» таратқаны үшін кінәлі деп танылды.

* [[27 қаңтар]]:
** [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдова КСР]]-інің құрамындағы [[Тирасполь]] қаласы қысқа уақытқа тәуелсіздігін жариялайды. [[Беларус тілі]] [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|БССР]]-де мемлекеттік тіл деп жарияланды.
*[[31 қаңтар]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы алғашқы [[McDonald's]] ашылды.&lt;ref&gt;Weston, Shaun (August 19, 2010). &quot;[http://www.foodbev.com/news/mcdonalds-announces-bond-to-support-growth-in-china#.UPciMCfBGSp McDonald's announces bond to support growth in China]&quot;. ''FoodBev''.&lt;/ref&gt;

=== Ақпан ===
[[Сурет:RIAN archive 699861 Dushanbe riots, February 1990.jpg|нобай|1990 жылғы 10–17 ақпанда Душанбедегі жаппай тәртіпсіздіктер.]]
* [[1 ақпан]] - [[Югославия]] үкіметі [[албандар]] мен [[сербтер]] арасындағы ұлтаралық қақтығысқа байланысты [[Косово]] автономиялық аймағына әскер жіберді.
* [[7 ақпан]]:
** [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да коммунистердің саяси билікке монополиясы жойылды.
** [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]]-інде армян босқындарын сол жерге қоныстандыруға байланысты тәртіпсіздіктер орын алды.
* [[12 ақпан]] – [[НАТО]] мен [[Варшава]] келісімшартының өкілдері [[Оттава|Оттавада]] «Ашық аспан» конференциясында кездесті. Конференция Еуропадағы [[жоғарғы державалар]] әскерлерінің саны және [[Германия|Германияны]] қайта біріктіру туралы келісімдермен аяқталды.&lt;ref&gt;&quot;[https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2017-12-12/nato-expansion-what-gorbachev-heard-western-leaders-early NATO Expansion: What Gorbachev Heard | National Security Archive]&quot;. ''nsarchive.gwu.edu''.&lt;/ref&gt;
* [[13 ақпан]] - Германияны біріктіру жөніндегі екі кезеңдік жоспар бойынша келісімге қол жеткізілді.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.britannica.com/topic/German-reunification German reunification | Date, Definition, Chancellor, Treaty, &amp; Problems | Britannica]&quot;. ''Encyclopedia Britannica''.&lt;/ref&gt;
* [[26 ақпан]] – [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] [[1991 жыл|1991]] жылдың шілдесіне дейін [[Чехословакия|Чехословакиядан]] барлық 73 500 әскери қызметшісін шығаруға келісті.&lt;ref&gt;Archives, L. A. Times (February 26, 1990). &quot;[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-02-26-mn-1254-story.html Soviet Tanks Withdraw From Czechoslovakia]&quot;. ''Los Angeles Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
[[Сурет:Leaders of the Supreme Council of Lithuania on 11 March 1990.jpg|нобай|1990 жылғы 11 наурызда Литваның тәуелсіздігі жарияланғаннан кейінгі Литва КСР Жоғарғы Кеңесінің басшылары.]]
* [[6 наурыз]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да меншік туралы заң қабылданды.
* [[11 наурыз]]:
** [[Литва]] тәуелсіздігін қалпына келтіру туралы жариялады.&lt;ref&gt;«[https://www.lrs.lt/sip/portal.show Летувос Републикос Сейм]» . ''www.lrs.lt'' &lt;/ref&gt;
** [[Мажарстан|Мажарстаннан]] кеңестік әскерлерді шығару басталды.
* [[15 наурыз]] - КСРО Президентінін лауазымы енгізілді.
* [[21 наурыз]] - [[Намибия]] [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африканың]] басқаруында 75 жыл болғаннан кейін тәуелсіздік алды.&lt;ref&gt;«[https://www.sahistory.org.za/dated-event/namibia-gains-independence Намибия тәуелсіздік алды | South African History Online]» . www.sahistory.org.za&lt;/ref&gt;
* [[24 наурыз]] - [[Үндістан]] [[Шри-Ланка|Шри-Ланкадан]] өз әскерлерін шығарды.
* [[29 наурыз]] — Чехословакия Социалистік Республикасы Чехословакия Федеративтік Республикасына айналдырылды.
* [[30 наурыз]] – [[Эстония]] [[1940 жыл|1940]] жылдан бері Кеңес өкіметін заңсыз деп жариялады және толық тәуелсіздікке қарай өтпелі кезең жариялады.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.csce.gov/publications/supreme-soviet-elections-estonia/ Эстония Жоғарғы Кеңесіне сайлау.]&quot; ЕҚЫҚ.&lt;/ref&gt;

=== Сәуір ===
* [[2 сәуір]] — [[Қытай Республикасы|Тайваньда]] [[Asus]] компаниясы құрылды.
* [[13 сәуір]] – Кеңес Одағы Катынь қырғыны үшін ресми кешірім сұрады.&lt;ref&gt;«[https://www.upi.com/Archives/1990/04/13/Soviets-admit-apologize-for-Katyn-massacre/9889639979200/ Советтер Катынь қырғынын мойындап, кешірім сұрады — UPI мұрағаты]». UPI.&lt;/ref&gt;
* [[20 сәуір]] — [[Чехословакия]] конфедерацияға яғни [[Чехия|Чех]] және [[Словакия|Словак]] Федеративтік Республикасына айналды.
* [[23 сәуір]] - [[Намибия]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның 160-шы және [[Ұлттар достастығы|Ұлттар Достастығының]] 50-ші мүшесі болды.
* [[24 сәуір]] - [[Германия|Батыс]] және [[Германия Демократиялық Республикасы|Шығыс]] Германия 1 шілдеде өз валюталары мен экономикаларын біріктіруге келісті.

=== Мамыр ===
* [[4 мамыр]] – [[Латвия Кеңестік Социалистік Республикасы|Латвия КСР]]-і Кеңес Одағынан тәуелсіздігін жариялады.&lt;ref&gt;«[https://okupacijasmuzejs.lv/en/news/may-4th-restoration-of-independence-of-the-republic-of-latvia 4 мамыр – Латвия Республикасының тәуелсіздігін қалпына келтіру]» . okupacijasmuzejs.lv .&lt;/ref&gt;
* [[5 мамыр]] -  Югославияның [[Загреб]] қаласында «[[Eurovision ән байқауы|Eurovision]] ән байқауының 35-ші жарысы өтті.
* [[8 мамыр]] — [[Эстония]] тәуелсіздігін жариялады.&lt;ref&gt;«[https://www.nato.int/en/news-and-events/articles/news/1990/05/08/the-estonian-parliament-modifies-the-republics-name Эстония парламенті Республика атауын өзгертті]». Солтүстік Атлантикалық шарт ұйымы (НАТО).&lt;/ref&gt;
* [[9 мамыр]] – [[Корея Республикасы|Оңтүстік Кореяда]] полиция [[Сеул]] мен тағы екі қалада үкіметке қарсы наразылық білдірушілермен қақтығысты.
* [[17 мамыр]] – [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдықты]] аурулар тізімінен алып тастады.
* [[20 мамыр]] – [[Румыния|Румынияда]] коммунистік кезеңнен кейінгі алғашқы президенттік және парламенттік сайлаулар өтті.
* [[22 мамыр]]:
** Йемен Араб Республикасы мен Йемен Халықтық Демократиялық Республикасының басшылары өз елдерінің [[Йемен|Йемен Республикасы]] болып бірігетінін жариялады.
** [[Microsoft]] корпорациясы Windows 3.0 операциялық жүйесін шығарды.
* [[29 мамыр]]:
** [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының тұңғыш президенті болып сайланды.
** Еуропалық қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ) құрылды.
* [[30 мамыр]] – [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Г.У. Буш]] пен [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачев]] [[Вашингтон|Вашингтонда]] төрт күндік саммитті бастады.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.history.com/this-day-in-history/gorbachev-arrives-in-washington-for-summit Soviet leader Mikhail Gorbachev arrives in Washington for a summit]&quot;. ''HISTORY''. &lt;/ref&gt;

=== Маусым ===
* [[1 маусым]] - [[АҚШ президенті|АҚШ Президенті]] Джордж Г.У. Буш пен Кеңес Одағының Президенті Михаил Горбачев [[химиялық қару]] өндірісін тоқтату және оның қорларын жоюды бастау туралы шартқа қол қойды.
* [[2 маусым]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы алғашқы [[тауар биржасы]] ашылды.
* [[7 маусым]] - Universal Studios Florida өз есіктерін [[Nickelodeon|Nickelodeon Studios]]-пен бір мезгілде келушілерге айқара ашты.
* [[8 маусым]] - [[Италия|Италияда]] 1990 жылғы футболдан әлем чемпионаты басталды. Онда алғашқы сандық [[HD-дидар|HDTV]] хабар тарату көрсетілді.&lt;ref&gt;«[https://web.archive.org/web/20120619125440/http://www.crit.rai.it/eletel/LeMiniSerie/MS3a.pdf Италия '90 Il primo passo della HDTV digitale I Parte]»&lt;/ref&gt;
* [[13 маусым]] –  [[Германия Демократиялық Республикасы|Шығыс Германия]] алдыңғы жылдың қарашасында ашылғаннан кейін жеті ай өткен соң, Берлин қабырғасын бұзуды ресми түрде бастады.&lt;ref&gt;Эрла Райан (9 қараша 2014 жыл). «[http://www.thejournal.ie/berlin-wall-anniversary-1762450-Nov2014/ Фотосуреттерде: Берлин қабырғасының құлағанына бүгін 25 жыл болды]». TheJournal.ie.&lt;/ref&gt;
* [[20 маусым]] - [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]]-і өз егемендігін жариялады.
* [[23 маусым]] — [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдава КСР]]-і өз егемендігін жариялады.

=== Шілде ===
* [[9 шілде|9]]–[[11 шілде]] – Техас штатының [[Хьюстон]] қаласында G7-дің 16-шы саммиті өтті.
* [[13 шілде]] — [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] Мемлекеттік банкі құрылды.
* [[16 шілде]] - [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР]] егемендігін жариялады.
* [[27 шілде]] - [[Белорус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларусь КСР]] егемендігін жариялады.
* [[28 шілде]] – Альберто Фухимори [[Перу]] президенті болып тағайындалды.
* [[29 шілде]] - [[Моңғолия|Моңғолиядағы]] алғашқы еркін парламенттік сайлаулар өтті.

=== Тамыз ===
[[Сурет:Tankskuwait.jpg|нобай|Кувейт қаласындағы ирактық Т-72 танкілері.]]
* [[2 тамыз]] - Ирак Кувейтке басып кiрдi.
* [[6 тамыз]]:
** БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 661 қарарымен [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] Ирактың [[Кувейт|Кувейтке]] басып кіруіне жауап ретінде оған қарсы жаһандық сауда [[Эмбарго|эмбаргосын]] енгізді.
** [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі мен Африка Ұлттық Конгресі [[Апартеид|апартеидті]] тоқтату туралы келіссөздерді бастады.
* [[8 тамыз]] - [[Ирак]] Кувейтті ресми түрде [[Аннексия|қосып алғанын]] жариялады.
* [[15 тамыз]] - Ирак [[Иран|Иранның]] барлық талаптарын орындап, онымен бейбіт келісім жасасты.
* [[21 тамыз]] – [[Гамбия]], [[Гана]], [[Гвинея]], [[Нигерия]] және [[Сьерра-Леоне]] бірінші [[Либерия]] Азаматтық соғысына араласу үшін бейбітшілік күштерін жіберді.
* [[22 тамыз]] -  [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]] егемендігін жариялады.
* [[23 тамыз]]:
** Армян КСР өзінің тәуелсіздігін жариялады.
** [[Германия Демократиялық Республикасы|Шығыс]] және [[Германия|Батыс Германия]] 3 қазанда қайта бірігетінін жариялады.&lt;ref&gt;«[http://www.historyorb.com/date/1990/august/23 Тарихтағы бүгінгі күн: 1990 жылғы 23 тамыз]». IstoriyaOrb. 1990 жылғы 23 тамыз.&lt;/ref&gt;
* [[30 тамыз]] - [[Татарстан|Татарстанның]] мемлекеттік егемендігі туралы декларация қабылданды.

=== Қыркүйек ===
* [[9 қыркүйек]] - АҚШ Президенті Буш пен Кеңес Одағының Президенті Горбачев [[Парсы шығанағы|Парсы шығанағындағы]] дағдарысты талқылау үшін [[Хельсинки|Хельсинкиде]] кездесті.
* [[17 қыркүйек]] — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мен [[Сауд Арабиясы]] арасындағы дипломатиялық қатынастар қалпына келтірілді (олар [[1938 жыл|1938]] жылы үзілген болатын).
* [[18 қыркүйек]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылғы жазғы Олимпиада]] ойындарын өткізу құқығын [[Атланта|Атлантаға]] берді.
* [[24 қыркүйек]] – [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] Кеңес Одағының [[Нарықтық экономика|нарықтық экономикаға]] көшуін қамтамасыз ету мақсатында [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Горбачевке]] 18 ай мерзімге арнайы өкілеттіктер берді.
* [[27 қыркүйек|27 Қыркүйек]] - [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі ұйымынан]] шықты.
* [[30 қыркүйек]] – [[Библия|Киелі кітаптың]] жаңа қаралған стандартты нұсқасы ресми түрде таныстырылды.&lt;ref&gt;Goldman, Ari L. (September 28, 1990). &quot;[https://www.nytimes.com/1990/09/28/us/new-bible-thee-goes-way-of-all-flesh.html New Bible: 'Thee' Goes Way of All Flesh]&quot;. ''New York Times''.&lt;/ref&gt;

=== Қазан ===
[[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-1990-1003-400, Berlin, deutsche Vereinigung, vor dem Reichstag.jpg|нобай|1990 жылғы 3 қазанда Берлинде, Рейхстаг ғимаратының жанында біріккен Германияның мемлекеттік туы көтерілді.]]
* [[3 қазан]] - Батыс және [[Германия Демократиялық Республикасы|Шығыс Германияны]] біртұтас [[Германия|Германия Федеративтік Республикасына]] бірікті.
* [[8 қазан]] - Қытайдағы алғашқы [[McDonald's]] мейрамханасы [[Гонконг]] маңындағы [[Шэньчжэнь|Шэньчжэньде]] ашылды.&lt;ref&gt;Уэстон, Шон (19 тамыз 2010 ж.). «[http://www.foodbev.com/news/mcdonalds-announces-bond-to-support-growth-in-china#.UPciMCfBGSp McDonald's Қытайдағы өсуді қолдау мақсатында облигациялар шығаратынын жариялады]». FoodBev.&lt;/ref&gt;
* [[11 қазан]] - [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Башқұрт АССР]]-інің мемлекеттік егемендігі туралы декларация қабылданды.
* [[22 қазан]] - [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]]-і өз егемендігін жариялады. 

=== Қараша ===
* [[6 қараша]] – Наваз Шариф [[Пәкістан|Пәкістанның]] Премьер-министрі ретінде ант қабылдады.
* [[7 қараша]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-да [[Қазан төңкерісі|Ұлы Қазан социалистік революциясының]] мерейтойына арналған соңғы әскери шеру өтті.
* [[14 қараша]] - [[Германия]] мен [[Польша]] өз ара шекараның мәртебесін растайтын шартқа қол қойды.
* [[22 қараша]] – Ұлыбритания Премьер-министрі Маргарет Тэтчер Консервативтік партия көшбасшысын сайлаудың екінші кезеңіне қатыспайтынын мәлімдеді.
* [[29 қараша]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] 1991 жылдың 15 қаңтардың сейсенбі күніне дейін [[Кувейт|Кувейттен]] әскерлерін шығарып, барлық шетелдік кепілге алынғандарды босатпаса, [[Ирак|Иракқа]] әскери араласуға рұқсат беретін 678 қарар қабылдады.

=== Желтоқсан ===
* [[6 желтоқсан]] - Ирак президенті [[Саддам Хусейн]] Кувейтте ұсталған шетелдік кепілге алынғандарды босатты.
* [[7 желтоқсан]] – Болгария Ұлттық жиналысы Димитар Илиев Поповты [[Болгария|Болгарияның]] Премьер-министрі етіп сайлады.
* [[9 желтоқсан]] - Слободан Милошевич өзінің Социалистік партиясы жеңіске жеткен жалпы сайлаудың бірінші турында [[Сербия]] президенті болып сайланды.
* [[20 желтоқсан]] - Эдуард Шеварднадзе КСРО Сыртқы істер министрі қызметінен кететінін хабарлады.
* [[22 желтоқсан]]:
** [[Хорватия|Хорватияның]] алғашқы конституциясы қабылданды.
** [[Маршалл аралдары]] мен [[Микронезия Федерациялық Штаттары|Микронезия Федеративтік Штаттары]] қамқоршылықтың тоқтатылуынан кейін тәуелсіздікке ие болды.

=== Қазақстанда ===
* [[22 қазан]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] егемендігін жариялады.
* [[24 сәуір]] - [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің]] сессиясында Республика Президенті лауазымы белгіленіп, оған [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]] сайланды.
* [[14 маусым]] - [[Шығыс Қазақстан|Шығыс Қазақстандағы]] [[Зайсан ауданы|Зайсан ауданында]] түрлі дереккөздер бойынша магнитудасы 7–8-ге дейін жеткен жойқын жер сілкінісі болды. Шамамен 9 000 үй толығымен қирады немесе қатты зақымданды. Қайта салынған ауылдардың біріне кейіннен апат кезінде қаза тапқан жалғыз баланың құрметіне «[[Біржан (Шығыс Қазақстан облысы)|Біржан]]&lt;nowiki/&gt;» деген атау берілді.
* [[12 қыркүйек]] - [[Өскемен|Өскемендегі]] [[Үлбі металлургиялық зауыты|Үлбі металлургия зауытының]] бериллий өндіру цехында қуатты жарылыс пен өрт болды. [[Атмосфера|Атмосфераға]] улы [[бериллий]] шаңының бұлты таралып, салдарынан қалада [[төтенше жағдай]] жарияланды.
* [[25 қазан]] - [[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация|Мемлекеттік егемендік туралы декларациясы қабылданды]].

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1990 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1990 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1990}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1990}}

[[Санат:1990 жыл|*]]</text>
      <sha1>p46dlmy4318cl3e0zzb3r7rseuztmfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1991 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124535</id>
    <revision>
      <id>3628915</id>
      <parentid>3628493</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38313" sha1="qs5h67hwo7t5852rh5f4rq8szrccddg" xml:space="preserve">{{alsonumber|1991}}
{{Жыл үшін навигация|1991}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1991}}
{{Жыл туралы|1991}}

== Оқиғалар ==
=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]] - КСРО-да 5% сату салығы жұмыс істей бастады.
* [[5 қаңтар]] - КСРО Қорғаныс министрлігі әскерге шақырылушыларды әскерге шақыруды қамтамасыз ету үшін Балтық жағалауына әуе-десанттық әскерлерді жіберу туралы бұйрығын жарияланғады.
* [[11 қаңтар]] - КСРО-ның ыдырауы: [[Литва|Литвадағы]] төңкеріс әрекеті. Өзін республикадағы жалғыз заңды билік деп жариялаған &quot;Ұлттық құтқару комитеті&quot; құрылды.
* [[13 қаңтар]]:
** [[КСРО-ның ыдырауы]]: Таллинде [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]] Қарулы Күштерінің төрағасы Борис Ельцин РСФСР мен Балтық республикаларының мемлекетаралық қатынастарының негіздері туралы келісімге қол қойды, онда тараптар бір-бірін егемен мемлекеттер деп таныды.
** [[КСРО-ның ыдырауы]]: түнгі уақытта арнайы күштер отряды мен Альфа тобы Вильнюстегі теледидар орталығына шабуыл жасады. Халық басып алуға жаппай қарсылық көрсетті. Операция нәтижесінде 15 адам қаза тапты.
** Марио Соареш екінші мерзімге [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[14 қаңтар]] - [[Валентин Павлов]] (28 тамызға дейін) КСРО Премьер-министрі болып тағайындалды
* [[Гватемала|Гватемаланың]] президенті Хорхе Серрано Элиас болды.
* [[15 қаңтар]] - Парсы шығанағындағы соғыс: [[Ирак]] әскерлерін Кувейттен шығару үшін [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] ультиматумының мерзімі аяқталды.
* [[17 қаңтар]] - АҚШ, [[Ұлыбритания]] және басқа елдердің Қарулы Күштері Кувейтті &quot;шөлді дауыл&quot;деп аталатын әскери азаттық операциясын бастады.
* Норвегия королі Улаф V қайтыс болды, оның орнына ұлы-Харальд V таққа отырды.
* [[18 қаңтар]] - Парсы шығанағындағы соғыс: Ирак Scud зымырандарының көмегімен Израиль аумағын бомбалады. 29 адам жарақат алды.
* [[20 қаңтар]] - [[Рига|Ригада]] Латвия Республикасының Ішкі істер министрлігінде Рига Омонының қатысуымен атыс болды. 4 адам қаза тапты.
* [[21 қаңтар]] - Чехословакия [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесінің]] мүшесі болды.
* [[22 қаңтар]] - КСРО Министрлер Кабинеті &quot;КСРО Мемлекеттік банкінің 1961 жылғы үлгідегі 50 және 100 рубль мөлшеріндегі ақша белгілерін төлемге қабылдауды тоқтату және оларды айырбастау тәртібі және азаматтардың салымдарынан қолма-қол ақша беруді шектеу туралы&quot; қаулы қабылданды.
* [[25 қаңтар]] - КСРО да Ішкі істер министрлігі мен армияның ірі қалаларында бірлескен патрульдеу туралы жарлық жарияланды.
* [[28 қаңтар]] - Куйбышев қаласына [[Самара|Самараның]] тарихи атауы қайтарылды.
* [[29 қаңтар|29 қаңтар:]]
** Ирак әскерлері [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясының]] аумағына басып кірді. Хафджи шайқасы басталды.
** Сомалидегі азаматтық соғыс: ел Президенті Сиад Барре Әли Махди Мұхаммедке билік беріп, Астанасынан қашты.
* [[31 қаңтар]] - Гиндукушта ([[Пәкістан]]) Ауғанстанмен шекарада 6,9 баллдық жер сілкінісі болды. 600-ге жуық адам қаза тапты.

=== Ақпан ===
[[Сурет:IrakDesertStorm1991.jpg|нобай|Жойылған Ирак танкілері.]]
[[Сурет:B Company, 1st Battalion, 3rd Marines at Al-Burgan Oil Field, Kuwait in Gulf War, February 1991.tif|нобай|Парсы шығанағындағы құрлық соғысы кезінде АҚШ теңіз жаяу әскерлері жанып жатқан мұнай кен орындарына жақындап бара жатыр.]]
* [[1 ақпан]] - Парсы шығанағы соғысы: Хафджи шайқасында көпұлттық күштердің жеңісі.
* [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]] әуежайындағы ұшақтардың соқтығысуы.
* [[7 ақпан]]: 
** Лондонда уақытша IRA содырлары Ұлыбритания Премьер-Министрінің резиденциясына мина қойып, Үкімет отырысы кезінде оларды жарып жіберуге тырысты. Үкімет мүшелері зардап шеккен жоқ, 4 адам жарақат алды.
** Парсы шығандағы соғыс: коалицияның Құрлық әскерлері Сауд-Кувейт шекарасынан өтіп, Кувейтке кірді; операцияның құрлық кезеңінің басталуы.
* [[9 ақпан]] - [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның ыдырауы: Литвадағы &quot;сайлау кеңесі&quot;: сайлаушылардың 84 % - ы қатысты, олардың 90,4% - ы тәуелсіз демократиялық Литва Республикасын жақтады.
* [[10 ақпан]] - Абасириде Хоккайдоның Солтүстік халықтарының мұражайы ашылды.
* [[12 ақпан]] - КСРО-ның ыдырауы: [[Исландия]] Литваның тәуелсіздігін әлемде бірінші болып мойындады.
* [[14 ақпан]] - Моңғолия [[Халықаралық валюта қоры|Халықаралық валюта қорының]] мүшесі болды.
* [[15 ақпан]] -  [[Ирак]] [[Кувейт|Кувейттен]] әскерлерді шығаруға дайын екенін мәлімдеді. Алайда одақтастардың қолбасшылығы құрлықтағы операцияны жүргізуге көшті және Ирактың ниеті еленбеді.
* [[Вишеград (Кырджали облысы)|Вишеградта]] (Мажарстан) Шығыс Еуропаның үш елінің (Польша, [[Чехословакия]], [[Мажарстан]]) көшбасшылары нарықтық экономиканы бірлесіп дамыту және еуропалық құрылымдарға интеграциялау үшін Вишеград тобын құру туралы келісім жасады.
* [[18 ақпан]] - Лондонда уақытша IRA содырлары теміржол вокзалдарында 2 бомбаны жарып жіберді. 1 адам қаза тауып, 38 адам жараланды.
* [[20 ақпан]]: 
** Гидо ван Россум [[Python]] бағдарламалау тілін жарыққа шығарды.
** [[Албания]] астанасы Тиранда жаппай антикоммунистік қойылымдар, демонстранттар Скандербег алаңындағы Энвер Ходж ескерткішін бұзды.
** [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]] Жоғарғы Кеңесінің отырысында &quot;алты хат&quot; (Жоғарғы Кеңес төрағасының орынбасарлары С. Горячева мен Б. Исаев, екі палатаның төрағалары в. Исаков пен Р. Абдулатипов және олардың орынбасарлары А. Вешняков пен В. Сыроватко) жарияланды, онда  Ельциннің Жоғарғы Кеңестің жұмысын басқарудағы авторитарлық стилі сынға алынды.
* [[22 ақпан]] - Парсы шығанағындағы соғыс: [[Ирак]] КСРО ұсынған атысты тоқтату туралы келісімді қабылдады. АҚШ бұл келісімді қабылдаудан бас тартты, бірақ егер олар Кувейттен 24 сағат ішінде кетсе, Ирак армиясының шегініп бара жатқан бөлімдеріне шабуыл жасамайтындықтарын мәлімдеді.
* [[22 ақпан|22]]-[[24 ақпан]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] Б. Н. Ельцинді қолдайтын жаппай митингілер.
* [[23 ақпан]] - Таиландтағы қансыз мемлекеттік төңкеріс. Әскерлер мемлекеттің Премьер-Министрін [[Чатичай Чунхаван|Чатичай Чунхаванды]] тоңкерді.
* [[24 ақпан]] - Парсы шығанағындағы соғыс: көпұлтты күштер [[Кувейт|Кувейтті]] азат ету операциясының құрлықтағы кезеңін бастады.
* Парсы шығанағындағы соғыс: коалиция күштері Эль-Кувейтті басып алды, 27 ақпанда Кувейт территориясы Ирак күштерінен толығымен босатылды және 28 Ақпанда соғыс қимылдары аяқталды деп жарияланды.
* [[26 ақпан]] - Парсы шығанағындағы соғыс: [[Саддам Хусейн]] Ирак әскерлерінің Кувейттен шығарылғанын жариялады. Шегіну кезінде Ирак әскерлері мұнай ұңғымаларын өртеп жіберді.

=== Наурыз ===
* [[1 наурыз]]:
** КСРО-да шахтерлердің ереуілдері басталды, экономикалық талаптармен қатар саяси талаптар қойылды, соның ішінде Михаил Горбачевтің кетуі (ереуілдер мамырға дейін жалғасты).
** Ирактың [[Басра]] қаласында үкіметке қарсы жаппай қойылымдар басталды, содан кейін шиит мұсылмандары қоныстанған басқа қалаларды қамтыды. Елдің солтүстігінде күрдтердің өз мемлекетін құру үшін күрескен күрд сепаратистерінің көтерілісі басталды.
** [[Сомали]] босқындары бар кеме [[Кения]] жағалауындағы рифке секірді; апат кезінде 153 адам қаза тапты.
* [[2 наурыз|2]]-[[10 наурыз]] - Саппорода ([[Жапония]]) XV Қысқы Универсиада өтті.
* [[3 наурыз]] - КСРО-ның ыдырауы: Латвия мен Эстониядағы&quot; сайлау кеңестері&quot;. Біріншісінде тәуелсіздік үшін дауыс бергендердің 73,6%, екіншісінде-77,8%.
* [[5 наурыз]] - [[Саддам Хусейн]] Кувейтті қосудан бас тартты.
* [[6 наурыз]] - АҚШ президенті [[Джордж Буш]] Ирак соғысының аяқталғанын жариялады.
* [[10 наурыз]] - Мәскеудегі манеж алаңындағы 500 мыңдық митинг. Акцияның басты ұрандары - КСРО президентінің [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачевтің]] отставкаға кетуі, Борис Ельцинді қолдау, Бүкілодақтық референдумға белсенді қатысу.
* [[11 наурыз]] - [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африканың]] қара халқы бар округтерінде әртүрлі саяси партиялардың қарулы топтарының қақтығыстары 49 адамның өліміне әкелгеннен кейін коменданттық сағат енгізілді.
* КСРО-ның ыдырауы: [[Дания]] Эстонияның тәуелсіздігін мойындады.
* [[14 наурыз]] - [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]]-нің бұрынғы жетекшісі Эрих Хонеккер Михаил Горбачевтің жеке бұйрығымен кеңестік әскери ұшақпен КСРО-ҒА Германиядан жасырын түрде шығарылды, онда оны тұтқындауға санкция берілді.
* КСРО-да РСФСР Республикалық партиясы тіркелген.
* [[15 наурыз]] - Германияға қатысты түпкілікті реттеу туралы шарт күшіне енді. Осылайша, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның егемендігі ресми түрде қалпына келтірілді.
* [[23 наурыз]] - Саддам Хуссейн [[1968 жыл|1968]] жылы жойылған Премьер-министр қызметін қалпына келтіріп, осы лауазымға Саадун Хаммадиді тағайындады.
* Навои әуежайындағы ұшақ апаты (Өзбекстан, КСРО).
* [[29 наурыз]] - КСРО мен [[Панама]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[31 наурыз]] 
** [[Грузия|Грузияда]] тәуелсіздікті қалпына келтіру туралы референдум өтті. Референдумға сайлаушылардың 90,79% - ы қатысты, олардың 99,08% - ы Грузияның тәуелсіздігін қалпына келтіруге дауыс берді.
** Югославияның ыдырауы: Сербиядан келген еріктілер қолдаған Сербия аумақтық қорғаныс күштері мен Хорватиядағы [[Плитвиц көлдері|Плитвице көлдері]] ұлттық саябағының маңында [[Хорватия]] полицейлері арасында қақтығыс болды, оның барысында екі адам қаза тапты.
* [[Наурыз]]-[[сәуір]] - Ирак әскерлері Ирактың солтүстігі мен оңтүстігіндегі көтерілістерді басып, [[Түркия]] мен [[Иран]] шекараларында гуманитарлық апатқа әкелді.

=== [[Сәуір]] ===
* [[1 сәуір]] - Түркия күрдтерге байланысты Иракпен шекараны жауып тастады.
* [[2 сәуір]] - КСРО-дағы баға реформасы: бірқатар тауарлардың бағасы көтерілді.
* [[4 сәуір]] - КСРО-ның ыдырауы: КСРО Жоғарғы Кеңесі &quot;Бюджеттік соғысқа&quot; байланысты республикалардың жоғарғы кеңестеріне жүгінді-республикалардың мемлекеттік бюджетке 36 миллиард рубльден астам қаражат аудару бойынша міндеттемелерін орындамауы.
* [[9 сәуір]]: 
** [[Тбилиси|Тбилисидегі]] қайғылы оқиғаның екінші жылдығында [[Грузия|Грузия Республикасының]] Жоғарғы Кеңесі КСРО дан тәуелсіздігін жариялады.
** Кеңес әскерлерін [[Польша Халық Республикасы|Польшадан]] шығару басталды.
* [[10 сәуір]] - Алғаш рет метеорологиялық спутниктердің көмегімен циклонның пайда болу процесі тіркелді. Циклон оңтүстік Атлантикада пайда болды және Ангола жағалауында өмір сүруін тоқтатты.
* [[11 сәуір]] - Ирак әскерлері американдық әскерлер басқаратын тыйым салынған аймақта күрд көтерілісшілеріне шабуыл жасады.
* [[15 сәуір]]:
** [[Еуропалық Қайта Құру]] және даму банкі құрылды.
** Түркия билігі Халықаралық ұйымдарға [[Күрдтер|күрд]] босқындарына көмек көрсетуге мүмкіндік беру үшін сәуір айының басында жабылған Ирак шекарасын ашты
* [[17 сәуір]] - Британдық, француздық және американдық күштер күрд көтерілісшілерінің лагерлерін құру және күзету үшін Ирактың солтүстігін басып ала бастады &quot;Provide Comfort&quot; гуманитарлық операциясының бөлігі ретін өткізді.
* [[Доу-Джонс өндірістік индексі|Доу Джонстың]] өнеркәсіптік индексі алғаш рет 3000 пункттен асып, сауда-саттық жабылған кезде 3004,46 пункт мәніне жетті.
* [[18 сәуір]] - Ирак билігі [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] инспекторларына химиялық қару мен оны жасау үшін материалдардың үлгілерін ұсынды және елде биологиялық қару жасау бағдарламасы жоқ деп мәлімдеді.
* [[22 сәуір|22 Сәуір]] - [[Коста-Рика]] Мен [[Панама]] аумағында 7,6 баллдық жер сілкінісі болды. 82 адам қайтыс болды.
* [[24 сәуір]] - Eкі ірі күрд саяси партиясының өкілдері мен [[Саддам Хусейн|Саддам Хуссейн]] Үкіметі арасында Ирактың солтүстігінде Күрд автономиялық аймағын құру туралы келіссөздер басталып, нәтижесіз аяқталды.
* [[26 сәуір|26 сәуір:]] 
** АҚШ-тың Орталық Штаттарында 70 торнадо болды. 17 адам қаза тапты.
** Эско Ахо [[Финляндия|Финляндияның]] премьер-министрі болып тағайындалды.
* [[27 сәуір]] - Свердлов метрополитені жұмысын бастады.
* [[29 сәуір]] - Тайфун [[Бангладеш|Бангладешке]] соғылып, шамамен 138000 адам қаза тапты.
* [[Оңтүстік Осетия|Оңтүстік Осетиядағы]] 9 балдық жер сілкінісі, Джава кенті мен Хахет ауылында 59 адам қаза тапты, Хахет көшкін астында жерленді.
* [[30 сәуір]]:
** Қарабах қақтығысы: нкао-ны бақылауға алу үшін [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Кеңес Армиясы]] мен [[Әзірбайжан]] ОМОН күштерінің &quot;сақина&quot; операциясының басталуы. Операция армян халқын депортациялауды көздеді және тамыз айына дейін жалғасты.
** Дэвид Оддссон [[Исландия|Исландияның]] премьер-министрі болып жарияланды.

=== Мамыр ===
* [[2 мамыр]] - Югославияның ыдырауы: Боровода Ішкі істер министрлігі мен Хорват арнайы күштері  ауыл тұрғындары мен Сербия еріктілері арасында қақтығыстар болды. Қақтығыстардың нәтижесінде екі жақтан да бірнеше адам қаза тауып, аймақтағы шиеленіс күшейе түсті.
* [[9 мамыр]] - Югославия Президиумы Хорватияда әскери операцияларды жүргізу үшін [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]] халық армиясына арнайы өкілеттіктер берді, бұл армия қолбасшылығының әрекеттерін тиімді үкіметтік бақылауды жойды.
* [[14 мамыр]] - Апартеидке қарсы күрескер [[Нельсон Мандела|Нельсон Манделаның]] әйелі Винни Мандела адам ұрлады деген айыппен алты жылға сотталды.
* [[16 мамыр]] - Референдумда [[Йемен]] Конституциясы қабылданды.
* [[17 мамыр]] - [[Сомали]] ұлттық қозғалысы Солтүстік Сомалидің тәуелсіздігін жариялады.
* [[18 мамыр]] - КСРО-да &quot;[[Союз ТМ-12]]&quot; ғарыш кемесі ұшырылды.
* [[19 мамыр]] - Хорватиядағы Тәуелсіздік туралы Референдум. Барлық Хорват сайлаушыларының 86 % - 9 94,17% - ы Тәуелсіздік пайдасына дауыс берді.
* [[20 мамыр]] - КСРО Жоғарғы Кеңесі [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] азаматтарының шетелге еркін шығуына мүмкіндік беретін заң қабылдады.
* [[21 мамыр]] - Шриперумбудурда  террористік акт елдің бұрынғы премьер-министрі Раджив Гандиді өлтірілді.
* [[Эфиопия]] Президенті Менгисту Хайле Мариам ел астанасынан қашты , осылайша Эфиопиядағы азамат соғысы оппозицияның жеңісімен аяқталды.
* [[22 мамыр]] - [[Халық депутаттарының съезі|КСРО Халық депутаттарының съезі]] бүкілхалықтық дауыс беру арқылы КСРО Президенті мен вице-президентін бес жылдан кейін сайлау туралы шешім қабылдады.
* [[23 мамыр]] - Молдавияның Жоғарғы Кеңесі [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы|Молдова КСР]] нің ресми атауын [[Молдова|Молдова Республикасы]] деп өзгерту туралы шешім қабылдады.
* [[24 мамыр]] - Израиль &quot;Соломон&quot; операциясын жүргізді, оның барысында Эфиопиядан 36 сағат ішінде 14 325 адам шығарылды.
* [[27 мамыр]] - Кеңес әскерлерін [[Чехословакия|Чехословакиядан]] шығару аяқталды.

=== Маусым ===
* [[3 маусым]] - [[Жапония|Жапониядағы]] Ундзен жанартауының атқылауы. Пирокластикалық ағынның жоғалуы нәтижесінде 43 адам қайтыс болды.
* [[4 маусым]] - [[Албания|Албанияда]] үш апталық ереуіл салдарынан үкімет отставкаға кетті.
* [[7 маусым]] - [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР]] Жоғарғы Кеңесі республика аумағында орналасқан одақтас кәсіпорындар мен ұйымдардың КСРО юрисдикциясына дереу көшу туралы шешім қабылдады.
* [[8 маусым]] - Шешен халқының жалпыұлттық конгресі республиканың шешен бөлігінде Тәуелсіз Шешен Республикасын жариялады.
* [[11 маусым]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] КСРО-ға азық-түлікке 1,5 миллиард доллар көлемінде жаңа несие бөлді.
* [[12 маусым]] - [[Борис Ельцин]] РСФСР Президенті болып сайланды. Ресейдегі Мемлекет басшысының алғашқы жалпыхалықтық сайлауы. Александр Руцкой Вице-президент болып сайланды.
* [[15 маусым]] - [[Филиппин|Филиппиндегі]] [[Пинатубо]] жанартауының атқылауы. ХХ ғасырдағы екінші ең күшті құрлықтағы жанартау атқылауы. Құрбан болғандар саны 800 адамнан асты.
* [[17 маусым]] - [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] Парламенті барлық оңтүстік африкалықтар туылған кезде олардың нәсілін тіркейтін халықты тіркеу туралы заңның күшін жойды.
* [[15 маусым|25 маусым]] - [[Хорватия]] мен [[Словения]] [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославиядан]] тәуелсіздігін жариялады.
* КСРО мен [[Белиз]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[27 маусым]] - [[Словения|Словенияда]] он күндік соғыс басталды-Югославия аумағындағы алғашқы ірі қарулы қақтығыс.

=== Шілде ===
* [[1 шілде]] - [[Прага|Прагада]] (Чехословакия) [[Варшава келісімі ұйымы|Варшава келісімі]] ресми түрде бұзылды.
* [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Кеңес әскерлерін]] Венгриядан шығару аяқталды.
* [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] &quot;кәсіпорындарды мемлекет меншігінен алу мен жекешелендірудің негізгі принциптері туралы&quot;  заң қабылдады.
* КСРО-да жұмыссыздарды ресми тіркеу басталды. [[Мәскеу|Мәскеуде]] және басқа қалаларда еңбек биржалары ашылды.
* ЕЭК-ке қатысушы елдер Югославияға қару-жарақ жеткізуге тыйым салды және осы елге бақылау комиссиясын жіберу туралы шешім қабылдады.
* [[3 шілде]] - АҚШ-та &quot;Терминатор 2 фильмінің прокаты басталды.
* [[4 шілде]] - Албанияның парламенттік делегациясы Мәскеуге келді — 1961 жылдан бері алғаш рет.
* [[Шығыс Тимор|Шығыс тимордағы]] жер сілкінісі 6,9. 23 адам қаза тапты.
* [[Колумбия]] Конституциясы қабылданды.
* [[7 шілде]] - Словениядағы он күндік соғысты аяқтаған Брион келісіміне қол қойылды.
* [[10 шілде]] - Борис Ельцин [[Ресей президенті]] ретінде ант берді.
* [[11 шілде]] - Күннің толық тұтылуы ([[Гавайи]], [[Мексика]], [[Орталық Америка]], [[Колумбия]] және [[Бразилия]]).
* [[15 шілде]] - [[АҚШ әскері|АҚШ әскерлері]] Ирактың солтүстігінен шығарылды.
* [[18 шілде]] - Лондонда КСРО қатысуымен &quot;[[Үлкен жетілік]]&quot; кеңесі өтті.
* [[24 шілде]] - Үндістан үкіметі жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға көшуді белгілейтін жаңа өнеркәсіптік саясатты жариялады.
* [[25 шілде]] - [[КОКП орталық комитеті|КОКП ОК]] пленумы партия тарихындағы соңғы болды.
* [[29 шілде]] - [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РСФСР]] [[Литва|Литваның]] тәуелсіздігін мойындады.
* [[31 шілде]] - Мәскеуде АҚШ президенті [[Джордж Буш|Джордж В. Буш]] пен КСРО президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбаче]]&lt;nowiki/&gt;в стратегиялық қаруды қысқарту туралы келісімге қол қойды, оған сәйкес екі елде де алыс қашықтықтағы зымырандардың арсеналдары үштен біріне азайтылу қажеттігін жариялады.

=== Тамыз ===
[[Сурет:August 1991 coup - awaiting the counterattack outside the White House Moscow - panoramio.jpg|нобай|Мәскеудегі Ақ үйді қорғаушылардың Ресей туы ілінген баррикадалары, 1991 жылғы тамыз.]]
[[Сурет:1991 coup attempt1.jpg|нобай|Қызыл алаңдағы T-80UD танкілері. 1991 жылдың тамызы ]]
* [[5 тамыз]] - [[Литва|Литвада]] Литва талоны айналымға енгізілді-КСРО-дан тәуелсіздік жарияланғаннан кейін Кеңес рублімен қатар қолданылатын уақытша ұлттық валюта.
* [[7 тамыз]] - [[Париж|Парижде]] Иранның бұрынғы премьер-министрі Шапур Бақтияр өлтірілді.
* [[18 тамыз]] - КСРО президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевті]] Қырымға оқшауланды.
* [[19 тамыз|19]]-[[22 тамыз]] - КСРО-да: төтенше жағдай жөніндегі мемлекеттік комитет (МКЧП) құру. Елдің жекелеген аудандарында төтенше жағдай жариялау. Мәскеуге әскери бөлімшелер мен танктерді енгізу. [[РСФСР Президенті]] мен РСФСР Үкіметінің &quot;Ресей азаматтарына&quot; үндеуі, онда МКЧП әрекеттері мемлекеттік төңкеріс ретінде сипатталады және халықты &quot;гекачепистерге&quot;қарсы тұруға шақырады. Мәскеу мен Ленинградта жаппай митингілер мен демонстрациялардың басталуы.
* [[20 тамыз]] 
** [[Мәскеу|Мәскеуде]] РСФСР Президенті мен РСФСР Жоғарғы Кеңесі орналасқан Ақ үйдің жанында төңкеріске наразылық білдірген 100 000-ға жуық адам жиналды.
** [[Эстония]] КСРО-дан тәуелсіздігін растады.
* [[29 тамыз]] - [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] бүкіл ел бойынша КОКП қызметін тоқтатты.

=== Қараша ===
* [[26 қараша]] - [[Польша]] [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесінің]] мүшесі болды.
* [[27 қараша]] - Егеменді мемлекеттер одағы туралы шарттың бесінші және соңғы нұсқасы жарияланды.

=== Желтоқсан ===
[[Сурет:RIAN archive 945537 Kazakh President Nursultan Nazarbayev and Ukrainian President Leonid Kravchuk.jpg|нобай|Нұрсұлтан Назарбаев Украина президенті Леонид Кравчукпен келіссөзде.]]
* [[13 желтоқсан]] - Вочин ауылында [[Хорватия]] азаматтарын сербияның  әскери құрылымдары жаппай өлтірді.
* [[20 желтоқсан]] - Қазақстан [[Ресей|Ресейдің]] тәуелсіздігін мойындады.

* [[22 желтоқсан]] - Грузиядағы азаматтық соғыстың басталуы.
* [[23 желтоқсан]] - [[Ресей]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның орнын ресми түрде алды.
* [[24 желтоқсан]] - [[Ұлыбритания]] Ресейді КСРО — ны жалғастырушы мемлекет ретінде ресми түрде мойындады.
* [[25 желтоқсан]] - КСРО президенті [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачев]] отставкаға кетті.
* [[АҚШ президенті]] Джордж Буш [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарының]] [[Ресей|Ресейдің]], сондай-ақ [[Украина|Украинаның]], [[Беларусь|Беларуссияның]], [[Армения|Арменияның]], [[Қазақстан|Қазақстанның]] және [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] тәуелсіздігін ресми мойындағанын жариялады.
* [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Қазақстан]], [[Армения]], [[Украина]], [[Беларусь]] және [[Қырғызстан]] дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[26 желтоқсан]] - КСРО Жоғарғы Кеңесі Республикалар Кеңесінің соңғы отырысы. [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ның құрылуына байланысты КСРО-ның өмір сүруін тоқтату туралы декларациясы қабылданды.

=== Қазақстанда ===
[[Сурет:RIAN archive 140800 Signing of Protocol on Establishing Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|11 тәуелсіз мемлекеттің басшылары Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын (ТМД) құру туралы хаттамаға қол қоюда. Алматы, 1991 жылғы 21 желтоқсан.]]
* [[1 желтоқсан]] - Қазақстан Президентінің сайлауы өтті, жалғыз кандидат — [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] сайланды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Қазақстан]] тәуелсіздігін жариялады.
* [[21 желтоқсан]] - [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ның 11 мемлекеті басшыларының Алматыдағы кездесуі өтті. Кездесу қорытындысы бойынша [[Алматы декларациясы]] қабылданды.
* [[23 желтоқсан]] - [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Жоғарғы Кеңесі [[Беловеж келісімі|Беловеж келісімін]] және оған Алматы хаттамасын ратификациялады.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1991 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1991 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1991}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1991}}

[[Санат:1991 жыл|*]]</text>
      <sha1>qs5h67hwo7t5852rh5f4rq8szrccddg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1992 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124536</id>
    <revision>
      <id>3628916</id>
      <parentid>3628501</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33497" sha1="dto03d3i06k3josuz8yxpjmi4la9oif" xml:space="preserve">{{alsonumber|1992}}
{{Жыл үшін навигация|1992}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1992}}
{{Жыл туралы|1992}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]]:
** [[Сербия]] мен [[Хорватия]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның қақтығыс аймақтарында бітімгершілік күштерді орналастыру жоспарымен келісті.
** Ресейде, Украинада және [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ның көптеген басқа республикаларында бағаны орталықтандырылған бақылау жойылды. Экономикалық реформалардың басталуы.
* [[2 қаңтар]] - [[Өзбекстан]] мен [[Қытай|ҚХР]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[3 қаңтар]] - [[Израиль]] 12 палестиналықты шығару туралы шешім қабылдайды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 7 қаңтарда мәжбүрлеп шығаруды қатаң айыптайды.
* Украина мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] дипломатиялық қатынастар орнатты
* [[4 қаңтар]] - Өзбекстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның өмір сүруін тоқтату және [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] құру туралы Беловеж келісімін, сондай-ақ оған Алматы хаттамасын ратификациялады.
* Сплитте Лаура лагері құрылды, онда [[Хорватия]] әскери полициясының сарбаздары серб және мұсылман әскери тұтқындары мен бейбіт тұрғындарға қарсы [[әскери қылмыстар]] жасалды.
* [[5 қаңтар]] - [[Швейцария]] мен [[Армения]] дипломатиялық қатынастар орнатты.
* Аслан Джаримов [[Адыгея]] президенті болып сайланды.
* Валерий Коков баламасыз негізде [[Қабарда-Балқария|Кабардино-Балқар Республикасының]] Президенті болып сайланды.
* [[6 қаңтар]] - [[Тбилиси|Тбилисидегі]] билік әскери кеңеске өтті, Звиад Гамсахурдия Арменияға қашты.
* [[Югославияның ыдырауы]]: [[Босния мен Герцеговина|Босния мен Герцеговинада]] сербтер босниялықтар мен хорваттардың бөлінуіне жауап ретінде өздерінің Босния Краина Республикасын жариялады.
* [[Қарабақ соғыс]]&lt;nowiki/&gt;ы: өзін-өзі жариялаған Таулы Қарабақ Республикасы Тәуелсіздік жариялайды.
* [[7 қаңтар]] -  Югославия әуе күштерінің майоры, МиГ-21 ұшқышы Әмір Шишич Вараждин маңында итальяндық тікұшақты атып түсірді. Тікұшақ бортында бес адам қаза тапты. Шишичті 2001 жылы Италия соты 15 жылға бас бостандығынан айырды.
* [[9 қаңтар]]:
** [[Сербия|Сербия Республикасы]] Тәуелсіздігін жариялады.
** [[Акбар Мирзоев]] жаңадан құрылған [[Тәжікстан]] үкіметінің премьер-министрі қызметін атқарды.
* [[12 қаңтар]]:
** Ресей мен Украина [[Қара теңіз]] флотын бөлу туралы келісімге қол қойды.
** Украина мен [[Мексика]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[13 қаңтар]] - [[Абдулхашим Муталович Муталов|Абдулхашим Муталов]] Өзбекстанның премьер-министрі болып тағайындалды.
* [[14 қаңтар]]:
** Түркия мен [[Әзірбайжан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
** Беларусь, [[Дания]] және арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
** [[Армения]] мен [[Дания]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[15 қаңтар]] - Югославияның ыдырауы: [[Словения]] мен [[Хорватия|Хорватияны]] бірқатар батыс елдері мойындады.
* [[16 қаңтар|16]]-[[17 қаңтар]]:
** [[Ташкент]] ЖОО-да студенттік толқулар басылды.
** Украина мен [[Германия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
** Өзбекстан мен [[Вьетнам]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[19 қаңтар]] - Референдумда Оңтүстік [[Осетия]] халқының 99% - ы Грузиядан бөлінуге дауыс берді.
* [[23 қаңтар]]:
** [[Вашингтон|Вашингтонда]] Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына көмек көрсетуді үйлестіру бойынша алғашқы конференция өтті. Оған 47 мемлекет пен 7 халықаралық ұйымның өкілдері қатысты.
** Өзбекстан мен Мысыр арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[26 қаңтар]] - [[Еуропалық экономикалық қоғамдастық елдері аңшылық ассоциацияларының федерациясы|Еуропалық экономикалық қоғамдастық]] Оңтүстік Африкаға қарсы санкцияларды алып тастады.
* [[28 қаңтар]] -  Шуши маңында қонуға кірген кезде әзірбайжандық &quot;Azal Azerbaijan Airline&quot; авиакомпаниясының Ми-8 азаматтық тікұшағы атып түсірілді. Әр түрлі мәліметтер бойынша 30-дан 47-ге дейін адам қайтыс болды.
* [[29 қаңтар]]:
** [[Борис Ельцин]] &quot;сауда еркіндігі туралы&quot; № 65 жарлық шығарды.
** Тит Вяхи [[Эстония]] үкіметін басқарды.
** Өзбекстан мен [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[30 қаңтар]]:
** Армения мен [[Нидерланд]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
** Әзірбайжан мен [[Солтүстік Корея|КХДР]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[31 қаңтар]]:
** ЕҚЫҰ Кеңесінің Прага отырысында ұйымның құрамына бұрынғы КСРО елдері қабылданды.
** Президент [[Джордж Буш]] пен Борис Ельциннің Нью-Йорк пен Кэмп-Дэвидтегі кездесуі. Қырғи қабақ соғыстың аяқталуы туралы Ресей-Америка декларациясына қол қойылды.

=== Ақпан ===
* [[2 ақпан]] - [[Сербия]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның Бейбітшілік жоспарымен келісті.
* [[5 ақпан]] - [[Венесуэла|Венесуэлада]] [[Уго Чавес|Уго Чавестің]] басшылығымен төңкеріс сәтсіз аяқталды.
* Ай Жаңа жылында [[Үрімжі]] қаласының орталығында лаңкестік шабуыл болды. Үшеуі қаза тауып, 23-і жарақат алды.
* [[7 ақпан]] - Еуропалық қоғамдастық негізінде Маастрихт келісіміне қол қою арқылы [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] құрылды.
* [[16 ақпан]] - Оңтүстік Ливандағы Израиль әуе шабуылдарынан 11 адам қаза тапты.
* [[17 ақпан]] - [[Тегеран|Тегеранда]] экономикалық ынтымақтастық ұйымы ([[Иран]], [[Түркия]], [[Пәкістан]]) елдерінің жоғарғы деңгейінде алғашқы кездесу өтті. Оның жұмысына қатысушылар немесе бақылаушылар ретінде [[Әзірбайжан|Әзербайжан]], [[Қырғызстан]], [[Қазақстан]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан]] және [[Өзбекстан]] да қатысты.
* [[21 ақпан]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік кеңесі]] БҰҰ бітімгершілік күштерін [[Югославия|Югославияға]] жіберуді көздейтін № 743 қарарды мақұлдады.

=== Наурыз ===
* [[2 наурыз]] - Босния мен Герцеговина астанасы [[Сараево|Сараевода]] жергілікті сербтердің, хорваттардың және мұсылмандардың Қарулы Күштері арасында зорлық-зомбылық қақтығыстары болды.
* [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ға Әзірбайжан, Армения, [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Молдова]], [[Сан-Марино]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]] қабылданды.
* [[Ичкерия Шешен Республикасы|Ичкерия Шешен республикасының]] конституциясы қабылданды, іс жүзінде Шешен-Ингуш АССР-дің өмір сүруін тоқтатты.
* [[3 наурыз]]:
** Зонгулдактағы ([[Түркия]]) көмір шахтасындағы апат. 263 адам қаза тапты.
** Бұрынғы [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|КСРО әскерлері]] [[Литва|Литвадан]] кете бастады.
** Гюлистан ауылының жанында [[Ереван|Ереванға]] бара жатқан ресейлік Ми-26 әскери-көліктік тікұшағы қағылды, оның бортында әйелдер мен балалар болды. 16 адам қаза тапты.
* [[9 наурыз]] - [[Қытай]] [[Ядролық қару|ядролық қаруды]] таратпау туралы шартты ратификациялады.
* [[15 наурыз]] - [[Тыва|Тывада]] халық депутаттарының съезі белгілеген мораторийге қарамастан президенттік сайлау өтті. Жеңісті республика Министрлер Кеңесінің төрағасы Шериг-оол Ооржак жеңіске жетті.
* Ресей Федерациясының Қорғаныс министрлігі құрылды.
* [[20 наурыз]]:
** [[Ресей]], [[Өзбекстан]] және [[Қырғызстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
** [[Беларусь|Беларусь Республикасының]] дербес Қарулы Күштері құрылды.
* [[21 наурыз]] - [[Татарстан]] Республикасының Егемендігі туралы референдум өтті, онда дауыс бергендердің 62% - ы қолдады.
* [[22 наурыз]] - Нижнеянск қаласынан ([[Саха Республикасы|Якутия]]) шығысқа қарай 53 км жерде Анадырдан [[Баку|Бакуға]] жүкпен келе жатқан Ан-30 ұшағы апатқа ұшырады.
* [[25 наурыз|25 Наурыз]] - Түрік әскери авиациясы [[Ирак|Ирактың]] солтүстігіндегі Күрдістан Жұмысшылар партиясының лагерлерін бомбалауын бастады.
* [[31 наурыз]]:
** Мәскеу [[Кремль|Кремлінде]] федеративтік шартқа қол қойылды, оған сәйкес Ресей Федерациясының құрамына 89 субъект кірді.
** [[Башқұрт Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Башқұрт АССР]] Ресей Федерациясының құрамында [[Башқұртстан|Башқұртстан Республикасына]] айналды.

=== Сәуір ===
* [[7 сәуір]] - ЕЭК [[Босния және Герцеговина|Босния мен Герцеговинаның]] Тәуелсіздігін ресми түрде мойындады.
* [[Қазақстан]] мен [[Швеция]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[8 сәуір]] - [[Ресей]], [[Тәжікстан]] және [[Түрікменстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[9 сәуір]] - Майами соты бұрынғы [[Панама]] диктаторын Мануэль Нориеганы колумбиялық есірткі картельдерін насихаттағаны үшін кінәлі деп тапты.
* [[10 сәуір]] - [[Таулы Қарабақ|Таулы Қарабахтағы]] армян ауылы Ленинавандағы армяндардың жаппай қырғыны.
* [[15 сәуір]] - [[Грузия]] Солтүстік Атлантикалық ынтымақтастық кеңесінің мүшесі болды.
* [[26 сәуір]] - [[Татарстан|Татарстан Республикасы]] бойынша арнайы байланыс басқармасына шабуыл. Андрей Шпагонов 9 адамды өлтірді, кейіннен қамауға алынды, сотталып, кейінен атылды.
* [[27 сәуір]]:
** Ресей [[Халықаралық валюта қоры|Халықаралық Валюта Қорына]] қабылданды.
** [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамындағы егеменді республика — [[Саха Республикасы]]  жарияланды және оның Конституциясы қабылданды.
** Моджахедтер басып алған [[Кабул|Кабулда]] Ауғанстан Ислам мемлекеті жарияланды.

=== Мамыр ===
* [[1 мамыр]] - 50-мың шақты коммунистер мен ұлтшылдар [[Мәскеу|Мәскеуде]] Президент Борис Ельцинге және оның реформалар саясатына қарсы демонстрациларға шықты.
* [[2 мамыр]]:
** Портуда Еуропалық экономикалық кеңістік туралы шартқа қол қойылды.
** ЕҚЫҰ құрамына [[Босния және Герцеговина]] қабылданды.
* [[5 мамыр]]:
** [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|Тәжікстандағы азаматтық соғыстың]] басталуы.
** Грузия [[Халықаралық валюта қоры|Халықаралық валюта қорының]]  мүшесі болды.
* [[6 мамыр]]:
** Тактикалық ядролық қаруды [[Украина]] аумағынан [[Ресей|Ресейге]] шығарылу аяқталды.
** [[Ресей|Ресей Федерациясының]] тұңғыш президенті Ельциннің Ресей Федерациясының қарулы күштерін құру туралы жарлығы шықты.
** [[Болгария]] [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесіне]] қабылданды.
* [[8 мамыр]] - [[Қырғызстан]] [[Халықаралық валюта қоры|Халықаралық валюта қорының]]  мүшесі болды.
* [[9 мамыр]] - [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның Климаттың өзгеруі туралы негіздемелік конвенциясы қабылданды.
* [[13 мамыр]] - Украинаның Жоғарғы Радасы [[Қырым|Қырымның]] тәуелсіздігі туралы декларацияны жойды.
* [[15 мамыр]] - [[Әзірбайжан|Әзірбайжандағы]] мемлекеттік төңкеріс, Аяз Муталибовты саяси оппозициямен құлатуы.
* [[15 мамыр]] - [[Ташкент|Ташкентте]] [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің ұжымдық қауіпсіздігі туралы шартқа қол қойылды.
* [[18 мамыр]] - [[Түрікменстан|Түркіменстан]] Жоғарғы Кеңесінің 14-ші отырысында Түркіменстанның тәуелсіз, егемен мемлекетінің Конституциясы қабылданды.
* [[19 мамыр]] - Ирактың солтүстігінде тұратын күрдтер автономды Парламентті таңдады.
* [[21 мамыр]] - [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]] өзінің ең қуатты ядролық бомбасын сынады.
* [[22 мамыр]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ға [[Босния және Герцеговина]], [[Словения]] және [[Хорватия]] қабылданды.
* [[23 мамыр]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]], [[Беларусь]], [[Қазақстан]] және Украина [[Лиссабон|Лиссабонда]] SNV-1 шартына хаттамаға қол қойды, оған сәйкес Беларусь, Қазақстан және [[Украина]] шартқа қатысушылар болып жарияланды.
* [[24 мамыр]] - [[Лиссабон|Лиссабонда]] бұрынғы КСРО республикаларына көмек көрсету бойынша екінші конференция өтті.
* [[29 мамыр]] - Қырғыз Республикасының Қарулы Күштері құрылды.

=== Маусым ===
* [[3 маусым]] - Ресейде қауіпсіздік кеңесі құрылды.
* [[15 маусым]] - Егор Гайдар Ресей Федерациясы Үкіметінің Премьер-Министрінің міндетін атқарушы болып тағайындалды.
* [[20 маусым]] - [[Тыва|Тувада]] Ресейден Тәуелсіздік туралы референдум өткізу үшін қол жинау басталды.
* [[21 маусым]] - Сапармұрат Ниязов жалғыз кандидат ретінде [[Түрікменстан|Түркіменстанның]] президенті болып қайта сайланды: оған сайлаушылардың 99,5 % дауыс берді.
* [[29 маусым]] - &quot;Бірлік&quot; оппозициялық өзбек қозғалысының жетекшісі А. Пулатов өлтірілді.

=== Шілде ===
* [[8 шілде]] - [[Мюнхен|Мюнхенде]] [[Ресей]] президенті Борис Ельциннің жеті жетекші индустриалды державалардың басшыларымен кездесуі өтті. Кездесу барысында бұрынғы КСРО республикаларына көмек көрсету бағдарламасы бойынша уағдаластыққа қол қойылды.
* [[17 шілде]] - [[Словакия]] депутаттары Словакияның [[Чехословакия|Чехословакиядан]] шығуына және өзінің егемен мемлекетін құруға дауыс берді.
* [[31 шілде]] - [[Грузия]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ға қабылданды.

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===
* [[15 қазан]] - Андрей Чикатило 53 кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылды.
* [[16 қазан|16 қазан -]] Чернобыль атом электр станциясының үшінші блогы қайта іске қосылды.
* [[12 қазан|12]]-[[18 қазан]] - [[Бейжің|Бейжіңде]] [[Қытай коммунистік партиясы|Қытай Коммунистік партиясының]] XIV съезі өтті. Онда алғаш рет [[Дэн Сяопин|Дэн Сяопиннің]] &quot;қытайлық ерекшелігі бар социализм&quot; теориясы &quot;партияның жалпы бағыты&quot; болуы керек деп жарияланды. Партия басшылығы екі мәселені шеше алды: [[Қытай коммунистік партиясы|ҚКП]] саяси режимінің сақталуын қамтамасыз ете отырып, &quot;нарықтық социализмнің&quot; қалыптасу процесіне заңды сипат берілуі.

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===
[[Сурет:Egemen Archive Nazarbayev Flag.jpg|alt=Назту|нобай|Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанның Жоғарғы Кеңесінің депутаттарына тудың үлгісін ұсынып тұр.]]
* [[19 қаңтар]] - Қазақстан мен [[Ұлыбритания]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[25 қаңтар]] - [[Франция]], [[Беларусь]] және [[Қазақстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[26 қаңтар]] - [[Жапония]], Өзбекстан және Қазақстан арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[28 қаңтар]] - Қазақстан [[Солтүстік Корея|КХДР]] мен [[Корея Республикасы|Оңтүстік Кореямен]] дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[29 қаңтар]] -Қазақстан мен [[Иран]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[11 ақпан]] - [[Қазақстан]], [[Германия]] және [[Испания]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[12 ақпан]] - [[Қазақстан]] мен [[Ауғанстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[14 ақпан]] - Қазақстан мен [[Аустрия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[15 ақпан]] - Қазақстан мен [[Ватикан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[22 ақпан]] - Қазақстан мен [[Үндістан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[24 ақпан]] - Қазақстан мен [[Пәкістан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[1 наурыз]] - [[Қазақстан]], [[Бангладеш]] және [[Бахрейн]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[2 наурыз]]:
** Қазақстан [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ға қабылданды.
** [[Қазақстан]] мен [[Түркия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[5 наурыз]] - Қазақстан мен [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[6 наурыз]] - [[Қазақстан]], [[Мысыр]] және [[Польша]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[13 наурыз]] - [[Қазақстан]] мен [[Ливия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[16 наурыз]] - [[Қазақстан]] мен [[Малайзия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[23 наурыз]] - [[Қазақстан]] мен [[Мажарстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[24 наурыз]] - Қазақстан мен [[Куба]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[25 наурыз|25 Наурыз]] - [[Қазақстан]] мен [[Филиппин]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[27 наурыз]] - [[Сирия]] мен [[Қазақстан]] дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[2 сәуір]] - [[Қазақстан]] мен [[Кипр]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[6 сәуір]] - Қазақстан, [[Канада]] және [[Палестина]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[10 сәуір]] - [[Қазақстан]], [[Израиль]], [[Зимбабве]], [[Ирландия]] және [[Мадагаскар]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[13 сәуір]] - [[Қазақстан]] мен [[Мексика]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[27 сәуір]] - [[Қазақстан]] мен [[Оман]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[6 мамыр]] - [[Қазақстан]] мен [[Дания]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[7 мамыр]] - [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Республикасының дербес қарулы күштері]] құрылды.
* [[12 мамыр]] - Қазақстан мен [[Жаңа Зеландия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[13 мамыр]] - [[Қазақстан]] мен [[Финляндия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[25 мамыр]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] [[Қазақстан]] мен [[Ресей]] арасындағы өзара көмек, достық, ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды, сондай-ақ Ресей мен Қазақстан арасындағы шекаралардың өзгермейтіндігі туралы қол қойылды.
* [[26 мамыр]] - [[Қазақстан]] мен [[Марокко]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[27 мамыр]] - [[Қазақстан]] мен [[Эстония]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[1 маусым]] - Қазақстан мен [[Швейцария]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[4 маусым]] - [[Қазақстан туы|Қазақстан Республикасының туы]] мен [[Елтаңба|Елтаңбасы]] бекітілді.
* [[5 маусым]] - [[Норвегия]], [[Қазақстан]] және [[Армения]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[Болгария]], [[Грузия]] және [[Қазақстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[6 маусым]] - [[Қазақстан]] мен [[Гвинея]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[15 маусым]] - [[Қазақстан]] мен [[Литва]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[29 маусым]] - [[Қазақстан]], [[вьетнам]] және [[Люксембург]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[30 маусым]] - [[Қазақстан]] мен [[Шри-Ланка]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[2 шілде]] - Қазақстан Парламенті СТН-1 шартын ратификациялау туралы шешім қабылдады.
* [[6 шілде]] - [[Тайланд|Таиланд]] пен [[Қазақстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[15 шілде]] - Қазақстан [[Халықаралық валюта қоры|Халықаралық валюта қорының]] мүшесі болды.
* [[23 шілде]] - [[Қазақстан]], [[Грузия]] және [[Колумбия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[27 шілде]] - [[Қазақстан]] мен [[Молдова|Молдавия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[30 шілде]] - [[Қазақстан]] мен [[Кабо-Верде]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[14 тамыз]] - [[Қазақстан]] мен [[Гана]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[18 тамыз]] - [[Қазақстан]] мен [[Бельгия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[19 тамыз]] - [[Қазақстан]] мен [[Португалия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[21 тамыз]] - [[Қазақстан]] мен [[Италия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[27 тамыз]] - [[Қазақстан]] мен [[Армения]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[30 тамыз]] - [[Әзірбайжан]] мен [[Қазақстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[10 қыркүйек]] - [[Қазақстан]] мен [[Нидерланд]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[16 қыркүйек]] - [[Беларусь]] пен [[Қазақстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[20 қыркүйек]] - [[Словения]] Мен [[Қазақстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[1 қазан]] - [[Қазақстан]] мен [[Грекия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[5 қазан]] - [[Қазақстан]] мен [[Түрікменстан|Түркіменстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[15 қазан]] - [[Қазақстан]] мен [[Қырғызстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[16 қазан|16 қазан -]] [[Қазақстан]] мен [[Хорватия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнады.
* [[22 қазан]] - [[Ресей]] мен [[Қазақстан]] дипломатиялық қатынастар орнатты.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1992 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1992 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1992}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1992}}

[[Санат:1992 жыл|*]]</text>
      <sha1>dto03d3i06k3josuz8yxpjmi4la9oif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1996 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124540</id>
    <revision>
      <id>3628794</id>
      <parentid>3628790</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қаңтар */</comment>
      <origin>3628794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7186" sha1="9ydz3iefey2jgsitg77bd9yfp28jxxb" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}
== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''
=== Қаңтар ===

* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.

* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===
=== Наурыз ===

=== Сәуір ===

* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

=== Маусым ===
=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===

* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.

* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.

* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).

* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>9ydz3iefey2jgsitg77bd9yfp28jxxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628926</id>
      <parentid>3628794</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7188" sha1="5v9i50ho20x8mlnutp8f29skfnmc3qq" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}

== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''

=== Қаңтар ===
* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.
* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===
=== Наурыз ===

=== Сәуір ===
* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

=== Маусым ===
=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===
* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.
* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.
* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).
* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>5v9i50ho20x8mlnutp8f29skfnmc3qq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629102</id>
      <parentid>3628926</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ақпан */</comment>
      <origin>3629102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8535" sha1="h77etdbnklb6i1h907qe4a9ybbom22b" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}

== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''

=== Қаңтар ===
* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.
* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] — [[Эритрея]] [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесіне]] көшті.
* [[8 ақпан]] — Яхё Азимов [[Тәжікстан|Тәжікстанның]] Премьер-министрі болды.
* [[10 ақпан]] - [[Қырғызстан|Қырғызстанда]] конституциялық референдум өтті. Ол 98,6% дауыспен мақұлданып, парламент пен президенттің өкілеттіктерін мемлекет басшысының пайдасына қарай айқындап берді.
* [[22 ақпан]] - Франция президенті [[Жак Ширак]] теледидар арқылы сөйлеген сөзінде жалпыға бірдей әскери қызметтің жойылғанын жариялады.
* [[29 ақпан]] - [[Босния және Герцеговина|Босния]] үкіметі [[Сараево]] қоршауының аяқталғанын жариялады.&lt;ref&gt;Y.Z (February 29, 2016). &quot;[https://sarajevotimes.com/two-decades-after-the-end-of-hell-the-siege-of-sarajevo-was-ended-on-this-day-video-and-gallery/ Two Decades after the End of Hell: The Siege of Sarajevo was ended on this Day (Video and Gallery)]&quot;. ''Sarajevo Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

=== Сәуір ===
* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

=== Маусым ===
=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===
* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.
* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.
* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).
* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>h77etdbnklb6i1h907qe4a9ybbom22b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629103</id>
      <parentid>3629102</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T06:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Наурыз */</comment>
      <origin>3629103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9406" sha1="5057siglq89mo17n607pghj5q3rfe3p" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}

== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''

=== Қаңтар ===
* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.
* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] — [[Эритрея]] [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесіне]] көшті.
* [[8 ақпан]] — Яхё Азимов [[Тәжікстан|Тәжікстанның]] Премьер-министрі болды.
* [[10 ақпан]] - [[Қырғызстан|Қырғызстанда]] конституциялық референдум өтті. Ол 98,6% дауыспен мақұлданып, парламент пен президенттің өкілеттіктерін мемлекет басшысының пайдасына қарай айқындап берді.
* [[22 ақпан]] - Франция президенті [[Жак Ширак]] теледидар арқылы сөйлеген сөзінде жалпыға бірдей әскери қызметтің жойылғанын жариялады.
* [[29 ақпан]] - [[Босния және Герцеговина|Босния]] үкіметі [[Сараево]] қоршауының аяқталғанын жариялады.&lt;ref&gt;Y.Z (February 29, 2016). &quot;[https://sarajevotimes.com/two-decades-after-the-end-of-hell-the-siege-of-sarajevo-was-ended-on-this-day-video-and-gallery/ Two Decades after the End of Hell: The Siege of Sarajevo was ended on this Day (Video and Gallery)]&quot;. ''Sarajevo Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекциялық топтарына тексеруге арналған бес нысанға кіруге рұқсат бермеді. Топтар нысандарға тек он жеті сағатқа дейінгі кідірістен кейін ғана кіре алды.
* [[16 наурыз]] – Роберт Мугабе [[Зимбабве]] президенті болып қайта сайланды.
* [[31 наурыз]] — Референдумда [[Чад]] Республикасының Конституциясы қабылданды.

=== Сәуір ===
* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

=== Маусым ===
=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===
* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[15 наурыз]] - [[Алжир]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[25 наурыз]] - [[Замбия]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.
* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.
* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).
* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>5057siglq89mo17n607pghj5q3rfe3p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629105</id>
      <parentid>3629103</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T06:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәуір */</comment>
      <origin>3629105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10368" sha1="o2ll9jk2i7nw2skefn5urn4uvnv283z" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}

== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''

=== Қаңтар ===
* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.
* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] — [[Эритрея]] [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесіне]] көшті.
* [[8 ақпан]] — Яхё Азимов [[Тәжікстан|Тәжікстанның]] Премьер-министрі болды.
* [[10 ақпан]] - [[Қырғызстан|Қырғызстанда]] конституциялық референдум өтті. Ол 98,6% дауыспен мақұлданып, парламент пен президенттің өкілеттіктерін мемлекет басшысының пайдасына қарай айқындап берді.
* [[22 ақпан]] - Франция президенті [[Жак Ширак]] теледидар арқылы сөйлеген сөзінде жалпыға бірдей әскери қызметтің жойылғанын жариялады.
* [[29 ақпан]] - [[Босния және Герцеговина|Босния]] үкіметі [[Сараево]] қоршауының аяқталғанын жариялады.&lt;ref&gt;Y.Z (February 29, 2016). &quot;[https://sarajevotimes.com/two-decades-after-the-end-of-hell-the-siege-of-sarajevo-was-ended-on-this-day-video-and-gallery/ Two Decades after the End of Hell: The Siege of Sarajevo was ended on this Day (Video and Gallery)]&quot;. ''Sarajevo Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекциялық топтарына тексеруге арналған бес нысанға кіруге рұқсат бермеді. Топтар нысандарға тек он жеті сағатқа дейінгі кідірістен кейін ғана кіре алды.
* [[16 наурыз]] – Роберт Мугабе [[Зимбабве]] президенті болып қайта сайланды.
* [[31 наурыз]] — Референдумда [[Чад]] Республикасының Конституциясы қабылданды.

=== Сәуір ===
* [[6 сәуір]] - Түрік әскерлері Түркияның оңтүстік-шығысындағы [[Күрдістан]] жұмысшы партиясының көтерілісшілеріне қарсы «Қаршыға» операциясын бастады.
* [[9 сәуір]] – Бірлескен мәлімдемеде Еуропалық Одақ [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия Федеративтік Республикасын]] ресми түрде таныды.
* [[11 сәуір]] – [[Израиль]] [[Ливан|Ливанға]] жаппай шабуылдар жасаудан тұратын «Ашу жүзімдері» операциясын бастады.
* [[21 сәуір]] -  [[Ичкерия Шешен Республикасы|Ичкерия Шешен Республикасының]] тұңғыш президенті [[Жохар Дудаев]] қаза тапты.
* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

=== Маусым ===
=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===
* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[15 наурыз]] - [[Алжир]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[25 наурыз]] - [[Замбия]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.
* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.
* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).
* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>o2ll9jk2i7nw2skefn5urn4uvnv283z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629109</id>
      <parentid>3629105</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T06:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мамыр */</comment>
      <origin>3629109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11480" sha1="6ar2jjx0qdqdzgc2vfz6j286i2wl7rv" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}

== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''

=== Қаңтар ===
* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.
* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] — [[Эритрея]] [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесіне]] көшті.
* [[8 ақпан]] — Яхё Азимов [[Тәжікстан|Тәжікстанның]] Премьер-министрі болды.
* [[10 ақпан]] - [[Қырғызстан|Қырғызстанда]] конституциялық референдум өтті. Ол 98,6% дауыспен мақұлданып, парламент пен президенттің өкілеттіктерін мемлекет басшысының пайдасына қарай айқындап берді.
* [[22 ақпан]] - Франция президенті [[Жак Ширак]] теледидар арқылы сөйлеген сөзінде жалпыға бірдей әскери қызметтің жойылғанын жариялады.
* [[29 ақпан]] - [[Босния және Герцеговина|Босния]] үкіметі [[Сараево]] қоршауының аяқталғанын жариялады.&lt;ref&gt;Y.Z (February 29, 2016). &quot;[https://sarajevotimes.com/two-decades-after-the-end-of-hell-the-siege-of-sarajevo-was-ended-on-this-day-video-and-gallery/ Two Decades after the End of Hell: The Siege of Sarajevo was ended on this Day (Video and Gallery)]&quot;. ''Sarajevo Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекциялық топтарына тексеруге арналған бес нысанға кіруге рұқсат бермеді. Топтар нысандарға тек он жеті сағатқа дейінгі кідірістен кейін ғана кіре алды.
* [[16 наурыз]] – Роберт Мугабе [[Зимбабве]] президенті болып қайта сайланды.
* [[31 наурыз]] — Референдумда [[Чад]] Республикасының Конституциясы қабылданды.

=== Сәуір ===
* [[6 сәуір]] - Түрік әскерлері Түркияның оңтүстік-шығысындағы [[Күрдістан]] жұмысшы партиясының көтерілісшілеріне қарсы «Қаршыға» операциясын бастады.
* [[9 сәуір]] – Бірлескен мәлімдемеде Еуропалық Одақ [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия Федеративтік Республикасын]] ресми түрде таныды.
* [[11 сәуір]] – [[Израиль]] [[Ливан|Ливанға]] жаппай шабуылдар жасаудан тұратын «Ашу жүзімдері» операциясын бастады.
* [[21 сәуір]] -  [[Ичкерия Шешен Республикасы|Ичкерия Шешен Республикасының]] тұңғыш президенті [[Жохар Дудаев]] қаза тапты.
* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

* [[9 мамыр]] — Йовери Кагута Мусевени [[Уганда]] президенті болып сайланды.
* [[10 мамыр]] - [[Интернет мұрағаты|Интернет-мұрағат]] құрылды.
* [[14 мамыр]] - [[Өзбекстан]] мен [[Босния және Герцеговина]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[27 мамыр]] – Ресей президенті [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] шешен көтерілісшілерімен алғаш рет кездесіп, қақтығыс кезінде атысты тоқтату туралы келіссөз жүргізді.
* [[30 мамыр]] – [[Биньямин Нетаньяху]] бастаған «Ликуд» партиясы Израильдегі жалпы сайлауда шамалы басымдықпен жеңіске жетті.

=== Маусым ===
=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===
* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[15 наурыз]] - [[Алжир]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[25 наурыз]] - [[Замбия]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[8 мамыр]] — [[Венесуэла]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.
* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.
* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).
* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>6ar2jjx0qdqdzgc2vfz6j286i2wl7rv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629110</id>
      <parentid>3629109</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T06:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Маусым */</comment>
      <origin>3629110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11935" sha1="gcq7pcadgzbuqfw6kc8qyv4duqbqg3i" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}

== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''

=== Қаңтар ===
* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.
* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] — [[Эритрея]] [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесіне]] көшті.
* [[8 ақпан]] — Яхё Азимов [[Тәжікстан|Тәжікстанның]] Премьер-министрі болды.
* [[10 ақпан]] - [[Қырғызстан|Қырғызстанда]] конституциялық референдум өтті. Ол 98,6% дауыспен мақұлданып, парламент пен президенттің өкілеттіктерін мемлекет басшысының пайдасына қарай айқындап берді.
* [[22 ақпан]] - Франция президенті [[Жак Ширак]] теледидар арқылы сөйлеген сөзінде жалпыға бірдей әскери қызметтің жойылғанын жариялады.
* [[29 ақпан]] - [[Босния және Герцеговина|Босния]] үкіметі [[Сараево]] қоршауының аяқталғанын жариялады.&lt;ref&gt;Y.Z (February 29, 2016). &quot;[https://sarajevotimes.com/two-decades-after-the-end-of-hell-the-siege-of-sarajevo-was-ended-on-this-day-video-and-gallery/ Two Decades after the End of Hell: The Siege of Sarajevo was ended on this Day (Video and Gallery)]&quot;. ''Sarajevo Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекциялық топтарына тексеруге арналған бес нысанға кіруге рұқсат бермеді. Топтар нысандарға тек он жеті сағатқа дейінгі кідірістен кейін ғана кіре алды.
* [[16 наурыз]] – Роберт Мугабе [[Зимбабве]] президенті болып қайта сайланды.
* [[31 наурыз]] — Референдумда [[Чад]] Республикасының Конституциясы қабылданды.

=== Сәуір ===
* [[6 сәуір]] - Түрік әскерлері Түркияның оңтүстік-шығысындағы [[Күрдістан]] жұмысшы партиясының көтерілісшілеріне қарсы «Қаршыға» операциясын бастады.
* [[9 сәуір]] – Бірлескен мәлімдемеде Еуропалық Одақ [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия Федеративтік Республикасын]] ресми түрде таныды.
* [[11 сәуір]] – [[Израиль]] [[Ливан|Ливанға]] жаппай шабуылдар жасаудан тұратын «Ашу жүзімдері» операциясын бастады.
* [[21 сәуір]] -  [[Ичкерия Шешен Республикасы|Ичкерия Шешен Республикасының]] тұңғыш президенті [[Жохар Дудаев]] қаза тапты.
* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

* [[9 мамыр]] — Йовери Кагута Мусевени [[Уганда]] президенті болып сайланды.
* [[10 мамыр]] - [[Интернет мұрағаты|Интернет-мұрағат]] құрылды.
* [[14 мамыр]] - [[Өзбекстан]] мен [[Босния және Герцеговина]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[27 мамыр]] – Ресей президенті [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] шешен көтерілісшілерімен алғаш рет кездесіп, қақтығыс кезінде атысты тоқтату туралы келіссөз жүргізді.
* [[30 мамыр]] – [[Биньямин Нетаньяху]] бастаған «Ликуд» партиясы Израильдегі жалпы сайлауда шамалы басымдықпен жеңіске жетті.

=== Маусым ===

* [[1 маусым]] - [[Ядролық қару|Ядролық қаруды]] Украинадан Ресейге шығару аяқталды.
* [[28 маусым]] - Украина Конституциясы күшке енді.
* [[8 маусым|8]]-[[30 маусым]] -  [[Англия|Англияда]] 1996 жылғы футболдан Еуропа чемпионаты өтті. Оның жеңімпазы [[Германия]] болды.

=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===
* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[15 наурыз]] - [[Алжир]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[25 наурыз]] - [[Замбия]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[8 мамыр]] — [[Венесуэла]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.
* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.
* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).
* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>gcq7pcadgzbuqfw6kc8qyv4duqbqg3i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629111</id>
      <parentid>3629110</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T06:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шілде */</comment>
      <origin>3629111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13636" sha1="jjdy5qg0gzfxn4q0l8b8hgeiqsqfnqi" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}

== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''

=== Қаңтар ===
* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.
* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] — [[Эритрея]] [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесіне]] көшті.
* [[8 ақпан]] — Яхё Азимов [[Тәжікстан|Тәжікстанның]] Премьер-министрі болды.
* [[10 ақпан]] - [[Қырғызстан|Қырғызстанда]] конституциялық референдум өтті. Ол 98,6% дауыспен мақұлданып, парламент пен президенттің өкілеттіктерін мемлекет басшысының пайдасына қарай айқындап берді.
* [[22 ақпан]] - Франция президенті [[Жак Ширак]] теледидар арқылы сөйлеген сөзінде жалпыға бірдей әскери қызметтің жойылғанын жариялады.
* [[29 ақпан]] - [[Босния және Герцеговина|Босния]] үкіметі [[Сараево]] қоршауының аяқталғанын жариялады.&lt;ref&gt;Y.Z (February 29, 2016). &quot;[https://sarajevotimes.com/two-decades-after-the-end-of-hell-the-siege-of-sarajevo-was-ended-on-this-day-video-and-gallery/ Two Decades after the End of Hell: The Siege of Sarajevo was ended on this Day (Video and Gallery)]&quot;. ''Sarajevo Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекциялық топтарына тексеруге арналған бес нысанға кіруге рұқсат бермеді. Топтар нысандарға тек он жеті сағатқа дейінгі кідірістен кейін ғана кіре алды.
* [[16 наурыз]] – Роберт Мугабе [[Зимбабве]] президенті болып қайта сайланды.
* [[31 наурыз]] — Референдумда [[Чад]] Республикасының Конституциясы қабылданды.

=== Сәуір ===
* [[6 сәуір]] - Түрік әскерлері Түркияның оңтүстік-шығысындағы [[Күрдістан]] жұмысшы партиясының көтерілісшілеріне қарсы «Қаршыға» операциясын бастады.
* [[9 сәуір]] – Бірлескен мәлімдемеде Еуропалық Одақ [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия Федеративтік Республикасын]] ресми түрде таныды.
* [[11 сәуір]] – [[Израиль]] [[Ливан|Ливанға]] жаппай шабуылдар жасаудан тұратын «Ашу жүзімдері» операциясын бастады.
* [[21 сәуір]] -  [[Ичкерия Шешен Республикасы|Ичкерия Шешен Республикасының]] тұңғыш президенті [[Жохар Дудаев]] қаза тапты.
* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

* [[9 мамыр]] — Йовери Кагута Мусевени [[Уганда]] президенті болып сайланды.
* [[10 мамыр]] - [[Интернет мұрағаты|Интернет-мұрағат]] құрылды.
* [[14 мамыр]] - [[Өзбекстан]] мен [[Босния және Герцеговина]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[27 мамыр]] – Ресей президенті [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] шешен көтерілісшілерімен алғаш рет кездесіп, қақтығыс кезінде атысты тоқтату туралы келіссөз жүргізді.
* [[30 мамыр]] – [[Биньямин Нетаньяху]] бастаған «Ликуд» партиясы Израильдегі жалпы сайлауда шамалы басымдықпен жеңіске жетті.

=== Маусым ===

* [[1 маусым]] - [[Ядролық қару|Ядролық қаруды]] Украинадан Ресейге шығару аяқталды.
* [[28 маусым]] - Украина Конституциясы күшке енді.
* [[8 маусым|8]]-[[30 маусым]] -  [[Англия|Англияда]] 1996 жылғы футболдан Еуропа чемпионаты өтті. Оның жеңімпазы [[Германия]] болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Dolly face closeup.jpg|нобай|2009 жылы Шотландияның Ұлттық мұражайында қойылған Доллидің тұлыпқа айналдырылған нұсқасы.]]

* [[1 шілде]] - [[Аустралия|Аустралияның]] Солтүстік аумағында ерікті [[эвтаназия]] заңдастырылды.
* [[3 шілде]] – Сайлаудың екінші кезеңінің нәтижесінде Борис Ельцин [[Ресей президенті]] болып қайта сайланды.
* [[5 шілде]] – Ұлыбританияның [[Шотландия|Шотландиядағы]] Мидлотиан қаласындағы Рослин институтында ересек жасушадан сәтті клондалған алғашқы сүтқоректі Долли қойы дүниеге келді.
* [[15 шілде]] - [[Өзбекстан]] мен [[Эфиопия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[19 шілде]] - АҚШ-тың [[Джорджия]] штатындағы [[Атланта]] қаласында [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындары]] басталады.
* [[27 шілде]] – [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылы Америка Құрама Штаттарында өткен жазғы Олимпиада ойындары]] кезінде Centennial Olympic Park-та болған жарылыста бір адам қаза тауып, 111 адам жарақат алды.

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===
* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[15 наурыз]] - [[Алжир]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[25 наурыз]] - [[Замбия]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[8 мамыр]] — [[Венесуэла]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.
* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.
* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).
* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>jjdy5qg0gzfxn4q0l8b8hgeiqsqfnqi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629131</id>
      <parentid>3629111</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тамыз */</comment>
      <origin>3629131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14498" sha1="0iqlu41u1z8mpj2g0ddebl41yqspb3f" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}

== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''

=== Қаңтар ===
* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.
* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] — [[Эритрея]] [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесіне]] көшті.
* [[8 ақпан]] — Яхё Азимов [[Тәжікстан|Тәжікстанның]] Премьер-министрі болды.
* [[10 ақпан]] - [[Қырғызстан|Қырғызстанда]] конституциялық референдум өтті. Ол 98,6% дауыспен мақұлданып, парламент пен президенттің өкілеттіктерін мемлекет басшысының пайдасына қарай айқындап берді.
* [[22 ақпан]] - Франция президенті [[Жак Ширак]] теледидар арқылы сөйлеген сөзінде жалпыға бірдей әскери қызметтің жойылғанын жариялады.
* [[29 ақпан]] - [[Босния және Герцеговина|Босния]] үкіметі [[Сараево]] қоршауының аяқталғанын жариялады.&lt;ref&gt;Y.Z (February 29, 2016). &quot;[https://sarajevotimes.com/two-decades-after-the-end-of-hell-the-siege-of-sarajevo-was-ended-on-this-day-video-and-gallery/ Two Decades after the End of Hell: The Siege of Sarajevo was ended on this Day (Video and Gallery)]&quot;. ''Sarajevo Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекциялық топтарына тексеруге арналған бес нысанға кіруге рұқсат бермеді. Топтар нысандарға тек он жеті сағатқа дейінгі кідірістен кейін ғана кіре алды.
* [[16 наурыз]] – Роберт Мугабе [[Зимбабве]] президенті болып қайта сайланды.
* [[31 наурыз]] — Референдумда [[Чад]] Республикасының Конституциясы қабылданды.

=== Сәуір ===
* [[6 сәуір]] - Түрік әскерлері Түркияның оңтүстік-шығысындағы [[Күрдістан]] жұмысшы партиясының көтерілісшілеріне қарсы «Қаршыға» операциясын бастады.
* [[9 сәуір]] – Бірлескен мәлімдемеде Еуропалық Одақ [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия Федеративтік Республикасын]] ресми түрде таныды.
* [[11 сәуір]] – [[Израиль]] [[Ливан|Ливанға]] жаппай шабуылдар жасаудан тұратын «Ашу жүзімдері» операциясын бастады.
* [[21 сәуір]] -  [[Ичкерия Шешен Республикасы|Ичкерия Шешен Республикасының]] тұңғыш президенті [[Жохар Дудаев]] қаза тапты.
* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

* [[9 мамыр]] — Йовери Кагута Мусевени [[Уганда]] президенті болып сайланды.
* [[10 мамыр]] - [[Интернет мұрағаты|Интернет-мұрағат]] құрылды.
* [[14 мамыр]] - [[Өзбекстан]] мен [[Босния және Герцеговина]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[27 мамыр]] – Ресей президенті [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] шешен көтерілісшілерімен алғаш рет кездесіп, қақтығыс кезінде атысты тоқтату туралы келіссөз жүргізді.
* [[30 мамыр]] – [[Биньямин Нетаньяху]] бастаған «Ликуд» партиясы Израильдегі жалпы сайлауда шамалы басымдықпен жеңіске жетті.

=== Маусым ===

* [[1 маусым]] - [[Ядролық қару|Ядролық қаруды]] Украинадан Ресейге шығару аяқталды.
* [[28 маусым]] - Украина Конституциясы күшке енді.
* [[8 маусым|8]]-[[30 маусым]] -  [[Англия|Англияда]] 1996 жылғы футболдан Еуропа чемпионаты өтті. Оның жеңімпазы [[Германия]] болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Dolly face closeup.jpg|нобай|2009 жылы Шотландияның Ұлттық мұражайында қойылған Доллидің тұлыпқа айналдырылған нұсқасы.]]

* [[1 шілде]] - [[Аустралия|Аустралияның]] Солтүстік аумағында ерікті [[эвтаназия]] заңдастырылды.
* [[3 шілде]] – Сайлаудың екінші кезеңінің нәтижесінде Борис Ельцин [[Ресей президенті]] болып қайта сайланды.
* [[5 шілде]] – Ұлыбританияның [[Шотландия|Шотландиядағы]] Мидлотиан қаласындағы Рослин институтында ересек жасушадан сәтті клондалған алғашқы сүтқоректі Долли қойы дүниеге келді.
* [[15 шілде]] - [[Өзбекстан]] мен [[Эфиопия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[19 шілде]] - АҚШ-тың [[Джорджия]] штатындағы [[Атланта]] қаласында [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындары]] басталады.
* [[27 шілде]] – [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылы Америка Құрама Штаттарында өткен жазғы Олимпиада ойындары]] кезінде Centennial Olympic Park-та болған жарылыста бір адам қаза тауып, 111 адам жарақат алды.

=== Тамыз ===

* [[4 тамыз]] – 1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындары аяқталды.
* [[13 тамыз]] – «[[Галилео (ғарыш кемесі)|Галилео]]&lt;nowiki/&gt;» ғарыш аппараты алған деректер [[Юпитер серіктері|Юпитер серіктерінің]] бірінде [[Су|судың]] болуы мүмкін екенін көрсетті.
* [[23 тамыз]] - [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]] мен [[Хорватия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[24 тамыз]] — [[Valve]] компаниясының негізі қаланды.
* [[31 тамыз]] - Хасавюрт келісіміне қол қоюы бірінші шешен соғысын аяқтады.

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===
* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[15 наурыз]] - [[Алжир]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[25 наурыз]] - [[Замбия]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[8 мамыр]] — [[Венесуэла]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.
* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.
* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).
* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>0iqlu41u1z8mpj2g0ddebl41yqspb3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629133</id>
      <parentid>3629131</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қыркүйек */</comment>
      <origin>3629133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16272" sha1="8vd85n6055dnx8qic2c912i8x9j6i2u" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}

== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''

=== Қаңтар ===
* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.
* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] — [[Эритрея]] [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесіне]] көшті.
* [[8 ақпан]] — Яхё Азимов [[Тәжікстан|Тәжікстанның]] Премьер-министрі болды.
* [[10 ақпан]] - [[Қырғызстан|Қырғызстанда]] конституциялық референдум өтті. Ол 98,6% дауыспен мақұлданып, парламент пен президенттің өкілеттіктерін мемлекет басшысының пайдасына қарай айқындап берді.
* [[22 ақпан]] - Франция президенті [[Жак Ширак]] теледидар арқылы сөйлеген сөзінде жалпыға бірдей әскери қызметтің жойылғанын жариялады.
* [[29 ақпан]] - [[Босния және Герцеговина|Босния]] үкіметі [[Сараево]] қоршауының аяқталғанын жариялады.&lt;ref&gt;Y.Z (February 29, 2016). &quot;[https://sarajevotimes.com/two-decades-after-the-end-of-hell-the-siege-of-sarajevo-was-ended-on-this-day-video-and-gallery/ Two Decades after the End of Hell: The Siege of Sarajevo was ended on this Day (Video and Gallery)]&quot;. ''Sarajevo Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекциялық топтарына тексеруге арналған бес нысанға кіруге рұқсат бермеді. Топтар нысандарға тек он жеті сағатқа дейінгі кідірістен кейін ғана кіре алды.
* [[16 наурыз]] – Роберт Мугабе [[Зимбабве]] президенті болып қайта сайланды.
* [[31 наурыз]] — Референдумда [[Чад]] Республикасының Конституциясы қабылданды.

=== Сәуір ===
* [[6 сәуір]] - Түрік әскерлері Түркияның оңтүстік-шығысындағы [[Күрдістан]] жұмысшы партиясының көтерілісшілеріне қарсы «Қаршыға» операциясын бастады.
* [[9 сәуір]] – Бірлескен мәлімдемеде Еуропалық Одақ [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия Федеративтік Республикасын]] ресми түрде таныды.
* [[11 сәуір]] – [[Израиль]] [[Ливан|Ливанға]] жаппай шабуылдар жасаудан тұратын «Ашу жүзімдері» операциясын бастады.
* [[21 сәуір]] -  [[Ичкерия Шешен Республикасы|Ичкерия Шешен Республикасының]] тұңғыш президенті [[Жохар Дудаев]] қаза тапты.
* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

* [[9 мамыр]] — Йовери Кагута Мусевени [[Уганда]] президенті болып сайланды.
* [[10 мамыр]] - [[Интернет мұрағаты|Интернет-мұрағат]] құрылды.
* [[14 мамыр]] - [[Өзбекстан]] мен [[Босния және Герцеговина]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[27 мамыр]] – Ресей президенті [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] шешен көтерілісшілерімен алғаш рет кездесіп, қақтығыс кезінде атысты тоқтату туралы келіссөз жүргізді.
* [[30 мамыр]] – [[Биньямин Нетаньяху]] бастаған «Ликуд» партиясы Израильдегі жалпы сайлауда шамалы басымдықпен жеңіске жетті.

=== Маусым ===

* [[1 маусым]] - [[Ядролық қару|Ядролық қаруды]] Украинадан Ресейге шығару аяқталды.
* [[28 маусым]] - Украина Конституциясы күшке енді.
* [[8 маусым|8]]-[[30 маусым]] -  [[Англия|Англияда]] 1996 жылғы футболдан Еуропа чемпионаты өтті. Оның жеңімпазы [[Германия]] болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Dolly face closeup.jpg|нобай|2009 жылы Шотландияның Ұлттық мұражайында қойылған Доллидің тұлыпқа айналдырылған нұсқасы.]]

* [[1 шілде]] - [[Аустралия|Аустралияның]] Солтүстік аумағында ерікті [[эвтаназия]] заңдастырылды.
* [[3 шілде]] – Сайлаудың екінші кезеңінің нәтижесінде Борис Ельцин [[Ресей президенті]] болып қайта сайланды.
* [[5 шілде]] – Ұлыбританияның [[Шотландия|Шотландиядағы]] Мидлотиан қаласындағы Рослин институтында ересек жасушадан сәтті клондалған алғашқы сүтқоректі Долли қойы дүниеге келді.
* [[15 шілде]] - [[Өзбекстан]] мен [[Эфиопия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[19 шілде]] - АҚШ-тың [[Джорджия]] штатындағы [[Атланта]] қаласында [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындары]] басталады.
* [[27 шілде]] – [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылы Америка Құрама Штаттарында өткен жазғы Олимпиада ойындары]] кезінде Centennial Olympic Park-та болған жарылыста бір адам қаза тауып, 111 адам жарақат алды.

=== Тамыз ===

* [[4 тамыз]] – 1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындары аяқталды.
* [[13 тамыз]] – «[[Галилео (ғарыш кемесі)|Галилео]]&lt;nowiki/&gt;» ғарыш аппараты алған деректер [[Юпитер серіктері|Юпитер серіктерінің]] бірінде [[Су|судың]] болуы мүмкін екенін көрсетті.
* [[23 тамыз]] - [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]] мен [[Хорватия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[24 тамыз]] — [[Valve]] компаниясының негізі қаланды.
* [[31 тамыз]] - Хасавюрт келісіміне қол қоюы бірінші шешен соғысын аяқтады.

=== Қыркүйек ===
[[Сурет:960903-N-8202E-003 DDG Tomahawk Launch.jpg|нобай|1996 жылдың қыркүйегінде USS Laboon ұшақ тасығыш кемесі Иракқа «Томагавк» зымыранын ұшырды.]]

* [[2 қыркүйек]] - Украина карбованецті алмастыра отырып, өз ұлттық валютасы — [[Украин гривнасы|гривнаны]] айналысқа енгізді.
* [[3 қыркүйек]] – Америка Құрама Штаттары Ирак ұшуға тыйым салынған аймақ шекараларын бұзғаннан кейін оған қарсы «Шөл далаға шабуыл» операциясын бастады.
* [[5 қыркүйек]] - [[Беларусь]] пен [[Тәжікстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[13 қыркүйек]] – Босния соғысынан кейінгі алғашқы сайлауда Алия Изетбегович [[Босния және Герцеговина|Босния және Герцеговинаның]] президенті болып сайланды.
* [[24 қыркүйек]] – АҚШ Президенті [[Билл Клинтон]] Біріккен Ұлттар Ұйымында ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шартқа қол қойды.
* [[27 қыркүйек]] – Ауғанстанда [[Талибан]] астанасы [[Кабул|Кабулды]] басып алып, президент Бурхануддин Раббаниді тақтан тайдырып, бұрынғы көсем Мохаммад Наджибулланы өлім жазасына кесті.

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===
* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[15 наурыз]] - [[Алжир]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[25 наурыз]] - [[Замбия]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[8 мамыр]] — [[Венесуэла]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.
* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.
* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).
* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>8vd85n6055dnx8qic2c912i8x9j6i2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629137</id>
      <parentid>3629133</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазан */</comment>
      <origin>3629137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17263" sha1="k5pq6oe5zyo10u4i69tminedbozp2yk" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}

== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''

=== Қаңтар ===
* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.
* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] — [[Эритрея]] [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесіне]] көшті.
* [[8 ақпан]] — Яхё Азимов [[Тәжікстан|Тәжікстанның]] Премьер-министрі болды.
* [[10 ақпан]] - [[Қырғызстан|Қырғызстанда]] конституциялық референдум өтті. Ол 98,6% дауыспен мақұлданып, парламент пен президенттің өкілеттіктерін мемлекет басшысының пайдасына қарай айқындап берді.
* [[22 ақпан]] - Франция президенті [[Жак Ширак]] теледидар арқылы сөйлеген сөзінде жалпыға бірдей әскери қызметтің жойылғанын жариялады.
* [[29 ақпан]] - [[Босния және Герцеговина|Босния]] үкіметі [[Сараево]] қоршауының аяқталғанын жариялады.&lt;ref&gt;Y.Z (February 29, 2016). &quot;[https://sarajevotimes.com/two-decades-after-the-end-of-hell-the-siege-of-sarajevo-was-ended-on-this-day-video-and-gallery/ Two Decades after the End of Hell: The Siege of Sarajevo was ended on this Day (Video and Gallery)]&quot;. ''Sarajevo Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекциялық топтарына тексеруге арналған бес нысанға кіруге рұқсат бермеді. Топтар нысандарға тек он жеті сағатқа дейінгі кідірістен кейін ғана кіре алды.
* [[16 наурыз]] – Роберт Мугабе [[Зимбабве]] президенті болып қайта сайланды.
* [[31 наурыз]] — Референдумда [[Чад]] Республикасының Конституциясы қабылданды.

=== Сәуір ===
* [[6 сәуір]] - Түрік әскерлері Түркияның оңтүстік-шығысындағы [[Күрдістан]] жұмысшы партиясының көтерілісшілеріне қарсы «Қаршыға» операциясын бастады.
* [[9 сәуір]] – Бірлескен мәлімдемеде Еуропалық Одақ [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия Федеративтік Республикасын]] ресми түрде таныды.
* [[11 сәуір]] – [[Израиль]] [[Ливан|Ливанға]] жаппай шабуылдар жасаудан тұратын «Ашу жүзімдері» операциясын бастады.
* [[21 сәуір]] -  [[Ичкерия Шешен Республикасы|Ичкерия Шешен Республикасының]] тұңғыш президенті [[Жохар Дудаев]] қаза тапты.
* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

* [[9 мамыр]] — Йовери Кагута Мусевени [[Уганда]] президенті болып сайланды.
* [[10 мамыр]] - [[Интернет мұрағаты|Интернет-мұрағат]] құрылды.
* [[14 мамыр]] - [[Өзбекстан]] мен [[Босния және Герцеговина]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[27 мамыр]] – Ресей президенті [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] шешен көтерілісшілерімен алғаш рет кездесіп, қақтығыс кезінде атысты тоқтату туралы келіссөз жүргізді.
* [[30 мамыр]] – [[Биньямин Нетаньяху]] бастаған «Ликуд» партиясы Израильдегі жалпы сайлауда шамалы басымдықпен жеңіске жетті.

=== Маусым ===

* [[1 маусым]] - [[Ядролық қару|Ядролық қаруды]] Украинадан Ресейге шығару аяқталды.
* [[28 маусым]] - Украина Конституциясы күшке енді.
* [[8 маусым|8]]-[[30 маусым]] -  [[Англия|Англияда]] 1996 жылғы футболдан Еуропа чемпионаты өтті. Оның жеңімпазы [[Германия]] болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Dolly face closeup.jpg|нобай|2009 жылы Шотландияның Ұлттық мұражайында қойылған Доллидің тұлыпқа айналдырылған нұсқасы.]]

* [[1 шілде]] - [[Аустралия|Аустралияның]] Солтүстік аумағында ерікті [[эвтаназия]] заңдастырылды.
* [[3 шілде]] – Сайлаудың екінші кезеңінің нәтижесінде Борис Ельцин [[Ресей президенті]] болып қайта сайланды.
* [[5 шілде]] – Ұлыбританияның [[Шотландия|Шотландиядағы]] Мидлотиан қаласындағы Рослин институтында ересек жасушадан сәтті клондалған алғашқы сүтқоректі Долли қойы дүниеге келді.
* [[15 шілде]] - [[Өзбекстан]] мен [[Эфиопия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[19 шілде]] - АҚШ-тың [[Джорджия]] штатындағы [[Атланта]] қаласында [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындары]] басталады.
* [[27 шілде]] – [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылы Америка Құрама Штаттарында өткен жазғы Олимпиада ойындары]] кезінде Centennial Olympic Park-та болған жарылыста бір адам қаза тауып, 111 адам жарақат алды.

=== Тамыз ===

* [[4 тамыз]] – 1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындары аяқталды.
* [[13 тамыз]] – «[[Галилео (ғарыш кемесі)|Галилео]]&lt;nowiki/&gt;» ғарыш аппараты алған деректер [[Юпитер серіктері|Юпитер серіктерінің]] бірінде [[Су|судың]] болуы мүмкін екенін көрсетті.
* [[23 тамыз]] - [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]] мен [[Хорватия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[24 тамыз]] — [[Valve]] компаниясының негізі қаланды.
* [[31 тамыз]] - Хасавюрт келісіміне қол қоюы бірінші шешен соғысын аяқтады.

=== Қыркүйек ===
[[Сурет:960903-N-8202E-003 DDG Tomahawk Launch.jpg|нобай|1996 жылдың қыркүйегінде USS Laboon ұшақ тасығыш кемесі Иракқа «Томагавк» зымыранын ұшырды.]]

* [[2 қыркүйек]] - Украина карбованецті алмастыра отырып, өз ұлттық валютасы — [[Украин гривнасы|гривнаны]] айналысқа енгізді.
* [[3 қыркүйек]] – Америка Құрама Штаттары Ирак ұшуға тыйым салынған аймақ шекараларын бұзғаннан кейін оған қарсы «Шөл далаға шабуыл» операциясын бастады.
* [[5 қыркүйек]] - [[Беларусь]] пен [[Тәжікстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[6 қыркүйек]] — [[Ресей|Ресейде]] өлім жазасы соңғы рет орындалды.
* [[13 қыркүйек]] – Босния соғысынан кейінгі алғашқы сайлауда Алия Изетбегович [[Босния және Герцеговина|Босния және Герцеговинаның]] президенті болып сайланды.
* [[24 қыркүйек]] – АҚШ Президенті [[Билл Клинтон]] Біріккен Ұлттар Ұйымында ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шартқа қол қойды.
* [[27 қыркүйек]] – Ауғанстанда [[Талибан]] астанасы [[Кабул|Кабулды]] басып алып, президент Бурхануддин Раббаниді тақтан тайдырып, бұрынғы көсем Мохаммад Наджибулланы өлім жазасына кесті.

=== Қазан ===

=== Қараша ===

* [[Қараша]] — [[Жапония|Жапонияда]] алғашқы DVD-дискілер мен ойнатқыштар сатылымға шықты.
* [[5 қараша]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы президент сайлауы. [[Билл Клинтон]] екінші мерзімге қайта сайланды.
* [[17 қараша]] - Эмиль Константинеску [[Румыния]] президенті болып сайланды.
* [[18 қараша]] – Фредерик Чилуба [[Замбия]] президенті болып қайта сайланды.
* [[23 қараша]] - Ангола Республикасы [[Дүниежүзілік сауда ұйымы|Дүниежүзілік сауда ұйымына]] ресми түрде «Ангола» атауымен қосылды.

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===
* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[15 наурыз]] - [[Алжир]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[25 наурыз]] - [[Замбия]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[8 мамыр]] — [[Венесуэла]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.
* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.
* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).
* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>k5pq6oe5zyo10u4i69tminedbozp2yk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629154</id>
      <parentid>3629137</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазан */</comment>
      <origin>3629154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18320" sha1="ok2lwu3ydr2k6eit14h0lwu262evki7" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}

== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''

=== Қаңтар ===
* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.
* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] — [[Эритрея]] [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесіне]] көшті.
* [[8 ақпан]] — Яхё Азимов [[Тәжікстан|Тәжікстанның]] Премьер-министрі болды.
* [[10 ақпан]] - [[Қырғызстан|Қырғызстанда]] конституциялық референдум өтті. Ол 98,6% дауыспен мақұлданып, парламент пен президенттің өкілеттіктерін мемлекет басшысының пайдасына қарай айқындап берді.
* [[22 ақпан]] - Франция президенті [[Жак Ширак]] теледидар арқылы сөйлеген сөзінде жалпыға бірдей әскери қызметтің жойылғанын жариялады.
* [[29 ақпан]] - [[Босния және Герцеговина|Босния]] үкіметі [[Сараево]] қоршауының аяқталғанын жариялады.&lt;ref&gt;Y.Z (February 29, 2016). &quot;[https://sarajevotimes.com/two-decades-after-the-end-of-hell-the-siege-of-sarajevo-was-ended-on-this-day-video-and-gallery/ Two Decades after the End of Hell: The Siege of Sarajevo was ended on this Day (Video and Gallery)]&quot;. ''Sarajevo Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекциялық топтарына тексеруге арналған бес нысанға кіруге рұқсат бермеді. Топтар нысандарға тек он жеті сағатқа дейінгі кідірістен кейін ғана кіре алды.
* [[16 наурыз]] – Роберт Мугабе [[Зимбабве]] президенті болып қайта сайланды.
* [[31 наурыз]] — Референдумда [[Чад]] Республикасының Конституциясы қабылданды.

=== Сәуір ===
* [[6 сәуір]] - Түрік әскерлері Түркияның оңтүстік-шығысындағы [[Күрдістан]] жұмысшы партиясының көтерілісшілеріне қарсы «Қаршыға» операциясын бастады.
* [[9 сәуір]] – Бірлескен мәлімдемеде Еуропалық Одақ [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия Федеративтік Республикасын]] ресми түрде таныды.
* [[11 сәуір]] – [[Израиль]] [[Ливан|Ливанға]] жаппай шабуылдар жасаудан тұратын «Ашу жүзімдері» операциясын бастады.
* [[21 сәуір]] -  [[Ичкерия Шешен Республикасы|Ичкерия Шешен Республикасының]] тұңғыш президенті [[Жохар Дудаев]] қаза тапты.
* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

* [[9 мамыр]] — Йовери Кагута Мусевени [[Уганда]] президенті болып сайланды.
* [[10 мамыр]] - [[Интернет мұрағаты|Интернет-мұрағат]] құрылды.
* [[14 мамыр]] - [[Өзбекстан]] мен [[Босния және Герцеговина]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[27 мамыр]] – Ресей президенті [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] шешен көтерілісшілерімен алғаш рет кездесіп, қақтығыс кезінде атысты тоқтату туралы келіссөз жүргізді.
* [[30 мамыр]] – [[Биньямин Нетаньяху]] бастаған «Ликуд» партиясы Израильдегі жалпы сайлауда шамалы басымдықпен жеңіске жетті.

=== Маусым ===

* [[1 маусым]] - [[Ядролық қару|Ядролық қаруды]] Украинадан Ресейге шығару аяқталды.
* [[28 маусым]] - Украина Конституциясы күшке енді.
* [[8 маусым|8]]-[[30 маусым]] -  [[Англия|Англияда]] 1996 жылғы футболдан Еуропа чемпионаты өтті. Оның жеңімпазы [[Германия]] болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Dolly face closeup.jpg|нобай|2009 жылы Шотландияның Ұлттық мұражайында қойылған Доллидің тұлыпқа айналдырылған нұсқасы.]]

* [[1 шілде]] - [[Аустралия|Аустралияның]] Солтүстік аумағында ерікті [[эвтаназия]] заңдастырылды.
* [[3 шілде]] – Сайлаудың екінші кезеңінің нәтижесінде Борис Ельцин [[Ресей президенті]] болып қайта сайланды.
* [[5 шілде]] – Ұлыбританияның [[Шотландия|Шотландиядағы]] Мидлотиан қаласындағы Рослин институтында ересек жасушадан сәтті клондалған алғашқы сүтқоректі Долли қойы дүниеге келді.
* [[15 шілде]] - [[Өзбекстан]] мен [[Эфиопия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[19 шілде]] - АҚШ-тың [[Джорджия]] штатындағы [[Атланта]] қаласында [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындары]] басталады.
* [[27 шілде]] – [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылы Америка Құрама Штаттарында өткен жазғы Олимпиада ойындары]] кезінде Centennial Olympic Park-та болған жарылыста бір адам қаза тауып, 111 адам жарақат алды.

=== Тамыз ===

* [[4 тамыз]] – 1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындары аяқталды.
* [[13 тамыз]] – «[[Галилео (ғарыш кемесі)|Галилео]]&lt;nowiki/&gt;» ғарыш аппараты алған деректер [[Юпитер серіктері|Юпитер серіктерінің]] бірінде [[Су|судың]] болуы мүмкін екенін көрсетті.
* [[23 тамыз]] - [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]] мен [[Хорватия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[24 тамыз]] — [[Valve]] компаниясының негізі қаланды.
* [[31 тамыз]] - Хасавюрт келісіміне қол қоюы бірінші шешен соғысын аяқтады.

=== Қыркүйек ===
[[Сурет:960903-N-8202E-003 DDG Tomahawk Launch.jpg|нобай|1996 жылдың қыркүйегінде USS Laboon ұшақ тасығыш кемесі Иракқа «Томагавк» зымыранын ұшырды.]]

* [[2 қыркүйек]] - Украина карбованецті алмастыра отырып, өз ұлттық валютасы — [[Украин гривнасы|гривнаны]] айналысқа енгізді.
* [[3 қыркүйек]] – Америка Құрама Штаттары Ирак ұшуға тыйым салынған аймақ шекараларын бұзғаннан кейін оған қарсы «Шөл далаға шабуыл» операциясын бастады.
* [[5 қыркүйек]] - [[Беларусь]] пен [[Тәжікстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[6 қыркүйек]] — [[Ресей|Ресейде]] өлім жазасы соңғы рет орындалды.
* [[13 қыркүйек]] – Босния соғысынан кейінгі алғашқы сайлауда Алия Изетбегович [[Босния және Герцеговина|Босния және Герцеговинаның]] президенті болып сайланды.
* [[24 қыркүйек]] – АҚШ Президенті [[Билл Клинтон]] Біріккен Ұлттар Ұйымында ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шартқа қол қойды.
* [[27 қыркүйек]] – Ауғанстанда [[Талибан]] астанасы [[Кабул|Кабулды]] басып алып, президент Бурхануддин Раббаниді тақтан тайдырып, бұрынғы көсем Мохаммад Наджибулланы өлім жазасына кесті.

=== Қазан ===

* [[1 қазан]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] Югославияға [[1992 жыл|1992]] жылы енгізілген санкцияларды алып тастады.
* [[6 қазан]] – [[Жаңа Зеландия]] үкіметі [[1844 жыл|1844]]–[[1864 жыл|1864]] жылдар аралығында [[маори]] халқының жерінен айырылуына байланысты 130 миллион доллар көлемінде [[өтемақы]] төлеуге келісті.
* [[11 қазан]] - [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] конституциясы қабылданды.

=== Қараша ===

* [[Қараша]] — [[Жапония|Жапонияда]] алғашқы DVD-дискілер мен ойнатқыштар сатылымға шықты.
* [[5 қараша]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы президент сайлауы. [[Билл Клинтон]] екінші мерзімге қайта сайланды.
* [[6 қараша]] - [[Хорватия]] [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесінің]] қырықыншы мүшесі болды.
* [[17 қараша]] - Эмиль Константинеску [[Румыния]] президенті болып сайланды.
* [[18 қараша]] – Фредерик Чилуба [[Замбия]] президенті болып қайта сайланды.
* [[23 қараша]] - Ангола Республикасы [[Дүниежүзілік сауда ұйымы|Дүниежүзілік сауда ұйымына]] ресми түрде «Ангола» атауымен қосылды.

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===
* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[15 наурыз]] - [[Алжир]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[25 наурыз]] - [[Замбия]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[8 мамыр]] — [[Венесуэла]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[1 қазан]] - [[Коста-Рика]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.
* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.
* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).
* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>ok2lwu3ydr2k6eit14h0lwu262evki7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629155</id>
      <parentid>3629154</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Желтоқсан */</comment>
      <origin>3629155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21105" sha1="oxsgsb8jjd4kam9te22j0s433i5v94c" xml:space="preserve">{{alsonumber|1996}}
{{Жыл үшін навигация|1996}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1996}}
{{Жыл туралы|1996}}

== Оқиғалар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жыл]]''

=== Қаңтар ===
* [[3 қаңтар]] - [[Motorola]] Motorola StarTAC жағылатын ұялы телефон, бүгінгі күнге дейін әлемдегі ең кішкентай және жеңіл [[ұялы телефон|ұялы телефонды]] енгізді.
* [[4 қаңтар]] - [[Мысыр]] президенті Хосни Мүбарак, [[1995 жыл|1995]] соңында парламенттік сайлауды жемқорлық айыптауларға жауап жаңа үкімет тағайындайды.
* [[8 қаңтар]] - [[Киншаса]] АН-32 апаты болды. 237 адам қаза тапты. Африкада ең ірі апат.
* [[14 қаңтар]] – Хорхе Сампайо [[Португалия]] президенті болып сайланды.
* [[19 қаңтар]] - Ресей [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] Мемлекет басшылары кеңесінің «[[Грузия|Грузияның]] Абхазия аймағындағы қақтығысты реттеу шаралары туралы» шешіміне қол қойды. Бұл құжат [[Абхазия Республикасы|Абхазиямен]] мемлекеттік деңгейдегі сауда-экономикалық, қаржылық, көліктік және өзге де байланыстарды орнатуға тыйым салуды белгіледі.
* [[20 қаңтар]] – [[Ясир Арафат]] Палестина әкімшілігінің президенті болып қайта сайланды.
* [[21 қаңтар]] – [[Франция]] ядролық қаруды соңғы рет сынақтан өткізді.
* [[24 қаңтар|24]]–[[28 қаңтар]] — [[Сноубордтан әлем чемпионаты|Сноубордтан]] тарихтағы алғашқы әлем чемпионаты өтті.
* [[27 қаңтар]] – Полковник Ибрагим Баре Маинассара әскери төңкеріс арқылы [[Нигер|Нигердің]] демократиялық жолмен сайланған алғашқы президенті Махаман Усманды биліктен тайдырды.

=== Ақпан ===

* [[1 ақпан]] — [[Эритрея]] [[Григориан күнтізбесі|Григориан күнтізбесіне]] көшті.
* [[8 ақпан]] — Яхё Азимов [[Тәжікстан|Тәжікстанның]] Премьер-министрі болды.
* [[10 ақпан]] - [[Қырғызстан|Қырғызстанда]] конституциялық референдум өтті. Ол 98,6% дауыспен мақұлданып, парламент пен президенттің өкілеттіктерін мемлекет басшысының пайдасына қарай айқындап берді.
* [[22 ақпан]] - Франция президенті [[Жак Ширак]] теледидар арқылы сөйлеген сөзінде жалпыға бірдей әскери қызметтің жойылғанын жариялады.
* [[29 ақпан]] - [[Босния және Герцеговина|Босния]] үкіметі [[Сараево]] қоршауының аяқталғанын жариялады.&lt;ref&gt;Y.Z (February 29, 2016). &quot;[https://sarajevotimes.com/two-decades-after-the-end-of-hell-the-siege-of-sarajevo-was-ended-on-this-day-video-and-gallery/ Two Decades after the End of Hell: The Siege of Sarajevo was ended on this Day (Video and Gallery)]&quot;. ''Sarajevo Times''.&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===

* [[1 наурыз]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекциялық топтарына тексеруге арналған бес нысанға кіруге рұқсат бермеді. Топтар нысандарға тек он жеті сағатқа дейінгі кідірістен кейін ғана кіре алды.
* [[16 наурыз]] – Роберт Мугабе [[Зимбабве]] президенті болып қайта сайланды.
* [[31 наурыз]] — Референдумда [[Чад]] Республикасының Конституциясы қабылданды.

=== Сәуір ===
* [[6 сәуір]] - Түрік әскерлері Түркияның оңтүстік-шығысындағы [[Күрдістан]] жұмысшы партиясының көтерілісшілеріне қарсы «Қаршыға» операциясын бастады.
* [[9 сәуір]] – Бірлескен мәлімдемеде Еуропалық Одақ [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия Федеративтік Республикасын]] ресми түрде таныды.
* [[11 сәуір]] – [[Израиль]] [[Ливан|Ливанға]] жаппай шабуылдар жасаудан тұратын «Ашу жүзімдері» операциясын бастады.
* [[21 сәуір]] -  [[Ичкерия Шешен Республикасы|Ичкерия Шешен Республикасының]] тұңғыш президенті [[Жохар Дудаев]] қаза тапты.
* [[26 сәуір]] - Бес мемлекет – [[Қытай]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]] және [[Тәжікстан]] басшыларының кездесуінде Шанхайда Азиядағы сенім шараларын нығайту туралы тарихи келісімге қол қойылды. Жаңа интеграциялық бірлестік – Шанхай бестігі &quot;жаңа әлемдік тәртіп тұжырымдамасын тұжырымдауға және оны жүзеге асыру технологиясын әзірлеуге жақындаған&quot;ұйым ретінде айтылады.

=== Мамыр ===

* [[9 мамыр]] — Йовери Кагута Мусевени [[Уганда]] президенті болып сайланды.
* [[10 мамыр]] - [[Интернет мұрағаты|Интернет-мұрағат]] құрылды.
* [[14 мамыр]] - [[Өзбекстан]] мен [[Босния және Герцеговина]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[27 мамыр]] – Ресей президенті [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] шешен көтерілісшілерімен алғаш рет кездесіп, қақтығыс кезінде атысты тоқтату туралы келіссөз жүргізді.
* [[30 мамыр]] – [[Биньямин Нетаньяху]] бастаған «Ликуд» партиясы Израильдегі жалпы сайлауда шамалы басымдықпен жеңіске жетті.

=== Маусым ===

* [[1 маусым]] - [[Ядролық қару|Ядролық қаруды]] Украинадан Ресейге шығару аяқталды.
* [[28 маусым]] - Украина Конституциясы күшке енді.
* [[8 маусым|8]]-[[30 маусым]] -  [[Англия|Англияда]] 1996 жылғы футболдан Еуропа чемпионаты өтті. Оның жеңімпазы [[Германия]] болды.

=== Шілде ===
[[Сурет:Dolly face closeup.jpg|нобай|2009 жылы Шотландияның Ұлттық мұражайында қойылған Доллидің тұлыпқа айналдырылған нұсқасы.]]

* [[1 шілде]] - [[Аустралия|Аустралияның]] Солтүстік аумағында ерікті [[эвтаназия]] заңдастырылды.
* [[3 шілде]] – Сайлаудың екінші кезеңінің нәтижесінде Борис Ельцин [[Ресей президенті]] болып қайта сайланды.
* [[5 шілде]] – Ұлыбританияның [[Шотландия|Шотландиядағы]] Мидлотиан қаласындағы Рослин институтында ересек жасушадан сәтті клондалған алғашқы сүтқоректі Долли қойы дүниеге келді.
* [[15 шілде]] - [[Өзбекстан]] мен [[Эфиопия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[19 шілде]] - АҚШ-тың [[Джорджия]] штатындағы [[Атланта]] қаласында [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындары]] басталады.
* [[27 шілде]] – [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1996 жылы Америка Құрама Штаттарында өткен жазғы Олимпиада ойындары]] кезінде Centennial Olympic Park-та болған жарылыста бір адам қаза тауып, 111 адам жарақат алды.

=== Тамыз ===

* [[4 тамыз]] – 1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындары аяқталды.
* [[13 тамыз]] – «[[Галилео (ғарыш кемесі)|Галилео]]&lt;nowiki/&gt;» ғарыш аппараты алған деректер [[Юпитер серіктері|Юпитер серіктерінің]] бірінде [[Су|судың]] болуы мүмкін екенін көрсетті.
* [[23 тамыз]] - [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия]] мен [[Хорватия]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[24 тамыз]] — [[Valve]] компаниясының негізі қаланды.
* [[31 тамыз]] - Хасавюрт келісіміне қол қоюы бірінші шешен соғысын аяқтады.

=== Қыркүйек ===
[[Сурет:960903-N-8202E-003 DDG Tomahawk Launch.jpg|нобай|1996 жылдың қыркүйегінде USS Laboon ұшақ тасығыш кемесі Иракқа «Томагавк» зымыранын ұшырды.]]

* [[2 қыркүйек]] - Украина карбованецті алмастыра отырып, өз ұлттық валютасы — [[Украин гривнасы|гривнаны]] айналысқа енгізді.
* [[3 қыркүйек]] – Америка Құрама Штаттары Ирак ұшуға тыйым салынған аймақ шекараларын бұзғаннан кейін оған қарсы «Шөл далаға шабуыл» операциясын бастады.
* [[5 қыркүйек]] - [[Беларусь]] пен [[Тәжікстан]] арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.
* [[6 қыркүйек]] — [[Ресей|Ресейде]] өлім жазасы соңғы рет орындалды.
* [[13 қыркүйек]] – Босния соғысынан кейінгі алғашқы сайлауда Алия Изетбегович [[Босния және Герцеговина|Босния және Герцеговинаның]] президенті болып сайланды.
* [[24 қыркүйек]] – АҚШ Президенті [[Билл Клинтон]] Біріккен Ұлттар Ұйымында ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шартқа қол қойды.
* [[27 қыркүйек]] – Ауғанстанда [[Талибан]] астанасы [[Кабул|Кабулды]] басып алып, президент Бурхануддин Раббаниді тақтан тайдырып, бұрынғы көсем Мохаммад Наджибулланы өлім жазасына кесті.

=== Қазан ===

* [[1 қазан]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] Югославияға [[1992 жыл|1992]] жылы енгізілген санкцияларды алып тастады.
* [[6 қазан]] – [[Жаңа Зеландия]] үкіметі [[1844 жыл|1844]]–[[1864 жыл|1864]] жылдар аралығында [[маори]] халқының жерінен айырылуына байланысты 130 миллион доллар көлемінде [[өтемақы]] төлеуге келісті.
* [[11 қазан]] - [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] конституциясы қабылданды.

=== Қараша ===

* [[Қараша]] — [[Жапония|Жапонияда]] алғашқы DVD-дискілер мен ойнатқыштар сатылымға шықты.
* [[5 қараша]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы президент сайлауы. [[Билл Клинтон]] екінші мерзімге қайта сайланды.
* [[6 қараша]] - [[Хорватия]] [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесінің]] қырықыншы мүшесі болды.
* [[17 қараша]] - Эмиль Константинеску [[Румыния]] президенті болып сайланды.
* [[18 қараша]] – Фредерик Чилуба [[Замбия]] президенті болып қайта сайланды.
* [[23 қараша]] - Ангола Республикасы [[Дүниежүзілік сауда ұйымы|Дүниежүзілік сауда ұйымына]] ресми түрде «Ангола» атауымен қосылды.

=== Желтоқсан ===

* [[6 желтоқсан]] — Америка Құрама Штаттары мен [[Палау Республикасы|Палау]] дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[9 желтоқсан]] — [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] «Азық-түлікке мұнай» бағдарламасын мақұлдап, Иракқа 2 миллиард долларға мұнай сатуға рұқсат берді.
* [[9 желтоқсан|9]]–[[13 желтоқсан]] — [[Сингапур|Сингапурда]] [[Дүниежүзілік сауда ұйымы|ДСҰ]]-ның бірінші министрлік конференциясы өтті.
* [[13 желтоқсан]] - БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Кофи Аннанды [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ-ның жаңа Бас хатшысы]] етіп сайлады.
* [[19 желтоқсан]] — [[Люксембург|Люксембургте]] [[Дания]], [[Финляндия]] және [[Швеция|Швецияның]] [[Шенген келісімі|Шенген келісіміне]] қосылуы туралы хаттамаларға қол қойылды.
* [[20 желтоқсан]] - NeXT компаниясы [[Apple Inc.|Apple Computer]]-мен бірікті. [[Mac OS|Mac OS X]] жүйесін әзірлеуі басталды.
* [[27 желтоқсан]] – «[[Талибан]]&lt;nowiki/&gt;» күштері стратегиялық маңызы бар Бағрам әуе базасын қайта басып алып, Ауғанстанның Кабул қаласы маңындағы буферлік аймақты нығайтты.
* [[29 желтоқсан]] - [[Гватемала]] мен Гватемала Ұлттық революциялық бірлігінің көшбасшылары бейбітшілік туралы келісімге қол қойды, бұл Гватемаладағы 36 жылға созылған азаматтық соғысты аяқтады.
* [[31 желтоқсан]] — [[Ичкерия Шешен Республикасы|Шешенстаннан]] ресейлік әскерлердің шығарылуы аяқталды.

=== Қазақстанда ===
* [[30 қаңтар]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] жарлығымен Халық қалаулыларының бірінші сессиясы басталды.
* [[15 наурыз]] - [[Алжир]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[25 наурыз]] - [[Замбия]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[3 сәуір]] - Ескі үлгідегі паспорттарды айырбастаудың соңғы мерзімінен тоғыз ай бұрын жаңа құжаттарға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Мемлекет басшысының]] &quot;ұлты қазақ адамдардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы&quot; жарлығы шығады. [[Қазақстан]] тұрғындары тарихи дәстүрлерге сәйкес тегі мен әкесінің атын алып жүруге мүмкіндік алды.
* [[1 мамыр]] - [[Қазақстан|ҚР]]-да алғаш рет [[Қазақстан халқының бірлігі күні]] өтілді.
* [[8 мамыр]] — [[Венесуэла]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[1 қазан]] - [[Коста-Рика]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[8 қазан]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президенті]] алғаш рет &quot;елдегі жағдай және [[1997 жыл|1997]] жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы&quot;халыққа Жолдауында сөз сөйледі.
* [[25 қазан]] - [[Астана|Астанада]] [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек]] монументінің құрылысы басталды.
* [[10 желтоқсан]] — [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославия Федеративтік Республикасы]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[16 желтоқсан]] - [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік ескерткіші]] ресми түрде ашылды. Ескерткіштің авторлары: сәулетші Уәлиханов, мүсіншілер Далбай, [[Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев|Жұмабаев]], сәулетшілер [[Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов|Жарылғапов]], [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев|Монтакаев]] және басқалар.
* [[20 желтоқсан]] - [[Босния және Герцеговина]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы туғандар]]''
* [[8 ақпан]] - [[ZaQ (Ninety One)|Дулат Болатұлы Мұхаметқали]], - қазақстандық рэпер, Ninety One тобының мүшесі ретінде танымалдылыққа ие болды.
* [[1 маусым]] - [[Том Холланд]] Британдық Ағылшын актері.
* [[13 маусым]] - [[Кингсли Коман]] Француз футболшысы, француз құрамасының жартылай қорғаушысы.
* [[9 қазан]] - [[Белла Хадид]] - Американдық модель және актриса.
* [[31 қазан]] - [[Динара Рамазанқызы Сәдуақасова]] - қазақстандық шахматшы, әйелдер арасында халықаралық гроссмейстер (2012).
* [[5 қараша]] - [[Сәбина Алтынбекова]] — қазақстандық волейболшы, Қазақстан Республикасы волейболдан әйелдер құрамасының мүшесі

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]]''
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1996}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1996}}

[[Санат:1996 жыл|*]]</text>
      <sha1>oxsgsb8jjd4kam9te22j0s433i5v94c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1997 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124541</id>
    <revision>
      <id>3629156</id>
      <parentid>3280473</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3629156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11636" sha1="1zmnze24x7alwskyiwaar21tl4nid8p" xml:space="preserve">{{alsonumber|1997}}
{{Жыл үшін навигация|1997}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1997}}
{{Жыл туралы|1997}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===

* [[1 қаңтар]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]] Кофи Аннан жарияланды.
* [[4 қаңтар]] - Вячеслав Кислицын Мари Эль Республикасының Президенті болып сайланды.
* [[15 қаңтар]] - Албанияда қаржы пирамидаларының күйреуіне байланысты тәртіпсіздіктер басталды.
* [[19 қаңтар]] - Петр Стоянов [[Болгария]] президенті қызметіне кірісті.
* [[20 қаңтар|20 қаңтар -]] [[Билл Клинтон]] екінші мерзімге [[АҚШ президенті]] қызметіне кірісті.
* [[27 қаңтар]] - [[Хабар (телеарна)|Хабар телеарнасы]] өз жиілігінде эфирге шыға бастады.
* [[28 қаңтар]] - Виктор Клима [[Аустрия]] үкіметін басқара бастады.

=== Ақпан ===

* [[2 ақпан]] - [[Лихтенштейн|Лихтенштейнде]] парламенттік сайлау өтті.
* [[4 ақпан]] - [[Израиль|Израильдегі]] тікұшақ апаты. Израиль қорғаныс армиясының 73 әскери қызметкері қаза тапты.
* [[5 ақпан]] - [[Қытай|ҚХР]]-ның солтүстік-батысында, ИКАО әкімшілік орталығында орналасқан Құлжа қаласындағы [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының]] байырғы ұйғыр тұрғындарының толқуы.
* [[6 ақпан]] - [[Перу]] мен [[Қазақстан]] дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[8 ақпан]]  - [[Киев|Киевте]]  Христиан-халық одағы партиясы құрылды.
* [[10 ақпан]] - [[ЮНЕСКО]] мен [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Үкіметі арасында Мәскеуде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік технологиялық университетін құру туралы Меморандумға қол қойылды.
* [[Лихтенштейн]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[14 ақпан]] - Сингапурда алғашқы Азия-Еуропа кездесуі өтті.
* [[23 ақпан]] - Байыр Жамсуев  [[Бурятия|Бурят автономиялық округінің]] губернаторы болып сайланды.
* [[24 ақпан]] - [[Түрікменстан|Түркіменстан]] мен [[Иран|Ирандағы]] 6,5 балдық жер сілкінісі. 100 адам қайтыс болды.
* [[25 ақпан]] - [[Үрімжі|Үрімжіде]] террористік акт болды, террористік шабуылдың мақсаты үш қалалық автобус пен Теміржол вокзалы болды.
* [[28 ақпан]] - Балужистан (Пәкістан). Магнитудасы 6,0 жер сілкінісі. 150 адам қаза тапты.
* [[Армения]] мен [[Әзірбайжан|Әзірбайжанда]] магнитудасы 6,1 болатын жер сілкінісі. Шамамен 1100 адам қайтыс болды.

=== Наурыз ===

* [[Наурыз]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та алғашқы DVD дискілері мен ойнатқыштары сатыла бастады.
* [[наурыз]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Республикасының Президентінің]] жарлығымен &quot;[[Қазақойл]] &quot;ұлттық мұнай-газ компаниясы&quot;  құрылды, оған Қазақстанның мұнай және мұнай-газ өнеркәсібінің барлық мемлекеттік кәсіпорындары кірді.
* [[5 наурыз]] - Ширек ғасырда алғаш рет [[Солтүстік Корея|Солтүстік]] және [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] келіссөздер үстеліне отырды.

* [[6 наурыз]] - Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизабет II]] өзінің алғашқы ресми сайтын ашты.
* [[8 наурыз]] - Камышин әскери училищесінде жаппай кісі өлтіру.
* [[9 наурыз]] - 1997 жылғы 9 наурыздағы күн тұтылуы.
* [[14 наурыз]] - [[Германия]] азаматтары мен басқа мемлекеттерді Албаниядан эвакуациялау басталды.
* [[15 наурыз]] - Ресей халық-республикалық партиясы құрылды.
* [[16 наурыз]] - [[Тыва]] мен [[Эвенкілер|Эвенка]] автономиялық округіндегі сайлауда шериг-оол Ооржак жеңіске жетті.
* [[28 наурыз]] - [[Албания]] шекарасынан тыс толқулардың таралуынан қорқып, Албаниядан келген босқындардың онжылдықтағы үшінші толқынына үрейленіп, [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] БҰҰ әскерлерінің 7 мыңыншы контингентін Албанияға жіберу туралы шешім қабылдады.

=== Сәуір ===

* [[2 сәуір]] - Ресей мен Беларусь одағы туралы шартқа қол қойылды.
* Польша Конституциясы қабылданды.
* [[19 сәуір]] - Антикоммунистік оппозиция [[Болгария|Болгариядағы]] мерзімінен бұрын парламенттік сайлауға абсолютті көпшілік жинады.
* [[25 сәуір]] - [[Флорида|Флоридадағы]] бағдарламашылардың қателігіне байланысты әлемдік Интернет тарихтағы ең үлкен сәтсіздікке ұшырады.
* [[28 сәуір]] - [[Пятигорск]] қаласында террористік акт жасалды.
* [[29 сәуір]] - Химиялық қаруға тыйым салу жөніндегі ұйым құрылды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - [[Ұлыбритания|Ұлыбританиядағы]] парламенттік сайлау, Тони Блэр  жеңіске жетті.
* [[6 мамыр]] - Қырғызстанда сел тасқыны салдарынан көптеген үйлер зардап шекті.
* [[7 мамыр]] - &quot;Intel&quot; компаниясы Pentium II микропроцессорын ресми түрде таныстырды.
* [[10 мамыр]] - [[Иран|Ирандағы]] Рихтер шкаласы бойынша 7,5 баллдық жер сілкінісі. 1560 адам қаза тапты.
* [[12 мамыр]] - Борис Ельцин мен Аслан Масхадов Мәскеуде &quot;Ресей Федерациясы мен Шешен Республикасы Ичкерия арасындағы бейбітшілік пен қарым-қатынас қағидалары туралы келісімге&quot; қол қойды. 
* [[23 мамыр]] - [[Беларусь]] және [[Ресей]] одағының жарғысына қол қойылды.

=== Маусым ===

* [[маусым]] - [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязов]] &quot;[[KEGOC]]&quot; ұлттық компаниясының президенті болып тағайындалды.
* [[1 маусым]]  - [[Франция|Франциядағы]] кезектен тыс парламенттік сайлаудың екінші турында [[Социализм|социалистер]] жеңіске жетті.
* [[27 маусым]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] Тәжікстан Үкіметі мен біріккен тәжік оппозициясы арасында [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|бес жылдық азаматтық соғысты]] аяқтаған бейбітшілік пен ұлттық татуласу туралы келісімге қол қойды.
* [[29 маусым]] - Албаниядағы парламенттік сайлаудың алғашқы турында оппозициялық социалистер жеңіске жетті.
* [[30 маусым]] - Азиялық қаржы дағдарысы басталды.
* Месут Йылмаз [[Түркия|Түркияның]] премьер-министрі болып жарияланды.

=== Шілде ===

* [[1 шілде]] - [[Гонконг]]  Қытайдың бақылауына өтті.
* [[6 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]] астананы [[Алматы|Алматыдан]] [[Ақмола|Ақмолаға]] көшіру туралы шешімді бекітті.
* [[7 шілде]] - Орталық Еуропадағы жойқын су тасқыны.
* [[8 шілде]] - Ресейде паспорт туралы жаңа ереже қабылданды.
* [[9 шілде]] - [[Мадрид|Мадридте]] [[НАТО]] мемлекеттері мен Үкімет басшыларының кездесуі. [[Мажарстан]], [[Чехия]] және [[Польша]] альянсына кіру туралы келіссөздерді бастау туралы шешім қабылданды.
* [[9 шілде]]  - [[Украина]] [[НАТО]]-мен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды.
* [[14 шілде]] -  [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] жарлығымен &quot;[[Қазатомөнеркәсіп]]&quot;  Ұлттық атом компаниясы құрылды.
* 16 шілде - [[Ресей президенті|Ресей президент]] Борис Ельцин қарулы күштерді қысқарту туралы бірнеше жарлыққа қол қойды. Олардың саны 1,2 млн әскери қызметшіге дейін қысқаруы тиіс.

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1997}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жылдық күнтізбе|1997}}

[[Санат:1997 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>1zmnze24x7alwskyiwaar21tl4nid8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629157</id>
      <parentid>3629156</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тамыз */</comment>
      <origin>3629157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12464" sha1="hd2oqrwscvjphurvgxl4sem0ooppljp" xml:space="preserve">{{alsonumber|1997}}
{{Жыл үшін навигация|1997}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1997}}
{{Жыл туралы|1997}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===

* [[1 қаңтар]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]] Кофи Аннан жарияланды.
* [[4 қаңтар]] - Вячеслав Кислицын Мари Эль Республикасының Президенті болып сайланды.
* [[15 қаңтар]] - Албанияда қаржы пирамидаларының күйреуіне байланысты тәртіпсіздіктер басталды.
* [[19 қаңтар]] - Петр Стоянов [[Болгария]] президенті қызметіне кірісті.
* [[20 қаңтар|20 қаңтар -]] [[Билл Клинтон]] екінші мерзімге [[АҚШ президенті]] қызметіне кірісті.
* [[27 қаңтар]] - [[Хабар (телеарна)|Хабар телеарнасы]] өз жиілігінде эфирге шыға бастады.
* [[28 қаңтар]] - Виктор Клима [[Аустрия]] үкіметін басқара бастады.

=== Ақпан ===

* [[2 ақпан]] - [[Лихтенштейн|Лихтенштейнде]] парламенттік сайлау өтті.
* [[4 ақпан]] - [[Израиль|Израильдегі]] тікұшақ апаты. Израиль қорғаныс армиясының 73 әскери қызметкері қаза тапты.
* [[5 ақпан]] - [[Қытай|ҚХР]]-ның солтүстік-батысында, ИКАО әкімшілік орталығында орналасқан Құлжа қаласындағы [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының]] байырғы ұйғыр тұрғындарының толқуы.
* [[6 ақпан]] - [[Перу]] мен [[Қазақстан]] дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[8 ақпан]]  - [[Киев|Киевте]]  Христиан-халық одағы партиясы құрылды.
* [[10 ақпан]] - [[ЮНЕСКО]] мен [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Үкіметі арасында Мәскеуде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік технологиялық университетін құру туралы Меморандумға қол қойылды.
* [[Лихтенштейн]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[14 ақпан]] - Сингапурда алғашқы Азия-Еуропа кездесуі өтті.
* [[23 ақпан]] - Байыр Жамсуев  [[Бурятия|Бурят автономиялық округінің]] губернаторы болып сайланды.
* [[24 ақпан]] - [[Түрікменстан|Түркіменстан]] мен [[Иран|Ирандағы]] 6,5 балдық жер сілкінісі. 100 адам қайтыс болды.
* [[25 ақпан]] - [[Үрімжі|Үрімжіде]] террористік акт болды, террористік шабуылдың мақсаты үш қалалық автобус пен Теміржол вокзалы болды.
* [[28 ақпан]] - Балужистан (Пәкістан). Магнитудасы 6,0 жер сілкінісі. 150 адам қаза тапты.
* [[Армения]] мен [[Әзірбайжан|Әзірбайжанда]] магнитудасы 6,1 болатын жер сілкінісі. Шамамен 1100 адам қайтыс болды.

=== Наурыз ===

* [[Наурыз]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та алғашқы DVD дискілері мен ойнатқыштары сатыла бастады.
* [[наурыз]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Республикасының Президентінің]] жарлығымен &quot;[[Қазақойл]] &quot;ұлттық мұнай-газ компаниясы&quot;  құрылды, оған Қазақстанның мұнай және мұнай-газ өнеркәсібінің барлық мемлекеттік кәсіпорындары кірді.
* [[5 наурыз]] - Ширек ғасырда алғаш рет [[Солтүстік Корея|Солтүстік]] және [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] келіссөздер үстеліне отырды.

* [[6 наурыз]] - Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизабет II]] өзінің алғашқы ресми сайтын ашты.
* [[8 наурыз]] - Камышин әскери училищесінде жаппай кісі өлтіру.
* [[9 наурыз]] - 1997 жылғы 9 наурыздағы күн тұтылуы.
* [[14 наурыз]] - [[Германия]] азаматтары мен басқа мемлекеттерді Албаниядан эвакуациялау басталды.
* [[15 наурыз]] - Ресей халық-республикалық партиясы құрылды.
* [[16 наурыз]] - [[Тыва]] мен [[Эвенкілер|Эвенка]] автономиялық округіндегі сайлауда шериг-оол Ооржак жеңіске жетті.
* [[28 наурыз]] - [[Албания]] шекарасынан тыс толқулардың таралуынан қорқып, Албаниядан келген босқындардың онжылдықтағы үшінші толқынына үрейленіп, [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] БҰҰ әскерлерінің 7 мыңыншы контингентін Албанияға жіберу туралы шешім қабылдады.

=== Сәуір ===

* [[2 сәуір]] - Ресей мен Беларусь одағы туралы шартқа қол қойылды.
* Польша Конституциясы қабылданды.
* [[19 сәуір]] - Антикоммунистік оппозиция [[Болгария|Болгариядағы]] мерзімінен бұрын парламенттік сайлауға абсолютті көпшілік жинады.
* [[25 сәуір]] - [[Флорида|Флоридадағы]] бағдарламашылардың қателігіне байланысты әлемдік Интернет тарихтағы ең үлкен сәтсіздікке ұшырады.
* [[28 сәуір]] - [[Пятигорск]] қаласында террористік акт жасалды.
* [[29 сәуір]] - Химиялық қаруға тыйым салу жөніндегі ұйым құрылды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - [[Ұлыбритания|Ұлыбританиядағы]] парламенттік сайлау, Тони Блэр  жеңіске жетті.
* [[6 мамыр]] - Қырғызстанда сел тасқыны салдарынан көптеген үйлер зардап шекті.
* [[7 мамыр]] - &quot;Intel&quot; компаниясы Pentium II микропроцессорын ресми түрде таныстырды.
* [[10 мамыр]] - [[Иран|Ирандағы]] Рихтер шкаласы бойынша 7,5 баллдық жер сілкінісі. 1560 адам қаза тапты.
* [[12 мамыр]] - Борис Ельцин мен Аслан Масхадов Мәскеуде &quot;Ресей Федерациясы мен Шешен Республикасы Ичкерия арасындағы бейбітшілік пен қарым-қатынас қағидалары туралы келісімге&quot; қол қойды. 
* [[23 мамыр]] - [[Беларусь]] және [[Ресей]] одағының жарғысына қол қойылды.

=== Маусым ===

* [[маусым]] - [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязов]] &quot;[[KEGOC]]&quot; ұлттық компаниясының президенті болып тағайындалды.
* [[1 маусым]]  - [[Франция|Франциядағы]] кезектен тыс парламенттік сайлаудың екінші турында [[Социализм|социалистер]] жеңіске жетті.
* [[27 маусым]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] Тәжікстан Үкіметі мен біріккен тәжік оппозициясы арасында [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|бес жылдық азаматтық соғысты]] аяқтаған бейбітшілік пен ұлттық татуласу туралы келісімге қол қойды.
* [[29 маусым]] - Албаниядағы парламенттік сайлаудың алғашқы турында оппозициялық социалистер жеңіске жетті.
* [[30 маусым]] - Азиялық қаржы дағдарысы басталды.
* Месут Йылмаз [[Түркия|Түркияның]] премьер-министрі болып жарияланды.

=== Шілде ===

* [[1 шілде]] - [[Гонконг]]  Қытайдың бақылауына өтті.
* [[6 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]] астананы [[Алматы|Алматыдан]] [[Ақмола|Ақмолаға]] көшіру туралы шешімді бекітті.
* [[7 шілде]] - Орталық Еуропадағы жойқын су тасқыны.
* [[8 шілде]] - Ресейде паспорт туралы жаңа ереже қабылданды.
* [[9 шілде]] - [[Мадрид|Мадридте]] [[НАТО]] мемлекеттері мен Үкімет басшыларының кездесуі. [[Мажарстан]], [[Чехия]] және [[Польша]] альянсына кіру туралы келіссөздерді бастау туралы шешім қабылданды.
* [[9 шілде]]  - [[Украина]] [[НАТО]]-мен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды.
* [[14 шілде]] -  [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] жарлығымен &quot;[[Қазатомөнеркәсіп]]&quot;  Ұлттық атом компаниясы құрылды.
* 16 шілде - [[Ресей президенті|Ресей президент]] Борис Ельцин қарулы күштерді қысқарту туралы бірнеше жарлыққа қол қойды. Олардың саны 1,2 млн әскери қызметшіге дейін қысқаруы тиіс.

=== Тамыз ===

* [[3 тамыз]] — Анжуан аралы [[Комор аралдары|Комор аралдарынан]] бөлініп шығатынын жариялады.
* [[4 тамыз]] – Адамзат тарихындағы ең қарт адам ретінде танылған Жанна Кальман 122 жас 164 күнде қайтыс болды.
* [[11 тамыз]] — [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] әскерлері [[Албания|Албаниядан]] шығарылды.
* [[29 тамыз]]  - [[Netflix|Netflix, Inc]]. компаниясы пошта арқылы DVD жалға беру қызметі ретінде құрылды.&lt;ref&gt;Pogue, David (January 25, 2007). &quot;[https://www.nytimes.com/2007/01/25/technology/25pogue.html A Stream of Movies, Sort of Free]&quot;. ''The New York Times''.&lt;/ref&gt;

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1997}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жылдық күнтізбе|1997}}

[[Санат:1997 жыл|*]]</text>
      <sha1>hd2oqrwscvjphurvgxl4sem0ooppljp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629160</id>
      <parentid>3629157</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақстанда */</comment>
      <origin>3629160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11932" sha1="2jy9icgj5nfpfl691358ktdvxgjd1fb" xml:space="preserve">{{alsonumber|1997}}
{{Жыл үшін навигация|1997}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1997}}
{{Жыл туралы|1997}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===

* [[1 қаңтар]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]] Кофи Аннан жарияланды.
* [[4 қаңтар]] - Вячеслав Кислицын Мари Эль Республикасының Президенті болып сайланды.
* [[15 қаңтар]] - Албанияда қаржы пирамидаларының күйреуіне байланысты тәртіпсіздіктер басталды.
* [[19 қаңтар]] - Петр Стоянов [[Болгария]] президенті қызметіне кірісті.
* [[20 қаңтар|20 қаңтар -]] [[Билл Клинтон]] екінші мерзімге [[АҚШ президенті]] қызметіне кірісті.
* [[28 қаңтар]] - Виктор Клима [[Аустрия]] үкіметін басқара бастады.

=== Ақпан ===

* [[2 ақпан]] - [[Лихтенштейн|Лихтенштейнде]] парламенттік сайлау өтті.
* [[4 ақпан]] - [[Израиль|Израильдегі]] тікұшақ апаты. Израиль қорғаныс армиясының 73 әскери қызметкері қаза тапты.
* [[5 ақпан]] - [[Қытай|ҚХР]]-ның солтүстік-батысында, ИКАО әкімшілік орталығында орналасқан Құлжа қаласындағы [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының]] байырғы ұйғыр тұрғындарының толқуы.
* [[8 ақпан]]  - [[Киев|Киевте]]  Христиан-халық одағы партиясы құрылды.
* [[10 ақпан]]:
** [[ЮНЕСКО]] мен [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Үкіметі арасында Мәскеуде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік технологиялық университетін құру туралы Меморандумға қол қойылды.
** [[Лихтенштейн]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[14 ақпан]] - Сингапурда алғашқы Азия-Еуропа кездесуі өтті.
* [[24 ақпан]] - [[Түрікменстан|Түркіменстан]] мен [[Иран|Ирандағы]] 6,5 балдық жер сілкінісі. 100 адам қайтыс болды.
* [[25 ақпан]] - [[Үрімжі|Үрімжіде]] террористік акт болды, террористік шабуылдың мақсаты үш қалалық автобус пен Теміржол вокзалы болды.
* [[28 ақпан]] - Балужистан (Пәкістан). Магнитудасы 6,0 жер сілкінісі. 150 адам қаза тапты.
* [[Армения]] мен [[Әзірбайжан|Әзірбайжанда]] магнитудасы 6,1 болатын жер сілкінісі. Шамамен 1100 адам қайтыс болды.

=== Наурыз ===

* [[Наурыз]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та алғашқы DVD дискілері мен ойнатқыштары сатыла бастады.
* [[5 наурыз]] - Ширек ғасырда алғаш рет [[Солтүстік Корея|Солтүстік]] және [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] келіссөздер үстеліне отырды.

* [[6 наурыз]] - Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизабет II]] өзінің алғашқы ресми сайтын ашты.
* [[9 наурыз]] - 1997 жылғы 9 наурыздағы күн тұтылуы.
* [[14 наурыз]] - [[Германия]] азаматтары мен басқа мемлекеттерді Албаниядан эвакуациялау басталды.
* [[28 наурыз]] - [[Албания]] шекарасынан тыс толқулардың таралуынан қорқып, Албаниядан келген босқындардың онжылдықтағы үшінші толқынына үрейленіп, [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] БҰҰ әскерлерінің 7 мыңыншы контингентін Албанияға жіберу туралы шешім қабылдады.

=== Сәуір ===

* [[2 сәуір]]:
** Ресей мен [[Беларусь]] одағы туралы шартқа қол қойылды.
** Польша Конституциясы қабылданды.
* [[19 сәуір]] - [[Антикоммунизм|Антикоммунистік]] оппозиция [[Болгария|Болгариядағы]] мерзімінен бұрын парламенттік сайлауға абсолютті көпшілік жинады.
* [[25 сәуір]] - [[Флорида|Флоридадағы]] бағдарламашылардың қателігіне байланысты әлемдік Интернет тарихтағы ең үлкен сәтсіздікке ұшырады.
* [[28 сәуір]] - [[Пятигорск]] қаласында террористік акт жасалды.
* [[29 сәуір]] - Химиялық қаруға тыйым салу жөніндегі ұйым құрылды.

=== Мамыр ===

* [[1 мамыр]] - [[Ұлыбритания|Ұлыбританиядағы]] парламенттік сайлау, Тони Блэр  жеңіске жетті.
* [[6 мамыр]] - Қырғызстанда сел тасқыны салдарынан көптеген үйлер зардап шекті.
* [[7 мамыр]] - &quot;[[Intel]]&quot; компаниясы Pentium II микропроцессорын ресми түрде таныстырды.
* [[10 мамыр]] - [[Иран|Ирандағы]] Рихтер шкаласы бойынша 7,5 баллдық жер сілкінісі. 1560 адам қаза тапты.
* [[12 мамыр]] - Борис Ельцин мен Аслан Масхадов Мәскеуде &quot;Ресей Федерациясы мен Шешен Республикасы Ичкерия арасындағы бейбітшілік пен қарым-қатынас қағидалары туралы келісімге&quot; қол қойды. 
* [[23 мамыр]] - [[Беларусь]] және [[Ресей]] одағының жарғысына қол қойылды.

=== Маусым ===

* [[1 маусым]]  - [[Франция|Франциядағы]] кезектен тыс парламенттік сайлаудың екінші турында [[Социализм|социалистер]] жеңіске жетті.
* [[27 маусым]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] Тәжікстан Үкіметі мен біріккен тәжік оппозициясы арасында [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|бес жылдық азаматтық соғысты]] аяқтаған бейбітшілік пен ұлттық татуласу туралы келісімге қол қойды.
* [[29 маусым]] - Албаниядағы парламенттік сайлаудың алғашқы турында оппозициялық социалистер жеңіске жетті.
* [[30 маусым]]:
** Азиялық қаржы дағдарысы басталды.
** Месут Йылмаз [[Түркия|Түркияның]] премьер-министрі болып жарияланды.

=== Шілде ===

* [[1 шілде]] - [[Гонконг]]  Қытайдың бақылауына өтті.
* [[7 шілде]] - Орталық Еуропадағы жойқын су тасқыны.
* [[8 шілде]] - Ресейде паспорт туралы жаңа ереже қабылданды.
* [[9 шілде]] - [[Мадрид|Мадридте]] [[НАТО]] мемлекеттері мен Үкімет басшыларының кездесуі. [[Мажарстан]], [[Чехия]] және [[Польша]] альянсына кіру туралы келіссөздерді бастау туралы шешім қабылданды.
* [[9 шілде]]  - [[Украина]] [[НАТО]]-мен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды.
* [[16 шілде]] - [[Ресей президенті|Ресей президент]] Борис Ельцин қарулы күштерді қысқарту туралы бірнеше жарлыққа қол қойды. Олардың саны 1,2 млн әскери қызметшіге дейін қысқаруы тиіс болды.

=== Тамыз ===

* [[3 тамыз]] — Анжуан аралы [[Комор аралдары|Комор аралдарынан]] бөлініп шығатынын жариялады.
* [[4 тамыз]] – Адамзат тарихындағы ең қарт адам ретінде танылған Жанна Кальман 122 жас 164 күнде қайтыс болды.
* [[11 тамыз]] — [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] әскерлері [[Албания|Албаниядан]] шығарылды.
* [[29 тамыз]]  - [[Netflix|Netflix, Inc]]. компаниясы пошта арқылы DVD жалға беру қызметі ретінде құрылды.&lt;ref&gt;Pogue, David (January 25, 2007). &quot;[https://www.nytimes.com/2007/01/25/technology/25pogue.html A Stream of Movies, Sort of Free]&quot;. ''The New York Times''.&lt;/ref&gt;

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Қазақстанда ===

* [[27 қаңтар]] - [[Хабар (телеарна)|Хабар телеарнасы]] өз жиілігінде эфирге шыға бастады.
* [[6 ақпан]] - [[Перу]] мен [[Қазақстан]] дипломатиялық қатынастар орнатты.
* [[наурыз]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Республикасының Президентінің]] жарлығымен &quot;[[Қазақойл]] &quot;ұлттық мұнай-газ компаниясы&quot;  құрылды, оған Қазақстанның мұнай және мұнай-газ өнеркәсібінің барлық мемлекеттік кәсіпорындары кірді.
* [[маусым]] - [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязов]] &quot;[[KEGOC]]&quot; ұлттық компаниясының президенті болып тағайындалды.
* [[6 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]] астананы [[Алматы|Алматыдан]] [[Ақмола|Ақмолаға]] көшіру туралы шешімді бекітті.
* [[14 шілде]] -  [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] жарлығымен &quot;[[Қазатомөнеркәсіп]]&quot;  Ұлттық атом компаниясы құрылды.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1997}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Түсініктемелер ==
&lt;references/&gt;

{{Жылдық күнтізбе|1997}}

[[Санат:1997 жыл|*]]</text>
      <sha1>2jy9icgj5nfpfl691358ktdvxgjd1fb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2002 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128149</id>
    <revision>
      <id>3628799</id>
      <parentid>3556682</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мамыр */</comment>
      <origin>3628799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19367" sha1="n4tugsau75l7gkjifwwplk3x0dd0cvv" xml:space="preserve">{{alsonumber|2002}}
{{Жыл үшін навигация|2002}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2002}}
{{Жыл туралы|2002}}

== Оқиғалар ==
=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]] - [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ аумағында]] қолма-қол ақшамен бірыңғай валюта - [[еуро]] енгізілді.
* [[2 қаңтар]] - Эдуардо Дуальде [[Аргентина|Аргентинаның]] уақытша президенті болып сайланды.
* [[12 қаңтар]] - [[Португалия]] [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] төрағасы болды.
* [[13 қаңтар]] - [[Ресей|Ресейде]] [[Адыгея|Адыгея Республикасы]] мен [[Қабарда-Балқария|Кабардино-Балқар]] Республикасы басшыларының сайлауы өтті.
* [[15 қаңтар]] - Ирландиялық Пэт Кокс [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламенттің]] төрағасы болып жарияланды.
* [[16 қаңтар]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] бірауыздан [[Әл-Қағида|Әль-Қағида]] экстремистік ұйымы мен Талибан қозғалысына санкциялар салуға дауыс берді.

=== Ақпан ===
* [[1 ақпан]] - [[Ресей|Ресей Федерациясының]] жаңа Еңбек кодексі күшіне енді.
* [[8 ақпан]] - Алжирдегі азаматтық соғыстың аяқталуы.
* [[14 ақпан]] - [[Бахрейн]] әмірлігі патшалық деп жарияланды.
* [[17 ақпан]] - 52-ші Берлин халықаралық кинофестивалі.
* [[20 ақпан]] - [[Тәжікстан]] [[НАТО]]-ның &quot;Бейбітшілік үшін серіктестік&quot;бағдарламасына қосылды.
* [[8 ақпан|8]]-[[24 ақпан]] - Солт-Лейк-Ситиде XIX [[Қысқы Олимпиада ойындары]] өтті.
* [[26 ақпан]] - Жак Юг Силла [[Мадагаскар|Мадагаскардың]] премьер-министрі болып тағайындалды.
* [[27 ақпан]] - Ресей Федерациясының Президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путиннің]] № 245 Жарлығымен &quot;теңіз еңбегі үшін&quot; ордені құрылды.
* [[Лос Анжелес|Лос-Анджелесте]] 44-ші [[Грэмми]] марапаттау рәсімі өтті.
* [[1 наурыз]] - [[Финляндия|Финляндияда]] бір жынысты неке заңдастырылды.
* [[2 наурыз|2]]-[[18 наурыз|18 Наурыз]] - [[Ауғанстан|Ауғанстанда]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] бастаған халықаралық коалицияның күшімен [[Әл-Қағида|Әл-Қағидаға]] қарсы &quot;Анаконда &quot; операциясы жүргізілді.

=== Наурыз ===
* [[3 наурыз]] - [[Швейцария]] референдумда [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ға кіруге дауыс берді, ғасырлар бойы қалыптасқан толық [[Изоляционизм|оқшаулану]] саясатынан бас тартып, халықаралық ынтымақтастыққа бет бұрды.
* [[25 наурыз]] 
** [[Ауғанстан|Ауғанстандағы]] күшті жер сілкінісі 1000-ға жуық адамның өмірін қиды.
** [[Аустралия|Аустралиялық]] ғалымдар [[Қояншық|эпилепсия]] генін анықтады.
** [[Қытай|Қытайдың]] үшінші пилотсыз [[ғарыш кемесі]] «[[Шэньчжоу-3]]&lt;nowiki/&gt;» ұшырылды.
* [[29 наурыз]] – [[Израиль]] әскерлері Палестинаның [[Рамалла]] қаласына кіріп, [[Ясир Арафат|Ясир Арафаттың]] резиденциясын қоршауға алды.

=== Сәуір ===
* [[1 сәуір]] - Қытайдың [[Хэнань]] провинциясындағы шахтадағы жарылыстан 22 адам қаза тапты.
* [[3 сәуір|3]]-[[8 сәуір]] – Израиль күштері [[Палестина|Палестинаның]] Наблус қаласын басып алды.
* [[4 сәуір]] – [[Ангола|Анголада]] азамат соғысын аяқтайтын бейбітшілік келісіміне қол қойылды.
* [[12 сәуір]] - Ангола билігі [[Руанда]] әскерінің бұрынғы қолбасшысы және Руандадағы геноцидтің негізгі ұйымдастырушыларының бірі Августин Бизимунгуды тұтқындады.
* [[24 сәуір]] – [[Босния және Герцеговина]] [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесіне]] қосылды.
* [[25 сәуір]] – [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] азаматы Марк Шаттлворт [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағынан]] «Союз ТМ-34» ғарыш кемесімен ұшықан, алғашқы африкалық ғарыш туристі болды.

=== Мамыр ===
[[Сурет:Bush and Putin signing SORT.jpg|нобай|Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] мен АҚШ президенті [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] Мәскеуде [[Стратегиялық қару-жарақтар|стратегиялық қару-жарақты]] қысқарту туралы келісімге қол қойды.]]
* [[4 мамыр]] – [[НАСА]] [[Жер|жерді]] бақылау жүйесінің бөлігі ретінде Aqua спутнигін ұшырды.
* [[20 мамыр]] - [[Шығыс Тимор]] ресми түрде тәуелсіз республика болды. Бұл оқиға 26 жылдық қатыгез [[Индонезия]] оккупациясына және [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] басқарған екі жарым жылдық өтпелі кезеңге нүкте қойды.
* [[28 мамыр]] – [[НАТО]]-[[Ресей]] Кеңесі құрылды.

* [[31 мамыр]] 
** 2002 жылғы [[Футболдан әлем чемпионаты|футболдан әлем чемпионат]]&lt;nowiki/&gt;ы [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] мен [[Жапония|Жапонияда]] басталды. [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия құрамасы]] жеңіске жетті, [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия құрамасы]] екінші орынды, ал [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия құрамасы]] үшінші орынды иеленді.
** [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] [[Киото хаттамасы|Киото хаттамасын]] [[Мақұлдау|ратификациялады]].

=== Маусым ===
* [[6 маусым]] - [[Жерорта теңізі|Жерорта теңізінің]] үстінде ([[Ливия]] мен [[Крит|Крит аралдарының]] арасында) 26 килотонналық қуаты бар ([[Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тасталуы|Хиросима бомбасынан]] екі есе қуатты) [[астероид]] жарылды. Жарылыс [[Атмосфера|атмосфераның]] жоғары қабатында болды, сондықтан құрбан болған жоқ.
* [[13 маусым]] 
** [[Ауғанстан]] ресми толық атауын Ауғанстанның өтпелі ислам мемлекеті деп өзгертті.
** [[Америка Құрама Штаттары]] [[1972 жыл|1972]] жылғы зымыранға қарсы қорғаныс туралы шарттан біржақты түрде шықты.
* [[14 маусым]] – [[Ресей]] Америка Құрама Штаттарымен жасалған START II [[Ядролық энергетика|ядролық шығарындыларды]] азайту туралы келісімнен шықты.
* [[22 маусым]] – [[Иран|Иранның]] солтүстік-батысында 6,5 балдық жер сілкінісі болып, 200-ден астам адам қаза тапты.
* [[26 маусым]] - [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағынан]] «Прогресс М-46» жүк кемесін тасымалдайтын «Союз-У» зымыран тасығышы [[Халықаралық ғарыш станциясы|ХҒС]]-ға ұшырылды. 

=== Шілде ===
* [[1 шілде]] — [[Халықаралық қылмыстық сот|Халықаралық қылмыстық сотты]] құрған [[Рим статуты]] күшіне енді.
* [[7 шілде]] - [[Палестина|Палестинада]] уақытша конституция қабылданды.
* [[9 шілде]] - 53 африкалық мемлекетті біріктіретін Африка бірлігі ұйымы ресми түрде [[Африка одағы]] болып қайта құрылды.
* [[20 шілде]] – Екінші Судан азамат соғысы кезінде [[Оңтүстік Судан|Оңтүстік Суданның]] бейбітшілік келіссөздері мен тәуелсіздігінің негізін қалаған Мачакос хаттамасына қол қойылды.
* [[22 шілде]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] тарихындағы ең ірі банкроттық орын алды - телекоммуникациялық алыбы WorldCom банкротқа ұшырады. Компанияның активтері 100 миллиард [[Доллар|доллардан]] астам бағаланды. Себебі - үлкен қаржылық [[жанжал]] болды. Басшылықтың шығындарды жасырып, жалған қаржылық есептіліктер арқылы жоқ пайданы (шамамен 11 миллиард доллар) талап еткені анықталды.

=== Тамыз ===
* [[тамыз]] – [[Еуропа]] 100 жылдағы ең қатты су тасқынынан зардап шекті, [[Чехия]], [[Аустрия]], [[Германия]], [[Словакия]], [[Польша]],  [[Румыния]] және [[Хорватия]] ең қатты зардап шекті.
* [[3 тамыз]] - [[Түркия|Түркия парламенті]] [[Еуропа одағы|Еуропалық Одаққа]] қосылу үшін түбегейлі реформалар пакетін қабылдады. [[Өлім жазасы]] (бейбіт уақытта) алынып тасталды, әскерді сынауға рұқсат етілді және [[Күрд тілі|күрд тілін]] қолдануға қойылған шектеулер жеңілдетілді.
* [[22 тамыз]] - [[Аустралия|Аустралияның]] астанасы [[Канберра]] елдегі алғашқы қала ретінде [[Аборт|түсік жасатуды]] заңдастырды.
* [[26 тамыз]] - Грузия парламенті елді [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-дан шығару және [[Грузия]] аумағынан әскери базалар мен бейбітшілікті сақтау күштерін толығымен шығару туралы шешім қабылдады.

=== Қыркүйек ===
* [[4 қыркүйек]] – Қытайдың [[Хунань]] провинциясындағы көмір шахтасында болған жарылыстан 33 адам қаза тауып, 6 адам із-түзсіз жоғалып кетті.
* [[27 қыркүйек]] - [[Шығыс Тимор]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның 191-ші мүшесі болды. Сонымен бірге, ел ресми түрде өз атауын [[Португал тілі|португал]] нұсқасына — Тимор-Шығыс Демократиялық Республикасына өзгертті.
* [[8 қыркүйек]] - [[Халықаралық валюта қоры]] [[Бразилия|Бразилияның]] экономикалық құлдырауының алдын алу үшін оған 30,4 миллиард доллар несие беруді мақұлдады.
* [[10 қыркүйек]] -  [[Швейцария]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ға қабылданды.
* [[14 қыркүйек]] – [[Аустралия]] мен [[Бутан]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
* [[17 қыркүйек]] - [[Украина]] мен [[Гондурас]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
* [[23 қыркүйек]] - [[Бельгия|Бельгияда]] [[эвтаназия]] туралы заң күшіне енді.

=== Қазан ===
* [[2 қазан]] - [[Сербия|Серб Республикасының]] бұрынғы президенті Биляна Плавшич [[Адамзатқа қарсы қылмыстар|адамзатқа қарсы қылмыстардағы]] кінәсін ресми түрде мойындады.
* [[10 қазан]] - [[АҚШ Конгрессі|АҚШ Конгресі]] [[Ирак|Иракқа]] қарсы әскери әрекеттерге рұқсат беретін қарар қабылдады.
* [[14 қазан]] - [[Православие]] [[Грузия|Грузияда]] ресми мемлекеттік дін болып жарияланды.
* [[15 қазан]] - Иракта [[Саддам Хусейн|Саддам Хусейннің]] президенттік мерзімін ұзарту бойынша референдум өтті. Ресми мәліметтерге сәйкес, сайлаушылардың 100%-ы Хусейннің мерзімін тағы жеті жылға ұзартуға дауыс берді.
* [[24 қазан]] - [[Ливия]] [[Араб мемлекеттері Лигасы|Араб лигасынан]] шығатынын жариялады.

=== Қараша ===

* [[7 қараша]] - [[Гибралтар|Гибралтардың]] егемендігі туралы референдум өтті.
* [[8 қараша]] – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] Ирактың қарусыздануын талап ететін 1441 қарарды бірауыздан қабылдады, болмаған жағдайда «ауыр зардаптарға» тап болатының жариялады. 5 күннен кейін [[Ирак]] БҰҰ шарттарымен келісті.
* [[25 қараша]] - [[Гаага]] мінез-құлық кодексіне халықаралық деңгейде [[Құрлықаралық баллистикалық ракета|құрлықаралық баллистикалық зымырандарды]] реттеу үшін қол қойылды.

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

=== Қазақстанда ===
* [[28 қаңтар]] - [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] [[Қазақстан премьер-министрі]] қызметіне кірісті.
* [[4 наурыз]] - Ұлттық кинематографиялық өнер және ғылым академиясының құрылтай жиналысы өтті, академияның &quot;алтын бүркіт&quot; сыйлығы құрылды.
* [[15 наурыз]] - Қазақстан Республикасы Үкіметінің №310 қаулысымен «[[Қазақстан темір жолы]]&lt;nowiki/&gt;» [[Акционерлік қоғам|ЖАҚ]] құрылды.
* [[3 сәуір]] - Қазақстанның &quot;[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]&quot; демократиялық партиясы құрылды.
* [[3 маусым|3]]-[[4 маусым]] - [[Алматы|Алматыда]] Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің алғашқы саммиті өтті.
* [[11 маусым]] - [[Страсбург|Страсбургте]] [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламенттің]] сессиясы кезінде [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдинге]] саяси себептермен қуғын — сүргінге ұшыраған оппозициялық қайраткерлерге еуропалық парламентшілер беретін &quot;Бостандық паспорты&quot; - Құрмет белгісі табыс етілді.
* [[18 шілде]] - сот [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Аблязовты]] жалпы режимдегі түзеу колониясында 6 жылға бас бостандығынан айырды. Human Rights Watch, Amnesty International және басқалары сияқты ең танымал халықаралық құқық қорғау ұйымдары қазақстандық биліктің әрекеттерін айыптап, Әблязовты ар-ождан тұтқыны деп жариялады.
* [[23 қазан|23]]-[[24 қазан]] – [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласында]] [[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы|дүниежүзі қазақтарының]] 2-ші құрылтайы өтті.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2002 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2002 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|2002}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|2002}}

[[Санат:2002 жыл|*]]</text>
      <sha1>n4tugsau75l7gkjifwwplk3x0dd0cvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628927</id>
      <parentid>3628799</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19365" sha1="bh3gdi4mwb47edxpy2k2ftwjzp5xywo" xml:space="preserve">{{alsonumber|2002}}
{{Жыл үшін навигация|2002}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2002}}
{{Жыл туралы|2002}}

== Оқиғалар ==
=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]] - [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ аумағында]] қолма-қол ақшамен бірыңғай валюта - [[еуро]] енгізілді.
* [[2 қаңтар]] - Эдуардо Дуальде [[Аргентина|Аргентинаның]] уақытша президенті болып сайланды.
* [[12 қаңтар]] - [[Португалия]] [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] төрағасы болды.
* [[13 қаңтар]] - [[Ресей|Ресейде]] [[Адыгея|Адыгея Республикасы]] мен [[Қабарда-Балқария|Кабардино-Балқар]] Республикасы басшыларының сайлауы өтті.
* [[15 қаңтар]] - Ирландиялық Пэт Кокс [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламенттің]] төрағасы болып жарияланды.
* [[16 қаңтар]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] бірауыздан [[Әл-Қағида|Әль-Қағида]] экстремистік ұйымы мен Талибан қозғалысына санкциялар салуға дауыс берді.

=== Ақпан ===
* [[1 ақпан]] - [[Ресей|Ресей Федерациясының]] жаңа Еңбек кодексі күшіне енді.
* [[8 ақпан]] - Алжирдегі азаматтық соғыстың аяқталуы.
* [[14 ақпан]] - [[Бахрейн]] әмірлігі патшалық деп жарияланды.
* [[17 ақпан]] - 52-ші Берлин халықаралық кинофестивалі.
* [[20 ақпан]] - [[Тәжікстан]] [[НАТО]]-ның &quot;Бейбітшілік үшін серіктестік&quot;бағдарламасына қосылды.
* [[8 ақпан|8]]-[[24 ақпан]] - Солт-Лейк-Ситиде XIX [[Қысқы Олимпиада ойындары]] өтті.
* [[26 ақпан]] - Жак Юг Силла [[Мадагаскар|Мадагаскардың]] премьер-министрі болып тағайындалды.
* [[27 ақпан]] - Ресей Федерациясының Президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путиннің]] № 245 Жарлығымен &quot;теңіз еңбегі үшін&quot; ордені құрылды.
* [[Лос Анжелес|Лос-Анджелесте]] 44-ші [[Грэмми]] марапаттау рәсімі өтті.
* [[1 наурыз]] - [[Финляндия|Финляндияда]] бір жынысты неке заңдастырылды.
* [[2 наурыз|2]]-[[18 наурыз|18 Наурыз]] - [[Ауғанстан|Ауғанстанда]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] бастаған халықаралық коалицияның күшімен [[Әл-Қағида|Әл-Қағидаға]] қарсы &quot;Анаконда &quot; операциясы жүргізілді.

=== Наурыз ===
* [[3 наурыз]] - [[Швейцария]] референдумда [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ға кіруге дауыс берді, ғасырлар бойы қалыптасқан толық [[Изоляционизм|оқшаулану]] саясатынан бас тартып, халықаралық ынтымақтастыққа бет бұрды.
* [[25 наурыз]] 
** [[Ауғанстан|Ауғанстандағы]] күшті жер сілкінісі 1000-ға жуық адамның өмірін қиды.
** [[Аустралия|Аустралиялық]] ғалымдар [[Қояншық|эпилепсия]] генін анықтады.
** [[Қытай|Қытайдың]] үшінші пилотсыз [[ғарыш кемесі]] «[[Шэньчжоу-3]]&lt;nowiki/&gt;» ұшырылды.
* [[29 наурыз]] – [[Израиль]] әскерлері Палестинаның [[Рамалла]] қаласына кіріп, [[Ясир Арафат|Ясир Арафаттың]] резиденциясын қоршауға алды.

=== Сәуір ===
* [[1 сәуір]] - Қытайдың [[Хэнань]] провинциясындағы шахтадағы жарылыстан 22 адам қаза тапты.
* [[3 сәуір|3]]-[[8 сәуір]] – Израиль күштері [[Палестина|Палестинаның]] Наблус қаласын басып алды.
* [[4 сәуір]] – [[Ангола|Анголада]] азамат соғысын аяқтайтын бейбітшілік келісіміне қол қойылды.
* [[12 сәуір]] - Ангола билігі [[Руанда]] әскерінің бұрынғы қолбасшысы және Руандадағы геноцидтің негізгі ұйымдастырушыларының бірі Августин Бизимунгуды тұтқындады.
* [[24 сәуір]] – [[Босния және Герцеговина]] [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесіне]] қосылды.
* [[25 сәуір]] – [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] азаматы Марк Шаттлворт [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағынан]] «Союз ТМ-34» ғарыш кемесімен ұшықан, алғашқы африкалық ғарыш туристі болды.

=== Мамыр ===
[[Сурет:Bush and Putin signing SORT.jpg|нобай|Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] мен АҚШ президенті [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] Мәскеуде [[Стратегиялық қару-жарақтар|стратегиялық қару-жарақты]] қысқарту туралы келісімге қол қойды.]]
* [[4 мамыр]] – [[НАСА]] [[Жер|жерді]] бақылау жүйесінің бөлігі ретінде Aqua спутнигін ұшырды.
* [[20 мамыр]] - [[Шығыс Тимор]] ресми түрде тәуелсіз республика болды. Бұл оқиға 26 жылдық қатыгез [[Индонезия]] оккупациясына және [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] басқарған екі жарым жылдық өтпелі кезеңге нүкте қойды.
* [[28 мамыр]] – [[НАТО]]-[[Ресей]] Кеңесі құрылды.
* [[31 мамыр]] 
** 2002 жылғы [[Футболдан әлем чемпионаты|футболдан әлем чемпионат]]&lt;nowiki/&gt;ы [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] мен [[Жапония|Жапонияда]] басталды. [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия құрамасы]] жеңіске жетті, [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия құрамасы]] екінші орынды, ал [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия құрамасы]] үшінші орынды иеленді.
** [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] [[Киото хаттамасы|Киото хаттамасын]] [[Мақұлдау|ратификациялады]].

=== Маусым ===
* [[6 маусым]] - [[Жерорта теңізі|Жерорта теңізінің]] үстінде ([[Ливия]] мен [[Крит|Крит аралдарының]] арасында) 26 килотонналық қуаты бар ([[Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тасталуы|Хиросима бомбасынан]] екі есе қуатты) [[астероид]] жарылды. Жарылыс [[Атмосфера|атмосфераның]] жоғары қабатында болды, сондықтан құрбан болған жоқ.
* [[13 маусым]] 
** [[Ауғанстан]] ресми толық атауын Ауғанстанның өтпелі ислам мемлекеті деп өзгертті.
** [[Америка Құрама Штаттары]] [[1972 жыл|1972]] жылғы зымыранға қарсы қорғаныс туралы шарттан біржақты түрде шықты.
* [[14 маусым]] – [[Ресей]] Америка Құрама Штаттарымен жасалған START II [[Ядролық энергетика|ядролық шығарындыларды]] азайту туралы келісімнен шықты.
* [[22 маусым]] – [[Иран|Иранның]] солтүстік-батысында 6,5 балдық жер сілкінісі болып, 200-ден астам адам қаза тапты.
* [[26 маусым]] - [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағынан]] «Прогресс М-46» жүк кемесін тасымалдайтын «Союз-У» зымыран тасығышы [[Халықаралық ғарыш станциясы|ХҒС]]-ға ұшырылды. 

=== Шілде ===
* [[1 шілде]] — [[Халықаралық қылмыстық сот|Халықаралық қылмыстық сотты]] құрған [[Рим статуты]] күшіне енді.
* [[7 шілде]] - [[Палестина|Палестинада]] уақытша конституция қабылданды.
* [[9 шілде]] - 53 африкалық мемлекетті біріктіретін Африка бірлігі ұйымы ресми түрде [[Африка одағы]] болып қайта құрылды.
* [[20 шілде]] – Екінші Судан азамат соғысы кезінде [[Оңтүстік Судан|Оңтүстік Суданның]] бейбітшілік келіссөздері мен тәуелсіздігінің негізін қалаған Мачакос хаттамасына қол қойылды.
* [[22 шілде]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] тарихындағы ең ірі банкроттық орын алды - телекоммуникациялық алыбы WorldCom банкротқа ұшырады. Компанияның активтері 100 миллиард [[Доллар|доллардан]] астам бағаланды. Себебі - үлкен қаржылық [[жанжал]] болды. Басшылықтың шығындарды жасырып, жалған қаржылық есептіліктер арқылы жоқ пайданы (шамамен 11 миллиард доллар) талап еткені анықталды.

=== Тамыз ===
* [[тамыз]] – [[Еуропа]] 100 жылдағы ең қатты су тасқынынан зардап шекті, [[Чехия]], [[Аустрия]], [[Германия]], [[Словакия]], [[Польша]],  [[Румыния]] және [[Хорватия]] ең қатты зардап шекті.
* [[3 тамыз]] - [[Түркия|Түркия парламенті]] [[Еуропа одағы|Еуропалық Одаққа]] қосылу үшін түбегейлі реформалар пакетін қабылдады. [[Өлім жазасы]] (бейбіт уақытта) алынып тасталды, әскерді сынауға рұқсат етілді және [[Күрд тілі|күрд тілін]] қолдануға қойылған шектеулер жеңілдетілді.
* [[22 тамыз]] - [[Аустралия|Аустралияның]] астанасы [[Канберра]] елдегі алғашқы қала ретінде [[Аборт|түсік жасатуды]] заңдастырды.
* [[26 тамыз]] - Грузия парламенті елді [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-дан шығару және [[Грузия]] аумағынан әскери базалар мен бейбітшілікті сақтау күштерін толығымен шығару туралы шешім қабылдады.

=== Қыркүйек ===
* [[4 қыркүйек]] – Қытайдың [[Хунань]] провинциясындағы көмір шахтасында болған жарылыстан 33 адам қаза тауып, 6 адам із-түзсіз жоғалып кетті.
* [[27 қыркүйек]] - [[Шығыс Тимор]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның 191-ші мүшесі болды. Сонымен бірге, ел ресми түрде өз атауын [[Португал тілі|португал]] нұсқасына — Тимор-Шығыс Демократиялық Республикасына өзгертті.
* [[8 қыркүйек]] - [[Халықаралық валюта қоры]] [[Бразилия|Бразилияның]] экономикалық құлдырауының алдын алу үшін оған 30,4 миллиард доллар несие беруді мақұлдады.
* [[10 қыркүйек]] -  [[Швейцария]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ға қабылданды.
* [[14 қыркүйек]] – [[Аустралия]] мен [[Бутан]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
* [[17 қыркүйек]] - [[Украина]] мен [[Гондурас]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
* [[23 қыркүйек]] - [[Бельгия|Бельгияда]] [[эвтаназия]] туралы заң күшіне енді.

=== Қазан ===
* [[2 қазан]] - [[Сербия|Серб Республикасының]] бұрынғы президенті Биляна Плавшич [[Адамзатқа қарсы қылмыстар|адамзатқа қарсы қылмыстардағы]] кінәсін ресми түрде мойындады.
* [[10 қазан]] - [[АҚШ Конгрессі|АҚШ Конгресі]] [[Ирак|Иракқа]] қарсы әскери әрекеттерге рұқсат беретін қарар қабылдады.
* [[14 қазан]] - [[Православие]] [[Грузия|Грузияда]] ресми мемлекеттік дін болып жарияланды.
* [[15 қазан]] - Иракта [[Саддам Хусейн|Саддам Хусейннің]] президенттік мерзімін ұзарту бойынша референдум өтті. Ресми мәліметтерге сәйкес, сайлаушылардың 100%-ы Хусейннің мерзімін тағы жеті жылға ұзартуға дауыс берді.
* [[24 қазан]] - [[Ливия]] [[Араб мемлекеттері Лигасы|Араб лигасынан]] шығатынын жариялады.

=== Қараша ===
* [[7 қараша]] - [[Гибралтар|Гибралтардың]] егемендігі туралы референдум өтті.
* [[8 қараша]] – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] Ирактың қарусыздануын талап ететін 1441 қарарды бірауыздан қабылдады, болмаған жағдайда «ауыр зардаптарға» тап болатының жариялады. 5 күннен кейін [[Ирак]] БҰҰ шарттарымен келісті.
* [[25 қараша]] - [[Гаага]] мінез-құлық кодексіне халықаралық деңгейде [[Құрлықаралық баллистикалық ракета|құрлықаралық баллистикалық зымырандарды]] реттеу үшін қол қойылды.

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

=== Қазақстанда ===
* [[28 қаңтар]] - [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] [[Қазақстан премьер-министрі]] қызметіне кірісті.
* [[4 наурыз]] - Ұлттық кинематографиялық өнер және ғылым академиясының құрылтай жиналысы өтті, академияның &quot;алтын бүркіт&quot; сыйлығы құрылды.
* [[15 наурыз]] - Қазақстан Республикасы Үкіметінің №310 қаулысымен «[[Қазақстан темір жолы]]&lt;nowiki/&gt;» [[Акционерлік қоғам|ЖАҚ]] құрылды.
* [[3 сәуір]] - Қазақстанның &quot;[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]&quot; демократиялық партиясы құрылды.
* [[3 маусым|3]]-[[4 маусым]] - [[Алматы|Алматыда]] Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің алғашқы саммиті өтті.
* [[11 маусым]] - [[Страсбург|Страсбургте]] [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламенттің]] сессиясы кезінде [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдинге]] саяси себептермен қуғын — сүргінге ұшыраған оппозициялық қайраткерлерге еуропалық парламентшілер беретін &quot;Бостандық паспорты&quot; - Құрмет белгісі табыс етілді.
* [[18 шілде]] - сот [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Аблязовты]] жалпы режимдегі түзеу колониясында 6 жылға бас бостандығынан айырды. Human Rights Watch, Amnesty International және басқалары сияқты ең танымал халықаралық құқық қорғау ұйымдары қазақстандық биліктің әрекеттерін айыптап, Әблязовты ар-ождан тұтқыны деп жариялады.
* [[23 қазан|23]]-[[24 қазан]] – [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласында]] [[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы|дүниежүзі қазақтарының]] 2-ші құрылтайы өтті.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2002 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2002 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|2002}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|2002}}

[[Санат:2002 жыл|*]]</text>
      <sha1>bh3gdi4mwb47edxpy2k2ftwjzp5xywo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Ұлыбритания телесериалдары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>189438</id>
    <revision>
      <id>3628953</id>
      <parentid>839895</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231" sha1="a70pk3m52nr7azj0uslwosilbk23dqv" xml:space="preserve">{{commonscat|Television series of the United Kingdom}}

[[Санат:Ұлыбританиядағы телевизия]]
[[Санат:Елдер бойынша телесериалдар]]

[[Санат:Телесериалдар]]</text>
      <sha1>a70pk3m52nr7azj0uslwosilbk23dqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доктор Кім</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189637</id>
    <revision>
      <id>3628955</id>
      <parentid>3457317</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлыбритания телесериалдар|Ұлыбритания телесериалдар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2154" sha1="4nte3ofz0uk504gtxlvjqhe3fsy1se4" xml:space="preserve">{{Телесериал
 |Қазақша атауы            = Доктор Кім
 |Шынайы атауы           = Doctor Who
 |суреті       = 
 |тақырыбы           = 
 |жанры              = [[ғылыми фантастика]]&lt;br /&gt;[[драма]]&lt;br /&gt;[[оқиға]]
 |ұзақтығы             = 25 мин. (1963–1984, 1986–1989)&lt;br /&gt;45 мин. (1985, 2005—қазіргі уақытқа дейін)
 |авторы             = Сидни Ньюмэн&lt;br /&gt;С. Е. Уэббер&lt;br /&gt;Дональд Уилсон
 |продюсері          = 
 |режиссёрі          = 
 |операторы          =
 |сценарист         =
 |композиторы        =
 |ролдерде           = 
 |бет басы          = 
 |Ұраны            = 
 |мемлекет            = {{Flagicon|Құрама Патшалық}}
 |Тілі = 
 |форматы        = 
 |дыбысы              = 
 |телеарна         = [[BBC]] One &lt;br /&gt; BBC HD
 |телеарналар жүйесі         = 
 |көрсете бастады      = 
 |соңғы рет көрсетілді   =
 |маусымдар           = 
 |саны             = 
 |сериялардың тізімі      = 
 |сайты              = http://www.bbc.co.uk/doctorwho
 |статусы            = түсіріліп жатыр
 |imdb_id           = 0436992
 |tv_com            = 
}}
'''«Доктор Кім»''' ({{lang-en|Doctor Who}}) — [[BBC|BBC компаниясының]] британдық ғылыми-фантастикалық телесериалы. Өз әріптестерімен бірге уақыт пен кеңістікті зерттеуге аттанады, жолда әр түрлі шаруалар мен проблемаларды шешуге атсалысады.&lt;ref&gt;{{cite news
 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/5390372.stm
 | title=Dr Who 'longest-running sci-fi'
 | work=BBC News
 | date=28 September 2006
 | accessdate=30 September 2006
 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{бастама}}
[[Санат:BBC телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>4nte3ofz0uk504gtxlvjqhe3fsy1se4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628956</id>
      <parentid>3628955</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлыбритания телесериалдары|Ұлыбритания телесериалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2221" sha1="eqwj1003fz5twof2xv02ip97gqzniju" xml:space="preserve">{{Телесериал
 |Қазақша атауы            = Доктор Кім
 |Шынайы атауы           = Doctor Who
 |суреті       = 
 |тақырыбы           = 
 |жанры              = [[ғылыми фантастика]]&lt;br /&gt;[[драма]]&lt;br /&gt;[[оқиға]]
 |ұзақтығы             = 25 мин. (1963–1984, 1986–1989)&lt;br /&gt;45 мин. (1985, 2005—қазіргі уақытқа дейін)
 |авторы             = Сидни Ньюмэн&lt;br /&gt;С. Е. Уэббер&lt;br /&gt;Дональд Уилсон
 |продюсері          = 
 |режиссёрі          = 
 |операторы          =
 |сценарист         =
 |композиторы        =
 |ролдерде           = 
 |бет басы          = 
 |Ұраны            = 
 |мемлекет            = {{Flagicon|Құрама Патшалық}}
 |Тілі = 
 |форматы        = 
 |дыбысы              = 
 |телеарна         = [[BBC]] One &lt;br /&gt; BBC HD
 |телеарналар жүйесі         = 
 |көрсете бастады      = 
 |соңғы рет көрсетілді   =
 |маусымдар           = 
 |саны             = 
 |сериялардың тізімі      = 
 |сайты              = http://www.bbc.co.uk/doctorwho
 |статусы            = түсіріліп жатыр
 |imdb_id           = 0436992
 |tv_com            = 
}}
'''«Доктор Кім»''' ({{lang-en|Doctor Who}}) — [[BBC|BBC компаниясының]] британдық ғылыми-фантастикалық телесериалы. Өз әріптестерімен бірге уақыт пен кеңістікті зерттеуге аттанады, жолда әр түрлі шаруалар мен проблемаларды шешуге атсалысады.&lt;ref&gt;{{cite news
 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/5390372.stm
 | title=Dr Who 'longest-running sci-fi'
 | work=BBC News
 | date=28 September 2006
 | accessdate=30 September 2006
 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{бастама}}
[[Санат:BBC телебағдарламалары]]
[[Санат:Ұлыбритания телесериалдары]]</text>
      <sha1>eqwj1003fz5twof2xv02ip97gqzniju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джекилл (телесериал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189641</id>
    <revision>
      <id>3628949</id>
      <parentid>3277279</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлыбритания телесериалдар|Ұлыбритания телесериалдар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2226" sha1="fkh3x8z55kosh9pbtwgfb1w3mmbdr76" xml:space="preserve">{{Телесериал
 |Қазақша атауы            = Джекил
 |Шынайы атауы           = Jekyll
 |суреті       = Jekyll 2007 title card.jpg
 |тақырыбы           = 
 |жанры              = 
 |ұзақтығы             = ~ 55 мин.
 |авторы             = [[Джеймс Несбитт]]&lt;br /&gt;[[Джина Беллман]]&lt;br /&gt;[[Пэтерсон Джозеф]]&lt;br /&gt;[[Дэнис Лоусон]]&lt;br /&gt;[[Мишель Райан]]&lt;br /&gt;[[Мира Сайал]]&lt;br /&gt;[[Фенелла Вулгар]]
 |продюсері          = 
 |режиссёрі          = 
 |операторы          = 
 |сценарист         = 
 |композиторы        = 
 |ролдерде           = 
 |бет басы          = 
 |Ұраны            = 
 |мемлекет            = {{Flagicon|Құрама Патшалық}}
 |Тілі = 
 |форматы        = 
 |дыбысы              = 
 |телеарна         = 
 |телеарналар жүйесі         = 
 |көрсете бастады      = [[16 маусым]]. [[2007 жыл]]
 |соңғы рет көрсетілді   =
 |маусымдар           = 
 |саны             = 6
 |сериялардың тізімі      = 
 |сайты              = 
 |статусы            = 
 |imdb_id           = 0497298
 |tv_com            = 
}}
'''Джекил''' ({{lang-en|Jekyll}}) — ВВС компаниясының минисериалы.&lt;ref name=&quot;retold&quot;&gt;&quot;Jekyll: The Tale Retold&quot;, featurette on ''Jekyll'' DVD, Contender Home Entertainment&lt;/ref&gt; Роберт Льюис Стивенсонның новелласының негізіне сүйене отырып түсірілген. Сценарий авторы — Стивен Моффат.&lt;ref name=&quot;prod interviews&quot;&gt;{{cite press release |title=Production interviews|publisher= BBC Press Office |date=2007-05-23 |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/05_may/23/jekyll_other.shtml |accessdate =2007-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{imdb title | id=0497298 | title=«Джекил»}}
[[Санат:BBC телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>fkh3x8z55kosh9pbtwgfb1w3mmbdr76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628950</id>
      <parentid>3628949</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлыбритания телесериалдары|Ұлыбритания телесериалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2293" sha1="eth0scbhzfj8drh7xxgs9ngxxgb9jv5" xml:space="preserve">{{Телесериал
 |Қазақша атауы            = Джекил
 |Шынайы атауы           = Jekyll
 |суреті       = Jekyll 2007 title card.jpg
 |тақырыбы           = 
 |жанры              = 
 |ұзақтығы             = ~ 55 мин.
 |авторы             = [[Джеймс Несбитт]]&lt;br /&gt;[[Джина Беллман]]&lt;br /&gt;[[Пэтерсон Джозеф]]&lt;br /&gt;[[Дэнис Лоусон]]&lt;br /&gt;[[Мишель Райан]]&lt;br /&gt;[[Мира Сайал]]&lt;br /&gt;[[Фенелла Вулгар]]
 |продюсері          = 
 |режиссёрі          = 
 |операторы          = 
 |сценарист         = 
 |композиторы        = 
 |ролдерде           = 
 |бет басы          = 
 |Ұраны            = 
 |мемлекет            = {{Flagicon|Құрама Патшалық}}
 |Тілі = 
 |форматы        = 
 |дыбысы              = 
 |телеарна         = 
 |телеарналар жүйесі         = 
 |көрсете бастады      = [[16 маусым]]. [[2007 жыл]]
 |соңғы рет көрсетілді   =
 |маусымдар           = 
 |саны             = 6
 |сериялардың тізімі      = 
 |сайты              = 
 |статусы            = 
 |imdb_id           = 0497298
 |tv_com            = 
}}
'''Джекил''' ({{lang-en|Jekyll}}) — ВВС компаниясының минисериалы.&lt;ref name=&quot;retold&quot;&gt;&quot;Jekyll: The Tale Retold&quot;, featurette on ''Jekyll'' DVD, Contender Home Entertainment&lt;/ref&gt; Роберт Льюис Стивенсонның новелласының негізіне сүйене отырып түсірілген. Сценарий авторы — Стивен Моффат.&lt;ref name=&quot;prod interviews&quot;&gt;{{cite press release |title=Production interviews|publisher= BBC Press Office |date=2007-05-23 |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/05_may/23/jekyll_other.shtml |accessdate =2007-07-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{imdb title | id=0497298 | title=«Джекил»}}
[[Санат:BBC телебағдарламалары]]
[[Санат:Ұлыбритания телесериалдары]]</text>
      <sha1>eth0scbhzfj8drh7xxgs9ngxxgb9jv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Танымал қазақтардың тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204034</id>
    <revision>
      <id>3629000</id>
      <parentid>3573880</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мемлекет басшылары */</comment>
      <origin>3629000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12920" sha1="25g1pjftxcdivsb0472msr7nuun5wid" xml:space="preserve">Бұл '''танымал [[Қазақтар]] тізімі'''.

Қазақтар тізімі бірінші кезекте беделділігі бойынша (Беделділігі Қазақ Уикипедиясындағы тұлға мақаласы бойынша анықтаған), екіншіде хронологиялық тәртіпте, үшіншіде алфавиттік ретте тізімделген және Қазақ Уикипедиясына енбеген тұлғалар тізімге енбеген. Бір тұлға бірден көп бөлімге жатқызуға болады.  Мысалы [[Бауыржан Момышұлы]] батыр әрі ақын.

==Мемлекет басшылары==
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]] [[Керей хан]] (15 ғасырдың 70-жылдарының бас кезі) [[Қазақ хандығы]]н құрушы және көшбасшысы (1465 — 1474)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Жәнібек хан]] (?), [[Қазақ хандығы]]н құрушы және көшбасшысы (1473 — 1480)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Бұрындық хан]] (?) (1480-1511 ж.ж. билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Қасым хан]] (1445—1518) Қазақ хандығының ханы(1511 — 1518)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Момыш хан]] (?) (1521—1522 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тайыр хан]] (?) (1523—1533 билік құрған)
#[[Бұйдаш хан]] (?) (1533 — 1538 билік құрған)
#[[Тоғым хан]] (?)(1533—1537 билік құрған)
#[[Ахмет хан]] (?) (1533—1535) Сырдария маңында билік құрған 
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Хақназар хан]] (?) (1538—1580 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Шығай хан]] (?) (1580—1582 жж.) билік құрған
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тәуекел хан]] (?) (1583-1598 жылдары билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Есім хан]] (1598—1628) Хандық құрған жылдары (1598 — 1628)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Есімұлы Жәнібек хан]] (?) (1628 -1643 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Салқам Жәңгір хан]] (?-1652) (1643 — 1652 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Батыр хан]] (1652-1680 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тәуке хан]] (1626-1718) (1680 — 1715 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Қайып хан]] (1715—1718 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Болат хан]] (?-1723) (1718-1729 билік құрған) 
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Әбілмәмбет хан]] (шамамен 1690 жылдың соңы — 1771, Түркістан) (1730 — 1771 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Абылай хан]] (1711 - 1781) 18-ші Қазақ ханы (1733—1737) Орта жүздің ханы
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Кенесары хан]] (1802 - 1847), Қазақ ханы, Орта жүз ханы (1841 - 1847)
#[[Әбілхайыр хан]] (1693 — 12.08.1748) 1718—1748 жж. билік құрған Кіші жүз ханы
#[[Дінмұхамет Қонаев]](1912—1993) 
#[[Нұрсұлтан Назарбаев]] (1940-жылы туған) Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті
#[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов|Жұмабай Шаяхметов]]
#[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] (1953 жылы мамырдың 17 туған)

==Билер==
#[[Төле би]] (Төле Әлібекұлы) (1663 – 1756) – қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Ұлы жүздің бас биі
#[[Қазыбек би]] (Қазыбек Келдібекұлы) (1665 -1765) қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Орта жүздің бас биі
#[[Әйтеке би]] (Әйтеке Байбекұлы) (1644 -1700 жж.) қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Кіші жүздің бас биі

==Жыраулар==
#[[Ақтамберді Сарыұлы]] Ақтамберді жырау (1675 - 1768) [[жырау]], қолбасы, қазақтың көне жыраулық мектебінің белді өкілі, [[дипломат]]
#[[Қазтуған Сүйінішұлы]] (1420, қазіргі [[Астрахан облысы]] Красный Яр қала маңы - қ.б.ж.б.) - жырау.
#[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] (1465 — 1560 жылы ш.) — жырау 
#[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] (1668—1781) — 18 ғ. жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық соғысын ұйымдастырушысы [[Абылай хан]]ның ақылшысы.
#[[Доспамбет жырау]]&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; (1490, қазіргі [[Ресей Федерациясы]], Ростов облысы, Азау қаласы — 1523, Астрахан маңы) — жырау, қолбасшы, батыр.

==Саясаткерлер және қоғам қайраткерлері==
#[[Мұстафа Шоқай]] (1890-1941)
#[[Оспан батыр]] (1899-1951)
#[[Олжас Сүлейменов]] (1936 мамырда дүниеге келген )
#[[Сайран қажы Қадырұлы]] (1955-жылы  дүниеге келген )
#[[Қанат Саудабаев]] (1946-жылы дүниеге келген ) ҚР-ның Мемлекеттік хатшысы.
#[[Даниял Ахметов]] (1954 ж. маусымның 15-і)
#[[Марат Тәжин]] (1960 ж. сәуірдің 8-інде)
#[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] (1953 жылы мамырдың 17 туған)

==Философтар==
#[[Әл-Фараби]] (870 - 950 ж. ш.)
#[[Абай Құнанбайұлы]] (1845-1904) 
#[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] (1858-1931)
#[[Қожа Ахмет Ясауи]] (1093 ж.ш., кейбір деректерде 1103, 1041, Сайрам (Исфиджаб) — 1166 ж. Түркістан (Иасы))

==Әскери атағы бойынша==
#[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] (1922-1944)
#[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] (1924-1944) мерген
#[[Талғат Бигелдинов]] (1922 тамызда туған) ұшқыш
#[[Рақымжан Қошқарбаев]] (1924 —1988 жж.) барлаушы
#[[Бауыржан Момышұлы]] (1910 - 1982) Гвардия полковнигі 
#[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] (1951-жылы туған) ғарышкер
#[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] — қазақтың тұңғыш ғарышкері, Кеңес Одағының Батыры (1988), Қазақстан Республикасының Халық Қаһарманы (1995),

==Ғалымдар==
''Қолданбалы және жаратылыстану ғалымдары''

#[[Қаныш Сәтбаев]]  инженер, геолог, Ғылым Академиясының президенті
#[[Сәрсен Аманжолов]] (1903 - 1958), лингвист [[түріколог]]&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;
#[[Әлкей Марғұлан]] 
#[[Шоқан Уәлиханов]]
#

''Қоғамдық ғалымдар''
#[[Әл-Фараби]] (872 - 950) ғалым, философ, математик

==Кәсіпкерлер==
#[[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаев]] (1966 жылы 10 қыркүйек, Алматы)
#[[Қайрат Советайұлы Боранбаев|Қайрат Боранбаев]] (1966 жылы 22 қыркүйекте туған)

==Журналистер==
* [[Оралхан Бөкей]]
* [[Шерхан Мұртаза]]
* [[Фариза Оңғарсынова]]
* [[Темірхан Медетбек]]
* [[Сағат Әшімбаев]]
* [[Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева|Алма Қыраубаева]]
* [[Әлібек Тауасаров]] 
*Бейсен Құранбек

==Ақындар және жазушылар==
#[[Абай Құнанбайұлы]] (1845-1904)
#[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] (1858-1931)
#[[Мұхтар Әуезов]] 
#[[Ғабит Мүсірепов]] 
#[[Бауыржан Момышұлы]] (24-желтоқсан 1910 — 10-маусым 1982)
#[[Мұхтар Шаханов]] (2.07.1942 жылы туған)
#[[Әлихан Бөкейханов]] (1866—1937)
#[[Ғабит Мүсірепов]] (1902-1985)
#[[Сәкен Сейфуллин]] (1894-1938)
#[[Ахмет Байтұрсынұлы]] (5-қыркүйек 1872-жыл, қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы Сарытүбек ауылы – 8-желтоқсан 1937, Алматы қаласы)
#[[Мағжан Жұмабаев]] (25-маусым 1893, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Мағжан Жұмабай ауданы, Сасықкөл жағасы – 19-наурыз 1938, Алматы)
#[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] (9 ақпан 1931, Алматы облысы, Райымбек ауданы Қарасаз - 27 наурыз 1976, Алматы)
#[[Сәбит Мұқанов]] (1900-1973)
#[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин|Мұхтар Мағауин]] (2 ақпан 1940, Баршатас ауылы, Аягөз ауданы, Шығыс Қазақстан облысы)
#[[Әбіш Кекілбайұлы]]
#[[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек|Ақселеу Сейдімбек]] (12 желтоқсан 1942, Атасу ауылы, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы - 16 қыркүйек 2009 жыл, Астана)

==Әншілер==
#[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]] (1957-жылы 28-қазанда туған)
#[[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев]] (1940-жылы туған)
#[[Мейрамбек Бесбаев]] (1976 жылы 8-қарашада туған)
#[[Сәкен Майғазиев]] (1975-жылы 1-қаңтарда туған)
 
==Фотогалерия==

&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Tokaev.jpg|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
File:Assan_Bazayev.jpg|[[Асан Базаев]]
File:Shamshi Qaldayaqov.jpg|[[Шәмші Қалдаяқов]]
File:Talgat Musabayev.jpg|[[Талғат Мұсабаев]]
File:Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg|[[Мұхтар Шаханов]]

File:Yussupova.jpg|[[Әлия Мақсұтқызы Жүсіпова]]
File:Dariga Nazarbayeva.jpg|[[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева]]
File:Absattar Derbisali.png|[[Әбсаттар Бағысбайұлы Дербісәлі]]
File:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|[[Марат Тәжин]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://expat.nursat.kz/?3201 Қазақстанның ұлы тұлғалары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904080150/http://expat.nursat.kz/?3201 |date=2009-09-04 }}

{{Commons|Category:List of Kazakhs}}

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>25g1pjftxcdivsb0472msr7nuun5wid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629001</id>
      <parentid>3629000</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мемлекет басшылары */</comment>
      <origin>3629001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12920" sha1="c27evtkgwt7kyxf0rooi03jjfivnmsd" xml:space="preserve">Бұл '''танымал [[Қазақтар]] тізімі'''.

Қазақтар тізімі бірінші кезекте беделділігі бойынша (Беделділігі Қазақ Уикипедиясындағы тұлға мақаласы бойынша анықтаған), екіншіде хронологиялық тәртіпте, үшіншіде алфавиттік ретте тізімделген және Қазақ Уикипедиясына енбеген тұлғалар тізімге енбеген. Бір тұлға бірден көп бөлімге жатқызуға болады.  Мысалы [[Бауыржан Момышұлы]] батыр әрі ақын.

==Мемлекет басшылары==
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]] [[Керей хан]] (15 ғасырдың 70-жылдарының бас кезі) [[Қазақ хандығы]]н құрушы және көшбасшысы (1465 — 1474)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Жәнібек хан]] (?), [[Қазақ хандығы]]н құрушы және көшбасшысы (1473 — 1480)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Бұрындық хан]] (?) (1480-1511 ж.ж. билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Қасым хан]] (1445—1518) Қазақ хандығының ханы(1511 — 1518)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Мамаш хан]] (?) (1521—1522 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тайыр хан]] (?) (1523—1533 билік құрған)
#[[Бұйдаш хан]] (?) (1533 — 1538 билік құрған)
#[[Тоғым хан]] (?)(1533—1537 билік құрған)
#[[Ахмет хан]] (?) (1533—1535) Сырдария маңында билік құрған 
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Хақназар хан]] (?) (1538—1580 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Шығай хан]] (?) (1580—1582 жж.) билік құрған
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тәуекел хан]] (?) (1583-1598 жылдары билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Есім хан]] (1598—1628) Хандық құрған жылдары (1598 — 1628)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Есімұлы Жәнібек хан]] (?) (1628 -1643 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Салқам Жәңгір хан]] (?-1652) (1643 — 1652 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Батыр хан]] (1652-1680 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тәуке хан]] (1626-1718) (1680 — 1715 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Қайып хан]] (1715—1718 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Болат хан]] (?-1723) (1718-1729 билік құрған) 
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Әбілмәмбет хан]] (шамамен 1690 жылдың соңы — 1771, Түркістан) (1730 — 1771 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Абылай хан]] (1711 - 1781) 18-ші Қазақ ханы (1733—1737) Орта жүздің ханы
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Кенесары хан]] (1802 - 1847), Қазақ ханы, Орта жүз ханы (1841 - 1847)
#[[Әбілхайыр хан]] (1693 — 12.08.1748) 1718—1748 жж. билік құрған Кіші жүз ханы
#[[Дінмұхамет Қонаев]](1912—1993) 
#[[Нұрсұлтан Назарбаев]] (1940-жылы туған) Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті
#[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов|Жұмабай Шаяхметов]]
#[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] (1953 жылы мамырдың 17 туған)

==Билер==
#[[Төле би]] (Төле Әлібекұлы) (1663 – 1756) – қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Ұлы жүздің бас биі
#[[Қазыбек би]] (Қазыбек Келдібекұлы) (1665 -1765) қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Орта жүздің бас биі
#[[Әйтеке би]] (Әйтеке Байбекұлы) (1644 -1700 жж.) қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Кіші жүздің бас биі

==Жыраулар==
#[[Ақтамберді Сарыұлы]] Ақтамберді жырау (1675 - 1768) [[жырау]], қолбасы, қазақтың көне жыраулық мектебінің белді өкілі, [[дипломат]]
#[[Қазтуған Сүйінішұлы]] (1420, қазіргі [[Астрахан облысы]] Красный Яр қала маңы - қ.б.ж.б.) - жырау.
#[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] (1465 — 1560 жылы ш.) — жырау 
#[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] (1668—1781) — 18 ғ. жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық соғысын ұйымдастырушысы [[Абылай хан]]ның ақылшысы.
#[[Доспамбет жырау]]&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; (1490, қазіргі [[Ресей Федерациясы]], Ростов облысы, Азау қаласы — 1523, Астрахан маңы) — жырау, қолбасшы, батыр.

==Саясаткерлер және қоғам қайраткерлері==
#[[Мұстафа Шоқай]] (1890-1941)
#[[Оспан батыр]] (1899-1951)
#[[Олжас Сүлейменов]] (1936 мамырда дүниеге келген )
#[[Сайран қажы Қадырұлы]] (1955-жылы  дүниеге келген )
#[[Қанат Саудабаев]] (1946-жылы дүниеге келген ) ҚР-ның Мемлекеттік хатшысы.
#[[Даниял Ахметов]] (1954 ж. маусымның 15-і)
#[[Марат Тәжин]] (1960 ж. сәуірдің 8-інде)
#[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] (1953 жылы мамырдың 17 туған)

==Философтар==
#[[Әл-Фараби]] (870 - 950 ж. ш.)
#[[Абай Құнанбайұлы]] (1845-1904) 
#[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] (1858-1931)
#[[Қожа Ахмет Ясауи]] (1093 ж.ш., кейбір деректерде 1103, 1041, Сайрам (Исфиджаб) — 1166 ж. Түркістан (Иасы))

==Әскери атағы бойынша==
#[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] (1922-1944)
#[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] (1924-1944) мерген
#[[Талғат Бигелдинов]] (1922 тамызда туған) ұшқыш
#[[Рақымжан Қошқарбаев]] (1924 —1988 жж.) барлаушы
#[[Бауыржан Момышұлы]] (1910 - 1982) Гвардия полковнигі 
#[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] (1951-жылы туған) ғарышкер
#[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] — қазақтың тұңғыш ғарышкері, Кеңес Одағының Батыры (1988), Қазақстан Республикасының Халық Қаһарманы (1995),

==Ғалымдар==
''Қолданбалы және жаратылыстану ғалымдары''

#[[Қаныш Сәтбаев]]  инженер, геолог, Ғылым Академиясының президенті
#[[Сәрсен Аманжолов]] (1903 - 1958), лингвист [[түріколог]]&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;
#[[Әлкей Марғұлан]] 
#[[Шоқан Уәлиханов]]
#

''Қоғамдық ғалымдар''
#[[Әл-Фараби]] (872 - 950) ғалым, философ, математик

==Кәсіпкерлер==
#[[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаев]] (1966 жылы 10 қыркүйек, Алматы)
#[[Қайрат Советайұлы Боранбаев|Қайрат Боранбаев]] (1966 жылы 22 қыркүйекте туған)

==Журналистер==
* [[Оралхан Бөкей]]
* [[Шерхан Мұртаза]]
* [[Фариза Оңғарсынова]]
* [[Темірхан Медетбек]]
* [[Сағат Әшімбаев]]
* [[Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева|Алма Қыраубаева]]
* [[Әлібек Тауасаров]] 
*Бейсен Құранбек

==Ақындар және жазушылар==
#[[Абай Құнанбайұлы]] (1845-1904)
#[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] (1858-1931)
#[[Мұхтар Әуезов]] 
#[[Ғабит Мүсірепов]] 
#[[Бауыржан Момышұлы]] (24-желтоқсан 1910 — 10-маусым 1982)
#[[Мұхтар Шаханов]] (2.07.1942 жылы туған)
#[[Әлихан Бөкейханов]] (1866—1937)
#[[Ғабит Мүсірепов]] (1902-1985)
#[[Сәкен Сейфуллин]] (1894-1938)
#[[Ахмет Байтұрсынұлы]] (5-қыркүйек 1872-жыл, қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы Сарытүбек ауылы – 8-желтоқсан 1937, Алматы қаласы)
#[[Мағжан Жұмабаев]] (25-маусым 1893, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Мағжан Жұмабай ауданы, Сасықкөл жағасы – 19-наурыз 1938, Алматы)
#[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] (9 ақпан 1931, Алматы облысы, Райымбек ауданы Қарасаз - 27 наурыз 1976, Алматы)
#[[Сәбит Мұқанов]] (1900-1973)
#[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин|Мұхтар Мағауин]] (2 ақпан 1940, Баршатас ауылы, Аягөз ауданы, Шығыс Қазақстан облысы)
#[[Әбіш Кекілбайұлы]]
#[[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек|Ақселеу Сейдімбек]] (12 желтоқсан 1942, Атасу ауылы, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы - 16 қыркүйек 2009 жыл, Астана)

==Әншілер==
#[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]] (1957-жылы 28-қазанда туған)
#[[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев]] (1940-жылы туған)
#[[Мейрамбек Бесбаев]] (1976 жылы 8-қарашада туған)
#[[Сәкен Майғазиев]] (1975-жылы 1-қаңтарда туған)
 
==Фотогалерия==

&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Tokaev.jpg|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
File:Assan_Bazayev.jpg|[[Асан Базаев]]
File:Shamshi Qaldayaqov.jpg|[[Шәмші Қалдаяқов]]
File:Talgat Musabayev.jpg|[[Талғат Мұсабаев]]
File:Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg|[[Мұхтар Шаханов]]

File:Yussupova.jpg|[[Әлия Мақсұтқызы Жүсіпова]]
File:Dariga Nazarbayeva.jpg|[[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева]]
File:Absattar Derbisali.png|[[Әбсаттар Бағысбайұлы Дербісәлі]]
File:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|[[Марат Тәжин]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://expat.nursat.kz/?3201 Қазақстанның ұлы тұлғалары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904080150/http://expat.nursat.kz/?3201 |date=2009-09-04 }}

{{Commons|Category:List of Kazakhs}}

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>c27evtkgwt7kyxf0rooi03jjfivnmsd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629106</id>
      <parentid>3629001</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T06:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12913" sha1="9maiiua0y7jc7c21u3pv0svs4twemmp" xml:space="preserve">Бұл '''танымал [[Қазақтар]] тізімі'''.

Қазақтар тізімі бірінші кезекте беделділігі бойынша (Беделділігі Қазақ Уикипедиясындағы тұлға мақаласы бойынша анықтаған), екіншіде хронологиялық тәртіпте, үшіншіде алфавиттік ретте тізімделген және Қазақ Уикипедиясына енбеген тұлғалар тізімге енбеген. Бір тұлға бірден көп бөлімге жатқызуға болады.  Мысалы [[Бауыржан Момышұлы]] батыр әрі ақын.

==Мемлекет басшылары==
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]] [[Керей хан]] (15 ғасырдың 70-жылдарының бас кезі) [[Қазақ хандығы]]н құрушы және көшбасшысы (1465 — 1474)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Жәнібек хан]] (?), [[Қазақ хандығы]]н құрушы және көшбасшысы (1473 — 1480)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Бұрындық хан]] (?) (1480-1511 ж.ж. билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Қасым хан]] (1445—1518) Қазақ хандығының ханы(1511 — 1518)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Мамаш хан]] (?) (1521—1522 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тайыр хан]] (?) (1523—1533 билік құрған)
#[[Бұйдаш хан]] (?) (1533 — 1538 билік құрған)
#[[Тоғым хан]] (?)(1533—1537 билік құрған)
#[[Ахмет хан]] (?) (1533—1535) Сырдария маңында билік құрған 
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Хақназар хан]] (?) (1538—1580 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Шығай хан]] (?) (1580—1582 жж.) билік құрған
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тәуекел хан]] (?) (1583-1598 жылдары билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Есім хан]] (1598—1628) Хандық құрған жылдары (1598 — 1628)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Есімұлы Жәнібек хан]] (?) (1628 -1643 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Салқам Жәңгір хан]] (?-1652) (1643 — 1652 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Батыр хан]] (1652-1680 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тәуке хан]] (1626-1718) (1680 — 1715 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Қайып хан]] (1715—1718 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Болат хан]] (?-1723) (1718-1729 билік құрған) 
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Әбілмәмбет хан]] (шамамен 1690 жылдың соңы — 1771, Түркістан) (1730 — 1771 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Абылай хан]] (1711 - 1781) 18-ші Қазақ ханы (1733—1737) Орта жүздің ханы
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Кенесары хан]] (1802 - 1847), Қазақ ханы, Орта жүз ханы (1841 - 1847)
#[[Әбілхайыр хан]] (1693 — 12.08.1748) 1718—1748 жж. билік құрған Кіші жүз ханы
#[[Дінмұхамет Қонаев]](1912—1993) 
#[[Нұрсұлтан Назарбаев]] (1940-жылы туған) Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті
#[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов|Жұмабай Шаяхметов]]
#[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] (1953 жылы мамырдың 17 туған)

==Билер==
#[[Төле би]] (Төле Әлібекұлы) (1663 – 1756) – қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Ұлы жүздің бас биі
#[[Қазыбек би]] (Қазыбек Келдібекұлы) (1665 -1765) қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Орта жүздің бас биі
#[[Әйтеке би]] (Әйтеке Байбекұлы) (1644 -1700 жж.) қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Кіші жүздің бас биі

==Жыраулар==
#[[Ақтамберді Сарыұлы]] Ақтамберді жырау (1675 - 1768) [[жырау]], қолбасы, қазақтың көне жыраулық мектебінің белді өкілі, [[дипломат]]
#[[Қазтуған Сүйінішұлы]] (1420, қазіргі [[Астрахан облысы]] Красный Яр қала маңы - қ.б.ж.б.) - жырау.
#[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] (1465 — 1560 жылы ш.) — жырау 
#[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] (1668—1781) — 18 ғ. жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық соғысын ұйымдастырушысы [[Абылай хан]]ның ақылшысы.
#[[Доспамбет жырау]]&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; (1490, қазіргі [[Ресей Федерациясы]], Ростов облысы, Азау қаласы — 1523, Астрахан маңы) — жырау, қолбасшы, батыр.

==Саясаткерлер және қоғам қайраткерлері==
#[[Мұстафа Шоқай]] (1890-1941)
#[[Оспан батыр]] (1899-1951)
#[[Олжас Сүлейменов]] (1936 мамырда дүниеге келген )
#[[Сайран қажы Қадырұлы]] (1955-жылы  дүниеге келген )
#[[Қанат Саудабаев]] (1946-жылы дүниеге келген ) ҚР-ның Мемлекеттік хатшысы.
#[[Даниял Ахметов]] (1954 ж. маусымның 15-і)
#[[Марат Тәжин]] (1960 ж. сәуірдің 8-інде)
#[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] (1953 жылы мамырдың 17 туған)

==Философтар==
#[[Әл-Фараби]] (870 - 950 ж. ш.)
#[[Абай Құнанбайұлы]] (1845-1904) 
#[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] (1858-1931)
#[[Қожа Ахмет Ясауи]] (1093 ж.ш., кейбір деректерде 1103, 1041, Сайрам (Исфиджаб) — 1166 ж. Түркістан (Иасы))

==Әскери атағы бойынша==
#[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] (1922-1944)
#[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] (1924-1944) мерген
#[[Талғат Бигелдинов]] (1922 тамызда туған) ұшқыш
#[[Рақымжан Қошқарбаев]] (1924 —1988 жж.) барлаушы
#[[Бауыржан Момышұлы]] (1910 - 1982) Гвардия полковнигі 
#[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] (1951-жылы туған) ғарышкер
#[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] — қазақтың тұңғыш ғарышкері, Кеңес Одағының Батыры (1988), Қазақстан Республикасының Халық Қаһарманы (1995),

==Ғалымдар==
''Қолданбалы және жаратылыстану ғалымдары''

#[[Қаныш Сәтбаев]]  инженер, геолог, Ғылым Академиясының президенті
#[[Сәрсен Аманжолов]] (1903 - 1958), лингвист [[түріколог]]&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;
#[[Әлкей Марғұлан]] 
#[[Шоқан Уәлиханов]]
#

''Қоғамдық ғалымдар''
#[[Әл-Фараби]] (872 - 950) ғалым, философ, математик

==Кәсіпкерлер==
#[[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаев]] (1966 жылы 10 қыркүйек, Алматы)
#[[Қайрат Советайұлы Боранбаев|Қайрат Боранбаев]] (1966 жылы 22 қыркүйекте туған)

==Журналистер==
* [[Оралхан Бөкей]]
* [[Шерхан Мұртаза]]
* [[Фариза Оңғарсынова]]
* [[Темірхан Медетбек]]
* [[Сағат Әшімбаев]]
* [[Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева|Алма Қыраубаева]]
* [[Әлібек Тауасаров]] 
*Бейсен Құранбек

==Ақындар және жазушылар==
#[[Абай Құнанбайұлы]] (1845-1904)
#[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] (1858-1931)
#[[Мұхтар Әуезов]] 
#[[Ғабит Мүсірепов]] 
#[[Бауыржан Момышұлы]] (24-желтоқсан 1910 — 10-маусым 1982)
#[[Мұхтар Шаханов]] (2.07.1942 жылы туған)
#[[Әлихан Бөкейханов]] (1866—1937)
#[[Ғабит Мүсірепов]] (1902-1985)
#[[Сәкен Сейфуллин]] (1894-1938)
#[[Ахмет Байтұрсынұлы]] (5-қыркүйек 1872-жыл, қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы Сарытүбек ауылы – 8-желтоқсан 1937, Алматы қаласы)
#[[Мағжан Жұмабаев]] (25-маусым 1893, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Мағжан Жұмабай ауданы, Сасықкөл жағасы – 19-наурыз 1938, Алматы)
#[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] (9 ақпан 1931, Алматы облысы, Райымбек ауданы Қарасаз - 27 наурыз 1976, Алматы)
#[[Сәбит Мұқанов]] (1900-1973)
#[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин|Мұхтар Мағауин]] (2 ақпан 1940, Баршатас ауылы, Аягөз ауданы, Шығыс Қазақстан облысы)
#[[Әбіш Кекілбайұлы]]
#[[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек|Ақселеу Сейдімбек]] (12 желтоқсан 1942, Атасу ауылы, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы - 16 қыркүйек 2009 жыл, Астана)

==Әншілер==
#[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]] (1957-жылы 28-қазанда туған)
#[[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев]] (1940-жылы туған)
#[[Мейрамбек Бесбаев]] (1976 жылы 8-қарашада туған)
#[[Сәкен Майғазиев]] (1975-жылы 1-қаңтарда туған)
 
== Галерея ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Tokaev.jpg|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
File:Assan_Bazayev.jpg|[[Асан Базаев]]
File:Shamshi Qaldayaqov.jpg|[[Шәмші Қалдаяқов]]
File:Talgat Musabayev.jpg|[[Талғат Мұсабаев]]
File:Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg|[[Мұхтар Шаханов]]

File:Yussupova.jpg|[[Әлия Мақсұтқызы Жүсіпова]]
File:Dariga Nazarbayeva.jpg|[[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева]]
File:Absattar Derbisali.png|[[Әбсаттар Бағысбайұлы Дербісәлі]]
File:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|[[Марат Тәжин]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://expat.nursat.kz/?3201 Қазақстанның ұлы тұлғалары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904080150/http://expat.nursat.kz/?3201 |date=2009-09-04 }}

{{Commons|Category:List of Kazakhs}}

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>9maiiua0y7jc7c21u3pv0svs4twemmp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629107</id>
      <parentid>3629106</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T06:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12925" sha1="i7yqhqccin0rogoj2kwb3hifo5ck3f6" xml:space="preserve">Бұл '''танымал [[Қазақтар]] тізімі'''.

Қазақтар тізімі бірінші кезекте беделділігі бойынша (Беделділігі Қазақ Уикипедиясындағы тұлға мақаласы бойынша анықтаған), екіншіде хронологиялық тәртіпте, үшіншіде алфавиттік ретте тізімделген және Қазақ Уикипедиясына енбеген тұлғалар тізімге енбеген. Бір тұлға бірден көп бөлімге жатқызуға болады.  Мысалы [[Бауыржан Момышұлы]] батыр әрі ақын.

==Мемлекет басшылары==
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]] [[Керей хан]] (15 ғасырдың 70-жылдарының бас кезі) [[Қазақ хандығы]]н құрушы және көшбасшысы (1465 — 1474)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Жәнібек хан]] (?), [[Қазақ хандығы]]н құрушы және көшбасшысы (1473 — 1480)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Бұрындық хан]] (?) (1480-1511 ж.ж. билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Қасым хан]] (1445—1518) Қазақ хандығының ханы(1511 — 1518)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Мамаш хан]] (?) (1521—1522 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тайыр хан]] (?) (1523—1533 билік құрған)
#[[Бұйдаш хан]] (?) (1533 — 1538 билік құрған)
#[[Тоғым хан]] (?)(1533—1537 билік құрған)
#[[Ахмет хан]] (?) (1533—1535) Сырдария маңында билік құрған 
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Хақназар хан]] (?) (1538—1580 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Шығай хан]] (?) (1580—1582 жж.) билік құрған
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тәуекел хан]] (?) (1583-1598 жылдары билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Есім хан]] (1598—1628) Хандық құрған жылдары (1598 — 1628)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Есімұлы Жәнібек хан]] (?) (1628 -1643 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Салқам Жәңгір хан]] (?-1652) (1643 — 1652 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Батыр хан]] (1652-1680 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тәуке хан]] (1626-1718) (1680 — 1715 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Қайып хан]] (1715—1718 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Болат хан]] (?-1723) (1718-1729 билік құрған) 
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Әбілмәмбет хан]] (шамамен 1690 жылдың соңы — 1771, Түркістан) (1730 — 1771 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Абылай хан]] (1711 - 1781) 18-ші Қазақ ханы (1733—1737) Орта жүздің ханы
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Кенесары хан]] (1802 - 1847), Қазақ ханы, Орта жүз ханы (1841 - 1847)
#[[Әбілхайыр хан]] (1693 — 12.08.1748) 1718—1748 жж. билік құрған Кіші жүз ханы
#[[Дінмұхамет Қонаев]](1912—1993) 
#[[Нұрсұлтан Назарбаев]] (1940-жылы туған) Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті
#[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов|Жұмабай Шаяхметов]]
#[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] (1953 жылы мамырдың 17 туған)

==Билер==
#[[Төле би]] (Төле Әлібекұлы) (1663 – 1756) – қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Ұлы жүздің бас биі
#[[Қазыбек би]] (Қазыбек Келдібекұлы) (1665 -1765) қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Орта жүздің бас биі
#[[Әйтеке би]] (Әйтеке Байбекұлы) (1644 -1700 жж.) қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Кіші жүздің бас биі

==Жыраулар==
#[[Ақтамберді Сарыұлы]] Ақтамберді жырау (1675 - 1768) [[жырау]], қолбасы, қазақтың көне жыраулық мектебінің белді өкілі, [[дипломат]]
#[[Қазтуған Сүйінішұлы]] (1420, қазіргі [[Астрахан облысы]] Красный Яр қала маңы - қ.б.ж.б.) - жырау.
#[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] (1465 — 1560 жылы ш.) — жырау 
#[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] (1668—1781) — 18 ғ. жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық соғысын ұйымдастырушысы [[Абылай хан]]ның ақылшысы.
#[[Доспамбет жырау]]&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; (1490, қазіргі [[Ресей Федерациясы]], Ростов облысы, Азау қаласы — 1523, Астрахан маңы) — жырау, қолбасшы, батыр.

==Саясаткерлер және қоғам қайраткерлері==
#[[Мұстафа Шоқай]] (1890-1941)
#[[Оспан батыр]] (1899-1951)
#[[Олжас Сүлейменов]] (1936 мамырда дүниеге келген )
#[[Сайран қажы Қадырұлы]] (1955-жылы  дүниеге келген )
#[[Қанат Саудабаев]] (1946-жылы дүниеге келген ) ҚР-ның Мемлекеттік хатшысы.
#[[Даниял Ахметов]] (1954 ж. маусымның 15-і)
#[[Марат Тәжин]] (1960 ж. сәуірдің 8-інде)
#[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] (1953 жылы мамырдың 17 туған)

==Философтар==
#[[Әл-Фараби]] (870 - 950 ж. ш.)
#[[Абай Құнанбайұлы]] (1845-1904) 
#[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] (1858-1931)
#[[Қожа Ахмет Ясауи]] (1093 ж.ш., кейбір деректерде 1103, 1041, Сайрам (Исфиджаб) — 1166 ж. Түркістан (Иасы))

==Әскери атағы бойынша==
#[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] (1922-1944)
#[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] (1924-1944) мерген
#[[Талғат Бигелдинов]] (1922 тамызда туған) ұшқыш
#[[Рақымжан Қошқарбаев]] (1924 —1988 жж.) барлаушы
#[[Бауыржан Момышұлы]] (1910 - 1982) Гвардия полковнигі 
#[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] (1951-жылы туған) ғарышкер
#[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] — қазақтың тұңғыш ғарышкері, Кеңес Одағының Батыры (1988), Қазақстан Республикасының Халық Қаһарманы (1995),

==Ғалымдар==
''Қолданбалы және жаратылыстану ғалымдары''

#[[Қаныш Сәтбаев]]  инженер, геолог, Ғылым Академиясының президенті
#[[Сәрсен Аманжолов]] (1903 - 1958), лингвист [[түріколог]]&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;
#[[Әлкей Марғұлан]] 
#[[Шоқан Уәлиханов]]
#

''Қоғамдық ғалымдар''
#[[Әл-Фараби]] (872 - 950) ғалым, философ, математик

==Кәсіпкерлер==
#[[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаев]] (1966 жылы 10 қыркүйек, Алматы)
#[[Қайрат Советайұлы Боранбаев|Қайрат Боранбаев]] (1966 жылы 22 қыркүйекте туған)

==Журналистер==
* [[Оралхан Бөкей]]
* [[Шерхан Мұртаза]]
* [[Фариза Оңғарсынова]]
* [[Темірхан Медетбек]]
* [[Сағат Әшімбаев]]
* [[Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева|Алма Қыраубаева]]
* [[Әлібек Тауасаров]] 
*Бейсен Құранбек

==Ақындар және жазушылар==
#[[Абай Құнанбайұлы]] (1845-1904)
#[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] (1858-1931)
#[[Мұхтар Әуезов]] 
#[[Ғабит Мүсірепов]] 
#[[Бауыржан Момышұлы]] (24-желтоқсан 1910 — 10-маусым 1982)
#[[Мұхтар Шаханов]] (2.07.1942 жылы туған)
#[[Әлихан Бөкейханов]] (1866—1937)
#[[Ғабит Мүсірепов]] (1902-1985)
#[[Сәкен Сейфуллин]] (1894-1938)
#[[Ахмет Байтұрсынұлы]] (5-қыркүйек 1872-жыл, қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы Сарытүбек ауылы – 8-желтоқсан 1937, Алматы қаласы)
#[[Мағжан Жұмабаев]] (25-маусым 1893, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Мағжан Жұмабай ауданы, Сасықкөл жағасы – 19-наурыз 1938, Алматы)
#[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] (9 ақпан 1931, Алматы облысы, Райымбек ауданы Қарасаз - 27 наурыз 1976, Алматы)
#[[Сәбит Мұқанов]] (1900-1973)
#[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин|Мұхтар Мағауин]] (2 ақпан 1940, Баршатас ауылы, Аягөз ауданы, Шығыс Қазақстан облысы)
#[[Әбіш Кекілбайұлы]]
#[[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек|Ақселеу Сейдімбек]] (12 желтоқсан 1942, Атасу ауылы, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы - 16 қыркүйек 2009 жыл, Астана)

==Әншілер==
#[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]] (1957-жылы 28-қазанда туған)
#[[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев]] (1940-жылы туған)
#[[Мейрамбек Бесбаев]] (1976 жылы 8-қарашада туған)
#[[Сәкен Майғазиев]] (1975-жылы 1-қаңтарда туған)
 
== Галерея ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Tokaev.jpg|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
File:Assan_Bazayev.jpg|[[Асан Базаев]]
File:Shamshi Qaldayaqov.jpg|[[Шәмші Қалдаяқов]]
File:Talgat Musabayev.jpg|[[Талғат Мұсабаев]]
File:Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg|[[Мұхтар Шаханов]]

File:Yussupova.jpg|[[Әлия Мақсұтқызы Жүсіпова]]
File:Dariga Nazarbayeva.jpg|[[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева]]
File:Absattar Derbisali.png|[[Әбсаттар Бағысбайұлы Дербісәлі]]
File:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|[[Марат Тәжин]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://expat.nursat.kz/?3201 Қазақстанның ұлы тұлғалары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904080150/http://expat.nursat.kz/?3201 |date=2009-09-04 }}

{{Commons|Category:List of Kazakhs}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{бастама}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>i7yqhqccin0rogoj2kwb3hifo5ck3f6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629108</id>
      <parentid>3629107</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T06:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12927" sha1="2bbhylppq1wrgkhpxq9vqwvxusj2gm4" xml:space="preserve">Бұл '''танымал [[Қазақтар]] тізімі'''.

Қазақтар тізімі бірінші кезекте беделділігі бойынша (Беделділігі Қазақ Уикипедиясындағы тұлға мақаласы бойынша анықтаған), екіншіде хронологиялық тәртіпте, үшіншіде алфавиттік ретте тізімделген және Қазақ Уикипедиясына енбеген тұлғалар тізімге енбеген. Бір тұлға бірден көп бөлімге жатқызуға болады.  Мысалы [[Бауыржан Момышұлы]] батыр әрі ақын.

==Мемлекет басшылары==
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]] [[Керей хан]] (15 ғасырдың 70-жылдарының бас кезі) [[Қазақ хандығы]]н құрушы және көшбасшысы (1465 — 1474)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Жәнібек хан]] (?), [[Қазақ хандығы]]н құрушы және көшбасшысы (1473 — 1480)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Бұрындық хан]] (?) (1480-1511 ж.ж. билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Қасым хан]] (1445—1518) Қазақ хандығының ханы(1511 — 1518)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Мамаш хан]] (?) (1521—1522 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тайыр хан]] (?) (1523—1533 билік құрған)
#[[Бұйдаш хан]] (?) (1533 — 1538 билік құрған)
#[[Тоғым хан]] (?)(1533—1537 билік құрған)
#[[Ахмет хан]] (?) (1533—1535) Сырдария маңында билік құрған 
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Хақназар хан]] (?) (1538—1580 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Шығай хан]] (?) (1580—1582 жж.) билік құрған
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тәуекел хан]] (?) (1583-1598 жылдары билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Есім хан]] (1598—1628) Хандық құрған жылдары (1598 — 1628)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Есімұлы Жәнібек хан]] (?) (1628 -1643 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Салқам Жәңгір хан]] (?-1652) (1643 — 1652 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Батыр хан]] (1652-1680 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Тәуке хан]] (1626-1718) (1680 — 1715 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Қайып хан]] (1715—1718 билік құрған)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Болат хан]] (?-1723) (1718-1729 билік құрған) 
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Әбілмәмбет хан]] (шамамен 1690 жылдың соңы — 1771, Түркістан) (1730 — 1771 билеген)
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Абылай хан]] (1711 - 1781) 18-ші Қазақ ханы (1733—1737) Орта жүздің ханы
#[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px|Қазақ хандығының туы]][[Кенесары хан]] (1802 - 1847), Қазақ ханы, Орта жүз ханы (1841 - 1847)
#[[Әбілхайыр хан]] (1693 — 12.08.1748) 1718—1748 жж. билік құрған Кіші жүз ханы
#[[Дінмұхамет Қонаев]](1912—1993) 
#[[Нұрсұлтан Назарбаев]] (1940-жылы туған) Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті
#[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов|Жұмабай Шаяхметов]]
#[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] (1953 жылы мамырдың 17 туған)

==Билер==
#[[Төле би]] (Төле Әлібекұлы) (1663 – 1756) – қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Ұлы жүздің бас биі
#[[Қазыбек би]] (Қазыбек Келдібекұлы) (1665 -1765) қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Орта жүздің бас биі
#[[Әйтеке би]] (Әйтеке Байбекұлы) (1644 -1700 жж.) қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Кіші жүздің бас биі

==Жыраулар==
#[[Ақтамберді Сарыұлы]] Ақтамберді жырау (1675 - 1768) [[жырау]], қолбасы, қазақтың көне жыраулық мектебінің белді өкілі, [[дипломат]]
#[[Қазтуған Сүйінішұлы]] (1420, қазіргі [[Астрахан облысы]] Красный Яр қала маңы - қ.б.ж.б.) - жырау.
#[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] (1465 — 1560 жылы ш.) — жырау 
#[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] (1668—1781) — 18 ғ. жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық соғысын ұйымдастырушысы [[Абылай хан]]ның ақылшысы.
#[[Доспамбет жырау]]&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; (1490, қазіргі [[Ресей Федерациясы]], Ростов облысы, Азау қаласы — 1523, Астрахан маңы) — жырау, қолбасшы, батыр.

==Саясаткерлер және қоғам қайраткерлері==
#[[Мұстафа Шоқай]] (1890-1941)
#[[Оспан батыр]] (1899-1951)
#[[Олжас Сүлейменов]] (1936 мамырда дүниеге келген )
#[[Сайран қажы Қадырұлы]] (1955-жылы  дүниеге келген )
#[[Қанат Саудабаев]] (1946-жылы дүниеге келген ) ҚР-ның Мемлекеттік хатшысы.
#[[Даниял Ахметов]] (1954 ж. маусымның 15-і)
#[[Марат Тәжин]] (1960 ж. сәуірдің 8-інде)
#[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] (1953 жылы мамырдың 17 туған)

==Философтар==
#[[Әл-Фараби]] (870 - 950 ж. ш.)
#[[Абай Құнанбайұлы]] (1845-1904) 
#[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] (1858-1931)
#[[Қожа Ахмет Ясауи]] (1093 ж.ш., кейбір деректерде 1103, 1041, Сайрам (Исфиджаб) — 1166 ж. Түркістан (Иасы))

==Әскери атағы бойынша==
#[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] (1922-1944)
#[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] (1924-1944) мерген
#[[Талғат Бигелдинов]] (1922 тамызда туған) ұшқыш
#[[Рақымжан Қошқарбаев]] (1924 —1988 жж.) барлаушы
#[[Бауыржан Момышұлы]] (1910 - 1982) Гвардия полковнигі 
#[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] (1951-жылы туған) ғарышкер
#[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] — қазақтың тұңғыш ғарышкері, Кеңес Одағының Батыры (1988), Қазақстан Республикасының Халық Қаһарманы (1995),

==Ғалымдар==
''Қолданбалы және жаратылыстану ғалымдары''

#[[Қаныш Сәтбаев]]  инженер, геолог, Ғылым Академиясының президенті
#[[Сәрсен Аманжолов]] (1903 - 1958), лингвист [[түріколог]]&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;
#[[Әлкей Марғұлан]] 
#[[Шоқан Уәлиханов]]
#

''Қоғамдық ғалымдар''
#[[Әл-Фараби]] (872 - 950) ғалым, философ, математик

==Кәсіпкерлер==
#[[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаев]] (1966 жылы 10 қыркүйек, Алматы)
#[[Қайрат Советайұлы Боранбаев|Қайрат Боранбаев]] (1966 жылы 22 қыркүйекте туған)

==Журналистер==
* [[Оралхан Бөкей]]
* [[Шерхан Мұртаза]]
* [[Фариза Оңғарсынова]]
* [[Темірхан Медетбек]]
* [[Сағат Әшімбаев]]
* [[Алма Мүтәліпқызы Қыраубаева|Алма Қыраубаева]]
* [[Әлібек Тауасаров]] 
*Бейсен Құранбек

==Ақындар және жазушылар==
#[[Абай Құнанбайұлы]] (1845-1904)
#[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] (1858-1931)
#[[Мұхтар Әуезов]] 
#[[Ғабит Мүсірепов]] 
#[[Бауыржан Момышұлы]] (24-желтоқсан 1910 — 10-маусым 1982)
#[[Мұхтар Шаханов]] (2.07.1942 жылы туған)
#[[Әлихан Бөкейханов]] (1866—1937)
#[[Ғабит Мүсірепов]] (1902-1985)
#[[Сәкен Сейфуллин]] (1894-1938)
#[[Ахмет Байтұрсынұлы]] (5-қыркүйек 1872-жыл, қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы Сарытүбек ауылы – 8-желтоқсан 1937, Алматы қаласы)
#[[Мағжан Жұмабаев]] (25-маусым 1893, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Мағжан Жұмабай ауданы, Сасықкөл жағасы – 19-наурыз 1938, Алматы)
#[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] (9 ақпан 1931, Алматы облысы, Райымбек ауданы Қарасаз - 27 наурыз 1976, Алматы)
#[[Сәбит Мұқанов]] (1900-1973)
#[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин|Мұхтар Мағауин]] (2 ақпан 1940, Баршатас ауылы, Аягөз ауданы, Шығыс Қазақстан облысы)
#[[Әбіш Кекілбайұлы]]
#[[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек|Ақселеу Сейдімбек]] (12 желтоқсан 1942, Атасу ауылы, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы - 16 қыркүйек 2009 жыл, Астана)

==Әншілер==
#[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]] (1957-жылы 28-қазанда туған)
#[[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев]] (1940-жылы туған)
#[[Мейрамбек Бесбаев]] (1976 жылы 8-қарашада туған)
#[[Сәкен Майғазиев]] (1975-жылы 1-қаңтарда туған)
 
== Галерея ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Tokaev.jpg|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
File:Assan_Bazayev.jpg|[[Асан Базаев]]
File:Shamshi Qaldayaqov.jpg|[[Шәмші Қалдаяқов]]
File:Talgat Musabayev.jpg|[[Талғат Мұсабаев]]
File:Muhtar Shaxan Kazak poet.jpg|[[Мұхтар Шаханов]]

File:Yussupova.jpg|[[Әлия Мақсұтқызы Жүсіпова]]
File:Dariga Nazarbayeva.jpg|[[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева]]
File:Absattar Derbisali.png|[[Әбсаттар Бағысбайұлы Дербісәлі]]
File:Kazakh FM Marat Tazhin.jpg|[[Марат Тәжин]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{бастама}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://expat.nursat.kz/?3201 Қазақстанның ұлы тұлғалары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904080150/http://expat.nursat.kz/?3201 |date=2009-09-04 }}

{{Commons|Category:List of Kazakhs}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>2bbhylppq1wrgkhpxq9vqwvxusj2gm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тюнинг (автомобиль)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204427</id>
    <revision>
      <id>3629116</id>
      <parentid>1821519</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ Уикилендірілсін деп белгіледі ([[УП:БЕЛГІ|белгілегіш]])</comment>
      <origin>3629116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1471" sha1="q4lrrhsu7x6lfnotveyxwbp2427he81" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}
{{мағына|Тюнинг}}

&lt;div class=&quot;thumb tright thumbinner&quot;&gt;
{| style=&quot;margin:0; padding:0; background-color:transparent;&quot;
|- class=&quot;thumbcaption&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Audi TT]] мысалындағы тюнинг:
|-
| [[File:Audi tt.jpg|x170px|rand|&amp;nbsp;]]
| [[File:Audi TT Sport Edition.jpg|x170px|rand|&amp;nbsp;]]
|- class=&quot;thumbcaption&quot;
| Audo TT 8N сериялық моделі
| Тюнигтен өткеннен кейінгі көрінісі
|}
&lt;/div&gt;

'''Автомобиль тюнингі''' ('''''tuning''''' ''ағылшыншадан баптау'') - әдеттегі [[Автомобиль|автомобильдің]] зауыттық сипаттамаларын жақсартуға ([[Қозғалтқыш|қозғалтқыштың]] қуаттылығын арттыру, [[Тежеуіш|тежеу жүйесінің]] тиімділігін көтеру т.б.) немесе ерекше [[стиль]] беруге (салонның ішкі және сыртқы көрінісін әрлендіру, сапалы музыка құрылғыларын орнату т.б.) бағытталған одан әрі жетілдіру барысы. Автомобиль кемелдендіруді мақсат тұтқан көптеген ынтагерлерге '''тюнинг''' хобби немесе кәсіптік қызмет болып табылады.

[[Санат: Автомобиль]]</text>
      <sha1>q4lrrhsu7x6lfnotveyxwbp2427he81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629117</id>
      <parentid>3629116</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <origin>3629117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1501" sha1="52bjgeo222tonqtk4pkqcvivk2pwffr" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}
{{мағына|Тюнинг}}

&lt;div class=&quot;thumb tright thumbinner&quot;&gt;
{| style=&quot;margin:0; padding:0; background-color:transparent;&quot;
|- class=&quot;thumbcaption&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | [[Audi TT]] мысалындағы тюнинг:
|-
| [[File:Audi tt.jpg|x170px|rand|&amp;nbsp;]]
| [[File:Audi TT Sport Edition.jpg|x170px|rand|&amp;nbsp;]]
|- class=&quot;thumbcaption&quot;
| Audo TT 8N сериялық моделі
| Тюнигтен өткеннен кейінгі көрінісі
|}
&lt;/div&gt;

'''Автомобиль тюнингі''' ('''''tuning''''' ''ағылшыншадан баптау'') - әдеттегі [[Автомобиль|автомобильдің]] зауыттық сипаттамаларын жақсартуға ([[Қозғалтқыш|қозғалтқыштың]] қуаттылығын арттыру, [[Тежеуіш|тежеу жүйесінің]] тиімділігін көтеру т.б.) немесе ерекше [[стиль]] беруге (салонның ішкі және сыртқы көрінісін әрлендіру, сапалы музыка құрылғыларын орнату т.б.) бағытталған одан әрі жетілдіру барысы. Автомобиль кемелдендіруді мақсат тұтқан көптеген ынтагерлерге '''тюнинг''' хобби немесе кәсіптік қызмет болып табылады.

{{Дереккөзі жоқ}}
[[Санат: Автомобиль]]</text>
      <sha1>52bjgeo222tonqtk4pkqcvivk2pwffr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петерзаурах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205621</id>
    <revision>
      <id>3628966</id>
      <parentid>3628258</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4825" sha1="niv7seo39mzi6jnvims3eg1ajfy6hgh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Петерзаурах 
 |шынайы атауы            = Petersaurach 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Petersaurach COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=17 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=45 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ансбах 
 |кестедегі аудан         = Ансбах (аудан){{!}}Ансбах 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 16 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Луц Эгерер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 41,80 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 442 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 4964 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 098 72 
 |пошта индексі           = 91580 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = AN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 5 71 190 
 |ортаққордағы санаты     = Petersaurach 
 |сайты                   = http://www.petersaurach.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Петерзаурах''' ({{lang-de|Petersaurach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Орталық Франкония (округ)|Орталық Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ансбах (аудан)|Ансбах]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4964 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 41,80 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 5 71 190''. Муниципалитеттің басшысы — Луц Эгерер.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 16 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.petersaurach.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Ансбах ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>niv7seo39mzi6jnvims3eg1ajfy6hgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боббау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209405</id>
    <revision>
      <id>3628803</id>
      <parentid>2949105</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4511" sha1="qovxm32uqepagmmunsur5j0ggj0q65s" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Боббау 
 |шынайы атауы            = Bobbau 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  DE-ST 15-0-82-015 Bobbau COA.png
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=42 |lat_sec=41 
  |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=16 |lon_sec=59 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Саксония-Анхальт 
 |кестедегі аймақ         = Саксония-Анхальт 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Биттерфельд 
 |кестедегі аудан         = Биттерфельд (аудан){{!}}Биттерфельд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 2 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Дитер Ульман 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,94 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 75-89 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1661 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 03494 
 |пошта индексі           = 06766 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ABI 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 15 0 82 020 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.bobbau.de.vu/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Боббау''' ({{lang-de|Bobbau}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Биттерфельд (аудан)|Биттерфельд]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1661 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006). Алып жатқан жер аумағы 7,94 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 0 82 020''. Муниципалитеттің басшысы — Дитер Ульман.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bobbau.de.vu/ Ресми сайты]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061203023854/http://www.bobbau.de.vu/ |date=2006-12-03 }}

{{Саксония-Анхальт аудандары}}
{{Германия:Биттерфельд ауданы:Қалалар}}
{{SaxonyAnhalt-geo-stub}}

[[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]]</text>
      <sha1>qovxm32uqepagmmunsur5j0ggj0q65s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хаттенхофен (Бавария)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210787</id>
    <revision>
      <id>3628969</id>
      <parentid>3628640</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4889" sha1="liz9htqj4ndtwv44m1hfe7oy9m3ndpb" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Хаттенхофен (Бавария) 
 |шынайы атауы            = Hattenhofen (Bayern) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Hattenhofen (Bayern) COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=13 |lat_sec=11 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=7 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Фюрстенфельдбрук 
 |кестедегі аудан         = Фюрстенфельдбрук (аудан){{!}}Фюрстенфельдбрук 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Матиас Эттенбергер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,17 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 556 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1379 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 08145 
 |пошта индексі           = 82285 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = FFB 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 1 79 128 
 |ортаққордағы санаты     = Hattenhofen (Bavaria) 
 |сайты                   = http://www.hattenhofen-haspelmoor.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Хаттенхофен (Бавария)''' ({{lang-de|Hattenhofen (Bayern)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Бавария (округ)|Жоғарғы Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Фюрстенфельдбрук (аудан)|Фюрстенфельдбрук]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1379 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&amp;sequenz=tabelleErgebnis&amp;selectionname=12411-009r&amp;sachmerkmal=QUASTI&amp;sachschluessel=SQUART04&amp;startjahr=2010&amp;endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 7,17 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 1 79 128''. Муниципалитеттің басшысы — Матиас Эттенбергер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.hattenhofen-haspelmoor.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Фюрстенфельдбрук ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>liz9htqj4ndtwv44m1hfe7oy9m3ndpb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бруклин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220317</id>
    <revision>
      <id>3629060</id>
      <parentid>3588030</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T00:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3629060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18727" sha1="e131bks7h26twuddnwusseh1azlsig7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[:en:Borough (New York City)|Нью-Йорк район]]ы
 |қазақша атауы           = Бруклин
 |шынайы атауы           = Kings County
 |сурет                  = [[Сурет:Brooklyn view from south seaport.jpg|290px]]
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = АҚШ
 |елтаңба                 = Seal of Brooklyn, New York.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  =
 |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 41|lat_sec = 34
 |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 59|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = штат
 |аймағы                   = Нью-Йорк (штат){{!}}Нью-Йорк
 |кестедегі аймақ         =
 |аудан түрі              = қала
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = Нью-Йорк
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Нью-Йорк аудандық президенті{{!}}Президенті
 |басшысы                   = [[Марти Марковиц]]
 |құрылған уақыты         =
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 251
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2 567 098
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 14 037,1
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = -5
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 112xx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         =  
 |идентификатор түрі      =
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Brooklyn, New York City
 |сайты                   = http://www.brooklyn-usa.org/
 |сайт тілі               = en
|add1n= картада
|add1= [[Сурет:Brooklyn Highlight New York City Map.png|200px|center]]
}}

'''Бруклин''' ({{lang-en|Brooklyn}}) — [[Нью-Йорк]] қаласының ең тығыз қонысталған ауданы. Тұрғындар саны 2,5 млн (2009ж). [[Лонг-Айленд]] аралының батыс бөлігінде орналасқан. Бруклин атауы [[Нидерланд]]тағы [[Брёкелен]] қаласының құрметіне берілген.

== Тарихы ==
Бруклин қаласы алғашында Лонг-Айленд аралының Ист-Ривер жағалауында орналасқан Брёкелен атты голландық ауыл болған.

Лонг-Айлендтың батыс жиегіне  канарси тайпасының америкалық үндістері қоныс аударды, себебі олардың жерлерін Жаңа Зеландия басып алды. Голландық Вест-Инд компаниясы осы аумақта алты қаланың негізін қалады. Олардың ағылшынша атаулары мынадай болды:
* Gravesend (1645);
* Brooklyn / «Breuckelen» (1646);
* Flatlands / «New Amersfoort» (1647);
* Flatbush / «Midwout» (1652);
* New Utrecht (1657) [[Утрехт]] қаласының құрметіне аталды;
* Bushwick / «Boswijck» (1661).

[[1664]] жылы ағылшындар [[Жаңа Нидерланд]]ны жаулап алып, Бруклиннің барлық қоныстары Нью-Йорк отарының бір бөлшегі болып қалды. Олар біртіндеп кеңейе бастап, [[1854]] жылы Бруклин қала деген атқа ие болды. Бруклин [[Нью-Йорк]] қаласының бөлігі болғанымен, ол өзі жеке тұрған қала сияқты көрінеді.

«... „Үлкен Нью-Йорктың“ құрылуна дейін, [[1898]] Бруклин [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың халық саны бойынша Нью-Йорк округінен кейін (Манхэттон) екінші ірі қаласы болды.&lt;ref&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-CONTEXT=gct&amp;-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&amp;-redoLog=false&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=&amp;-format=US-25|US-25S&amp;-_lang=en &quot;Population, Housing Units, Area, and Density: 2000&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805225222/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-CONTEXT=gct&amp;-mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1_US9&amp;-redoLog=false&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=&amp;-format=US-25%7CUS-25S&amp;-_lang=en |date=2011-08-05 }}, АҚШ халық санағы бюросы. Мамыр 11, 2007.&lt;/ref&gt; Бұрынғы муниципалитеттің кішкентай емес (және бостың қасы) ғимараты түкке тұрмайды. [[Бруклин мұражайы]]н сала бастағанда, ол [[Лувр]]дан да үлкен болады деп болжаған...». Нью-Йоркпен бірігу туралы референдумде Бруклин сайлаушыларының 51 % екі қаланың бірігуін қалады. Бүгінгі күнге дейін көптеген жергілікті қоғамшылдар өткен сайлауды үлкен қатклік деп есептейді.

== Бруклин орталығы ==
[[Сурет:BehindBoroughHall.jpg|thumb|200px|Бруклиннің орталығында]]
Орталық ауданы қаланың солтүстік-батыс бөлігінде орналасады. Бруклин тәуелсіз қала болғанда бұл аудан оның мәдениет және іскерлік орталығы болған. Осындай қалпында ол 1898 жылы Нью-Йорк қаласының құрамына кіргенге дейін сақталды. Қазір бұл кеңістік жаңадан жоспарлау астында және Бруклин муниципалитеті (Боро-Холл) мен Бруклиннің әділет Үйі орналасқан ікерлік орталыққа айналу үстінде. Ауданның назар аударарлық орындарына Фултон стриттегі (Fulton Street) сауда орталығын, Бруклиндік Музыка Академиясы мен Нью-Йорк транспортының музейін қосып кетуге болады. Бруклин Манхэттенмен Бруклин, Манхэттен және Вильямсбург көпірлерімен, сонымен қатар Нью-Йорк жер асты қалалық электрлік темір жол бағыттарымен қатынасады.

Алғашында бұл аумақ метоаки тайпасының америкалық үнділерімен қоныстандырылды. 1600 жылы голландықтар осы жердегі билікті өз қолдарына алып, оны  «Брёкелен» деп атады, бұл сөз «бүгілме сызық» дегенді білдіреді. 1814 жылға дейін  Бруклиннің орталығы мен Бруклин-Хайтс тығыз қоныстандырылды, неге десеңіз бұл жерде Манхэттенмен өте ыңғайлы паромды хабарлама боып тұрды. Бұдан кейін Бруклин-Хайтс (Бруклин Шыңдары) Манхеттеннің тұңғыш серігі болып, ал Бруклиннің орталығы - Бруклиннің іскерлік орталығына айналды.
[[Сурет:AdamsStreetRU.jpg|thumb|200px|Бүгінгі Адамс Стрит]]
Нью-Йорк қаласына бұл аумақ 1935 жылы өтті. Мұнда Ұлы депрессия кезінде демонтаждалған көптеген үйлер мен жер үстіндегі темір жол қатынас жолдары болды.
Темір жолдарының орнына құрылысшылар Бруклин көпіріне бағытталған автожолдарын төседі.

Бүгінгі күні Бруклиннің орталығында тарихи орындар, ірі компания ғимараттарынан басқа  жаңа бизнес орталықтары мен комерциялық компания орындары белсенді салынып жатыр. Сонда да бұл орталық өзінің тарихи келпін жоғалттқан жоқ.

===  Тарихи Бруклин-Хайтс ауданы  ===
Бруклин Даунтаунының қасында орналасады, Court, Cadman Plaza (шығысында), Atlantic Avenue (оңтүстігінде) көшелерімен шектеседі, оның солтүстік бөлігі Бруклин және Манхэттен көпірлерімен тіреледі. Шағын ауданның батыс бөлігі таңқаларлық променад орналасқан Ист-Ривер жағалауында жатыр. Бруклин-Хайтстың әр махалласында виктория дәуірінен сақталып қалған көркем тасты үйлер бар. Бұл шағын ауданда әр түрлі сәулет өнерінің үлгілері кездеседі. Мысалы XIX ғасырдың басындағы федералды түрдегі, псевдогрекше және псевдоготикалық үлгідегі, сонымен қатар қоңыр тастан жасалған итальяндық үйлер бар. Пьерпойнт Стрит пен Пьерпойнт Лэйндегі кейбір үйлер нағыз алпауыт қожалығы болып табылады. Бруклин-Хайтстағы үйлер 1965 жылы Нью-Йорк қаласының сәулетті ескерткіштерінің сақталуы туралы заңның астында болды. .

Қажылардың плимуттік шіркеуі Бруклин-Хайтста орналасады.

Шағын ауданды шығыс жағынан шектейтін променад 1953 жылы сол уақытқа дейін салынып қойған екі қабатты Бруклин — Куинс автомагистралінің үстінде пайда болды. Променад өзімен екі қабатты автожолдың үстінде орналасқан күнқағарды көрсетеді. 1953 жылға дейін ол жерде жай ғана еңістер болды. Променадтың  үстінен Манхэттеннің еліктіргіш көрінісі көздің жауын алады. Әрбір шілденің 4-ші күні АҚШ-тың Тәуелсіздік Күніне байланысты жасалатын отшашуларды көру үшін көптеген саяхатшылар променадқа келеді. Променадтың шығыс бөлігінде көптеген орындықтары бар керемет жасыл жол ұйымдастырылады. Бұл демалыс үшін арналған ғажап орын.

===  Проспект парк  ===
Бруклиннің орталығында орналасқан, дәлірек айтсақ Флатбуш-авенюде. Огда күркелер, мұражайлар, стадиондар, тоғандар бар. Проспект-паркта үлкен шалғындық алаң бар. Сонымен қатар бұл жерде кеңсе жайы мен 175 адамға арналған зал және жануарлар саябағы бар серуеншілер үйі орналасқан. Проспект-парк  [[Олмстед, Фредерик Лоу|Фредерик Олмстед]] пен [[Вокс, Калверт|Калверт Вокс]] деген сәулетшілермен жобаланған.

== Бруклиннің жағажайы ==
[[Сурет:SouthEastBrooklyn.jpg|thumb|200px|Бруклиннің оңтүстік-шығыс жағажайы]]
Бруклин солтүстігінде [[Гудзон]] өзенімен, ал батыс жағында - Нарроуз шығанағымен, кейін Верезано көпірінен оңтүстікке қарай  «төменгі Нью-Йорк шығанағымен»
шайылып жатыр. Бруклиннің оңтүстік жағажайы Атлант мұхитымен жуылып жатыр. Батысқа - бұл ашық мұхит, мұнда Брайтон-Бич орналасқан. Одан әрі шығысқа қарай Бруклиннің оңтүстік жағажайы Ямайка шығанағымен шайылады. Дәл осы шығанақтың аумағында Бруклиннің көптеген фаунасы мен флорасы сақталған, сол себепті осы орындар Gateway National Recreation Area қорығының бір бөлігі болып табылады.

== Кони-Айленд ==
Бруклиннің ең оңтүстігіндегі шетінде [[Кони-Айленд (АҚШ)|Кони-Айленд]] (''Coney Island'' — бұрмаланған [[Нидерланд тілі|Нидерландқ]] ''Konijn Eiland'' — ''Қоян аралы'').
Брайтон-Бичтен басталатын променад Кони-Айландқа дейін жетеді. Жағажайдың бойында ауданның басты магистральдерінің бірі - Surf Avenue өтеді.

=== Аквариум ===
Бруклиндік аквариум  [[Атлант мұхиты]]ның жағалауында, Surf Avenue-де орналасқан. Аквариум мұхиттан жағажай мен жиек бойымен өтетін ағаш [[променад]]пен ({{lang-en|Board walk}}) бөлінген. Аквариумде бірнеше павильон мен балықтар қатысатын цирк сеантері болатын бассейндер бар.

=== Famous Nathan’s ===
Surf Avenue-ден кейін әлемге атымен әйгілі  Famous Nathan’s дәмханасы бар. Бұл дәмханада [[хот-дог]] жеуден әлем чемпионаты өтеді.

=== Аттракциондар саябағы ===
Променад пен Surf Avenue-дің арасында, жағажайда көзбен шолу дөңгелегі мен парашют мұнарасы кіретін аттракциондар паркі орналасқан.

== Бруклиннің жолдары мен көпірлері ==
[[Сурет:Brooklyn Bridge Manhattan.jpg|thumb|200px|Бруклин көпірі]]
[[Манхэттен]]нен Бруклинге 3 көпір жалғанып жатыр, олар: Бруклин көпірі, Манхэттен көпірі және Вильямсбург көпірі. «Бруклин-Квинс-Экспрессвэй» тас жолы осы екі ауданның арасындағы көліктер, жүк автомобильдер, автобус және т.б. үшін тез байланысты қамтамасыз етеді. Бұл жол нөмір 278 тас жолының бір бөлігі. Жолдың оңтүстік шегінде - Верразано көпірі. Бұл көпір Бруклин мен Статен-Айленд аудандарын жалғайды.

== Жолаушылар тасымалы ==
Бруклин арқылы Нью-Йорк метрополитенінің бірнеше жолдары өтеді. Олардың арасындағы 2, 3, 4, 5, A, C, B, D, F, J, M, N, R, Q, L және G жолдары Манхэттенмен байланыс үшін тура бірнеше аялдамасы бар Квинске барады. Негізгі орын ауыстыратын түйіндер Jay St/Boro Hall, Atlantic Avenue/Pacific St және DeKalb Avenue станцияларында орналасады. Бруклин халқының 92,8 % Манхэттенге тәулігіне 24 сағат және аптасына 7 күн жұмыс істейтін метро арқылы жетеді.
* Ауданда 56 автобус бағдары бар. Бруклиннің автобустік желісі ауданның әрбір бұрышын бүркейді. Сонымен қатар мұнда бірнеше автобустық жылдам бағдар бар. Және де Бруклинге таксимен жетуге болады.   
* Бруклинде Лонг-Айлендтің қала сыртындағы бөлігіне апаратын электрпойыздары шығатын қала маңайындағы темір жол вокзалы бар.

== Дереккөздер ==
{{references}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commonscat|Brooklyn, New York City}}
* [http://www.brooklyn-usa.org/index.htm Бруклин басшысының (президенті) ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017234533/http://brooklyn-usa.org/index.htm |date=2010-10-17 }}

[[Санат:Бруклин]]
[[Санат:Нью-Йорк]]</text>
      <sha1>e131bks7h26twuddnwusseh1azlsig7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бургос (провинция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220678</id>
    <revision>
      <id>3629089</id>
      <parentid>2976698</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3629089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5182" sha1="lfta847a0szdcgwa26pozzzsfgpmw4r" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Испания}}
 |Қазақша атауы   = Бургос
 |Шынайы атауы    = Burgos
 |Елтаңба         = Province of Burgos Coat of arms (Oficial version).png
 |Ту              = Flag Burgos Province.svg
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = [[Испания]]
  |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 23 |lat_sec = 
  |lon_dir = W |lon_deg = 3 |lon_min = 40 |lon_sec = 
  |region         = ES
  |type           = 
  |деңгей         = 2
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = провинция 
 |Кіреді          = [[Кастилия және Леон]]
 |Енеді           = 
 |Астанасы        = [[Бургос]]
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = 
  |Басшының түрі         = Президент
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 361 мың
  |Санақ жылы                    = 2005
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 36
  |Тығыздығы                     = 26
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = 
  |Конфессионалдық құрамы        = 
 |Жер аумағы                     = 14&amp;nbsp;022 
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 12
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Ендік                          = 
 |Бойлық                         = 
 |Карта                          = Provmap-burgos.png
 |Карта ені                      = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = 
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = ES-BU
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = http://www.diputaciondeburgos.es/
 |Commons санаты                 = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}

'''Бургос''' ({{lang-es|Burgos}}) — [[Кастилия және Леон]] автономды бірлестігіне кіретін, [[Испания|Испанияның]] солтүстігінде орналасқан провинция. Административті орталығы — [[Бургос]] қаласы.

== Географиясы ==
Территориясы 14&amp;nbsp;022 км². (12-ші орын). Негізгі өзендері — [[Эбро (река)|Эбро]] және [[Дуэро (река)|Дуэро]].

== Халқы ==
Халқы — 361 мың адам ([[2005]] ж. мәліметтер).

== Административті құрылым ==
[[Бургос муниципалитеттері|Бургос муниципалитеттерінің тізімі]]
[[Сурет:Mapa Comarcas de Burgos.PNG|left|thumb|Бургос аудандары:
{{Legend|#0000AA|[[Мериндадес]]}}
{{Legend|#CCFF00|[[Ла-Буреба]]}}
{{Legend|#AA0000|[[Эбро (комарка)|Эбро]]}}
{{Legend|#808000|[[Парамос (комарка)|Парамос]]}}
{{Legend|#FF0000|[[Одра-Писуэрга]]}}
{{Legend|#00AA00|[[Альфос-де-Бургос]]}}
{{Legend|#D4AA00|[[Монтес-де-Ока (комарка)|Монтес-де-Ока]]}}
{{Legend|#892CA0|[[Арланса (комарка)|Арланса]]}}
{{Legend|#D40055|[[Сьерра-де-ла-Деманда (комарка)|Сьерра-де-ла-Деманда]]}}
{{Legend|#008080|[[Рибера-дель-Дуэро]]}}]]

== Сілтемелер ==
* [http://www.diputaciondeburgos.es/ Провинция кеңесі]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.provinciadeburgos.com/ El portal de la provincia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171231152224/http://www.provinciadeburgos.com/ |date=2017-12-31 }}
* [http://www.todoburgos.com/ Todoburgos.com El portal de Burgos]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Испания провинциялары}}
{{Бургос муниципалитеттері}}

[[Санат:Бургос]]</text>
      <sha1>lfta847a0szdcgwa26pozzzsfgpmw4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ерлан Тынымбайұлы Қарин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220793</id>
    <revision>
      <id>3628818</id>
      <parentid>3628369</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3628818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23260" sha1="8uoxzxka6yk0730mqwxf56upc85dm3v" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Ерлан Қарин
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           =Erlankarin.jpg
| Сурет ені    = 
| Атауы            = Қарин, 2019 жыл

| Титулы             = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары
| Басқара бастады    = 30 маусым 2026 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады  = 
| Ту                 = Flag of the President of Kazakhstan.svg
| Ту2                = Flag of Kazakhstan.svg
| Президент          = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізашары            = 
| Ізбасары           = 

| Титулы_2              =[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] 
| Ту_2               =Emblem of Kazakhstan (3D).svg 
| Ту2_2              =Flag of Kazakhstan.svg 
| Басқара бастады_2       = 14 маусым 2022 
| Басқаруын аяқтады_2        = 30 маусым 2026
|Президент_2 = Қасым-Жомарт Тоқаев
| Ізашары_2     = ''лауазым енгізілді'';&lt;br&gt;Мемлекеттік хатшы ретінде өзі 
| Ізбасары_2           = ''лауазым жойылды''

| Титулы_3              =[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік хатшы]]
| Ту_3               =Emblem of Kazakhstan (3D).svg 
| Ту2_3              =Flag of Kazakhstan.svg 
| Басқара бастады_3       =5 қаңтар 
| Басқаруын аяқтады_3        = 14 маусым 2022
|Президент_3 = Қасым-Жомарт Тоқаев
| Ізашары_3     =
[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] 
| Ізбасары_3           = ''лауазым жойылды'';&lt;br&gt;Мемлекеттік кеңесші ретінде өзі

| Титулы_4            =[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] көмекшісі
| Ту_4             =Flag of the President of Kazakhstan.svg
| Ту2_4            =Flag of Kazakhstan.svg 
| Басқара бастады_4     = 30 шілде 2020 
| Басқаруын аяқтады_4    = 5 қаңтар 2022 
|Президент_4 = Қасым-Жомарт Тоқаев

| Титулы_5            =[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]] кеңесшісі
| Ту_5             =Flag of the President of Kazakhstan.svg 
| Ту2_5            =Flag of Kazakhstan.svg 
| Басқара бастады_5     = 5 сәуір 2019 
| Басқаруын аяқтады_5      =30 шілде 2020  
|Президент_5 = Қасым-Жомарт Тоқаев

| Титулы_6            = [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» телерадиокорпорациясының]] басқарма төрағасы
| Ту_6             = 
| Ту2_6            =Qazaqstan logo.svg
| Басқара бастады_6     = 9 ақпан 2017
| Басқаруын аяқтады_6      = 5 сәуір 2019
| Ізашары_6     = [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] 
| Ізбасары_6           = [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]]

| Титулы_7           = [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]]ның директоры
| Ту_7            = 
| Ту2_7            = KISI Logo.jpg
| Басқара бастады_7     = 16 қазан 2014
| Басқаруын аяқтады_7      = 14 ақпан 2017
| Ізашары_7     = [[Болат Қылышбайұлы Сұлтанов|Болат Сұлтанов]] 
| Ізбасары_7           = [[Зарема Каукенқызы Шаукенова|Зарема Шаукенова]]
|Президент_7 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]

| Титулы_8            =[[Аманат (партия)|Нұр Отан партиясының]] стратегиялық даму жөніндегі хатшысы 
| Ту_8             = 
| Ту2_8            = Nur_Otan_logo_(2019-).png
| Басқара бастады_8     = 6 қараша 2008 
| Басқаруын аяқтады_8      = 29 тамыз 2013
|Президент_8 = Нұрсұлтан Назарбаев
| Ізашары_8    = 
| Ізбасары_8           = [[Болат Талапұлы Берсебаев|Болат Берсебаев]] (м.а.)

| Титулы_9              = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі
| Ту_9              =Emblem of Kazakhstan (3D).svg 
| Ту2_9              =Flag of Kazakhstan.svg 
| Басқара бастады_9       = 13 ақпан  
| Басқаруын аяқтады_9        = 6 қараша 2008
|Президент_9 = Нұрсұлтан Назарбаев
| Ізашары_9     = [[Ардақ Дүкенбайұлы Досжан|Ардақ Досжан]]
| Ізбасары_9           = [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]

| Туған күні      = 26.05.1976
| Туған жері     = [[Ақсукент]], {{туғанжері|Сайрам ауданы|Сайрам ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні        = 
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       = 
| Әкесі               = [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин|Тынымбай Қарин]]
| Анасы              =
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = [[Аманат (партия)|Аманат]] (2026 жылға дейін)&lt;br&gt;[[Әділет (партия)|Әділет]] (2026 жылдан бастап)
| Білімі        = 1. [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]&lt;br&gt;2. [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]]
| Мамандығы    = тарих және география пәнінің мұғалімі, саясаттанушы
| Қолтаңбасы           = 
| Commons            = 
| Марапаттары            ={{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{Достық ордені}}}} {{Қатар | {{2 дәрежелі Барыс ордені}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}}} {{Қатар | {{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} | {{Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі үлесі үшін медалі}}}}
| Сайты            =  
}}
'''Ерлан Тынымбайұлы Қарин''' ([[26 мамыр]] [[1976 жыл|1976]], [[Ақсукент]], [[Сайрам ауданы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] Басшысының бірінші орынбасары. Қазақстанның соңғы Мемлекеттік хатшысы (2022) және жалғыз [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесшісі]] (2022–2026). [[Ғылым кандидаты|Саясаттану ғылымдарының кандидаты]].

== Өмірбаяны  ==
Ерлан Қарин [[1976 жыл]]ы [[26 мамыр]]да [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Сайрам ауданы]], [[Ақсукент]] ауылында дүниеге келген. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://camonitor.kz/16914-kakov-istinnyy-potencial-direktora-kisi-erlana-karina.html|title=Каков истинный потенциал директора КИСИ Ерлана Карина?|website=Central Asia Monitor|access-date=2022-06-22}}&lt;/ref&gt; Балалық шағын [[Ақтөбе]] қаласында өткізген.&lt;ref&gt;[https://www.instagram.com/p/CKtwv0NBxfX/ Ерлан Қариннің Instagram желісіндегі жазбасы]&lt;/ref&gt;

[[1997 жыл]]ы Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университетін]] тарих және география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша оқыған. [[1999 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] Философия және саясаттану факультетінің аспирантурасын тәмамдаған. [[Саясаттану|Саясаттану ғылымдарының]] [[ғылым кандидаты|кандидаты]] (диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіндегі ішкі саяси аспектілер»).

1996—1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы №33 орта мектепте тарих және география мұғалімі, Қ. Жұбанов атындағы [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде саясаттану кафедрасында оқытушы болған. Жоғары оқу орнында оқыған кезінде баспасөзде белсенді жұмыс істеді: «Ақтөбе университеті» газетінің бас редакторы, «Диапазон» және «Время по...» газеттерінің саяси шолушысы болды.&lt;ref name=&quot;far&quot;&gt;[https://farabi.university/news/87463 Ерлан Тынымбайұлы Қарин]&lt;/ref&gt;

1998—2000 жылдары Қазақстанның даму институтының Саяси зерттеулер орталығында қызметкер, Мәскеу әлеуметтік институты Алматы филиалының проректоры, Ресей және Қытай институты директорының орынбасары болды.

2000—2003 жылдары Орталық Азия саяси зерттеулер агенттігінің директоры қызметін атқарды. Оған қоса 2002—2003 жылдары Қазақстан Премьер-Министрі [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетовтің]] штаттан тыс кеңесшісі болды.

2000 жылдардың басында [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] арнасында «Халықаралық шолу» бағдарламасын жүргізген, сол жерден өмірлік жарын жолықтырған.
&lt;ref&gt;[https://youtube.com/watch?v=BniRHZUCVCs «Хабарға 30 жыл» деректі фильмі]&lt;/ref&gt;

2003—2004 жылдары Республикалық [[Асар партиясы|«Асар»]] партиясының төрағасы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаеваның]] бірінші орынбасары және Заманауи саясат халықаралық институтының бас директоры болды.

2004—2006 жылдар аралығында Антитеррорлық бағдарламалар орталығының жетекшісі, [[Қырғызстан]] жөніндегі сарапшылар тобының жетекшісі болды.

2006 жылдан 2008 жылға дейін [[Маңғыстау облысы]]ның әкімі [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] қоғамдық және саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі болды.

2008 жылғы ақпан айында президент Нұрсұлтан Назарбаевтың өкімімен Президент әкімшілігі Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды.

2008 жылғы қараша айында партия төрағасы Назарбаевтың қаулысымен [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының стратегиялық даму жөніндегі хатшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымды 2013 жылғы тамыз айында шетелдік тағылымдамаға кеткенше атқарды.

2013—2014 жылдары АҚШ-тағы Вашингтон Университетінің арнайы шақырылған профессоры болды.

2014 жылғы 16 қазан күні Қазақстан Президенті жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Стратегиялық зерттеулер институтының директоры]] болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/erlan-karin-kazakstan-strategiyalyik-zertteuler-institutyin-baskaratyin-boldyi-257498/ Ерлан Қарин Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтын басқаратын болды]&lt;/ref&gt;

2017 жылы 9 ақпанда елдің ең басты мемлекеттік медиа холдингі [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК»]] акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы болып тағайындалды.

Қарин 2019 жылғы қаңтар-маусым аралығында Қазақстанның ұлттық қауіпсіздік қызметі [[Сирия]]да өткізген «Жусан» атты құпия операцияға қатысты.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/244653-erlan-qarin-zhusan-operatsiyasy-turaly-kitap-dgazdy Ерлан Қарин &quot;Жусан&quot; операциясы туралы кітап жазды]&lt;/ref&gt; 2020 жылы аталған операция туралы Қариннің «Жусан» операциясы: Сириядан кімді және неге қайтарды?» атты кітабы жарық көрді.

2019 жылы 5 сәуірде Қазақстан Президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] кеңесшісі, 2020 жылы 30 шілдеде президенттің көмекшісі қызметіне тағайындалып, саяси мәселелермен айналысты.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/erlan-arin-zha-a-yzmetke-ta-ayyndaldy_229264/ Ерлан Қарин жаңа қызметке тағайындалды]&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 17 шілдеде Президент жанынан [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]] құрылып, Қарин 2022 жылға дейін кеңестің хатшысы болды.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/erlan-qarin-qogamdyq-kenes_23896/ Ерлан Қарин Қоғамдық кеңестің Жер комиссиясынан қандай айырмашылығы бар екенін айтты]&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 5 қаңтарда зейнетке шыққан [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаевтың]] орнына Қазақстанның Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/300549-erlan-qarin-qr-memlekettik-khatshysy-bolyp-taghayyndaldy Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды]&lt;/ref&gt; Сол жылғы 14 маусымнан бастап Қазақстанның Мемлекеттік кеңесшісі болды.&lt;ref&gt;[https://kazgazeta.kz/news/126499 Ерлан Қарин ҚР Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалды]&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 15 маусымда Президент жанындағы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына [[Ұлттық құрылтай]] құрылып, Қарин 2026 жылға дейін құрылтай төрағасының орынбасары болды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]&lt;/ref&gt; 2025–2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті.&lt;ref&gt;[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2294997-parlamenttik-reforma-zhonindegi-zhumys-toby-quryldy-onyng-quramyna-kim-kirdi/ Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрылды: оның құрамына кім кірді]&lt;/ref&gt; 2026 жылы ол Конституциялық реформа жөніндегі комиссия төрағасының орынбасары болды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/konstituciyalyk-reforma-zhonindegi-komissiyany-konstituciyalyk-komissiya-kuru-turaly-2103544 Конституциялық реформа жөніндегі комиссияны (Конституциялық комиссия) құру туралы]&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 30 маусымда Мемлекеттік кеңесші лауазымының жойылуына байланысты Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/et-karin-turaly-3051441 Е.Т. Қарин туралы]&lt;/ref&gt; 10 шілдеде [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының атынан I шақырылымдағы Құрылтай депутаттығына кандидат ретінде партиялық тізімге енді.&lt;ref&gt;[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Үйленген, әйелі Зүлфия Дидахметқызы Қарина (1975 жылы туған, тумысында Әшімханова) — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы|Дидахмет Әшімханұлының]] қызы.

6 баласы бар: қыздары — Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған) және ұлы — Бекназар (2005 жылы туған).

Әкесі [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] (1941 жылы туған) — жазушы. Анасы Несіпкүл Бадаубекқызы Қарина (1952 жылы туған). 

Бауырлары: ағалары Шоқан (1971 жылы туған) мен Бектұрған (1973 жылы туған, дәрігер) және қарындасы Айнаш (1978 жылы туған, дизайнер).

== Кітаптары ==
Төмендегі кітаптардың авторы:
* Балбалтас. Орхоннан Каспийге дейін (2013)
* Солдаты Халифата: Мифы и реальность (2014)
* «Successor or Succession?» Transferring power in Kazakhstan (2014)
* Между ИГИЛ и Аль-Каидой: центральноазиатские боевики в Сирийской войне (2017)
* Операция «Жусан» (2020)
* Сводный каталог картографических материалов по истории Казахстана XVII - начало XX вв. (2023)
* От Cassackia до Казахстана: локализация Казахстана на европейских, российских и азиатских картах XVI — первая половина XIX века (2024)

== Фильмдері ==
* Тар заман
* 16 дней декабря
* Тұзақ. История одной авантюры

== Марапаттары ==
«Құрмет» орденімен (2010 жылы), ІІ дәрежелі «Достық» орденімен (2019 жылы), «Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне 20 жыл» (2012 жылы), «Қазақстан Республикасының Прокуратурасына 25 жыл» (2016 жылы) мерейтойлық медальдарымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» (2019 жылы) медалімен марапатталған.&lt;ref name=&quot;far&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Саясаттану ғылымының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]]
[[Санат:Қазақстан Қарулы күштеріне 20 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Аманат партиясының мүшелері]]
[[Санат:Қазақстан телерадиосы тұлалары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік хатшылары]]</text>
      <sha1>8uoxzxka6yk0730mqwxf56upc85dm3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бучине</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232509</id>
    <revision>
      <id>3629113</id>
      <parentid>1578683</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T06:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3629113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3964" sha1="ie6yiqneuf3x6q6k28e2pjsiseqiydt" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Бучине 
 |шынайы атауы            = Bucine 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=28 |lat_sec=39 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=36 |lon_sec=57 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Тоскана 
 |кестедегі аймақ         = Тоскана 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Ареццо (провинция){{!}}Ареццо 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Sauro Testi 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 131 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 207 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9909 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 76 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 55 
 |пошта индексі           = 52021 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 52021 
 |ортаққордағы санаты     = Bucine 
 |сайты                   = http://www.comune.bucine.ar.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Бучине''' ({{lang-it|Bucine}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Тоскана]] әкімшілік аймағына қарасты [[Ареццо (провинция)|Ареццо]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 9909 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 76 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 131 км² шамасында. Пошта индексі — 52021.


== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 055 991271
* Электронды поштасы: info@comune.bucine.ar.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.bucine.ar.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319135157/http://www.comune.bucine.ar.it/ |date=2020-03-19 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Ареццо провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Тоскана елді мекендері]]</text>
      <sha1>ie6yiqneuf3x6q6k28e2pjsiseqiydt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бузалла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>233590</id>
    <revision>
      <id>3629063</id>
      <parentid>1837186</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T03:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3629063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4055" sha1="j7g131jjkmi3ev0m6y9upcy1hygakd9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Бузалла 
 |шынайы атауы            = Busalla 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=34 |lat_sec=15 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=56 |lon_sec=43 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Лигурия 
 |кестедегі аймақ         = Лигурия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Генуя (провинция){{!}}Генуя 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Mauro Valerio Pastorino 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 17 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 358 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5908 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 345 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 10 
 |пошта индексі           = 16012 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 10006 
 |ортаққордағы санаты     = Busalla 
 |сайты                   = http://www.comune.busalla.ge.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Бузалла''' ({{lang-it|Busalla}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Лигурия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Генуя (провинция)|Генуя]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5908 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 345 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 17 км² шамасында. Пошта индексі — 16012.

Елді мекеннің қамқоршысы — Maria, madre di Gesù.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 10 976 831
* Электронды поштасы: info@comune.busalla.ge.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.busalla.ge.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820000505/http://www.comune.busalla.ge.it/ |date=2007-08-20 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Генуя провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Лигурия елді мекендері]]</text>
      <sha1>j7g131jjkmi3ev0m6y9upcy1hygakd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Броссаско</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239921</id>
    <revision>
      <id>3629059</id>
      <parentid>1842777</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T00:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3629059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4086" sha1="l5clc59ubea3aqa3omn5d6l1wl2op8i" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Броссаско 
 |шынайы атауы            = Brossasco 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=34 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=22 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Пьемонт 
 |кестедегі аймақ         = Пьемонт 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Кунео (провинция){{!}}Кунео 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Bartolomeo Beoletto 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 28 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 606 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1111 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 40 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 171 
 |пошта индексі           = 12020 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 04033 
 |ортаққордағы санаты     = Brossasco 
 |сайты                   = http://www.comune.brossasco.cn.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Броссаско''' ({{lang-it|Brossasco}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кунео (провинция)|Кунео]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1111 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 40 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 28 км² шамасында. Пошта индексі — 12020.

Елді мекеннің қамқоршысы — Дева Мария Снежная.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0175 68103
* Электронды поштасы: info@comune.brossasco.cn.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.brossasco.cn.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122040046/https://www.comune.brossasco.cn.it/ |date=2021-01-22 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Кунео провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Пьемонт елді мекендері]]</text>
      <sha1>l5clc59ubea3aqa3omn5d6l1wl2op8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бонефро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240184</id>
    <revision>
      <id>3628871</id>
      <parentid>1843033</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3628871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4016" sha1="iteik7lyjammql59njfpa66ifee6sf0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Бонефро 
 |шынайы атауы            = Bonefro 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=42 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=56 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Молизе 
 |кестедегі аймақ         = Молизе 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Кампобассо (провинция){{!}}Кампобассо 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Tullio Perrotta 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 31 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 631 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1873 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 60 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 874 
 |пошта индексі           = 86041 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 070004 
 |ортаққордағы санаты     = Bonefro 
 |сайты                   = http://www.comune.bonefro.cb.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Бонефро''' ({{lang-it|Bonefro}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Молизе]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кампобассо (провинция)|Кампобассо]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1873 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 60 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 31 км² шамасында. Пошта индексі — 86041.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Nicola.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0874 732712

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.bonefro.cb.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060624024916/http://www.comune.bonefro.cb.it/ |date=2006-06-24 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Кампобассо провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Молизе елді мекендері]]</text>
      <sha1>iteik7lyjammql59njfpa66ifee6sf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қанай би</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287745</id>
    <revision>
      <id>3628979</id>
      <parentid>2741725</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерлан Дүйсенбин</username>
        <id>180152</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3628979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2632" sha1="hh447f6ky6l7h72mt8tggdun2tqzad1" xml:space="preserve">Қанай би (туған-өлген жылы белгісіз) - би, Қоқан хандығына барған елші. 
Қанай бидің шыққан тегі, өскен ортасы туралы деректер сақталмаған.
1858 жылы Ордабасы тауында Мұсабек батыр Қоқанның құсбегі Мырза бидің басын алғаннан кейін, жаппай толқулар болып Қоқан билеушілерінің езгісіне қарсы шыққан қазақ, қырғыздар көтерілісі бүкіл Оңтүстік Қазақстанға тарап, көтерілісшілер Созақ, Меркі бекіністері мен Шолаққорғанды басып алды. Халық қозғалысының өршуі қантөгісті көбейтеді деп қауіптенген қазақ ақсүйектері 1858 жылы шілдеде Қоқан ханы Хұдиярға Қанай, Көктіңұлы Сапақ датқа бастаған бір топ қазақ биін келіссөз жүргізуге елші етіп жіберген. Қазақ елшілері Қоқан ханымен келісімге келіп, бірқатар жеңілдіктер алды. Ташкент басқарушысы Мырзахметтің орнына ханның інісі Мұрат аталық тағайындалды.
&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;
	
Қанай бидің шыққан тегі Қоңырат тайпасы, Байлар-жандар руынан.
Қанай би Сыр өңірінде туып өсіп ел билеген. Кейін датқалық дәрежеге жетіп, Көктіңұлы Сапақ датқамен бірге Қоңырат тайпасының алты ата Көктіңұлына билік айтады. Қанай биге арнап замандастары атақты ақындар Майлықожа мен Мәделі қожалар жыр-дастандар жазған. Қанай бидің ұлы Тұрлыбек болыс болған. Мұсабек батыр, Сапақ датқаның ұлы Иманберділер мен бірге Қоқан хандығына қарсы күрес жүргізді.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{stub}}
{{wikify}} 
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Елшілер]]</text>
      <sha1>hh447f6ky6l7h72mt8tggdun2tqzad1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628980</id>
      <parentid>3628979</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерлан Дүйсенбин</username>
        <id>180152</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Қатені түзедім. Параметрлерді ретке келтірдім.</comment>
      <origin>3628980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2630" sha1="5xb6x9z2v6xrwr88e1w9tvravu0f4hw" xml:space="preserve">Қанай би (туған-өлген жылы белгісіз) - би, Қоқан хандығына барған елші. 
Қанай бидің шыққан тегі, өскен ортасы туралы деректер сақталмаған.
1858 жылы Ордабасы тауында Мұсабек батыр Қоқанның құсбегі Мырза бидің басын алғаннан кейін, жаппай толқулар болып Қоқан билеушілерінің езгісіне қарсы шыққан қазақ, қырғыздар көтерілісі бүкіл Оңтүстік Қазақстанға тарап, көтерілісшілер Созақ, Меркі бекіністері мен Шолаққорғанды басып алды. Халық қозғалысының өршуі қантөгісті көбейтеді деп қауіптенген қазақ ақсүйектері 1858 жылы шілдеде Қоқан ханы Хұдиярға Қанай, Көктіңұлы Сапақ датқа бастаған бір топ қазақ биін келіссөз жүргізуге елші етіп жіберген. Қазақ елшілері Қоқан ханымен келісімге келіп, бірқатар жеңілдіктер алды. Ташкент басқарушысы Мырзахметтің орнына ханның інісі Мұрат аталық тағайындалды.
&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;
Қанай бидің шыққан тегі Қоңырат тайпасы, Байлар-жандар руынан.
Қанай би Сыр өңірінде туып өсіп ел билеген. Кейін датқалық дәрежеге жетіп, Көктіңұлы Сапақ датқамен бірге Қоңырат тайпасының алты ата Көктіңұлына билік айтады. Қанай биге арнап замандастары атақты ақындар Майлықожа мен Мәделі қожалар жыр-дастандар жазған. Қанай бидің ұлы Тұрлыбек болыс болған. Мұсабек батыр, Сапақ датқаның ұлы Иманберділер мен бірге Қоқан хандығына қарсы күрес жүргізді.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{stub}}
{{wikify}} 
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Елшілер]]</text>
      <sha1>5xb6x9z2v6xrwr88e1w9tvravu0f4hw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эбикон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303044</id>
    <revision>
      <id>3628796</id>
      <parentid>2768855</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:CHE Ebikon COA.png]] → [[File:CHE Ebikon COA.svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]])</comment>
      <origin>3628796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4000" sha1="bdjvkptg1gk2ssf3yll96n82f91u6nm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Эбикон 
 |шынайы атауы            = Ebikon 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Ebikon COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=5 |lat_sec=2 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=20 |lon_sec=35 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Люцерн 
 |кестедегі аудан         = Люцерн (округ){{!}}Люцерн 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9.68 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 420 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 11 527 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6030 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1054 
 |ортаққордағы санаты     = Ebikon 
 |сайты                   = http://www.ebikon.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Ebikon 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Эбикон''' ({{lang-de|Ebikon}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан қала. [[Люцерн (округ)|Люцерн]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 11 527 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9.68 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1054'', [[пошта индексі]] — 6030.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.ebikon.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Люцерн округі:Қалалар}} 

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>bdjvkptg1gk2ssf3yll96n82f91u6nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майерскаппель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303089</id>
    <revision>
      <id>3628795</id>
      <parentid>1856551</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>164355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Pic Meierskappel.png]] → [[File:CHE Meierskappel COA.svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]])</comment>
      <origin>3628795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4079" sha1="dgr33s0yk3jp8e3yas6690k19ahm5eo" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Майерскаппель 
 |шынайы атауы            = Meierskappel 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Meierskappel COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=7 |lat_sec=32 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=26 |lon_sec=39 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Люцерн 
 |кестедегі аудан         = Люцерн (округ){{!}}Люцерн 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9.23 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 494 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 1146 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6344 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1064 
 |ортаққордағы санаты     = Meierskappel 
 |сайты                   = http://www.meierskappel.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Meierskappel 2010.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Майерскаппель''' ({{lang-de|Meierskappel}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Люцерн (округ)|Люцерн]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1146 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9.23 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1064'', [[пошта индексі]] — 6344.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.meierskappel.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Люцерн округі:Қалалар}} 

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>dgr33s0yk3jp8e3yas6690k19ahm5eo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ромос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303099</id>
    <revision>
      <id>3628815</id>
      <parentid>2771036</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SpinnerLaserzthe2nd</username>
        <id>101961</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:CHE Romoos COA.png]] → [[File:CHE Romoos COA.svg]]</comment>
      <origin>3628815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4063" sha1="sjfyruc7f37t9jvrtw89gb400niqqxv" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Ромос 
 |шынайы атауы            = Romoos 
 |сурет                   = [[Сурет:RomoosDorf.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Romoos COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=0 |lat_sec=37 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=1 |lon_sec=37 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Энтлебух 
 |кестедегі аудан         = Энтлебух (округ){{!}}Энтлебух 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 37.29 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 791 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 744 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6113 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1007 
 |ортаққордағы санаты     = Romoos 
 |сайты                   = http://www.romoos.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Romoos 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Ромос''' ({{lang-de|Romoos}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Энтлебух (округ)|Энтлебух]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 744 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 37.29 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1007'', [[пошта индексі]] — 6113.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.romoos.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Энтлебух округі:Қалалар}} 

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>sjfyruc7f37t9jvrtw89gb400niqqxv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628817</id>
      <parentid>3628815</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SpinnerLaserzthe2nd</username>
        <id>101961</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Karte Gemeinde Romoos 2007.png]] → [[File:Karte Gemeinde Romoos 2013.png]]</comment>
      <origin>3628817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4063" sha1="nmruxvcdhenvc5qxjq4lsd7jl5gsvk1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Ромос 
 |шынайы атауы            = Romoos 
 |сурет                   = [[Сурет:RomoosDorf.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Romoos COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=0 |lat_sec=37 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=1 |lon_sec=37 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Энтлебух 
 |кестедегі аудан         = Энтлебух (округ){{!}}Энтлебух 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 37.29 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 791 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 744 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6113 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1007 
 |ортаққордағы санаты     = Romoos 
 |сайты                   = http://www.romoos.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Romoos 2013.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Ромос''' ({{lang-de|Romoos}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Энтлебух (округ)|Энтлебух]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 744 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 37.29 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1007'', [[пошта индексі]] — 6113.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.romoos.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Энтлебух округі:Қалалар}} 

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>nmruxvcdhenvc5qxjq4lsd7jl5gsvk1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628929</id>
      <parentid>3628817</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4041" sha1="e9o3j2lper5664m5m8m8logckpdukxz" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Ромос 
 |шынайы атауы            = Romoos 
 |сурет                   = RomoosDorf.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Romoos COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=0 |lat_sec=37 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=1 |lon_sec=37 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Энтлебух 
 |кестедегі аудан         = Энтлебух (округ){{!}}Энтлебух 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 37.29 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 791 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 744 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6113 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1007 
 |ортаққордағы санаты     = Romoos 
 |сайты                   = http://www.romoos.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 
[[Сурет:Karte Gemeinde Romoos 2013.png|250px|thumb|Картада орналасуы]]
'''Ромос''' ({{lang-de|Romoos}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Энтлебух (округ)|Энтлебух]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 744 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 37.29 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1007'', [[пошта индексі]] — 6113.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.romoos.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Энтлебух округі:Қалалар}} 

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>e9o3j2lper5664m5m8m8logckpdukxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Танымал қазақтардың тізімі</title>
    <ns>1</ns>
    <id>419597</id>
    <revision>
      <id>3629104</id>
      <parentid>1378232</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T06:04:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәліметтер аз */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3629104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="866" sha1="a361gsn69x4ip6ym0l5h5rsc1p45mo4" xml:space="preserve">{{Қазақстан жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}

== Мәліметтер аз ==

Сәлеметсіз бе? Неліктен қазақ өнерінің музыканттары, сазгерлері, дирижерлері туралы мәліметтер жоқ? Д. Құдайберген, Н. Тілендиев, А. Жұбанов, Ғ. Жұбанова, Құрманғазы, Қ. Ахмедияров, Б. Сарыбаев, Ш. Қажығалиев, Д. Нұрпейісова, А. Затаевич, Е. Брусиловский т.б. тұлғаларды қосқаныңызда нұр үстінде нұр болатын еді [[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] ([[Қатысушы талқылауы:Tuttiorchestra687|талқылау]]) 11:04, 2026 ж. шілденің 12 (+05)</text>
      <sha1>a361gsn69x4ip6ym0l5h5rsc1p45mo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Northern Pacific Railway</title>
    <ns>0</ns>
    <id>479434</id>
    <revision>
      <id>3629072</id>
      <parentid>2910337</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T04:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2939" sha1="mbi4w4q237rnk80u4nngzc1efqdwi70" xml:space="preserve">[[File:Northern Pacific.png|thumb|]]
[[File:Northern Pacific Office Building.jpg|thumb|]]
'''Northern Pacific Railway''' — [[АҚШ]]-тың ірі [[теміржол]] [[компания]]сы, оның теміржолдары Сент-Пол мен Сиэтлді байланыстырады. Ол Конгресстің қолдауымен 1864 жылы Жоғарғы өзеннен Тұнық мұхиты жағалауын жалғастыру мақсатында салына бастаған. 

1873 ж. дейін оны Д. Кук қаржыландырған; кейіннен ол Г. Виллардтың қолдауымен аяқталған. 

1890 ж. қаржылық тапшылықтың әсерінен Дж. П. Морган таратып жіберген, бірақ Оған бәсекелес компания Great Northern Railway Со. бастығы Д. Д. Хилл өзінің бақылауына алды, сондай-ақ екі жолды қосып, Чикаго, Бэрлингтон мен Куинси Northern Securities Со көмегімен салған. 

1904 ж. Жоғарғы соты трестке қарсы заңдарын жариялады, үш теміржол қаржы жағынан бір-бірімен байланысты болды, 1980—1995 ж. Santa Fe Pacific Corp. деп аталған.  

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category}}
* [http://www.mnhs.org/library/findaids/01010.xml Northern Pacific Railway Corporate Records], Minnesota Historical Society.
* [http://www.nprha.org/ Northern Pacific Railway Historical Association (NPRHA)] Quarterly magazine ''The Mainstreeter'', calendar, annual convention, research pages.
* [http://pw2.netcom.com/~whstlpnk/np.html Teriffic! It's Northern Pacific!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927004622/http://pw2.netcom.com/~whstlpnk/np.html |date=2007-09-27 }} Articles, research and rosters for the Northern Pacific.
* [http://www.wrvmuseum.org/ White River Valley Museum (WRVM)] Tri-annual presentations on NP history; the Albert E. Farrow photographic collection; the Robert E. Munn photographic collection; the Harold R. Burch locomotive manual collection.
* [http://content.lib.washington.edu/transportationweb/index.html University of Washington Libraries Digital Collections – Transportation Photographs] An ongoing digital collection of photographs depicting various modes of transportation in the Pacific Northwest region and Western United States during the first half of the 20th century. Includes images of the Northern Pacific Railway.
* [http://nwda-db.wsulibs.wsu.edu/findaid/ark:/80444/xv68060 Guide to the Northern Pacific Railway Company Records at the University of Montana] Contains company materials predominantly from the late 1880s through the early 1940s.

{{DEFAULTSORT:Northern Pacific Railway}}

[[Санат:АҚШ компаниялары]]</text>
      <sha1>mbi4w4q237rnk80u4nngzc1efqdwi70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Интернет тарихы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>485928</id>
    <revision>
      <id>3629130</id>
      <parentid>3587667</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <origin>3629130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="284" sha1="elfta1h3ofn7okyo747xa1n0eeq45wl" xml:space="preserve">{{Толық мақала|Интернет тарихы}}{{commonscat|Internet history|Интернет тарихы}}

[[Санат:Интернет]]
[[Санат:Компьютер техникасының тарихы]]
[[Санат:Телекоммуникация тарихы]]</text>
      <sha1>elfta1h3ofn7okyo747xa1n0eeq45wl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қызыл кхмерлер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>486166</id>
    <revision>
      <id>3629086</id>
      <parentid>3440785</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3629086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3066" sha1="p366uuh2ed09xibepj1he2zld2m1onw" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}'''Қызыл кхмерлер''' (кхмер. ខ្មែរក្រហម, Kmae Krɑhɑɑm, Khmer Kror-Horm) — Кампучия Коммунистік партиясы мен [[Камбоджа]]дағы коммунистік қозғалыстағы аграрлық бағыттағы ұлтшыл, қытайшыл ағымның бейресми атауы.&lt;!--&lt;ref&gt;[http://www.country-data.com/frd/cs/cambodia/kh_appnb.html Cambodia and the '''Khmer People’s Revolutionary Party''' '''(KPRP)''', Appendix B — Major Political and Military Organizations]&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Бывший солдат красных кхмеров дает показания|сілтеме=http://ru.euronews.com/2012/10/03/former-khmer-rouge-soldier-faces-up-to-past/|баспасы=[[Euronews]]|жыл=2012|ай=10|күн=3|archivedate=2013-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111075306/http://ru.euronews.com/2012/10/03/former-khmer-rouge-soldier-faces-up-to-past/}}&lt;/ref&gt; Қызыл кхмерлердің басым көпшілігі шынымен де этникалық [[кхмерлер]] болды. Олардың идеологиясы [[маоизм]]ге, батыстық және заманауи атаулының бәрін теріске шығаруға, вьетнамофобияға және кхмерлік ультраұлтшылдыққа негізделді.

Бұл ағым Кампучия Коммунистік партиясында 1968 жылы кеңесшіл қанатқа қарсы шыққан қытайшыл қанат ретінде пайда болды және Солтүстік Вьетнам, Оңтүстік Вьетнам мен АҚШ белсенді түрде араласқан Камбоджадағы азаматтық соғыстың тараптарының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chandler |first1=David P. |author2=D.P.C. |title=Revising the Past in Democratic Kampuchea: When Was the Birthday of the Party? |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_summer-1983_56_2/page/n85 |jstor=2758655 |journal=[[Pacific Affairs]] |volume=56 |issue=2 |pages=288–300 |date=1983 |doi=10.2307/2758655 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Саны — шамамен 30 мың адам. Бастапқыда бұл қозғалыстың мүшелері [[Франция]] мен Камбоджада білім алған, радикалды көзқарастағы кхмерлер еді. Қозғалыс қатары негізінен ата-анасынан айырылған және қала тұрғындарын «американдықтардың сыбайластары» ретінде жек көрген 12–15 жас аралығындағы жасөспірімдермен толығып отырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат: Камбоджа тарихы]]</text>
      <sha1>p366uuh2ed09xibepj1he2zld2m1onw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629091</id>
      <parentid>3629086</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3629091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4673" sha1="r8w5qslwijxbq4wdmcoezq2o7xt1dl7" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}{{Партия|партия түсі=қызыл|партия атауы=Қызыл кхмерлер|шынайы атауы=кхмер. ខ្មែរក្រហម|логотипі=Banner of the Communist Party of Kampuchea.svg|идеологиясы=кхмер ұлтшылдығы,&lt;ref name=&quot;Cook 2017&quot;&gt;{{cite book|last1=Cook|first1=Susan|last2=Rowley|first2=Kelvin|title=Genocide in Cambodia and Rwanda: New Perspectives|publisher=Routledge|year=2017|url=https://www.files.ethz.ch/isn/46657/GS24.pdf|isbn=9781351517775|accessdate=13 May 2018|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811160842/https://www.files.ethz.ch/isn/46657/GS24.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ұлттық коммунизм, солшыл популизм, ревизионизмге қарсылық, [[Изоляционизм|оқшаулану]],&lt;ref name=&quot;Kiernan 2004&quot;&gt;{{cite book|author-link=Ben Kiernan|last=Kiernan|first=Ben|title=How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975|publisher=Yale University Press|year=2004|isbn=978-0300102628|url-access=registration|url=https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0}}&lt;/ref&gt; вьетнамофобия, [[маоизм]]|басшысы=[[Пол Пот]], [[Нуон Чеа]], [[Иенг Сари]], [[Та Мок]], [[Кхиеу Сампхан]], [[Сон Сен]]|штаб-пәтері=[[Пномпень]]|одақтастар=[[Қытай коммунистік партиясы]] &lt;br&gt; [[Таиланд коммунистік партиясы]]|құрылуы=1951  жыл 30 маусым}}

'''Қызыл кхмерлер''' (кхмер. ខ្មែរក្រហម, Kmae Krɑhɑɑm, Khmer Kror-Horm) — Кампучия Коммунистік партиясы мен [[Камбоджа]]дағы коммунистік қозғалыстағы аграрлық бағыттағы ұлтшыл, қытайшыл ағымның бейресми атауы.&lt;!--&lt;ref&gt;[http://www.country-data.com/frd/cs/cambodia/kh_appnb.html Cambodia and the '''Khmer People’s Revolutionary Party''' '''(KPRP)''', Appendix B — Major Political and Military Organizations]&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Бывший солдат красных кхмеров дает показания|сілтеме=http://ru.euronews.com/2012/10/03/former-khmer-rouge-soldier-faces-up-to-past/|баспасы=[[Euronews]]|жыл=2012|ай=10|күн=3|archivedate=2013-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111075306/http://ru.euronews.com/2012/10/03/former-khmer-rouge-soldier-faces-up-to-past/}}&lt;/ref&gt; Қызыл кхмерлердің басым көпшілігі шынымен де этникалық [[кхмерлер]] болды. Олардың идеологиясы [[маоизм]]ге, батыстық және заманауи атаулының бәрін теріске шығаруға, вьетнамофобияға және кхмерлік ультраұлтшылдыққа негізделді.

Бұл ағым Кампучия Коммунистік партиясында 1968 жылы кеңесшіл қанатқа қарсы шыққан қытайшыл қанат ретінде пайда болды және Солтүстік Вьетнам, Оңтүстік Вьетнам мен АҚШ белсенді түрде араласқан Камбоджадағы азаматтық соғыстың тараптарының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chandler |first1=David P. |author2=D.P.C. |title=Revising the Past in Democratic Kampuchea: When Was the Birthday of the Party? |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_summer-1983_56_2/page/n85 |jstor=2758655 |journal=[[Pacific Affairs]] |volume=56 |issue=2 |pages=288–300 |date=1983 |doi=10.2307/2758655 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Саны — шамамен 30 мың адам. Бастапқыда бұл қозғалыстың мүшелері [[Франция]] мен Камбоджада білім алған, радикалды көзқарастағы кхмерлер еді. Қозғалыс қатары негізінен ата-анасынан айырылған және қала тұрғындарын «американдықтардың сыбайластары» ретінде жек көрген 12–15 жас аралығындағы жасөспірімдермен толығып отырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат: Камбоджа тарихы]]</text>
      <sha1>r8w5qslwijxbq4wdmcoezq2o7xt1dl7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629092</id>
      <parentid>3629091</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3629092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4868" sha1="qp3chyzg9n131atq9awhyajmimhid8c" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}{{Партия|партия түсі=қызыл|партия атауы=Қызыл кхмерлер|шынайы атауы=кхмер. ខ្មែរក្រហម|логотипі=Banner of the Communist Party of Kampuchea.svg|идеологиясы=кхмер ұлтшылдығы,&lt;ref name=&quot;Cook 2017&quot;&gt;{{cite book|last1=Cook|first1=Susan|last2=Rowley|first2=Kelvin|title=Genocide in Cambodia and Rwanda: New Perspectives|publisher=Routledge|year=2017|url=https://www.files.ethz.ch/isn/46657/GS24.pdf|isbn=9781351517775|accessdate=13 May 2018|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811160842/https://www.files.ethz.ch/isn/46657/GS24.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ұлттық коммунизм, солшыл популизм, ревизионизмге қарсылық, [[Изоляционизм|оқшаулану]],&lt;ref name=&quot;Kiernan 2004&quot;&gt;{{cite book|author-link=Ben Kiernan|last=Kiernan|first=Ben|title=How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975|publisher=Yale University Press|year=2004|isbn=978-0300102628|url-access=registration|url=https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0}}&lt;/ref&gt; вьетнамофобия, [[маоизм]]|басшысы=[[Пол Пот]], [[Нуон Чеа]], [[Иенг Сари]], [[Та Мок]], [[Кхиеу Сампхан]], [[Сон Сен]]|штаб-пәтері=[[Пномпень]]|одақтастар=[[Қытай коммунистік партиясы]] &lt;br&gt; [[Таиланд коммунистік партиясы]]|құрылуы=1951  жыл 30 маусым}}

'''Қызыл кхмерлер''' (кхмер. ខ្មែរក្រហម, Kmae Krɑhɑɑm, Khmer Kror-Horm) — Кампучия Коммунистік партиясы мен [[Камбоджа]]дағы коммунистік қозғалыстағы аграрлық бағыттағы ұлтшыл, қытайшыл ағымның бейресми атауы.&lt;!--&lt;ref&gt;[http://www.country-data.com/frd/cs/cambodia/kh_appnb.html Cambodia and the '''Khmer People’s Revolutionary Party''' '''(KPRP)''', Appendix B — Major Political and Military Organizations]&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Бывший солдат красных кхмеров дает показания|сілтеме=http://ru.euronews.com/2012/10/03/former-khmer-rouge-soldier-faces-up-to-past/|баспасы=[[Euronews]]|жыл=2012|ай=10|күн=3|archivedate=2013-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111075306/http://ru.euronews.com/2012/10/03/former-khmer-rouge-soldier-faces-up-to-past/}}&lt;/ref&gt; Қызыл кхмерлердің басым көпшілігі шынымен де этникалық [[кхмерлер]] болды. Олардың идеологиясы [[маоизм]]ге, батыстық және заманауи атаулының бәрін теріске шығаруға, вьетнамофобияға және кхмерлік ультраұлтшылдыққа негізделді.

Бұл ағым Кампучия Коммунистік партиясында 1968 жылы кеңесшіл қанатқа қарсы шыққан қытайшыл қанат ретінде пайда болды және Солтүстік Вьетнам, Оңтүстік Вьетнам мен АҚШ белсенді түрде араласқан Камбоджадағы азаматтық соғыстың тараптарының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chandler |first1=David P. |author2=D.P.C. |title=Revising the Past in Democratic Kampuchea: When Was the Birthday of the Party? |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_summer-1983_56_2/page/n85 |jstor=2758655 |journal=[[Pacific Affairs]] |volume=56 |issue=2 |pages=288–300 |date=1983 |doi=10.2307/2758655 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Саны — шамамен 30 мың адам. Бастапқыда бұл қозғалыстың мүшелері [[Франция]] мен Камбоджада білім алған, радикалды көзқарастағы кхмерлер еді. Қозғалыс қатары негізінен ата-анасынан айырылған және қала тұрғындарын «американдықтардың сыбайластары» ретінде жек көрген 12–15 жас аралығындағы жасөспірімдермен толығып отырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Партизан қозғалыстары]]
[[Санат:Қызыл кхмерлер]]
[[Санат:Камбоджадағы геноцид]]
[[Санат:Маоизм]]
[[Санат:Тұрақсыз қарулы күштер]]</text>
      <sha1>qp3chyzg9n131atq9awhyajmimhid8c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629093</id>
      <parentid>3629092</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>TheNomadEditor [[Қызыл Кхмерлер]] бетін [[Қызыл кхмерлер]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3629092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4868" sha1="qp3chyzg9n131atq9awhyajmimhid8c" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}{{Партия|партия түсі=қызыл|партия атауы=Қызыл кхмерлер|шынайы атауы=кхмер. ខ្មែរក្រហម|логотипі=Banner of the Communist Party of Kampuchea.svg|идеологиясы=кхмер ұлтшылдығы,&lt;ref name=&quot;Cook 2017&quot;&gt;{{cite book|last1=Cook|first1=Susan|last2=Rowley|first2=Kelvin|title=Genocide in Cambodia and Rwanda: New Perspectives|publisher=Routledge|year=2017|url=https://www.files.ethz.ch/isn/46657/GS24.pdf|isbn=9781351517775|accessdate=13 May 2018|archivedate=11 August 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811160842/https://www.files.ethz.ch/isn/46657/GS24.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ұлттық коммунизм, солшыл популизм, ревизионизмге қарсылық, [[Изоляционизм|оқшаулану]],&lt;ref name=&quot;Kiernan 2004&quot;&gt;{{cite book|author-link=Ben Kiernan|last=Kiernan|first=Ben|title=How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975|publisher=Yale University Press|year=2004|isbn=978-0300102628|url-access=registration|url=https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0}}&lt;/ref&gt; вьетнамофобия, [[маоизм]]|басшысы=[[Пол Пот]], [[Нуон Чеа]], [[Иенг Сари]], [[Та Мок]], [[Кхиеу Сампхан]], [[Сон Сен]]|штаб-пәтері=[[Пномпень]]|одақтастар=[[Қытай коммунистік партиясы]] &lt;br&gt; [[Таиланд коммунистік партиясы]]|құрылуы=1951  жыл 30 маусым}}

'''Қызыл кхмерлер''' (кхмер. ខ្មែរក្រហម, Kmae Krɑhɑɑm, Khmer Kror-Horm) — Кампучия Коммунистік партиясы мен [[Камбоджа]]дағы коммунистік қозғалыстағы аграрлық бағыттағы ұлтшыл, қытайшыл ағымның бейресми атауы.&lt;!--&lt;ref&gt;[http://www.country-data.com/frd/cs/cambodia/kh_appnb.html Cambodia and the '''Khmer People’s Revolutionary Party''' '''(KPRP)''', Appendix B — Major Political and Military Organizations]&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{мақала|тақырыбы=Бывший солдат красных кхмеров дает показания|сілтеме=http://ru.euronews.com/2012/10/03/former-khmer-rouge-soldier-faces-up-to-past/|баспасы=[[Euronews]]|жыл=2012|ай=10|күн=3|archivedate=2013-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130111075306/http://ru.euronews.com/2012/10/03/former-khmer-rouge-soldier-faces-up-to-past/}}&lt;/ref&gt; Қызыл кхмерлердің басым көпшілігі шынымен де этникалық [[кхмерлер]] болды. Олардың идеологиясы [[маоизм]]ге, батыстық және заманауи атаулының бәрін теріске шығаруға, вьетнамофобияға және кхмерлік ультраұлтшылдыққа негізделді.

Бұл ағым Кампучия Коммунистік партиясында 1968 жылы кеңесшіл қанатқа қарсы шыққан қытайшыл қанат ретінде пайда болды және Солтүстік Вьетнам, Оңтүстік Вьетнам мен АҚШ белсенді түрде араласқан Камбоджадағы азаматтық соғыстың тараптарының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chandler |first1=David P. |author2=D.P.C. |title=Revising the Past in Democratic Kampuchea: When Was the Birthday of the Party? |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_summer-1983_56_2/page/n85 |jstor=2758655 |journal=[[Pacific Affairs]] |volume=56 |issue=2 |pages=288–300 |date=1983 |doi=10.2307/2758655 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Саны — шамамен 30 мың адам. Бастапқыда бұл қозғалыстың мүшелері [[Франция]] мен Камбоджада білім алған, радикалды көзқарастағы кхмерлер еді. Қозғалыс қатары негізінен ата-анасынан айырылған және қала тұрғындарын «американдықтардың сыбайластары» ретінде жек көрген 12–15 жас аралығындағы жасөспірімдермен толығып отырды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Партизан қозғалыстары]]
[[Санат:Қызыл кхмерлер]]
[[Санат:Камбоджадағы геноцид]]
[[Санат:Маоизм]]
[[Санат:Тұрақсыз қарулы күштер]]</text>
      <sha1>qp3chyzg9n131atq9awhyajmimhid8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оралхан Бөкей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>487287</id>
    <revision>
      <id>3628826</id>
      <parentid>3569943</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:XX ғасыр музыкатанушылары]],[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3628826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24202" sha1="3jxj1xk7phken61ygxm1tkmzny5savs" xml:space="preserve">{{Жазушы
 |Есімі               = Оралхан Бөкей
 |Шынайы есімі        = Оралхан Бөкейұлы Бөкей
 |Суреті              = Oralhan.jpg
 |Ені                 = 200px
 |Суреттің аты        = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Лақап аты           = О. Садықбайұлы&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 56 бет&lt;/ref&gt;
 |Туған күні        = 28.09.1943
 |Туған жері        = [[Шығыс Қазақстан облысы]] {{туғанжері|Катонқарағай ауданы|Катонқарағай ауданында}} Шыңғыстай ауылы
 |Қайтыс болған күні  = 17.05.1993
 |Қайтыс болған жері  = [[Үндістан]], [[Дели]]
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ұлты                = қазақ
 |Мансабы             = [[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті газетінің]] бас редакторы
 |Шығармашылық жылдары   = 
 |Бағыты              = әңгіме, хикаят, роман, драма
 |Жанры               = проза, драматургия
 |Шығармалардың тілі  = қазақша
 |Дебюті              = 
 |Марапаттары         = Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты
 |Сыйлықтары          = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             =
}}
'''Оралхан Бөкей''' (28 қыркүйек 1943, [[Шыңғыстай]] ауылы, [[Катонқарағай ауданы|Қатонқарағай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] — 17 мамыр 1993, [[Дели]], [[Үндістан]], Алматыда жерленген) — драматург-жазушы, журналист, Қазақстан Республикасы мемлекеттік сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасы Жастар сыйлығының лауреаты, Н.Островский атындағы Бүкілодақтық әдеби сыйлықтың лауреаты.

== Өмірбаяны ==
Оралхан Бөкей 1943 жылы 28 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Шыңғыстай ауылында дүниеге келді. [[Найман]] тайпасы [[Көкжарлы]] [[Қаратай (ру)|Қаратай]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;https://abai.kz/post/55303&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://bokey.kz/index.php/kz/o-b-kej-mir-zholy&lt;/ref&gt;

Әкесі Бөкей көп сөйлемейтін, сөйлей қалса сөзі өткір, қанжардай қиып түсетін, сөзге шешен, астарлап сөйлеп өз ойын дәл жеткізетін, рухы мықты, жаны таза адам болған. Анасы Күлия көреген, ділмар, аузын ашса көмейі көрінетін ашық кісі болған. Үнемі топ бастап жүретін, қажет жерінде қиыннан қиыстырып өлең де шығарған. Керемет даусы бар әнші де болған. Отбасында бір ұл - Оралхан, бес қыз – Шолпан, Әймен, Ләззат, Мәншүк, Ғалия. Оралхан дүниеге келгенде сұрапыл соғыс жылдары болғандықтан, әкесі Оралға еңбек майданына аттанған кез болатын. Анасы Күлия әкесі еңбек майданынан аман-есен оралсын деп ырымдап, сәбидің атын Оралхан деп қойған екен&lt;ref&gt;[http://akciya.pavlodarlibrary.kz/bir_el/bokey_bio_kz.html   C.Торайғыров атындағы Павлодар Облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514084925/http://akciya.pavlodarlibrary.kz/bir_el/bokey_bio_kz.html |date=2021-05-14 }}&lt;/ref&gt;.

Ол 1961 жылы Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы Шыңғыстай орта мектебін бітірген соң, аға пионер вожатый және Алтай совхозында тракторшы болып жұмыс істеген. 1963-1969 жылдары Оралхан Бөкей С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетінде сырттай оқыды.

1965-1968 жылдары ол Большенарым ауданының «Еңбек туы» газетінде корректор, аудармашы, редактордың орынбасары, Шығыс Қазақстан облысының «Коммунизм туы» («Дидар») газетінде әдеби қызметкер болды.

Оралхан Бөкей 1968 жылы республикалық [[Жас Алаш|«Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінің]] шақыруы бойынша Алматыға келеді. Оның журналист боп, жазушы болып қалыптасуына Шерхан Мұртазаның ағалык қамқорлығы ерекше әсер етті. Ешкімге белгісіз Шыңғыстайдағы тракторшы баланың бойынан жалындаған талант отын байқаған Шерхан Мұртаза оны Алматыға жетелеп әкеп, дуылдаған қаламгерлер қауымының қалың ортасына салды да  жіберді. Өмірінің соңына дейін ол журналистика мен жазушылықты қатар алып жүрді.

1974-1983 жылдары Оралхан Бөкей [[Жұлдыз журналы|«Жұлдыз» журналының]] проза бөлімінің меңгерушісі, 1983-1991 жылдары [[Қазақ әдебиеті (газет)|«Қазақ әдебиеті» газетінде]] редактордың орынбасары, 1991-1993 жылдары бас редакторы болды.

Оралхан Бөкей [[1993 жыл]]ы [[17 мамыр]]да [[Үндістан]] жерінде, [[Дели]]де қайтыс болды.

== Шығармашылығы  ==
1970 жылы Алматы қаласындағы «Жазушы» баспасынан басылып шыққан «Қамшыгер» атты алғашқы жинағы жас жазушының атағын шығарды. Осы баспадан оның «Үркер» (1971), «Қайдасың, қасқа құлыным?» (1973), «Мұзтау» (1975) әңгімелер мен повестері шығарылды. Оралхан Бөкейдің «Ән салады шағылдар» (1978), «Үркер ауып барады» (1981), «Біздің жақта қыс ұзақ» (1984) әңгімелер мен повестері «Жалын» баспасынан жарық көрді. 1986 жылы оның «Құлыным менің» деп аталатын драмалық шығармалары «Өнер» баспасынан, 1987 жылы «Ұйқым келмейді» деп аталатын творчестволық әңгімелері «Жазушы» баспасынан шығарылды.

“Алданған ұрпақ” трилогиялық романы қолжазбалық ойлар күйінде аяқталмай қалған. “Құлыным менің” ([[1974]]), “Текетірес” ([[1976]]), “Қар қызы” ([[1982]]), “Зымырайды поездар” ([[1984]]), “Жау тылындағы бала” ([[1985]]), “Мен сізден қорқамын” ([[[[1987]]]]) пьесалары қазақ және орыс тілдерінде республикалық, облыстық, сондай-ақ, бұрынғы одақтас республикалар театрларында қойылған.

Оралхан Бөкей – есімі дүние жүзіне танымал жазушы. Оралхан Бөкейдің шығармалары дүние жүзінің көптеген тілдеріне орыс, ағылшын, француз, неміс, жапон, араб, қытай және басқа да ұлы халықтар тілдеріне аударылған. Оның өзге тілде жарық көрген шығармалары - «След молний» (Молодая гвардия, М, 1978); «Поющие барханы»  (Советский писатель, М, 1981); «Чағылған» (Қырғыстан, Фр., 1981); «След молнии» ( Христо Данов, Болгария, 1981); «Кербұғы» (Эстония, 1981); «Крик» (Советский писатель, М, 1984); «Үркер ауып барады» (Фольк Унд Вельт, Берлин, 1982)
Оралхан Бөкейдің шығармаларынан «Кісікиік» (1985, режиссері М. Самағұлов), «Сайтан көпір» (1986, режисері Д. Манабаев) көркем фильмдері және «Кербұғы» (1986, балетмейстер Б.[[Болат Ғазизұлы Аюханов|Аюханов]]) балеті қойылды.

1994 жылы Оралхан Бөкейдің повестері «Таңдамалы» 1 том болып, 1996 жылы повестері мен романдары «Таңдамалы» 2 том «Жазушы» баспасында жарық көрді.

== Марапаттары ==
* 1976 жылы Оралхан Бөкей «Құлыным менің» пьесасы үшін Қазақстан Республикасы Жастар сыйлығының лауреаты, 
* 1978 жылы «Найзағай ізі» повестері мен әңгімелері үшін Н. Островский атындағы Бүкілодақтық әдеби сыйлықтың лауреаты,
* 1986 жылы «Біздің жақта қыс ұзақ» повестері мен әңгімелері үшін Абай атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты наградаларына ие болды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;.

== Шығармалары == 
* Қайдасың қасқа құлыным: Повестер, новеллалар. - Алматы:Жазушы, 1973
* Мұзтау: Повесть, эссе, новеллалар.- Алматы:Жазушы,1975.-256б
* Үркер ауып барады.: Повестер мен әңгімелер.-Алматы:Жалын,1981.-528б
* Өз отыңды өшірме: роман .- Алматы: Жазушы, 1981.-384б
* Біздің жақта қыс ұзақ.-Алматы: Жалын, 1984.-432б
* Құлыным менің: пьесалар.-Алматы:Өнер,1986.-368б
* Ұйқым келмейді:Повесть, әңгімелер.- Алматы:Жазушы,1990.-559б  
* Өнерге өлердей-ақ ғашық едім: Очерктер, көсемсөздер, эсселер / Кұраст.А.Бөкеева.- Алматы: Санат, 1995.- 304б
* Екі томдық таңдамалы шығармалар .- Алматы: Жазушы, 1994.  Т.І:Повестер.-496бет, Т.2: Өз отыңды өшірме: Роман, Атаукере:Повесть.-1996.-496б 
* Қайдасың қасқа құлыным:Повестер, әңгімелер, /Құраст: Р.Мәженқызы.- Астана: Елорда, 1999-328б
* Кербұғы: Әңгімелер мен повесть .- Алматы: Атамұра, 2003.- 204бет.- (Атамұра кітапханасы).           
* Тоқалдан қалған тұяқ: Әңгімелер / О. Бөкей.- Астана: Таным,  2003.- 80б.
* Қар қызы : Хикаяттар / құраст.Р.Мәженқызы.- Алматы:  Раритет, 2008.- 280б.- (Алтын қор кітапханасы).- (Қазақ прозасы қазынасынан).             
* Өз отыңды өшірме: роман.- Алматы: Өнер, 2010.- 384б.-(Қазақтың 100 романы).     
* Атау-кере (Кауіпті будан) .Мұзтау (Соңғы ертек): хикаяттар.-Алматы: Ан Арыс, 2010.-320б
* Атау кере (эл.ресурстар): роман.-Алматы:Жазушы, 2005.- (Аудиокітап)   
* Қасқыр ұлыған түнде//Жас қазақ.-2011.-20 мамыр.
* Ән салады шағылдар: повестер мен әңгімелер.-А.: Жалын,1978.- 280 б.
* Шығармалары 7 томдық.- А.: Ел-шежіре.
                                                        
=== Шығармаларының аудармасы ===
* Крик: Повести /Авториз. пер. с каз.-М.:Сов.писатель, 1984.-334с
* Поезда идут мимо: Роман, повесть. Авториз. пер. с каз.-Алма-Ата:Жазушы, 1985.-400с
* Поющие барханы: Повести /Авториз. пер. с каз.-М.:Сов.писатель, 1981.-343с
* След молнии:Повести и рассказы /Авториз. пер. с каз.-М.:Мол.Гвардия, 1978.-320с
* Снежная девушка (Нуржан): Повесть. Авториз. пер. с каз. А.Ким// Всадники: Сборник повестей казахских писателей - Алма-Ата:Жазушы, 1990-С.190-277
* Человек-Олень: Повести и рассказы //Авториз. пер. с. каз.-М.:Известия,1990.-511с

=== Бөкей Оралханның шығармашылығы туралы мерзімді басылым беттеріндегі мақалалар ===  
* Алтайдың кербұғысы: Оралхан Бөкеевтің шығармашылығы//Түркістан.- 2003.-15 мамыр.                             
* Асылова Р. О. О. Бөкей туындыларындағы қарсы мәнді фразеологизмдер // Ізденіс-Поиск Гуманитарлық ғылымдар сериясы.- 2013.- №2.- Б.5-9. 
* Ахметжан Т. Қазақ прозасының мұзтауы: Оралхан Бөкей //Қазақ әдебиеті.- 2003.-5 желтоқсан.                   
* Ахметжан Т. Оралханды ойлағанда..:Оралхан Бөкей //Қазақ әдебиеті.- 2004.-21 қыркүйек.                 
* Әшірова А.О. Бөкеевтің &quot;Атау кере&quot; повесіндегі табиғат және кейіпкер сыры  //Тәрбие жұмысы.- 2004.-N3.-11-13б.
* Бөкейқызы Ғ. Әлемдегі ең бауырмал, ең ақылды, ең тәкаппар адам менің ағам еді //Жұлдыздар отбасы.- 2011.- №17.-Б.32-35.                               
* Дүйсен Қ. Оралханды ұстаз тұтқан қаламгер //Айқын.- 2009.- 28 қаңтар.-8б.                                    
* Егеубай А. Мұзбалақ: Оралхан Бөкей-60 //Жұлдыз.- 2003.-N12.-106-112б.                                       
* Елеубай О. Мұзтаудың Мұзбалағы: Оралхан Бөкейдің 60 жылдық мерейтойы //Егемен Қазақстан.- 2003.-11қазан.     
* Ерғалиева Ж.  Оралхан Бөкей. «Тортай мінер ақ боз ат...» //Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде.- 2012.- №1.-Б.31-32.                  
* Ерман Жүрсін.  Оралхан Бөкей және опасыз жалған //Жас Қазақ.-2008.- 29ақпан.-6б.                             
* Жапақов Н.  Оралханға әжем де разы болған//Орал өңірі.- 2008.-16 қазан.-11б.                                 
* Жәкешбаева Р.  Менің Оралханым //Дала мен қала.- 2008.- 4сәуір.-16б.                                         
* Жұмабай Н.  Менің Оралханым//Қазақ әдебиеті.- 2011.- 30 қыркүйек.-Б.4.                                       
* Жұмабай Н.  Сізді ойыма алғанда...//Түркістан.- 2010.- 20мамыр.-Б.11.                                        
* Жұматайқызы Л. Оралмайтын Оралхан...//Қазақ  әдебиеті.- 2007.-5 қазан.-7б.                                   
* Капарова А. М. О.Бөкей &quot;Тортай мінбер ақбоз ат&quot; әңгімесі // Білім технологиялары = Образовательные технологии.- 2020.- №4.- Б.55-60. 
* Кәрібай М. &quot;Неге біз осы қатыгез де, қасиетсіз болып кеттік?..&quot;// Дидар.- 2013.- 21маусым.- Б.15. 
* Кемелбаев А.  Оралхан Бөкеев әңгіме жанрында //Абай.- 2002.-  №4.-70-72б.
* Кемелбаева А.  Ардақ: Оралхан Бөкеев прозасындағы мифологиялық сарындар //Алтын Орда.- 2004.-30қаңтар.       
* Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы VІІ республикалық  байқауын өткізудің тәртібі//Жас Алаш.- 2004.-19 тамыз.                                    
* Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы ҮІІІ республикалық   байқауын өткізудің тәртібі//Ана тілі.- 2005.-7 шілде.                                     
* Қаңтарбаев Ә.  Өр Алтайдың ойында, Оралханның тойында: Оралхан Бөкей-60 //Қазақ әдебиеті.- 2003.-24қазан.    
* Құттымұратұлы Қ.  Оралханның белгісіз махаббаты: Оралхан Бөкей күнделігі   туралы //Жас Алаш.- 2003.-20 қыркүйек.                                  
* Қырықбаева А. О.Бөкей әңгімелеріндегі табиғатпен тамырластық/ А. Қырықбаева // Тәуелсіздік кезеңіндегі әдебиеттану мәселелері: бүгіні, болашағы : Республикалық ғылыми-тәжірибелік конф. материалдары, 4 наурыз 2015 ж. - Семей, 2015.- 4 наурыз.- Б.92-95
* Мұртаза Ш. Оралхан Бөкей еске түскендегі елес пен ойлар//Жұлдыздар отбасы .- 2011.- №17.-Б.39.
* Нұрсұлтанқызы Ж.  Оралхан Бөкей шығармаларындағы бейвербалды омонимдер //Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2007.-№11.-75-78б.                               
* Омарова Д.  Халықтық тіл мен әдеби тілдің байланысы //Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде.- 2009.- №12.-18-25 б.                                  
* Оңғарсынова Ф.  Дүниеден ерте кеткен дарынды жазушы, қаламдас бауырым  Оралхан Бөкеевтің рухына //Атамекен.- 2012.- 23 ақпан.-Б.6.               
* Оңғарсынова Ф.  Түркілердің, Өр Алтай, төркіні едің //Егемен Қазақстан.- 2011.- 16 мамыр.- Б.5.             
* Отарбаева Ғ. Н. О.Бөкейдің &quot;Сайтан көпір&quot; повесіндегі мифтік танымның көркемдік-идеялық қызметі // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршысы. Филология сериясы.- 2015.- № 6.- Б. 70-74. 
* Сапанова А. М. О.Бөкей шығармаларындағы адамның мінез-құлқына байланысты фразеологиялық бірліктер // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы.- 2009.- №7-8.- Б.101-104. 
* Сейтқазы Э. А. О.Бөкей шығармаларындағы әлемнің ұлттық бейнесі // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршысы. Филология сериясы.- 2015.- № 2.- Б. 414-419. 
* Сығай Ә.  Ой түбіндегі Оралхан //Дала мен қала.- 2012.- 16 қаңтар.-Б.10-11.
* Сыдықов Т. Мұзтаудың мұзбалағы: Оралхан Бөкеевтің шығармашылығы //Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2004.-N5.- 86-94б.                                     
* Тоқсанбай Қ.  Оралхан оқулары //Егемен Қазақстан.- 2010.- 1қазан.-Б.9.                                       
* Толысбаева Ә. О.Бөкей шығармаларын талдаудың кейбір ерекшеліктері // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы.- 2008.- №8.- Б.47-49. 
* Төлеуов С.  Бұлт ұйықтаған ұжмақ жер: [Ор-ағаң мінген ақбоз ат...] / /Алтын Орда.- 2009.- 2-8шілде.-18-19 б.
* Шарабасов С.О.Бөкеев әңгімелері құрылымын фольклорлық сарындар// Ізденіс..-2000.-№4-5.-22-26б (Гуманитарлық ғылымдар сериясы)
* Ыбырайқызы Г. О. Бөкейдің &quot;Атау Кере&quot; шығармасындағы герменевтикалық сарындар // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршы. Филология сериясы.- 2018.- №2.- Б.63-68. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://ikitap.kz/kk/book-tags/oralhan-bokey  Қазақстанның ашық кітапханасындағы Оралхан Бөкейдің шығармалары]
* [http://bokey.kz/index.php/kz/  bokey.kz]
* https://adebiportal.kz/kz/authors/view/846

[[Санат:Делиде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан драматургтері]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:XX ғасыр музыкатанушылары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>3jxj1xk7phken61ygxm1tkmzny5savs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бұқпа тауы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488724</id>
    <revision>
      <id>3629189</id>
      <parentid>3317000</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3629189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4430" sha1="70lz6d7c21eurubl50t5jnotht900g6" xml:space="preserve">'''Бұқпа тауы''' - Көкшетау қаласында орналасқан тау. 

==Тау туралы аңыз==
Ел ішінде Бұқпа тауының пайда болуы туралы аңыз бар: «Алла тағала, әлемді жарата отырып, дүние жүзіндегі әр халыққа жер көріктерін тараты: біріншілеріне тау, екіншілеріне орман, үшіншілеріне өзен-көл берсе, қазақтарға тек қана жалаңаш жазық беріпті. «Алла тағаланың жасағаны әділетсіз», - деп, қазақтар одан мынаны сұрады: «Бізге кішкене жердің әдемілігін сыйлаңызшы». Алла тағала барлығын билеп-төстеуші болғандықтан, ол өз қоржынындағы жер көріктерімен қоштасқысы келмеді. Сол кезде халыққа көмек болып, әзілқой және күлкілі ертегі кейіпкері Алдар-Көсе келеді. Ол Алла тағаланың ішіне қысқа уақытта кіріп алып, онымен тартысу ойынын ойнайды.  Сол ойынды ойнап-ойнап жалығып кеткен соң, Алдар-Көсе былай дейді: «Екеуіміз жер бетіне түсіп, тығылмақ ойынын ойнайық». Алла тағала бұған келіседі, бірақ олар жерге түскен соң, Алла былай дейді: «Ал біз қай жерге тығыламыз, мына жер толығымен жазық қой!». Сол кезде қу Алдар-Көсе былай дейді: «Онда сен өз қоржыныңа қолыңды салып, кішкене топырақ, кішкене тас, қалың орман, кішкентай тау үй, соның маңайында біз тығыламыз». Алла тағала дәл солай жасайды: қоржынына қолын салып, ішінен кішкене тас, орман алып шығып, үлкен емес тау үйеді. Сол таудың атын: «Бұқпа»,- деп атайды.
Сол кезден бастап, Бұқпа тауы 1824 жылы құрылған Көкшетау қаласының маңында орналасқан.

Бұрынғы заманда, Бұқпа тауы қалың орманмен капталған болатын. Көкшетау қаласынаң шалқыған жазираларының бойында Орта жүз хандарының мыңдаған мал отарлары бағылған.

==Таудың қазіргі келбеті==
2006 жылдың 26 қазан күні Бұқпа шоқысында бір жарым мыңнан астам көшет отырғызылды. “Қалаға – жасыл алқа” акциясына мемлекеттік қызметкерлер, кәсіпкерлер, студенттер мен дін өкілдері қатысты.

==“Кокшетау” әріптері==
Көкшетау қаласының символы-қаланың атауы жазылған үлкен жазу. Әріптер төбеде орналасқан-Калифорниядағы әйгілі HOLLYWOOD жазуы сияқты. Көрнекті орын жергілікті тұрғындардың мақтанышына ғана емес, сонымен қатар туристердің сүйікті орнына айналды. Жазудың ұзындығы- 67 метр, биіктігі- 10 метр. Сондай-ақ, төбеде Көкшетау қаласына қарайтын бақылау алаңы бар.&lt;ref&gt;{{cite web |title= “Кокшетау” әріптері|url=https://www.visitaqmola.kz/kk/post_wtg/bukvy-kokshetau/|access-date=3 January 2023}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
*[[Көкшетау облысы]]

== Дерек көздер ==
&lt;references/&gt;
*http://www.kazakhstan-tourist.isd.kz/page.php?page_id=403 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185801/http://www.kazakhstan-tourist.isd.kz/page.php?page_id=403 |date=2016-03-04 }}


{{geo-stub}}

[[Санат:Қазақстан таулары]]</text>
      <sha1>70lz6d7c21eurubl50t5jnotht900g6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3629151</id>
      <parentid>3628715</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3629151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17100" sha1="ehkaw9olbpxzssgxk4x8u4wls9x12im" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35480]||623||26||18||263||28||3||34335||8||0||176||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2801]||271||7||6||353||8||15||2127||0||4||10||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1178]||37||0||0||11||17||0||1102||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 441]||15||0||7||31||6||1||364||0||0||17||0||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>ehkaw9olbpxzssgxk4x8u4wls9x12im</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Him &amp; Her</title>
    <ns>0</ns>
    <id>491462</id>
    <revision>
      <id>3628957</id>
      <parentid>3277263</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлыбритания телесериалдар|Ұлыбритания телесериалдар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9950" sha1="fkt4l9g0zl80pixuarqgoq02nt1efyw" xml:space="preserve">{{Телесериал
 |Қазақша атауы      = Him &amp; Her
 |Шынайы атауы       = {{lang-en|Him &amp; Her}}
 |суреті             = him_and_her_sitcom.png
 |тақырыбы           = 
 |жанры              = ситком
 |ұзақтығы           = 30 мин.
 |авторы             = [[Стефан Голазевски]]
 |продюсері          = Кентон Аллен
 |режиссёрі          = Ричард Лэкстон
 |операторы          = 
 |сценарист          = [[Стефан Голазевски]]
 |композиторы        = 
 |ролдерде           = [[Рассел Тови]]&lt;br /&gt;[[Сара Солемани]]&lt;br /&gt;[[Керри Ховард]]&lt;br /&gt;[[Джо Уилкинсон]]&lt;br /&gt;Адам Клементс&lt;br /&gt;Рикки Чамп
 |бет басы           = 
 |Ұраны              = 
 |мемлекет           = {{Flagicon|Great Britain}} [[Ұлыбритания]]
 |Тілі               = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 |форматы            = [[1080i]] ([[HDTV]])
 |дыбысы             = 
 |телеарна           = [[BBC Three]]&lt;br /&gt;[[BBC HD]]
 |телеарналар жүйесі     = 
 |көрсете бастады    = {{start date|2010|9|6|df=y}}
 |соңғы рет көрсетілді   =
 |маусымдар          = 4
 |саны               = 20 (соңғы 23 желтоқсан 2012)
 |сериялардың тізімі     = 
 |сайты              = http://him-and-her.com/
 |статусы            = 
 |imdb_id            = 
 |tv_com             = 
}}
'''''Him &amp; Her''''' [[Англия|британдық]] жас және жалқау жұп туралы комедия. Алғашқы рет [[Ұлыбритания]]лық [[BBC Three]] телеарнасында [[2010 жыл]]дың [[6 қыркүйек|6 қыркүйегінде]] көрсетілді. Сериалдың сценаристі [[Стефан Голазевски]]. Басты рөлдерді [[Рассел Тови]] және [[Сара Солемани]] сомдаған. Сериалдың саундтрегі [[Лулу]]дың &quot;[[Boom Bang-a-Bang]]&quot; әні болып табылады. 

Сериалдың бірінші маусымы 2010 жылдың 6 қыркүйегінен [[11 қазан]]ына дейін көрсетілді және 6 эпизодтан тұрды, 7 эпизодтан тұратын екінші маусым [[2011 жыл]]дың [[1 қараша]]сынан [[13 желтоқсан]]ына дейін көрсетілді және [[2012 жыл]]дың [[18 қараша]]сынан [[23 желтоқсан]]ына дейін көрсетілген үшінші маусымы сондай-ақ 7 эпизодтан тұрды.

==Эпизодтар тізімі==

===1 маусым===

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; width=&quot;70%&quot; 
|-style=&quot;color:black&quot;
!style=&quot;background: #ACE5EE; width:5%;&quot;|М#
!style=&quot;background: #ACE5EE; width:5%;&quot;|Э#
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Атауы
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Режиссері
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Сценаристі
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Эфирдегі көрсетілімі
|-
{{Episode list
 |EpisodeNumber=1
 |EpisodeNumber2=1
 |Title=The Toast (Тост)
 |DirectedBy=Ричард Лэкстон
 |WrittenBy=Стефан Голазевски
 |OriginalAirDate={{Start date|2010|9|6|df=yes}}
 |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber=2
 |EpisodeNumber2=2
 |Title=The Birthday (Туған күн)
 |DirectedBy=Ричард Лэкстон
 |WrittenBy=Стефан Голазевски
 |OriginalAirDate={{Start date|2010|9|13|df=yes}}
 |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber=3
 |EpisodeNumber2=3
 |Title=The Fancy Dress Party &lt;small&gt;(Маскарад костюмі)&lt;/small&gt;
 |DirectedBy=Ричард Лэкстон
 |WrittenBy=Стефан Голазевски
 |OriginalAirDate={{Start date|2010|9|20|df=yes}}
 |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber=4
 |EpisodeNumber2=4
 |Title=The Football (Футбол)
 |DirectedBy=Ричард Лэкстон
 |WrittenBy=Стефан Голазевски
 |OriginalAirDate={{Start date|2010|9|27|df=yes}}
 |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber=5
 |EpisodeNumber2=5
 |Title=The Parents (Ата-аналар)
 |DirectedBy=Ричард Лэкстон
 |WrittenBy=Стефан Голазевски
 |OriginalAirDate={{Start date|2010|10|4|df=yes}}
 |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber=6
 |EpisodeNumber2=6
 |Title=The Argument (Дәлел)
 |DirectedBy=Ричард Лэкстон
 |WrittenBy=Стефан Голазевски
 |OriginalAirDate={{Start date|2010|10|11|df=yes}}
 |LineColor=ACE5EE
}}
|}

===2 маусым===

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; width=&quot;70%&quot; 
|-style=&quot;color:black&quot;
!style=&quot;background: #ACE5EE; width:5%;&quot;|М#
!style=&quot;background: #ACE5EE; width:5%;&quot;|Э#
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Атауы
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Режиссері
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Сценаристі
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Эфирдегі көрсетілімі
|-
{{Episode list
  |EpisodeNumber=7
 |EpisodeNumber2=1
  |Title=The Move (Көшу)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|11|1|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=8
 |EpisodeNumber2=2
  |Title=The Sleepover (Түнгі тусовка)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|11|8|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=9
 |EpisodeNumber2=3
  |Title=The Get Together (Бірге жиналу)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|11|15|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=10
 |EpisodeNumber2=4
  |Title=The Fight (Төбелес)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|11|22|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=11
 |EpisodeNumber2=5
  |Title=The Rollover (Аударылу)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|11|29|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=12
 |EpisodeNumber2=6
  |Title=The Cinema (Кино)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|12|6|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=13
 |EpisodeNumber2=7
  |Title= The Split (Бөлісу)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|12|13|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
|}

===3 маусым===

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; width=&quot;70%&quot; 
|-style=&quot;color:black&quot;
!style=&quot;background: #ACE5EE; width:5%;&quot;|М#
!style=&quot;background: #ACE5EE; width:5%;&quot;|Э#
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Атауы
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Режиссері
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Сценаристі
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Эфирдегі көрсетілімі
|-
{{Episode list
  |EpisodeNumber=14
 |EpisodeNumber2=1
  |Title=The Ring (Сақина)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|11|18|df=yes}}&lt;ref&gt;[http://www.radiotimes.com/episode/sy7db/him--her--series-3---1-the-ring Radio Times page for The Ring]&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=15
 |EpisodeNumber2=2
  |Title=The Sister-in-Law (Балдыз)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|11|18|df=yes}}&lt;ref&gt;[http://www.radiotimes.com/episode/sy7c9/him--her--series-3---2-the-sister-in-law Radio Times page for The Sister-in-Law]&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=16
 |EpisodeNumber2=3
  |Title=The Happy Couple (Бақытты жұп)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|11|25|df=yes}}&lt;ref&gt;[http://www.radiotimes.com/episode/s254s/him--her--series-3---3-the-happy-couple Radio Times page for The Happy Couple]&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=17
 |EpisodeNumber2=4
  |Title=The Father-in-Law (Қайын ата)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|12|2|df=yes}}&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/programmes/b01p664l&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=18
 |EpisodeNumber2=5
  |Title=The First Date (Алғашқы жүздесу)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|12|9|df=yes}}&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/programmes/b01p98sm&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=19
 |EpisodeNumber2=6
  |Title=The Proposal (Ұсыным)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|12|16|df=yes}}&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/programmes/b01pdtwc&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode List
  |EpisodeNumber=20
 |EpisodeNumber2=7
  |Title=The Christmas Special (Арнайы Рождестволық)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|12|23|df=yes}}&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/programmes/b01pjzx0&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
|}

===4 маусым===
TBA 2013

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:BBC телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>fkt4l9g0zl80pixuarqgoq02nt1efyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628959</id>
      <parentid>3628957</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлыбритания телесериалдары|Ұлыбритания телесериалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10017" sha1="e55qe5znurdteagf0o98wrlzz4wmx1a" xml:space="preserve">{{Телесериал
 |Қазақша атауы      = Him &amp; Her
 |Шынайы атауы       = {{lang-en|Him &amp; Her}}
 |суреті             = him_and_her_sitcom.png
 |тақырыбы           = 
 |жанры              = ситком
 |ұзақтығы           = 30 мин.
 |авторы             = [[Стефан Голазевски]]
 |продюсері          = Кентон Аллен
 |режиссёрі          = Ричард Лэкстон
 |операторы          = 
 |сценарист          = [[Стефан Голазевски]]
 |композиторы        = 
 |ролдерде           = [[Рассел Тови]]&lt;br /&gt;[[Сара Солемани]]&lt;br /&gt;[[Керри Ховард]]&lt;br /&gt;[[Джо Уилкинсон]]&lt;br /&gt;Адам Клементс&lt;br /&gt;Рикки Чамп
 |бет басы           = 
 |Ұраны              = 
 |мемлекет           = {{Flagicon|Great Britain}} [[Ұлыбритания]]
 |Тілі               = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 |форматы            = [[1080i]] ([[HDTV]])
 |дыбысы             = 
 |телеарна           = [[BBC Three]]&lt;br /&gt;[[BBC HD]]
 |телеарналар жүйесі     = 
 |көрсете бастады    = {{start date|2010|9|6|df=y}}
 |соңғы рет көрсетілді   =
 |маусымдар          = 4
 |саны               = 20 (соңғы 23 желтоқсан 2012)
 |сериялардың тізімі     = 
 |сайты              = http://him-and-her.com/
 |статусы            = 
 |imdb_id            = 
 |tv_com             = 
}}
'''''Him &amp; Her''''' [[Англия|британдық]] жас және жалқау жұп туралы комедия. Алғашқы рет [[Ұлыбритания]]лық [[BBC Three]] телеарнасында [[2010 жыл]]дың [[6 қыркүйек|6 қыркүйегінде]] көрсетілді. Сериалдың сценаристі [[Стефан Голазевски]]. Басты рөлдерді [[Рассел Тови]] және [[Сара Солемани]] сомдаған. Сериалдың саундтрегі [[Лулу]]дың &quot;[[Boom Bang-a-Bang]]&quot; әні болып табылады. 

Сериалдың бірінші маусымы 2010 жылдың 6 қыркүйегінен [[11 қазан]]ына дейін көрсетілді және 6 эпизодтан тұрды, 7 эпизодтан тұратын екінші маусым [[2011 жыл]]дың [[1 қараша]]сынан [[13 желтоқсан]]ына дейін көрсетілді және [[2012 жыл]]дың [[18 қараша]]сынан [[23 желтоқсан]]ына дейін көрсетілген үшінші маусымы сондай-ақ 7 эпизодтан тұрды.

==Эпизодтар тізімі==

===1 маусым===

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; width=&quot;70%&quot; 
|-style=&quot;color:black&quot;
!style=&quot;background: #ACE5EE; width:5%;&quot;|М#
!style=&quot;background: #ACE5EE; width:5%;&quot;|Э#
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Атауы
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Режиссері
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Сценаристі
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Эфирдегі көрсетілімі
|-
{{Episode list
 |EpisodeNumber=1
 |EpisodeNumber2=1
 |Title=The Toast (Тост)
 |DirectedBy=Ричард Лэкстон
 |WrittenBy=Стефан Голазевски
 |OriginalAirDate={{Start date|2010|9|6|df=yes}}
 |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber=2
 |EpisodeNumber2=2
 |Title=The Birthday (Туған күн)
 |DirectedBy=Ричард Лэкстон
 |WrittenBy=Стефан Голазевски
 |OriginalAirDate={{Start date|2010|9|13|df=yes}}
 |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber=3
 |EpisodeNumber2=3
 |Title=The Fancy Dress Party &lt;small&gt;(Маскарад костюмі)&lt;/small&gt;
 |DirectedBy=Ричард Лэкстон
 |WrittenBy=Стефан Голазевски
 |OriginalAirDate={{Start date|2010|9|20|df=yes}}
 |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber=4
 |EpisodeNumber2=4
 |Title=The Football (Футбол)
 |DirectedBy=Ричард Лэкстон
 |WrittenBy=Стефан Голазевски
 |OriginalAirDate={{Start date|2010|9|27|df=yes}}
 |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber=5
 |EpisodeNumber2=5
 |Title=The Parents (Ата-аналар)
 |DirectedBy=Ричард Лэкстон
 |WrittenBy=Стефан Голазевски
 |OriginalAirDate={{Start date|2010|10|4|df=yes}}
 |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
 |EpisodeNumber=6
 |EpisodeNumber2=6
 |Title=The Argument (Дәлел)
 |DirectedBy=Ричард Лэкстон
 |WrittenBy=Стефан Голазевски
 |OriginalAirDate={{Start date|2010|10|11|df=yes}}
 |LineColor=ACE5EE
}}
|}

===2 маусым===

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; width=&quot;70%&quot; 
|-style=&quot;color:black&quot;
!style=&quot;background: #ACE5EE; width:5%;&quot;|М#
!style=&quot;background: #ACE5EE; width:5%;&quot;|Э#
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Атауы
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Режиссері
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Сценаристі
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Эфирдегі көрсетілімі
|-
{{Episode list
  |EpisodeNumber=7
 |EpisodeNumber2=1
  |Title=The Move (Көшу)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|11|1|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=8
 |EpisodeNumber2=2
  |Title=The Sleepover (Түнгі тусовка)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|11|8|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=9
 |EpisodeNumber2=3
  |Title=The Get Together (Бірге жиналу)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|11|15|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=10
 |EpisodeNumber2=4
  |Title=The Fight (Төбелес)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|11|22|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=11
 |EpisodeNumber2=5
  |Title=The Rollover (Аударылу)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|11|29|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=12
 |EpisodeNumber2=6
  |Title=The Cinema (Кино)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|12|6|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=13
 |EpisodeNumber2=7
  |Title= The Split (Бөлісу)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2011|12|13|df=yes}}
  |LineColor=ACE5EE
}}
|}

===3 маусым===

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; width=&quot;70%&quot; 
|-style=&quot;color:black&quot;
!style=&quot;background: #ACE5EE; width:5%;&quot;|М#
!style=&quot;background: #ACE5EE; width:5%;&quot;|Э#
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Атауы
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Режиссері
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Сценаристі
!style=&quot;background: #ACE5EE;&quot;|Эфирдегі көрсетілімі
|-
{{Episode list
  |EpisodeNumber=14
 |EpisodeNumber2=1
  |Title=The Ring (Сақина)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|11|18|df=yes}}&lt;ref&gt;[http://www.radiotimes.com/episode/sy7db/him--her--series-3---1-the-ring Radio Times page for The Ring]&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=15
 |EpisodeNumber2=2
  |Title=The Sister-in-Law (Балдыз)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|11|18|df=yes}}&lt;ref&gt;[http://www.radiotimes.com/episode/sy7c9/him--her--series-3---2-the-sister-in-law Radio Times page for The Sister-in-Law]&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=16
 |EpisodeNumber2=3
  |Title=The Happy Couple (Бақытты жұп)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|11|25|df=yes}}&lt;ref&gt;[http://www.radiotimes.com/episode/s254s/him--her--series-3---3-the-happy-couple Radio Times page for The Happy Couple]&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=17
 |EpisodeNumber2=4
  |Title=The Father-in-Law (Қайын ата)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|12|2|df=yes}}&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/programmes/b01p664l&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=18
 |EpisodeNumber2=5
  |Title=The First Date (Алғашқы жүздесу)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|12|9|df=yes}}&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/programmes/b01p98sm&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode list
  |EpisodeNumber=19
 |EpisodeNumber2=6
  |Title=The Proposal (Ұсыным)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|12|16|df=yes}}&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/programmes/b01pdtwc&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
{{Episode List
  |EpisodeNumber=20
 |EpisodeNumber2=7
  |Title=The Christmas Special (Арнайы Рождестволық)
  |DirectedBy=Ричард Лэкстон
  |WrittenBy=Стефан Голазевски
  |OriginalAirDate={{Start date|2012|12|23|df=yes}}&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/programmes/b01pjzx0&lt;/ref&gt;
  |LineColor=ACE5EE
}}
|}

===4 маусым===
TBA 2013

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:BBC телебағдарламалары]]
[[Санат:Ұлыбритания телесериалдары]]</text>
      <sha1>e55qe5znurdteagf0o98wrlzz4wmx1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3628792</id>
      <parentid>3628378</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T12:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3628792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8364" sha1="lqsn3i7loc42ir4tij4v4bepqeop34x" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2624}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:2395}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1325}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:668}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:228}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 6 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 7 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:191}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 8 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:160}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 9 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:143}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 10 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:137}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 11 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:127}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 12 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}}
|-
| 13 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}}
|-
| 14 || [[User:Жайсанкүл|Жайсанкүл]] || [[Special:Contributions/Жайсанкүл|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Жайсанкүл}}
|-
| 15 || [[User:Тілдер бөлімі|Тілдер бөлімі]] || [[Special:Contributions/Тілдер бөлімі|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Тілдер бөлімі}}
|-
| 16 || [[User:Туғанай Сламгазина|Туғанай Сламгазина]] || [[Special:Contributions/Туғанай Сламгазина|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Туғанай Сламгазина}}
|-
| 17 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:86}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 18 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 19 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:72}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 20 || [[User:Омарбек Мөлдір|Омарбек Мөлдір]] || [[Special:Contributions/Омарбек Мөлдір|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Омарбек Мөлдір}}
|-
| 21 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 22 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 23 || [[User:Uzsport|Uzsport]] || [[Special:Contributions/Uzsport|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Uzsport}}
|-
| 24 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}}
|-
| 25 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}}
|-
| 26 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Madi Dos}}
|-
| 27 || [[User:Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] || [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алмас Нурмаш}}
|-
| 28 || [[User:Lucky2704|Lucky2704]] || [[Special:Contributions/Lucky2704|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Lucky2704}}
|-
| 29 || [[User:Aiman Tauman|Aiman Tauman]] || [[Special:Contributions/Aiman Tauman|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Aiman Tauman}}
|-
| 30 || [[User:Нұржанар Хатимуллақызы|Нұржанар Хатимуллақызы]] || [[Special:Contributions/Нұржанар Хатимуллақызы|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Нұржанар Хатимуллақызы}}
|-
| 31 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 32 || [[User:Арай Дүйсекенова|Арай Дүйсекенова]] || [[Special:Contributions/Арай Дүйсекенова|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Арай Дүйсекенова}}
|-
| 33 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}}
|-
| 34 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 35 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}}
|-
| 36 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Kas77777}}
|-
| 37 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 38 || [[User:Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] || [[Special:Contributions/Көперхан Анаргүл|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Көперхан Анаргүл}}
|-
| 39 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 40 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 41 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}}
|-
| 42 || [[User:Balaburgem|Balaburgem]] || [[Special:Contributions/Balaburgem|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Balaburgem}}
|-
| 43 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}}
|-
| 44 || [[User:Kazman322|Kazman322]] || [[Special:Contributions/Kazman322|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kazman322}}
|-
| 45 || [[User:Nos9877|Nos9877]] || [[Special:Contributions/Nos9877|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Nos9877}}
|-
| 46 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 47 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 48 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 49 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 50 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 51 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}}
|-
| 52 || [[User:Малика Назарова|Малика Назарова]] || [[Special:Contributions/Малика Назарова|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Малика Назарова}}
|-
| 53 || [[User:~2026-33897-00|~2026-33897-00]] || [[Special:Contributions/~2026-33897-00|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|~2026-33897-00}}
{{/end}}</text>
      <sha1>lqsn3i7loc42ir4tij4v4bepqeop34x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәңгілер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>504448</id>
    <revision>
      <id>3629191</id>
      <parentid>3259790</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3629191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9492" sha1="fi78ikmo1sapsqc0x1vtu2myliotdlv" xml:space="preserve">{{Taxobox
| trend = Бәңгілер
| image = Laothoe amurensis MHNT CUT 2010 0 391 Ussuri, Vladiwostock occ., Sutschanski-Rudnik, Russia, male dorsal.jpg
| image_caption = ''Laothoe amurensis''
| image_width = 250px
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = Буын аяқтылар
| classis = Бұнақденелер
| ordo = Көбелектер
| familia = Sphingidae 
| genus = 
| species = 
| subspecies= 
| trinomial = 
| binomial = Sphingidae 
| binomial_authority = [[Латрейль, Пьер Андре|Latreille]], 1802
| synonyms =
}}
'''Бәңгі көбелектер'''  тұқымдасына  ({{lang-la|Sphingidae}})   1000-нан аса түрі бар ерекше ымырт көбелектері жатады.

== Биологиялық сипаттама ==
Қонып отырған бәңгіні барынша ірі шылымтәріздес денесі мен қанатынан байқауға болады. Оның алдыңғы қанаты тар және ұзын, артқы қанаты қысқа және кең болып келеді.

Ал қанат қаққан бәңгіні колибримен шатастырып алып жатады. Басқа көбелектен гөрі Бәңгілер шымшыққа ұқсайтыны қызық. Бәңгілер өте жылдам самғайды, тіпті жылдамдықтары 54 км/сағатқа дейін жетеді. Бұл кезде қанаттарын жылдам қағатыны соншалық, алуан реңмен араласып, жеңіл дыбыс шығарады. Гулге ұшып жеткен бәңгі ауада қалықтап тұрып, ұзын тұмсығын оның түбіне дейін сүңгітеді. Ұзын түтікпен [[хош иісті темекі]], [[шырайгүл]], [[меңдуана]]ның нәрін сорып алады. Әдетте бәңгілер тозаңдандыратын гүлдердің иісі тунде ерекше аңқып тұрады.

[[Сурет:Oleander hawkmoth up.jpg|thumb|left|220px|Олеандр бәңгісі]]
Бәңгілер арасында талғамен боялған ірі түрлері аз емес. Олардың бірі Олеандр бәңгісі,  қанатын жайғанда 10 см-ге дейін жетеді.  Мадагаскарда гүлінің тереңдігі 20 см-ге жететін орхидея табылған кезде, Чарлз Дарвин оны ұзын тұмсықты бәңгі тозаңдандырған деген жорамал айтты. Мұндай көбелек 1903 жылы ашылды. Бұл көбелек Африкада, Жерорта  теңізінде, Иранда, Ауғанстанда кең таралған, бірақ кейде жазды күні солтүстікке сапар шегіп, Ресейдің орта белдеуінде де ұшырасып қалады. Тұрақты мекені Каваказдың Қара теңіз жағалауы, мұнда жерорта теңізі олеандрларының көшеттері егілген (олардың жапырақтары жұлдыз құрттарының жеңсік асы болып саналады). Олеандр бәңгісінің ірі жұлдызқұрттарының дене ұштарында мүйіз түріндегі тығыз бездер өседі. Олар ірі ақтаңдақ- «көзшелері» бар денесін көтере ісініп дұшпандарын үркітеді.

[[Сурет:Acherontia lachesis 0202.JPG|thumb|left|220px|«Өлі бас » бәңгісі]]
Ірі бәңгі «Өлі бас » осылай аталуының арқасында қу бас пен айқасқан сүйектерді еске салатын сурет орналасқан. Көптеген халықтар осы көбелекке қатысты ырым - тыйымдар шығарып, оны бақытсыздық нышанына балайды. Бұл ащы дауыс шығара алатын бірден бір көбелек. Ол тек қанатымен гуілдеп қана қоймайды, сонымен бірге шиқылдайды да.  Жаңадан туған араның аналығы шығаратын дыбысқа ұқсас бұл шиқылға елігіп, бәңгі омартаға адасып кіріп кетеді. Гүл шіресінен бөлек, ол балға да құмар, жүздеген ара ұясынан балды құныға сорады. Бәңгінің көшпелі жәндік екендігі де қызықты: Еуропаның оңтүстігінде дүние есігін ашқан көбелектер Қола түбегіне дейін ұшып жетеді.

=== Smerinthinae тұқымдас тармағы ===
* Laothoe&lt;small&gt;Fabricius, 1807&lt;/small&gt;
** Laothoe amurensis &lt;small&gt;(Staudinger, 1892)&lt;/small&gt;
** Laothoe populi&lt;small&gt; (Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;
* Smerinthus &lt;small&gt;Latreille, (1802)&lt;/small&gt;
** Smerinthus ocellata &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;
** Smerinthus caecus
* Marumba &lt;small&gt;Moore, (1882)&lt;/small&gt;
** Marumba quercus &lt;small&gt;(Denis &amp; Schiffermüller, 1775)&lt;/small&gt;
** Marumba gaschkewitschii &lt;small&gt;(Bremer &amp; Grey, [1852])&lt;/small&gt;
* Mimas &lt;small&gt;Hübner, (1819)&lt;/small&gt;
** Mimas tiliae &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;
** Mimas christophi &lt;small&gt;(Staudinger, 1887)&lt;/small&gt;
* Callambulyx &lt;small&gt;Rothschild &amp; Jordan, 1903&lt;/small&gt;
** Callambulyx tatarinovii &lt;small&gt;(Bremer et Grey, 1852)&lt;/small&gt;
** Callambulyx poecilus
* Dolbina &lt;small&gt;Staudinger, 1887&lt;/small&gt;
** Dolbina elegans
** Dolbina tancrei &lt;small&gt;Staudinger, 1887&lt;/small&gt;
* Akbesia &lt;small&gt;Rothschild &amp; Jordan, 1903&lt;/small&gt;
** Akbesia davidi
* Clanis
** Clanis undulosa
** Clanis schwartzi

=== Sphinginae  тұқымдас тармағы ===
* Sphinx &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;
** Sphinx ligustri &lt;small&gt; Linnaeus, 1758 &lt;/small&gt;
** Sphinx pinastri &lt;small&gt; Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;
* Agrius &lt;small&gt;Hübner, (1819)&lt;/small&gt;
** Agrius convolvuli &lt;small&gt; (Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;
* Acherontia &lt;small&gt;[Laspeyres], 1809&lt;/small&gt;
** Acherontia atropos &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;
** Acherontia lachesis

=== Macroglossinae тұқымдас тармағы  ===
* Hemaris&lt;small&gt;Dalman, 1816&lt;/small&gt;
** Hemaris fuciformis &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;
** Hemaris tityus&lt;small&gt;Linnaeus, 1758 &lt;/small&gt;
** Hemaris thysbe
** Hemaris croatica
* Proserpinus&lt;small&gt;Hübner, (1819)&lt;/small&gt;
** Proserpinus proserpina &lt;small&gt;(Pallas, 1772)&lt;/small&gt;
* Sphingonaepiopsis&lt;small&gt;Wallengren, 1858&lt;/small&gt;
** Sphingonaepiopsis gorgoniades
* Rethera &lt;small&gt;Rothschild &amp; Jordan, 1903&lt;/small&gt;
** Rethera komarovi&lt;small&gt; (Christoph, 1885)&lt;/small&gt;
* Daphnis&lt;small&gt;Hübner, (1819)&lt;/small&gt;
** Daphnis nerii&lt;small&gt; (Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;
* Clarina&lt;small&gt;Tutt, 1903&lt;/small&gt;
** Clarina kotschyi
* Acosmeryx&lt;small&gt;Boisduval, (1875)&lt;/small&gt;
** Acosmeryx naga&lt;small&gt; (Moore, 1857)&lt;/small&gt;
* Macroglossum &lt;small&gt;Scopoli, 1777&lt;/small&gt;
** Macroglossum stellatarum &lt;small&gt; Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;
** Macroglossum gyrans
* Hyles &lt;small&gt;Hübner (1819)&lt;/small&gt;
** Hyles euphorbiae &lt;small&gt; (Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;
** Hyles galii &lt;small&gt;Rottemburg, 1775&lt;/small&gt;
** Hyles livornica&lt;small&gt;Esper, 1780&lt;/small&gt;
** Hyles vespertilio &lt;small&gt; (Esper, 1780)&lt;/small&gt;
** Hyles hippophaes
** Hyles nicaea
* Deilephila &lt;small&gt;Laspeyres, 1809&lt;/small&gt;
** Deilephila elpenor &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;
** Deilephila porcellus &lt;small&gt; (Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;
* Hippotion&lt;small&gt;Hübner, (1819)&lt;/small&gt;
** Hippotion celerio &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;
* Theretra &lt;small&gt;Hübner, (1819)&lt;/small&gt;
** Theretra clotho
** Theretra alecto
* Euchloron &lt;small&gt;Boisduval, 1875&lt;/small&gt;
** Euchloron megaera &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;

== Галерeя ==
&lt;Gallery&gt;
Laothoe amurensis MHNT CUT 2010 0 391 Ussuri, Vladiwostock occ., Sutschanski-Rudnik, Russia, male ventral.jpg|Амур бәңгісі
01 Sphinx du peuplier.jpg|Терек бәңгісі
Smerinthus ocellatus MHNT Female dos.jpg|Smerinthus ocellatus 
Marumba quercus MHNT CUT 2010 0 89 La Croix-Valmer Male dorsal.jpg|Емен бәңгісі
Mimas Tiliae 02.jpg|Жөке бәңгісі
Sphinx ligustri MHNT dos femelle.jpg|жұпаргүл бәңгісі
Sphinx pinastri01.jpg|Қарағай бәңгісі
Agrius convolvuli MHNT dos.jpg|Шырмауық бәңгісі
&lt;/Gallery&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://tpittaway.tripod.com/sphinx/ Sphingidae of the Western Palaearctic\Бражники западной палеарктики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716092542/http://tpittaway.tripod.com/sphinx/ |date=2011-07-16 }} 
* [http://www.sphin-sea.unibas.ch/SphinSEA/SphinSEA_speclist.htm Бражники Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091216033300/http://www.sphin-sea.unibas.ch/SphinSEA/SphinSEA_speclist.htm |date=2009-12-16 }} 
* [http://www.ecocoop.ru/save_nature/they_live/brazhniki/index.html Бражники] 
* [http://www.insecta-web.org/cgi-bin/MWM/db_typen/display.pl?tname=family&amp;fam=Sphingidae Sphingidae — Список типов]

==Дерек көздер==
* Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН,Жәндіктер,Мәскеу Росмэн 2012.

[[Санат:Биология]]
[[Санат:Көбелектер]]</text>
      <sha1>fi78ikmo1sapsqc0x1vtu2myliotdlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әсел Сағатова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>506715</id>
    <revision>
      <id>3629170</id>
      <parentid>3613714</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3629170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3779" sha1="m300njyznaxmxuzkvcktlt0d9psz8pc" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Әсел Сағатова
  |шынайы есімі           =
  |сурет                  = Әсел Сағатова.jpeg
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           = 5.5.1985
  |туған жері           = {{туғанжері|Семей|Семейде}}
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актриса|Қазақстан}}, {{әнші|Қазақстан}}, продюсер, тележүргізуші
  |азаматтығы             = {{KAZ}}
  |белсенді жылдары       =
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                = 3808166
  |сайты                  =
}}
'''Әсел Сағатова''' ([[5 мамыр]] [[1985 жыл]]да) – қазақстандық актриса.

== Өмірбаяны ==
[[Семей]] қаласында туған. Алматыдағы орыс хореографиалық мектепті бітірген. Ол 14 жастан модель болып істеген. 9 сыныпта Әсел  жарнамаларға түскен. [[Гонконг]]та және [[Тайланд]]та жұмыс істеді. [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақстан ұлттық университетін]] бітірген. Халықаралық қатынастың факультетін қызыл дипломмен бітірді. Оқудың барысында  магистратурада музыкалық бағдарламаның қазақ телеарнада жұмыс істеген, және концерттердің ұйымының продюсерлік орталығында жұмыс жасаған. Қазір кинода түсіріледі және &quot;халық лотерея&quot; деген бағдарламаны жүргізеду. &quot;РТРК АО &quot;Қазақстан&quot; фирмасында менеджер болып жұмыс істейді. Өз жолын қырғыз жазушының [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматов]] кітабының жазылғанына кинода түсірілген &quot;Ананың маккуратыра тұралы жылағаны&quot; деген фильмде түскен. Әсел бір неше қазақстандық және ресейлік-қазақстандық фильмдерде түсірілді. Басты рөлдерді &quot;Кекесін көңіл&quot; деген фильмдердеойнады, [[Рэкетир (фильм)|Рэкетир]]. 2012 жылдың соңында Әсел Сағатова атындағы модельдік мектеп ашылған.

== Фильмография ==
* 2004 — Плач матери о манкурте
* 2005 — Махамбеттың семсері
* 2006 — Қызыл жусан
* 2007 — [[Рэкетир (фильм)|Рэкетир]] — Әсел
* 2008 — Сердцеедки — Эмилия
* 2009 — Афалинаның секіруы — Шолпан
* 2010 — Махаббат тәлкегі — Әсел
* 2012 — Охота за призраком — Кира
* 2012 — Подружки — Мадина
* 2013 — Ход Конём — Әйгерім
* 2015 — [[Рэкетир-2]] — Әсел

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{stub}}

[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>m300njyznaxmxuzkvcktlt0d9psz8pc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Sagzhan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>508696</id>
    <revision>
      <id>3628989</id>
      <parentid>3625805</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64018" sha1="j37o79rcfgea6nre6n3dkgh211vdmav" xml:space="preserve">{{Мұрағат|2016-2018 жылғы талқылаулар|2018-2025 жылғы талқылаулар}}

== Sony Pictures Entertainment ==

Sony Pictures Entertainment мақаласына сәйкесінше үлгі санаттар қойып уикилендіріп шығыңыз, қанша дегенмін әкімшісіз ғой --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:32, 2018 ж. маусымның 18 (+06)

== [[Түгел Сәдібек]] ==

Сәлем! Осы тұлғаның руын білесіз бе? ШҚО-дан.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 10:56, 2019 ж. мамырдың 24 (+06)

== Джокер (фильм) ==

Джокер (фильм) мақаласына үлгі мен санат қойып шығыңыз. Интеруикиді өзім қойып шықтым --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:12, 2019 ж. маусымның 21 (+06)
* Сосын ешбір сөзге сілтеме жасалмаған (тек фильмге қатысты, кейіпкер, актер сияқтылар) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:23, 2019 ж. шілденің 5 (+06)

== -ның, -нің ==

-ның, -нің неге қосып жатсыз. Байқасаңыз санаттарда жалғаусыз жазып жатырмыз. Бәрін қайттан жасау керек [[File:SMirC-facepalm.svg|20px]] --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 09:58, 2019 ж. шілденің 9 (+06)

== Мақала өңдеу жайлы ==

Суретті жүктегенде дереккөзін дұрыстап көрсету керек, яғни сілтеме арқылы (жүктелген суреттеріңіз бәрі дұрыс емес). Кино, мультфильм жайлы мақалада актерлерге сілтеме жасау керек. Сосын дереккөздердің бәрі бір жерге жиналуы мүмкін емес қой, мысалы: Мұз дәуірі 3: Динозаврлар кезең. Соларды түзетіп шықсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:24, 2019 ж. шілденің 22 (+06)

== Бұғаттан босату ==

Не себептен Қазыхнов деген қатысушыны бұғаттан босаттыңыз? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:37, 2019 ж. шілденің 22 (+06)

== Санат:DC Comics ==

Санат:DC Comics санаттарына интеруикиін қойып шығыңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:26, 2019 ж. қазанның 16 (+06)

== Ударение ==

Бізде ударение жоқ, түзетіп шығыңыз.  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:25, 2019 ж. қазанның 19 (+06)

== Туған жыл ==

Туған жылы деген санатты не істеп жібердіңіз? Түзтіп шығыңыз, санаттары мен интеруики жоқ болып кетті ғой--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:52, 2019 ж. қарашаның 25 (+06)

== Санат ==

Бізде кейбір санаттар автоматты түрде қойылады (үлгіге байланысты). Сондықтан қайталап қоймай н/е дубликат (ұқсас) санат жасап жүрмеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:22, 2019 ж. желтоқсанның 2 (+06)

== Еншілес қоғам ==

'''Еншілес қоғам''' деп өзгертіпсіз, ''Еншілес ұйым'' дегенге қанша сөздер сілтенгенін байқадыңыз ба? Соларды түзетіп шығыңыз енді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:47, 2019 ж. желтоқсанның 13 (+06)

== Тексерілмеген мақалалар ==

[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] бетінде бүгінгі таңда 1681 тексерілмеген мақала бар екен. Тексерілмеген мақаланың басы 2016 жылдан бастап қалыптасқан, яғни 4 жыл уақыт болды деген сөз. Осы санаттағы мақалаларды бәріміз жабылып 2016 жылғы мақаланы түгелге жуық тексеріп шықсақ қалай болады? Ай-айға бөліп алсақ. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 00:07, 2020 ж. қаңтардың 9 (+06)
:Болады. Жақсы идея [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 20:31, 2020 ж. қаңтардың 10 (+06)
::Мен қыркүйекті жасап жатырм [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 21:47, 2020 ж. қаңтардың 10 (+06)

== Санат жайлы ==

Сіздің санатыңызды дұрыстап кетсем жоққа шығарыпсыз, Санаттар айналып жүр ғой сізде. Мысал ретінде: Тараз мақаласына '''қалалар''', '''Қазақстан қалалары''', '''Тараз''', '''облыс орталықтары''', '''Қазақстан облыс орталықтары''' деген сияқты, ал мұның бәрін бір санатқа яғни '''Тараз''' санатына жинаса болады ғой. Аталған қателіктер солай болып тұр. Маған қырсықсаңызда басқа админ үшін артық жұмыс жасатпасаңызшы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:31, 2020 ж. наурыздың 10 (+06)

== Марафон ==

{{Уикипедия:Хабарлама тарату/Түркі марафоны 2020}}
16:57, 2020 ж. маусымның 2 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Тылсым дүние (телесериал) ==

Тылсым дүние (телесериал) санаттар мен үлгі қойып шығыңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:40, 2020 ж. шілденің 13 (+06)

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

{{WAM
|header = [[АИВ/ЖИТС]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Red Ribbon.svg|150px|link=АИВ/ЖИТС]]&lt;/div&gt;
|subheader = Таңдаулы мақалаға жаңа үміткер ұсынылып, соған [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/АИВ/ЖИТС|дауыс беру жүргізіліп жатқанын]] хабарлаймыз!
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = Ұсынушы пікірі: Мақаланы ағылшын уикиінен аударып шықтым, сондай-ақ жаңа мәліметтер мен Қазақстандағы жағдайды қостым. АИВ пен ЖИТСті жеке қарастырмай бір мақалада жазған дұрыс деп шештім, әйтпесе көбі екеуін жеке дерт деп ойлап жатады. Сонымен қатар елімізде АИВ/ЖИТС жайлы ақпараттандыру жеткілікті деңгейде жүргізілмейді, сол себепті тіпті үлкен кісілер де аталған дерт жайлы бейхабар. Ал Уикипедияның басты беті көп қаралатын беттердің бірі (соңғы 20 күнде басты бетті 25 мың адам қараған екен), сондықтан басты бетте тұрса, көбі кіріп, оқып, таныса ма деген үміт бар. Мақала таңдаулы мақала критерийлеріне сай деп санаймын, ақпарат жаңартылып отырады.

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]

Құрметпен, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 11:38, 2020 ж. тамыздың 20 (+06)
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жақсы мақала таңдау ==

[[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер|Жақсы мақала таңдалып жатқанын хабарлаймыз!]]. Ұсынылған 3 үміткер мақаланың біріне өз даусыңызды бере аласыз. 

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


19:16, 2020 ж. тамыздың 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== We sent you an e-mail ==

Hello {{PAGENAME}},

Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled &quot;The Community Insights survey is coming!&quot;. If you have questions, email surveys@wikimedia.org. 

You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]].

[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 00:52, 2020 ж. қыркүйектің 26 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&amp;oldid=20479295 тізімін пайдаланып User:Samuel (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Талқылау ==

[[Уикипедия:Форум/Администраторлар#Таңдаулы мақала/жақсы мақала|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:35, 2020 ж. қазанның 25 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы/Жақсы мақала статусынан айыру жайында ==

[[Уикипедия:Форум/Администраторлар форумы#Таңдаулы мақала/жақсы мақала|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:39, 2020 ж. қазанның 25 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Түрлендіргіш/Converter ==

{{Уикипедия:Хабарлама тарату/Түрлендіргіш/Converter}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Орынсыз жою ==

Саламатсыз. Мөңке, Жошы тағы сол сияқты атауларды неге жойдыңыз, жояр алдында бірнеше мақалаға сілтеніп тұр деген ескерту шығады. Мән бермей жоя беріпсіз (қалпына келтірдім). Егер қате/бұрыс сілтенген беттерді жойғыңыз келсе, алдымен соған сілтенген мақаларды дұрыс атаумен түзетіп шығу керек. ендігі уақытта ескерерсіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:36, 2021 ж. сәуірдің 10 (+06)

== Марафон ==

{{WAM
|header = [[meta:m:Turkic_Marathon_2021|Түркі марафоны 2021]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Wikimedians of Turkic Languages User Group Logo.svg|150px|link=meta:Түркі тілді Уикимедиа конференциясы]]&lt;/div&gt;
|subheader = Түркі марафоны 2021 — 2021 жылдың 1 - 31 шілде  аралығында өтетін контент дамытуға бағытталған халықаралық жоба.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = 
Жоба мақсаты — түркі тілдерінде сөйлейтін елдер және олардың мәдениеті туралы мақалалар жазып, түркі тілдерінде сөйлейтін уикипедияшылар арасындағы ынтымақтастықты нығайту. Әділқазылар алқасының бағалауынан кейін көрсетілген мерзім аралығында ең көп ұпай жинаған қатысушылар марапатталатын болады.

'''Марапаттар'''

* 1 орын: Meloman дүкендер желісінен 75 АҚШ доллары ( ≈ 32 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 2 орын: Meloman дүкендер желісінен 60 АҚШ доллары ( ≈ 25 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 3 орын: Meloman дүкендер желісінен 50 АҚШ доллары ( ≈ 21 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 4 орын: Meloman дүкендер желісінен 40 АҚШ доллары ( ≈ 17 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 5 орын: Meloman дүкендер желісінен 25 АҚШ доллары ( ≈ 10 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.

Қазақша Уикипедияға үлес қосқысы келетін кез келген адам жоба бетіне өтіп қатысушылар тізіміне өз атын қосса болады. Іске сәт!
&lt;center&gt;{{Clickable button 2|Жоба:Түркі_марафоны_2021|Жарысқа қатысу|class=mw-ui-progressive}}&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2885974 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

00:17, 2022 ж. қаңтардың 5 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

{{WAM
|header = [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Goldenwiki 2.png|100px|link=Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым]]&lt;/div&gt;
|subheader = Қарақұрдым мақаласының таңдаулы мақалаға үміткерлігі.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = [[Қара құрдым]] мақаласы таңдаулы мақалаға толық лайық деп санаймын. Мұл мақалыны жазған өзім емес {{@|Alphy Haydar}} мырза жеті жылдан бері қазақша Уикипедияға үлес қосып келеді. Мақала тілі өте жаттық, әрі ғылыми стилде жазылған. Қанша жылдан бері [[Басты бет]]тегі таңдаулы мақала өзгерген жоқ. Енді өзгерттетін кез келді. Сонымен қоса осы уақытқа дейін ғылымға қатысты мақалалар таңдаулы мақала статусын көп алған жоқ. Ғылымға басымдық бере отырып осы мақаланы таңдаулы мақала деңгейіне көтерейік. 

&lt;center&gt;{{Clickable button 2|Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым|Дауыс беру|class=mw-ui-progressive}}&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2970000 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022 ==

{{WAM
|header = [[meta:m:Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022|Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Wikidata 2022 Istanbul social media campaign 02.jpg|right|thumb|300px|Wikidata 2022 Istanbul|link=meta:Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022]]&lt;/div&gt;
|subheader = Конференция 2022 жылдың 21-23 қазаны аралығында Түркияның [[Ыстанбұл]] қаласында өтеді.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = Құрметті достар,

Ыстамбұл Уикидерек конференциясына стипендия алуға өтінімдер ашық екенін хабарлауға қуаныштымын. Егер сіз түркі қауымдастығының өкілі болсаңыз және түркі тілдеріндегі Уикимедиа жобаларына белсенді қатысатын болсаңыз, онда сіз стипендияға өтініш бере аласыз. Өтініштер 2022 жылдың 30 маусымы, UTC 23:59 дейін қабылданады.

Үміткерлер толық стипендияға өтініш бере алады. Толық стипендия Түркі қолданушылары тобының Уикимедиа қауымдастығы (Wikimedians of Turkic Languages User Group) ұйымдастыратын конференция кезінде жеке тұлғаның екіжақты саяхат, ортақ тұрғын үй және тамақтану құнын қамтиды.

* Түркі тіліндегі уикимедиашыларға арналған Wikidata Training туралы қосымша ақпарат алу үшін мына сайтқа кіріңіз: https://w.wiki/53dX
* Стипендия, тіркеу және өтініш формасы туралы көбірек білу үшін мына сайтқа кіріңіз: https://w.wiki/5FFv

Бұған қоса, Түркі қолданушылары тобының Уикимедиа қауымдастығы жобалары мен оқиғалары туралы ақпарат пен жаңалықтар алу үшін біздің пошталық тізімге (https://w.wiki/5FFw) жазылуға шақырамыз.

Барлық жақсылықты тілеймін [[User:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#ff0500&quot;&gt;'''''Mehman'''''&lt;/span&gt;]] [[User Talk:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#0500ff&quot;&gt;'''''97'''''&lt;/span&gt;]] 03:48, 2022 ж. маусымның 11 (+06)


|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3014707 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақалаға дауыс беру ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қымыз]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 15:22, 2022 ж. қазанның 20 (+06)
: {{like|username=Ерден Карсыбеков}}

== Kasymov дегенге байланысты ==
Құрметті қатысушы, мына бетте [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру]] өз дауысыңызды қалдыра аласыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 15:15, 2022 ж. қарашаның 3 (+06)

== Тексерістен өткізу ==

Кеш жарық Сағжан мырза! Тексерістен өтті деген белгіні жай ғана ала салмай, мұқият сүзгіден өткізіп, бірақ алған дұрыс-ау. Үлгілер толық жазылмаған, сілтемелер жоқ немесе онды-солды қоя берген, санаттар жеткіліксіз немесе орынсыз тағы сол сияқты шағын қателер қалып қойып жатыр. Соны ескерерсіз деген үміттемін, онсызда сапасы сын көтермейтін қаз уикипедияға тағыда үлес көбейтпей)  [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:19, 2022 ж. қарашаның 11 (+06)
: Шағын қателерді айтқанда, сенен бастау керек. Мына сөздердің дұрыс нұсқалары келесідей, білмесең: &quot;ескерерсіз&quot;, &quot;оңды-солды&quot;, &quot;онсыз да&quot;, &quot;тағы да&quot;. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 22:48, 2022 ж. қарашаның 11 (+06)

== Жақсы мақалаға дауыс беру ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Рабиндранат Тагор]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 13:06, 2022 ж. қарашаның 22 (+06)

== Аудару ==

Кеш жарық, аудару функциясымен жасалған мақалаларда тыныс белгілері, дереккөздер сөзден алшақ, лағып жүр    '''.'''  (осы сияқты). Сонымен қатар туған/өлгеннен басқа санат жоқ. ''Джек Кирби'' мақаласын түзетіп шығуыңызды өтінемін, өзіңіз авторсыз әрі админсіз. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:32, 2022 ж. қарашаның 23 (+06)
* Сонымен қатар басқа мақалаларда да бірінші айтып кеткен кемшіліктер шығып жатыр, сондықтан өңдеп шығуыңызды өтінемін --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2022 ж. қарашаның 23 (+06)

== Тұлға жайындағы мақала атауы ==

[https://kk.wikipedia.org/wiki/Topic:X7uac9f4bufkyp2k Мында] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


22:43, 2022 ж. қарашаның 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3014707 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Бауыржан Момышұлы ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Бауыржан Момышұлы]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 16:16, 2022 ж. желтоқсанның 3 (+06)
: Sagzhan, сіздің ескертулеріңіз ескеріліп, барлық жасыл сілтемелер айырбастырылды, төрт жаңа дереккөз қосылды. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 20:38, 2023 ж. қаңтардың 13 (+06)

== Жақсы мақалаға дауыс беру ==

Құрметті Sagzhan, [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] деген бетте өз дауысыңызды әлде ойынызды қалдырынзшы --[[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]]([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылауы]]) 15262, 2022 ж. қарашаның 4 (+06) [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 16:50, 2022 ж. желтоқсанның 4 (+06)

== Жедел жоюдан алып тастау ==

Құрметті Sagzhan, Станислав Тиллих мақаласынан жедел жою белгісің алып тастай аласыз ба? Себебі мақала одан бері біаз дамыды [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 19:17, 2022 ж. желтоқсанның 20 (+06)

== 2023 Қазақ Уикимедиа конференциясы ==

{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference|2023 Қазақ Уикимедиа конференциясы]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Central Downtown Astana 2.jpg|right|thumb|300px|2023 Астанадағы конференция|link=meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference]]&lt;/div&gt;
|subheader = 2023 жылғы 3-4 маусым күндері Астанада болады.&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;

|body = Құрметті достар,

Астанада болатын Уикимедиа конференциясына стипендия алуға өтінім қабылданып жатқанын қуана хабарлаймыз. Қазақша сөйлейтін уикимедиашылар қауымдастығының өкілі болсаңыз әрі қазақ тіліндегі Уикимедиа жобаларына үлес қоссаңыз, осы конференцияға қатысу үшін стипендияға өтініш бере аласыз.

Стипендияның екі түрі болмақ: жол мен қонақ үйге кететін шығынды толық қамтитыны және тек жолды қамтитын жартылай стипендия.

* Конференция жайлы толығырақ білу үшін және стипендияға өтініш беру үшін мына парақшаны оқып көріңіз: [[meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference|Қазақ Уикимедиа конференциясы 2023]]
* Конференцияда қандай тақырып қозғалғанын қалайтыныңызды айтқыңыз келса, бұл шарадан не күтетініңізді жеткізгіңіз келсе, мына сауалнаманы толтырыңыз: [https://docs.google.com/forms/d/1QBS6WXkv0dChIHcwhG325Dyu2mu_Hctcev78_f9Yoec/viewform?edit_requested=true сауалнамаға сілтеме]
&lt;/div&gt;
|footer = Ізгі ниетпен, [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]])
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3104995 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Baribar.kz сайты туралы өшірмей ақ қою керек еді ==

Қазақ тіліндегі алғашқы сұрақ жауап туралы сайт қой ол. Орыстарда да ответы майл ру жарнама болмай ақ тұр ғой . [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:09, 2023 ж. наурыздың 4 (+06)

== Цензура Nurtenge ==
Можно спросить, почему участник Nurtenge все время удаляет мои комментарии? На странице Касумова я написал о его ошибке, но его дружок удалил эту запись:

Глупенький Касумов, название Кливленд должно остаться, «Клевалэнд» такого названия не существует. Учи английский. --[[Қатысушы:Аль-Ишак|Аль-Ишак]] ([[Қатысушы талқылауы:Аль-Ишак|талқылау]]) 16:11, 2023 ж. қыркүйектің 22 (+06)

:Білмедім [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 08:41, 2023 ж. қазанның 11 (+06)

== ЖОЮ ==

Неге басқа мақалаға сілтенген мақалаларды жойып жатырсыз? Мысалға Стресс?? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2023 ж. қазанның 12 (+06)

== Конвертерді жою ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Техникалық#Қазақ-латын-төте конвертерің толықтай жою|Мына]] жерде өте маңызды тақырып қозғалып жатыр, қауымдастық мүшесі ретінде ойыңызды қалдырып кетуге шақырамын. Құрметпен, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:06, 2023 ж. қазанның 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3104995 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Бітікші сайлау ==

Жаңа бітікші сайлап жатырмыз, сол себепті [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|мына жерде]] дауыс беруіңізді сұраймыз.
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3222019 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қазақ Уикимедиа конференциясы 2024 ==

Биылғы кезекті Қазақ Уикимедия конференциясы Қазақ Уикипедиясының туған күніне орай ұйымдастырылмықшы, нақты уақыты мен орны алда белгілі болады, әзірге қауымдастық пікірін білу мақсатында, [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdO1bp-Qvl5XEcv_qkVUNBF6pQrxtTHZ9nkUYT1M2f-f6IkzQ/viewform?usp=sf_link мына бір сауалнаманы] толтыруыңызды сұраймыз. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:46, 2024 ж. қаңтардың 30 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3222019 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау‎ ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 18:26, 2024 ж. ақпанның 13 (+06)

== Титаник ==

Кеш жарық, Титаникке қатысты мақалаларды бастап жатыр екенсіз. Алайда дереккөздерде қателер шығып жатыр, аралары ашық (''түзетілді''). Мазмұнын қарамадым, бірақ та орыс тілінен тікелей дубликат жасалғандықтан қателер бар сияқты: Карпатия мақаласында, суреттің тақырыбы '''«Карпатия» ұшырылғанға дейін''' деп жазылып тұр. Мағынасын түсіне алмадым, сол сияқты өзіңіз бастаған мақалалардың мазмұнын бір тексеріп шықсаңыз дұрыс болар еді. Кезінде солай жазған сияқтымын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:10, 2024 ж. ақпанның 16 (+06)

== Аудару ==

Кеш жарық, админ болғандықтан, қателіктер мейліңше аз болу керек. Грант Гастин мақаласын орыс тілінен аударған екенсіз: актер, әнші деген үлгіні қойып әрі соны толтыру керек еді. Сонда астындағы санаттың бәрі автоматты түрде толар еді, әрі дубликат болмас еді. Сонымен қатар дереккөздер мәтіннен кейін арақашықтық неге сақталып тұр? Үтір, нүкте сияқты сөздің соңында бірге тұрушы еді (байқағаным көп жерде сондай қателіктер). Жазсам, әйтеуір игнор жасайсыз, ең болмағанда админдер арасында ауызбіршілік болған дұрыс еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:20, 2024 ж. наурыздың 18 (+06)

:Менен басқа аңдитын адамыңыз жоқ па? Оданда жаңадан келген  қатысушыларға ақыл үйретіңіз, мақалаларын жоя бергенше. Өз мақалаларымды өзім жөндеп аламын [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 12:06, 2024 ж. наурыздың 18 (+06)
::Жалғыз сізді аңдып отырған жоқпын, егер байқасаңыз қателік жіберіп жатқан қатысушылардың бәрін жазып жатырмын. Жарайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:00, 2024 ж. наурыздың 19 (+06)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Сілтеме қою ==

Кеш жарық! Мақалаларда тақырыпқа қатысты сөздерге сілтеме қойып кету керек. Ешқандай сөздерге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:42, 2025 ж. сәуірдің 1 (+05)

== Ахмед ибн Рүсте ==

Кеш жарық! Жылжыта бергеннен, ескі атауға қызыл сілтеме қалып қойды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:47, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:18, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жылжыту ==

Кеш жарық! ''Барақ хан (Алтын Орда)'' деген атауға бірнеше мақала сілтеніп тұр. Соларды түзетіп шығу керек, қызыл сілтеме болып қалыпты. Жалпы ескі атауларды жояр алдында тексеріп шығу керек [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:33, 2025 ж. маусымның 14 (+05)

:Жөндейтін кезде жөндеймін. Оған терлемей ақ қойыңыз [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 08:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
::Жақсы. Нұрлан мырза сол үшін ескерту айтатын, ойланбай жылжыта бергеннен қызыл сілтемелер көбейіп кетеді деп. Бот арқылы автоуики бағдарламасымен жасаса ыңғайлы болады. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:49, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
:::Жақсы. Жасап қойдым [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 17:32, 2025 ж. маусымның 15 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:22, 2025 ж. қарашаның 3 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:33, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE MEETING ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:06, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Бет алды өңдеу ==

AWB арқылы бет алды өңдеп жатыр екенсің. Бірден тоқтат! Әйтпесе қарсы шара қолдануға тура келеді &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:00, 2026 ж. маусымның 16 (+05)

:Бірден қоқан-лоқы жасау керек пе? Көмектесіп, немесе ақыл-кеңес берудің орнына? [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 07:56, 2026 ж. маусымның 17 (+05)

== Кердері ақсақалы ==

Қайырлы күн! Кердері руының ақсақалын Алау батыр деу қаншалықты дұрыс? Ол жерге сол рудың беделді би не батырын қоймайтын ба еді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:22, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

:Қайырлы күн, Кердері руы Кіші Жүздің руы болғандықтан, жалпы Кіші Жүздің өзі Алау батырдан тарағандығынан солай жазғанмын. Бірақ та, Жетірудың Алшындардан бөлек ру екендігін ұмытып кетіппін. Иә сол себепті, бұрыңғы мифтік тұрғыдан Алау батырдың Алшыннан өзге Кіші Жүз руларына қатысы болғанда шығар, бірақ жаңа генетикалық зерттеулер олардың бөлек ру екенін көрсеткен. Сондықтан Алау батырдың расымен оларға қатысы аз. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 11:34, 2026 ж. шілденің 1 (+05)
::Жақсы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:41, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. шілденің 3 (+05)</text>
      <sha1>j37o79rcfgea6nre6n3dkgh211vdmav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628993</id>
      <parentid>3628989</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Бетті &quot;{{Мұрағат|2016-2018 жылғы талқылаулар|2018-2025 жылғы талқылаулар}}  == Администраторды сайлау ==  Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]...&quot; дегенмен алмастырды</comment>
      <origin>3628993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5976" sha1="edtd8mbzvdmvib02kvwjp1cht9rg4tp" xml:space="preserve">{{Мұрағат|2016-2018 жылғы талқылаулар|2018-2025 жылғы талқылаулар}}

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE MEETING ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:06, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Бет алды өңдеу ==

AWB арқылы бет алды өңдеп жатыр екенсің. Бірден тоқтат! Әйтпесе қарсы шара қолдануға тура келеді &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:00, 2026 ж. маусымның 16 (+05)

:Бірден қоқан-лоқы жасау керек пе? Көмектесіп, немесе ақыл-кеңес берудің орнына? [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 07:56, 2026 ж. маусымның 17 (+05)

== Кердері ақсақалы ==

Қайырлы күн! Кердері руының ақсақалын Алау батыр деу қаншалықты дұрыс? Ол жерге сол рудың беделді би не батырын қоймайтын ба еді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:22, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

:Қайырлы күн, Кердері руы Кіші Жүздің руы болғандықтан, жалпы Кіші Жүздің өзі Алау батырдан тарағандығынан солай жазғанмын. Бірақ та, Жетірудың Алшындардан бөлек ру екендігін ұмытып кетіппін. Иә сол себепті, бұрыңғы мифтік тұрғыдан Алау батырдың Алшыннан өзге Кіші Жүз руларына қатысы болғанда шығар, бірақ жаңа генетикалық зерттеулер олардың бөлек ру екенін көрсеткен. Сондықтан Алау батырдың расымен оларға қатысы аз. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 11:34, 2026 ж. шілденің 1 (+05)
::Жақсы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:41, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. шілденің 3 (+05)</text>
      <sha1>edtd8mbzvdmvib02kvwjp1cht9rg4tp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628994</id>
      <parentid>3628993</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6020" sha1="e9z1lhzrifziayr48bpb07m0va3z69l" xml:space="preserve">{{Мұрағат|2015-2016 жылғы талқылаулар|2016-2018 жылғы талқылаулар|2018-2025 жылғы талқылаулар}}

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE MEETING ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:06, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Бет алды өңдеу ==

AWB арқылы бет алды өңдеп жатыр екенсің. Бірден тоқтат! Әйтпесе қарсы шара қолдануға тура келеді &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:00, 2026 ж. маусымның 16 (+05)

:Бірден қоқан-лоқы жасау керек пе? Көмектесіп, немесе ақыл-кеңес берудің орнына? [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 07:56, 2026 ж. маусымның 17 (+05)

== Кердері ақсақалы ==

Қайырлы күн! Кердері руының ақсақалын Алау батыр деу қаншалықты дұрыс? Ол жерге сол рудың беделді би не батырын қоймайтын ба еді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:22, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

:Қайырлы күн, Кердері руы Кіші Жүздің руы болғандықтан, жалпы Кіші Жүздің өзі Алау батырдан тарағандығынан солай жазғанмын. Бірақ та, Жетірудың Алшындардан бөлек ру екендігін ұмытып кетіппін. Иә сол себепті, бұрыңғы мифтік тұрғыдан Алау батырдың Алшыннан өзге Кіші Жүз руларына қатысы болғанда шығар, бірақ жаңа генетикалық зерттеулер олардың бөлек ру екенін көрсеткен. Сондықтан Алау батырдың расымен оларға қатысы аз. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 11:34, 2026 ж. шілденің 1 (+05)
::Жақсы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:41, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. шілденің 3 (+05)</text>
      <sha1>e9z1lhzrifziayr48bpb07m0va3z69l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628996</id>
      <parentid>3628994</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6020" sha1="p5f3vxk2pmccde8mltn7tfwpz9irpu3" xml:space="preserve">{{Мұрағат|2018-2025 жылғы талқылаулар|2016-2018 жылғы талқылаулар|2014-2015 жылғы талқылаулар}}

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE MEETING ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:06, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Бет алды өңдеу ==

AWB арқылы бет алды өңдеп жатыр екенсің. Бірден тоқтат! Әйтпесе қарсы шара қолдануға тура келеді &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:00, 2026 ж. маусымның 16 (+05)

:Бірден қоқан-лоқы жасау керек пе? Көмектесіп, немесе ақыл-кеңес берудің орнына? [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 07:56, 2026 ж. маусымның 17 (+05)

== Кердері ақсақалы ==

Қайырлы күн! Кердері руының ақсақалын Алау батыр деу қаншалықты дұрыс? Ол жерге сол рудың беделді би не батырын қоймайтын ба еді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:22, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

:Қайырлы күн, Кердері руы Кіші Жүздің руы болғандықтан, жалпы Кіші Жүздің өзі Алау батырдан тарағандығынан солай жазғанмын. Бірақ та, Жетірудың Алшындардан бөлек ру екендігін ұмытып кетіппін. Иә сол себепті, бұрыңғы мифтік тұрғыдан Алау батырдың Алшыннан өзге Кіші Жүз руларына қатысы болғанда шығар, бірақ жаңа генетикалық зерттеулер олардың бөлек ру екенін көрсеткен. Сондықтан Алау батырдың расымен оларға қатысы аз. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 11:34, 2026 ж. шілденің 1 (+05)
::Жақсы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:41, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. шілденің 3 (+05)</text>
      <sha1>p5f3vxk2pmccde8mltn7tfwpz9irpu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гидр отежегіш сұйығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>513264</id>
    <revision>
      <id>3629115</id>
      <parentid>3621922</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ Уикилендірілсін деп белгіледі ([[УП:БЕЛГІ|белгілегіш]])</comment>
      <origin>3629115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1270" sha1="kkc9nxkz75ud2hylfjcntynqaup514u" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}
''БСК'', ''Нева'' және  ''ГТЖ-22М'' гидротежегіш сұйықтары шығарылады.   ''БСК ''гидротежегіш сұйықтығы - кез келген маркалы автомобильдің тежегіш жүйелерінің  гидравликалық жетектерін және қосылыс жетектердің жүйелерін( ''Жигули '', ''Нива '',  және ''Москвич-2140 '' автомобильдерінен басқасы) толтыруға арналған.  ''Нива '' сұйығы кез келген маркалы автомобильдердің тежегіш жүйелері мен қосылыс жетектерінің жүйелеріне құйылады.
''ГТЖ-22М '' гидротежегіш сұйығы кез келген автомобильдердің тежегіш жүйелерін толтыруға арналған және оны барлық жерде кез келген ауа райында қолдануға болады.&lt;ref&gt;Шаңырақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Автомобиль]]
[[Санат:Сұйықтар]]</text>
      <sha1>kkc9nxkz75ud2hylfjcntynqaup514u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пальмитин қышқылы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>520914</id>
    <revision>
      <id>3628806</id>
      <parentid>3628155</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1519" sha1="6ufn2xr80onx7gkvr6ppcuzi4q6gdgv" xml:space="preserve">[[Сурет:Palmitic acid.svg|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Palmitinsäure-3D-bälle.png|thumb|right|200px|]]
'''Пальмитин қышқылы''', СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;-(СН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;14&lt;/sub&gt;-СООН — бір негізді қаныққан карбон қышқылы. Пальмитин қышқылы түссіз кристалл, 63,1° С-та балқиды, 351,5° С-та қайнайды. Суда ерімейді, спирт, бензол, ацетонда жақсы ериді.Пальмитин қышқылы  барлық табиғи май құрамында кездеседі. Пальма майының құрамында 32—40%, шошқа майында 30%, сиыр майында 25%, соя майында 6,5% Пальмитин қышқылы болады. Пальмитин қышқылының күрделі эфирі мен жоғары молекулалы спирт балауыз түзеді. Мысалы, Пальмитин қышқылының цетил эфирінен спермацет, мирицилден ара балауызы түзіледі. Пальмитин қышқылының эфирі мен тұзынан сабын, косметикалық препараттар жасалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Пальмитиндер]]
[[Санат:Май қышқылдары]]
[[Санат:Қаныққан май қышқылдары]]
[[Санат:Карбон қышқылдары]]</text>
      <sha1>6ufn2xr80onx7gkvr6ppcuzi4q6gdgv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628848</id>
      <parentid>3628806</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1542" sha1="iew9mqtbqpyhnfwdjhu9hv7ikc9mgo3" xml:space="preserve">[[Сурет:Palmitic acid.svg|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Palmitinsäure-3D-bälle.png|thumb|right|200px|]]
'''Пальмитин қышқылы''', СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;-(СН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;14&lt;/sub&gt;-СООН — бір негізді қаныққан карбон қышқылы. Пальмитин қышқылы түссіз кристалл, 63,1° С-та балқиды, 351,5° С-та қайнайды. Суда ерімейді, [[этил спирті]], [[бензол]], [[ацетон]]да жақсы ериді. Пальмитин қышқылы барлық табиғи май құрамында кездеседі. Пальма майының құрамында 32—40%, шошқа майында 30%, сиыр майында 25%, соя майында 6,5% Пальмитин қышқылы болады. Пальмитин қышқылының күрделі эфирі мен жоғары молекулалы спирт балауыз түзеді. Мысалы, Пальмитин қышқылының цетил эфирінен спермацет, мирицилден ара балауызы түзіледі. Пальмитин қышқылының эфирі мен тұзынан сабын, косметикалық препараттар жасалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Пальмитиндер]]
[[Санат:Май қышқылдары]]
[[Санат:Қаныққан май қышқылдары]]
[[Санат:Карбон қышқылдары]]</text>
      <sha1>iew9mqtbqpyhnfwdjhu9hv7ikc9mgo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628849</id>
      <parentid>3628848</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1550" sha1="6oiarsk5gses63w0zl5ldfogxewb51n" xml:space="preserve">[[Сурет:Palmitic acid.svg|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Palmitinsäure-3D-bälle.png|thumb|right|200px|]]
'''Пальмитин қышқылы''', СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;-(СН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;14&lt;/sub&gt;-СООН — бір негізді қаныққан карбон қышқылы. Пальмитин қышқылы түссіз кристалл, 63,1° С-та балқиды, 351,5° С-та қайнайды. Суда ерімейді, [[этил спирті]], [[бензол]], [[ацетон]]да жақсы ериді. Пальмитин қышқылы барлық табиғи май құрамында кездеседі. Пальма майының құрамында 32—40%, шошқа майында 30%, [[сиыр майы]]нда 25%, [[соя майы]]нда 6,5% Пальмитин қышқылы болады. Пальмитин қышқылының күрделі эфирі мен жоғары молекулалы спирт балауыз түзеді. Мысалы, Пальмитин қышқылының цетил эфирінен спермацет, мирицилден ара балауызы түзіледі. Пальмитин қышқылының эфирі мен тұзынан сабын, косметикалық препараттар жасалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Пальмитиндер]]
[[Санат:Май қышқылдары]]
[[Санат:Қаныққан май қышқылдары]]
[[Санат:Карбон қышқылдары]]</text>
      <sha1>6oiarsk5gses63w0zl5ldfogxewb51n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628872</id>
      <parentid>3628849</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:04:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>124458</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Майлы қышқылдар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3628872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1595" sha1="j6z5a1d2vmoy02kklfieg7r0w4yir01" xml:space="preserve">[[Сурет:Palmitic acid.svg|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Palmitinsäure-3D-bälle.png|thumb|right|200px|]]
'''Пальмитин қышқылы''', СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;-(СН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;14&lt;/sub&gt;-СООН — бір негізді қаныққан карбон қышқылы. Пальмитин қышқылы түссіз кристалл, 63,1° С-та балқиды, 351,5° С-та қайнайды. Суда ерімейді, [[этил спирті]], [[бензол]], [[ацетон]]да жақсы ериді. Пальмитин қышқылы барлық табиғи май құрамында кездеседі. Пальма майының құрамында 32—40%, шошқа майында 30%, [[сиыр майы]]нда 25%, [[соя майы]]нда 6,5% Пальмитин қышқылы болады. Пальмитин қышқылының күрделі эфирі мен жоғары молекулалы спирт балауыз түзеді. Мысалы, Пальмитин қышқылының цетил эфирінен спермацет, мирицилден ара балауызы түзіледі. Пальмитин қышқылының эфирі мен тұзынан сабын, косметикалық препараттар жасалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Пальмитиндер]]
[[Санат:Май қышқылдары]]
[[Санат:Қаныққан май қышқылдары]]
[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Майлы қышқылдар]]</text>
      <sha1>j6z5a1d2vmoy02kklfieg7r0w4yir01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3629074</id>
      <parentid>3628622</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3629074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61053" sha1="rqyutzjgv0g8urra0wmh04992cfm2ll" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;96314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 314]
| data-sort-value=&quot;1100&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1100]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86567&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;85002&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 85 002]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84039&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 039]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55561&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 561]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48751&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 751]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;30565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 30 565]
| data-sort-value=&quot;50&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 50]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;22652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 652]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;20568&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 20 568]
| data-sort-value=&quot;147&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 147]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;19368&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 368]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;17192&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 192]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16072&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13765&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11290&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 290]
| data-sort-value=&quot;59&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10144&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 144]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8336&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8251&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;8160&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8160]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7950]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7488&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7420&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4507&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4507]
| data-sort-value=&quot;24&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4425&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4425]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3396&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;3205&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3205]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3117&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2894&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2894]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2466&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2466]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2414&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;2101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2101]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2009&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1608&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1608]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1539&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1539]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1218&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1170&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1170]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1079&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1079]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;839&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 839]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 726]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;619&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;617&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;580&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 580]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;558&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>rqyutzjgv0g8urra0wmh04992cfm2ll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Білім және мәдениет (телеарна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540022</id>
    <revision>
      <id>3629185</id>
      <parentid>3604939</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T10:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3629185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5830" sha1="l9ch3m920bd2upey5m1yl6gwq5ddyni" xml:space="preserve">{{Телеарна
| name            = Білім және Мәдениет
| logofile             = Bilim jane madeniet logo.png
| logoname             = 
| logosize              = 180px
| country              = {{Байрақ|Қазақстан}}
| broadcast area = {{Байрақ|Қазақстан}}
| broadcast time  =тәулік бойы
| language = [[Қазақ тілі|қазақша]], [[Орыс тілі|орысша]]
| owner = «[[Хабар (агенттік)|Хабар агенттігі]] АҚ»
| format = 4:9
| network type = мәдени-танымдық
| launch = [[қаңтар]] [[2014 жыл]]ы
| closed date = [[25 қазан]] [[2016 жыл]]
| leaders =
| former names = Мәдениет, Білім
| related channels = {{Байрақ|Қазақстан}} [[Хабар (телеарна)|Хабар]] &lt;br /&gt; {{Байрақ|Қазақстан}} [[24KZ (телеарна)|24KZ]]
| network partner =
| slogan = Тіпті одан да қиынды - оңай және тез айтуға болады
| web = http://bmtv.kz/(қолжетімсіз)
| terr serv 1 = {{Байрақ|Қазақстан}}
| terr chan 1 =
| sat serv 1 =  [[Intelsat 904]]
| sat chan 1 =
| cable serv 1 = 
| cable chan 1 =
| iptv serv 1 = {{Байрақ|Қазақстан}}, [[iD TV (Қазақстан)|iD TV]]
| iptv chan 1 = 10
| online serv 1 = 
| online chan 1 = 8
| 3gmobile serv 1 =
|бейне форматы=16:9}}

&quot;'''Білім және Мәдениет&quot;''' ({{lang-ru|Знание и Культура}}) — қазақстандық мәдени-танымдық телеарна. [[Хабар (агенттік)|Хабар агенттігі]] АҚ-на кірді. Алғашқыда [[Білім (телеарна)|&quot;Білім&quot;]] арнасы деп аталатын, бірақ кейін [[Мәдениет (телеарна)|&quot;Мәдениет&quot;]] арнасымен ұштастырыла отырып &quot;Білім және Мәдениет&quot; арнасы деп аталды. Арна толқыны [[2014 жыл]]ы [[қаңтар]]да Астанадағы «Қазмедиа орталығынан» таратыла бастады. Хабар қазақ және орыс тілдерінде таратылады. [[2016 жыл]]ы [[25 қазан]]нан бастап [[Jibek Joly (телеарна)|&quot;Kazakh TV&quot;]] телеарнасымен бірікті.

== Тарихы == 
Арна [[2012 жыл]]ы [[5 қыркүйек]]те елордада [[Назарбаев Университеті]] Президенттің тікелей интерактивті дәрісінен таратыла басталды&lt;ref&gt;[http://www.bnews.kz/ru/news/post/99851/ Н. Назарбаев бірінші қазақстадық танымдық «Білім» телеарнасын іске қосты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011153038/http://bnews.kz/ru/news/post/99851/ |date=2014-10-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарату == 
[[OTAU TV]] тегін арналар пакетіне кіреді, сондай-ақ Қазақстан заңына сәйкес барлық кабельдік желілері арқылы тасымалданады.

== Тікелей эфир желілері == 
Телеарна жас ұрпақтың білім беру және мәдениет деңгейін көтеру, халықтың адами ресурстарын дамыту үшін жасалған.

Арна басты мүмкіндіктері: қазақстандық және халықаралық ғалымдардың лекцияларын, танымал ғылыми бағдарламалар, білім беру туралы деректі сериялары, білім беру және мәдениеттегі барлық деңгейдегі бағдарламаларын тікелей эфирге шығарады.

Сондай-ақ, классикалық әдебиетін, отандық және әлем тарихын  зерттеуге көмектескен, отандық және шетелдік фильмдер «алтын қорына» кірген көркем фильмдерде көрсетіледі.

== Басшылары ==
# [[Бақыт Ғафуұлы Қайырбеков|Бақыт Қайырбеков]] (2014-2015)
# Александр Аксютиц (2015-2016)

== Сілтемелер ==
* [http://bmtv.kz/ru Білім және Мәдениет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929161842/http://www.bmtv.kz/ru/ |date=2014-09-29 }}
* [http://www.zakon.kz/4585598-reshenie-ob-obedinenii-tk-bilim-i.html «Білім» және «Мәдениет» арналарын біріктіру туралы шешім қабылданды - Мұхтар Құл-Мұхаммедт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416214240/http://www.zakon.kz/4585598-reshenie-ob-obedinenii-tk-bilim-i.html |date=2015-04-16 }}
* [http://total.kz/society/2014/01/08/prekrascheno_veschanie_telekanal «Мәдениет» телеарнасы хабар таратуды тоқтатты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.youtube.com/channel/UCK1ErmhRQrNISaabUq-i1MQ «Білім» арнасы  YouTube-те]
&lt;references/&gt;


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан телеарналары}}
{{Хабар агенттігі}}

[[Санат:2014 жылы қосылған телеарналар]]
[[Санат:Орыс тіліндегі телеарнадар]]
[[Санат:Қазақ тіліндегі телеарнадар]]
[[Санат:Танымдық телеарналар]]
[[Санат:Астана мәдениеті]]
[[Санат:Қазақстанның жабылған телеарналары]]</text>
      <sha1>l9ch3m920bd2upey5m1yl6gwq5ddyni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Седандар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>541099</id>
    <revision>
      <id>3629119</id>
      <parentid>2305505</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <origin>3629119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="nr09meglq2s08a0zmq2p5s3ul01spa6" xml:space="preserve">[[Санат:Автомобиль]]
{{Толық мақала|Седан (автокөлік)}}</text>
      <sha1>nr09meglq2s08a0zmq2p5s3ul01spa6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрий Николаевич Смирнов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>542766</id>
    <revision>
      <id>3628870</id>
      <parentid>3608369</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T16:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MasterRus21thCentury</username>
        <id>90376</id>
      </contributor>
      <origin>3628870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1651" sha1="glza17phkmgol6dzxyo81l5605yht4w" xml:space="preserve">[[Сурет:Вручение премий города Москвы 2022 16 (cropped).jpg|нобай|2022]]
'''Юрий Николаевич Смирнов''' (туғ. 6 қарашада 1938) — кеңес және ресей театр мен киноның актері.Ресей Федерациясының халық әртісі(1997).

== Өмірбаяны ==
Юрий Смирнов 6 қарашада 1938 жылы туған.1963 жылы ол Б.Щукин атындағы театр училищесің бітірді және сол жылы Мәскеу драма театрының труппасына түсті. Ал сосын Смирнов Таганкадағы театрында қызмет етті.

1961 жылы Юрий Смирно киноға дебютке шықты,бірақ 1971 жылы  оған әйгішілікті  «Бумбараш» фильмінде Гаврила рөлі әкелді. Юрий Смирнов — екінші жоспардың актёрі,бірақ осы рөлдердеде ол көрермендерге жақсы есте қалды: Пётр Петрович Полипов  «Вечный зов» телесериалында,  Анатолий Яковлевич  «На углу, у Патриарших» телесериалында және т.б. 2009 жылы Юрий  Юрий Нехай  «Черкесия. Адыгэ Хабзэ» фильмің даустатты.

Ұлы— '''Максим Смирнов''', кино- және телережиссёр.

[[Санат:1938 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>glza17phkmgol6dzxyo81l5605yht4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>BTS</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545750</id>
    <revision>
      <id>3629158</id>
      <parentid>3459662</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39463-49</username>
        <id>183402</id>
      </contributor>
      <comment>/</comment>
      <origin>3629158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62670" sha1="f4ho35t4dfbkcwd59bsaem5dll8kdru" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы           = BTS
 |Шынайы атауы        =
 |Логотипі            = BTS logo (2017).png 
 |Логотип ені         = 100px
 |Суреті              = BTS on the Billboard Music Awards red carpet, 1 May 2019.jpg
 |Сурет тақырыбы      = BTS тобының құрамы
 |Сурет ені           = 
 |Фон                 = 
|Жанры              = Хип-хоп, к-поп, R&amp;B, EDM
 |Белсенділік жылдары     = 2013 жылдан бастап
 |Мемлекет            = [[Оңтүстік Корея]]
 |Қала              = [[Сеул]]
 |Тілі                = [[корей тілі|корей]], [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[жапон тілі|жапон]], [[қытай тілі|
қытай]] 
 |Басқаша атауы       = Bangtan Boys, Bulletproof Boy Scouts, Behind The Scene, Bangtan Sonyeondan
 |Басқа да жобалары   = 
 |Лейблы             =	[[HYBE|Pony Canyon]]
 |Құрамы              =   Ким Намджун (RM)  &lt;br /&gt; Ким Сокджин (Jin)  &lt;br /&gt; Мин Юнги (SUGA) &lt;br /&gt;Чон Хосок (J-Hope) &lt;br /&gt;Пак Чимин (Jimin)  &lt;br /&gt;Ким Тэхён (V)  &lt;br /&gt; Чон Чонгук (Jungkook)
|Сайты               = http://bts.ibighit.com/
}}
'''BTS''' ({{lang-ko|방탄소년단}}, {{lang-zh|防彈少年團}}, {{lang-jp|防弾少年団}}; сонымен қатар '''Bangtan Boys''' немесе '''Bangtan Sonyeondan''' атауларымен танымал) — HYBE компаниясының қолдауымен құрылған [[Оңтүстік Корея]]лық жігіттер тобы. Алғаш рет сахнаға 2013 жылдың 13 маусымында &quot;No Мore Dream&quot; әнімен шықты. Топтың аты қазақша &quot;оқ өтпейтін жігіттер&quot; деген мағынаны білдіреді. BTS тобының әндері жасөспірімдердің арасында танымал. Топ мүшелері әннің сөзі мен музыкасын өздері жазады.

BTS 2018 жылдың қаңтарына дейін өз мансабында ең табысты деп саналған екінші &quot;Wings&quot; студиялық альбомын шығарғаннан кейін әлемдік танымалдылыққа ие болды. Ол топқа беделді &quot;Mnet Asian Music Awards&quot; музыкалық марапаттау рәсімінде &quot;Жыл әртісі&quot; номинациясын жеңіп алуға мүмкіндік берді. 2017 жылы BTS әлемдік музыкалық аренадағы жетекші корей топтарының бірі болды. Олар &quot;Billboard Music Awards&quot;-та &quot;Әлеуметтік Желілердің Үздік Әртісі&quot; номинациясын жеңіп алды. Олардың &quot;Love Yourself: Her&quot; шағын альбомы Billboard 200 американдық альбомдық тізімде 7-ші орынға ие болды. Бұл осы тізімге енген барлық корей әртістерінің ішіндегі ең жоғары нәтиже болды. &quot;DNA&quot; және &quot;MIC Drop&quot; синглдері RIAA-ның алтын сертификаттарына ие болды. Бұл BTS-ті тарихтағы осындай сертификатқа ие болған алғашқы корей әншілері етті. Көптеген рекордтар топқа екі жыл қатарынан MAMA-да &quot;Жыл әртісі&quot; номинациясын жеңіп алуға мүмкіндік берді. Дебют жасағаннан бері BTS бүкіл әлем бойынша 5 миллионнан астам жазбаларын сатты.

== Тарихы👀  ==
Алғашқы топ мүшелері &quot;BigHit Entertainment&quot; компаниясының ұйымдастыруымен &quot;Hit It&quot; кастингі арқылы іріктелді.

'''[[RM (әнші/рэпер)|Ким Намджун]]''' - сахналық аты 
''' [[RM (әнші/рэпер)|Rap Monster]]''', '''RM'''. 1994 жылы 12 қыркүйекте туылған, рэпер, топқа қосылуға дейін рэпер болды.

'''[[Ким Сок Джин]]''' - сахналық аты 
'''Jin'''. 1992 жылы 4 желтоқсанда өмірге келген. Топ мүшелерінің ең үлкені, вижуал және вокалист, топқа қосылуға дейін актерлік шеберлікке оқыды.

'''[[Мин Юнги]]''' - сахналық аты '''Suga''', '''AGUST D''' 1993 жылдың 9 наурызында туылған, рэпер, &quot;BigHit Entertainment&quot; компаниясының стажері болды.

'''Чон Хоcок''' - сахналық аты '''J-Hope''' 1994 жылы 18 ақпанда туылған. Топтағы позициясы: негізгі биші, рэпер, саб-вокалист, топқа қосылуға дейін бимен айналысты.

'''[[Пак Чи Мин|Пак Чимин]]'''- сахналық аты '''Jimin''', 1995 жылы 13 қазанда өмірге келген. Топта Чимин - биші, саб-вокалист. Топқа жеке кастинг арқылы келді.

'''[[Ким ТэХён|Ким Тэхён]]''' сахнадағы аты '''V'''. 1995 жылдың 30 желтоқсанында туған Ким Тэхён топта саб-вокалист, &quot;BigHit Entertainment&quot; компаниясының стажері болды.

'''[[Чон Чон Гук|Чон Чонгук]]''' танымал сахнадағы есімі '''Jungkook''' немесе '''Jk'''. Чонгук 1997 жылы 1 қыркүйекте өмірге келген. Топта ол негізгі вокалист, биші, рэпер, топтың кенжесі. Чон ЧонГук &quot;SuperStars K3&quot; сайысынан өтіп, &quot;BigHit Entertainment&quot; компаниясын таңдады, біраз жыл трейни  болды.

Талантты жігіттерден құралған бойз-бэнд құру '''Big Hit Entertainment''' компаниясының 2010 жылдан басталған жоспары болды. Негізінде топ 2011 жылы тек  '''[[RM (әнші/рэпер)|Ким Намджун]]''' мен бұрынғы стажер ''Чон Хончоль''-мен құрылуы керек болды. Алайда, топтың құрамы өзгеріп, 9 адамнан құрылатын болды. Кейін кейбір топ мүшелері топтан кетіп, топта 7 адам қалды. Топтағы топ мүшелерінің тұрақсыздығынан &quot;BTS&quot; тобы сахнаға кеш шықты.

Алғаш сахнаға 2013 жылдың 13 маусымында &quot;No Мore Dream&quot; әнімен шықты. 16 шілдеде компания &quot;We Are Bulletproof Pt.2&quot; әніне бейнебаян түсірді.

* Әрбір топ мүшесінің өзіндік ерекшелігі мен стилі болды.

==2013 - 2015  ==
2013 жылы 11 қыркүйекте &quot;N.O&quot; әніне түсірілген бейнебаян жарыққа шықты. '''MelOn Music Awards''' рәсімінде ''Үздік ән'' атағына иеленді.

2014 жылы 12 ақпанда &quot;Boy In Luv&quot;, ал 20 тамызда '''Danger''' бейнебаяндары шықты.

&quot;&quot;KCON in LA&quot;&quot;, &quot;&quot;MAMA 2014&quot;&quot; атты жылдық концерттерін қойды.

[[АҚШ]]та әйгілі хип-хоп орындаушылардан, топ мүшелері тәжірибе алды.

2015 жылы &quot;BTS&quot; тобы ''Bonsang Award, Album Award и World Rookie Award'' марапаттарына ие болды.

10-19 ақпан аралығында топ '''1st JAPAN TOUR 2015''' атты концертін [[Жапония]]да, наурыз айында '''BTS LIVE TRILOGY: EPISODE I. BTS BEGIN''' атты концерттерін [[Сеул]]де қойды.

2015 жылы 5 мамырда ''The Show'' музыкалық бағдарламада 1 орынды иеленді.

==2017 - 2018==

2017 жылдың 13 ақпанында BTS Wings: You Never Walk Alone атты кеңейтілген альбомын шығарды. &quot;Spring Day&quot; атты басты синглы Кореяның сегіз басты чартының шыңына жетті. Тым көп жүктеулер ағынынан Melon сандық чарты бұзылды. «Not Today» әні АҚШ-тың iTunes-нда 11-орынды, ал «Spring Day» 8-орынды иеленіп, топ 10-нан орын алған алғашқы корей поп-группасы атанды.

10 мамырда &quot;Blood Sweat &amp; Tears&quot; синглының жапондық нұсқасы жарияланды. Топ 21 мамыр күні өткен Billboard Music Awards премиясының &quot;әлеуметтік желілердің үздік әртісі&quot; номинациясы бойынша жеңіске жетіп, тарих беттерінде қалды.

2018 жылдың 24 қыркүйегінде BTS БҰҰ-ның отырысында өз-өзіне деген сүйіспеншіліктің маңыздылығы туралы сөз сөйлеп, оның ішінде ЮНИСЕФ-пен бірлесіп жасаған &quot;зорлық-зомбылықты тоқтат&quot; науқаны туралы сөз қозғады. Олар аталмыш іс-шараға қатысқан алғашқы корей әртістері болды.

==2019==

2019 жылдың 17 қаңтарында  «The Most Beautiful Moment in Life» сюжеті трилогиясының оқиғаларынан кейін, BTS-тің алғашқы веб-комиксінің «Save Me» ашылу тарауы  және (өмірдегі ең маңызды сәт) альбомы жарық көрді. Қатысушылардың әрқайсысы өмірді жеке жолдан бастауға шешім қабылдаған кезде. Апта сайын шыгатын бөлімдер, 16 бөлімге  жоспарланған. 18 қаңтарда YouTube Red-де «Burn the Stage:Movie» концерттік фильмінің эксклюзивті премьерасы өтті. Оның үзінділері 2018 жылдың көктемінде шағын эпизодтар түрінде шығарылды. 21 қаңтарда The Notes 1 жарияланды. Ол үш нұсқада шығарылады: корей, жапон және ағылшын; шығару наурызға жоспарланған. 26 қаңтарда әлемнің 90 елінде «BTS World Tour:Love Yourself in Seul»  атты концерттік фильм көрсетілді. 10 ақпанда BTS 61-ші &quot;Грэмми&quot; марапаттарына қатысып, іс-шараға қатысқан тарихтағы алғашқы корей тобы болды. 20 ақпанда топ BTS World Tour — Love Yourself: Speak Yourself әлемдік турларын жариялады. Сол кезеңде 4 мамырда Роуз Боул стадионында бастаған және әлемдегі басқа стадиондарда тур жасау ойда.

12 сәуірде BTS өзінің «Map of the Soul: Persona» атты жаңа альбомын шығарды. Ол «Love Yourself» -тен кейін жаңа дәуір басталғанын жариялады. 27 сәуірде альбом АҚШ-тың чарттарында бірінші орынға шықты. Олар өздерінің мансабындағы және небәрі 11 айдың ішінде үшінші чартболшы болды. Бұл соңғы жиырма жыл ішінде барлық топтар арасындағы бірінші осындай жағдай. Бұған дейін, бір жылға жетер-жетпес уақыт ішінде Beatles АҚШ-тың чарттарында болып көрген. Британдық квартет мұны 1995-96 жылдары жасады, ол кезде олардың үш архивтік жазбалары бірінші орында тұрды. Anthology 1, Anthology 2 және Anthology 3 барлығы № 1 атауына 11 ай мен бір аптаның аралығында дебют жасады (1995 жылғы 9 желтоқсан мен 16 қараша аралығында). Ертерек, 1967 жылы Monkees мұндай жетістікке қол жеткізді: олардың үш чарттопперлері мұны одан да тезірек, небәрі 9 ай мен үш аптаның ішінде жасады. «Map of the Soul: Persona» елдің тарихындағы ең көп сатылған альбом болу үшін, Оңтүстік Кореяда сатылған 3 229 000 көшірмелерді сату үшін бір айдан аз уақыт ішінде қажет болды. Бұған дейін, жиырма төрт жыл бойы, рекордты Ким Гун Мо  Wrongful Encounterruen студия альбомымен алдыңғы катарда ұстап келді.

26 маусымда «BTS World» мобильді ойыны шықты. BTS World-тің арнайы саундтрек альбомы: «Original Soundtrack» 28 маусымда шықты. Бейнебаянға  негізгі «Heartbeat» синглы ұсынылды. Жапондық «Lights / Boy With Luv» синглы 3 шілдеде жарыққа шықты, ал тамызда ол өзінің алғашқы миллионыншы RIAJ сертификатын алды.

26 қаңтар 2020 жылы BTS 62-ші Грэмми марапаттарына қатысты. Онда олар Lil Nas X-пен бірге 2019 жылдың ең үлкен хиті Old Town Road-да өнер көрсетті. 2020 жылы «Break of Silence: Docu» - сериясы шықты. Оның екі туры бар: BTS-тің 351 күндік «Love Yourself» және 2019 жылғы «Speak Yourself».

2020 жылы 1 маусымда «DNA» әнін миллиардтан астам адам қарады. Осылайша, BTS осы белесті бағындырған алғашқы корей ұлдар тобы болды.

==2020==
2020 жылдың қаңтарында BTS «Black Swan» өлеңі және хореографиялық көркем фильммен бірге словениялық MN Dance Company компаниясының төртінші кореялық студиясының «Map of the Soul: 7» альбомының алғашқы синглы ретінде шықты. «Dreamus» альбомының дистрибьюторы альбомға алдын-ала тапсырыс берген, рекорд 4,02 миллионға жетті. Олар алдыңғы  «Map of the Soul: Persona» альбомын  2,68 миллион рекордттарын бұзды. «Black Swan» Billboard Hot 100 тізімінде 57-ші нөмірде және Ұлыбританияның Singles Chart ресми тізімінде 46-шы орынға шықты. Сол айдың соңында BTS  Lil Nas X, Билли Рей Сайрус,  Diplo және Nas әртістермен бірге 62-ші жылдық Грэмми сыйлығында өнер көрсетті. Бұл BTS Грэммиге қатысқан алғашқы корей әртісі болды.

«Soul Card: 7»  21 ақпанда шығарылды және кең танымал болды. Альбомға «On» титулдық синглы және австралиялық әнші Sia қатысатын балама цифрлық қолдау көрсетілді. Гаон диаграммасына сәйкес, «Map of the Soul: 7» шыққаннан кейін тоғыз күн ішінде 4,1 миллионнан астам көшірім сатты. Бұл олардың алдыңғы «Map of the Soul: Persona» альбомында орнатылған рекордтан асып, тарихтағы ең көп сатылған альбомға айналды. Оңтүстік Корея және Quadruple Million сертификатын алған алғашқы альбом. Альбом өзінің алғашқы аптасында 422 000 альбомымен АҚШ-тың Billboard 200 шыңында дебют жасады. BTS 1968 жылы Beatles тобынан бері төрт нөмір бірінші альбом тапқан ең жылдам топ болды. Альбом 2020 жылы 20 наурызда «The Weeknd's After Hours» шыққанға дейін Billboard 200-дегі ең үлкен дебют болды. Альбом Австралия, Канада, Франция, Германия, Ирландия, Жапония, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттары сияқты елдерде бірінші орын алды. Осылайша BTS әлемдегі ең ірі музыкалық нарықтардың чарттарын бірінші болып азиялық топқа айналды. «On» жетекші синглы Billboard Hot 100-де 86000 жүктелумен төртінші орынға шықты. Сонымен қатар BTS ән сатылымындағы ең үлкен аптасында алдыңғы бестік болды. Бұл топтың Топ-10 -ның үшінші орындағы синглы болды және чарттардың көшін бастап тұрды. Оларға Hot 100-дегі кез-келген басқа кореялық орындаушылардан гөрі ең жақсы 10 орындардың ішінде болуы берілді. Жан-жақты картасы «Map of the Soul» альбомын қолдау үшін BTS сәуірде басталатын төртінші дүниежүзілік концерттік турын және екінші стадиондық тур -BTS Map of the Soul Tour басталуы керек еді. Алайда Сеулдағы бастапқы күндер коронавирустық пандемияға байланысты тоқтатылды және бүкіл әлем туры ақыр соңында кейінге қалдырылды.

Наурыз айында Big Hit Entertainment әлеуметтік желінің Weverse қосымшасында «BTS-тің музыкасы мен мазмұнын тілдік кедергіге байланысты ләззат алуды қиындататын жанкүйерлер үшін оны жеңілдетіп және көңілді етуге» бағытталған «Learn koran with BTS» видео сериясын іске қосты. Жобаның идеясы BTS-тің бейнежазбаларына ағылшын тілінен субтитрлер сұраған жанкүйерлерден туындады. Серия корей фразалары мен грамматикасы бойынша отыз үш минуттық сабақтардан, қолданыстағы BTS YouTube және VLive контентіндегі материалдарды қолдана отырып, «Run BTS!» және «Bangtan Bomb» сериаларын шығарған. Бейнероликтер Korean Language Content Institute пен Ханкук шет тілдер университетінің мамандарымен бірлесіп әзірленді.

Сәуір айында BTS жалпы саны 20 миллионнан астам альбом сатқан Оңтүстік Кореяның алғашқы әртістері болды. Сол айда BTS Bang Bang Con атты концерттің екі күндік онлайн-трансляциясын өткізді, онда топ өзінің YouTube каналында өткен концерттерінен кадрлармен бөлісті. 24 сағатқа созылған виртуалды концерттік серия, осы жылдың басында, кейінге қалдырылған «Map of the Soul» турына жауап ретінде ұйымдастырылды және коммерциялық сәттілікке қол жеткізді. Кейін RM жаңа альбомның өндірісі басталғанын растады, бірақ шығу күнін көрсетпеді.

7 маусымда BTS «Boy with Luv», «Spring Day» және «Mikrokosmos» анрауында YouTube-тің Dear Class of 2020 онлайн кешінде шығарылды. Олардың алғашқы сөздері орта мектепті бітіргендерін атап өтті және «2020 сыныпқа корей және ағылшын тілдерінде үміт пен шабыт хабарламаларын» ұсынды. 14 маусымда BTS 7-ші дебют аясында Bang Bang Con: The Live 100 минуттық онлайн-концерт өткізді. Концерт Big Hit пен Kiswe, амеикалық компаниясының алғашқы серіктестігі болды. Ол 107 ел мен аумақтағы 756 000  көрермен жинап, ақылы виртуалды концерт бойынша ең көп аудиторияның рекордын орнатты. 19 маусымда BTS компаниясы жапондық «Stay Gold» синглін төртінші жапондық «Map of Soul: 7» - The Journey альбомдық студиясынан шығарды. Ол 14 шілдеде Жапонияда және бүкіл әлемде цифрлық түрде шығарылды. Альбом жапондық Oricon чарттарында дебют жасады және алғашқы екі күнде 500 000 данадан астам көшірім сатылды. Бұл бірінші аптада 564000 данадан асып, бұдан бұрын TVXQ-тің Best Selection 2010 бағдарламасында шетелдік ерлердің Жапониядағы альбом сатылымы бойынша бірінші аптада ең жоғары 10 жылдық рекордын жаңартты. Ол бұл 2020 жылы оны елдің ең жылдам және ең көп сатылған альбомы болып жарияланды.

BTS өзінің алғашқы ағылшынша синглы «Dynamite» 21 тамызда шығарды. Оның музыкалық видеосы үш миллионнан астам көрермен жиналған YouTube премьерасының рекордын жаңартты және бірінші орын 24 сағат ішінде көрілім саны бойынша жарияланды. Сондай-ақ, бұл платформадағы бір күннің ішінде 100 миллион қаралымнан асқан алғашқы музыкалық бейне болып табылды. «Dynamite» Billboard Hot 100-де 260 000-нан астам сатылыммен бірінші орында шықты. Бұл Тейлор Свифттің «Look What You Made Me» (2017) әнінен кейінгі ең жылдам сатылатын сингл болу үшін жеткілікті табыс.Бұл ән BTS тобының алғашқы диаграммасы және оларды Америка Құрама Штаттарында бірінші нөмірге шыққан алғашқы оңтүстік кореялық топ (жалпы азиялық екінші топ) атанды. Екінші апта қатарынан бірінші орында тұрды, үшінші және төртінші апталарда екінші санға түсіп, диаграммада бесінші аптада бірінші орынға ие болды. Бақылаудың бесінші аптасында сингл жаңа Billboard Global 200-де және АҚШ-тың  и Global Excluding қоспағанда жаңа диаграммаларында бірінші орынға көтеріліп, екі чартта бір уақытта бірінші орынға иегерледі. Бақылаудың алтыншы аптасында «Dynamite» өзінің алтыншы аптасын цифрлық ән сату кестесінде бірінші орында ұстап, Radio Songs диаграммасында 39-орынға көтерілді. Және АҚШ-тың жалпы радиожармасындағы алғашқы 40 жоғарғы орындарға ие болы. Ол өсе келе 20-шы сатыға көтеріліп, Радио әндері кестесіндегі алғашқы 20 үздік жазбасы атанды. АҚШ-тың Mainstream Top-40 тізімінде 9-шы орынға ие болды, ол сонымен қатар поп әндерінің чарттары деп аталғаннан, олардың алғашқы 10-ы және корей суретшісінің ең жоғарғы рекорды болды. Сингль Ұлыбританияның синглы чартының үшінші санында  және Австралияның синглы чартының екінші санында  дебют жасап, екі елде де ең жоғары рейтингіге айналды. Сингл канадалық Top-40 Radio Chart сегіздік сатысына көтеріліп, корей тобының алғашқы Top-10 радиостанциясы болды.

31 тамызда BTS MTV Video Music Awards-та (VMA) алғашқы жанды дауыста «Dynamite» әнімен дебют жасап, төрт марапатты жеңіп алды: Үздік топ, үздік хореография, үздік поп-видео және үздік K-поп (музыкалық бейнесі үшін соңғы үштік «On»).Олар Tonight Show-да «Dynamite» және «Idol»,  «Home»,  «Mikrokosmos»,  және «Black Swan» сияқты ескі тректерді көрсетілімде апта өмір сүру 28 қыркүйекте орындалды. 14 қазанда олар 2020 Billboard Music Awards-да сингл орындап, Top Social Artist марапатын иеленді, осымен төртінші жыл қатарынан марапатталды.

2 қазанда BTS Jawsh 685  пен Джейсон Дерулоның «Savage Love (Laxed - Siren Beat)» синглінің ремиксін шығарылды. Ол Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға шығып, топтың АҚШ-тағы екінші нөмірі атанды. Сонымен қатар, олардың «Dynamite» екінші орында қалып, BTS-ті төртінші топқа айналдырды (The Beatles, Bee Gees және OutKast-тан кейін) бір уақытта Hot 100-дің үздік орындарда жарияланды. Сингль Billboard Global 200-дің көшін бастаған олардың екінші нөмірі еді. Бұл BTS-ті жаңадан құрылған Billboard Global Singles Chart-та ​​бірнеше әні бар алғашқы орындаушы етеді.

10 және 11 қазанда BTS Сеулдегі KSPO күмбезінде екі күндік онлайн виртуалды «Map of Soul ON: E» концерт өткізді. Көрермендердің көпшілігі үшін онлайн виртуалды концерт өзінің әлемдік рекордын жаңартты. 191 елден 993 000 көрермені олардың 756 000 алдыңғы рекордынан жогыры озды.

Олар 2014 жылғы Skool Luv Affair альбомын қазан айында қайта шығарды. Billboard топ-10  Rap Albums Chart  дебют жасады және жанрлық диаграммаға алғашқы жазба болды. Мұнда барлық 11 трек бүкіләлемдік ән сату кестесіне кірді.

2020 жылдың 20 қарашасында олар өздерінің бесінші корей студиясының «Be» альбомын шығарды. Альбомның жетекші синглі «Life Goes On». Сингл 22 қарашада 2020 American Music Awards салтанатында дебют жасалынды. 24 қарашада топ «Dynamite» әні үшін 63-ші Жыл сайынғы Грэмми сыйлығының үздік поп-дуэті / топтық қойылым номинациясына ие болды. Бұл оларды тарихта  бірінші K-pop тобы деп аталуына мүмкіндік берді.

2020 жылы 30 қарашада олардың «Life Goes On» синглы Billboard Hot 100-дің бірінші нөміріне шықты. Нәтижесінде топ бірқатар айтулы жетістіктерге қол жеткізді. Үш айдың ішінде олардың қатарынан үшінші нөмірі (бұған тезірек жету, 1964 жылы The Beatles тобынан кейінгі кез-келген топқа қарағанда), бірінші ән корей тілінде орындалды және дебюті №1-де болды. Hot 100-де бір уақытта жеті ән пайда болды, ал диаграмма тарихындағы екі Hot 100 дебюті болған бірінші топ және бірінші орын иегерлері.

== 2021 ==
2021 жылғы 4 наурызда Халықаралық фонограмма өндірушілері федерациясы BTS-ті 2020 жылғы ең көп сатылған орындаушы деп атады — олар бұл тізімнің көшін бастаған алғашқы азиялық және ағылшын тілінде сөйлемейтін орындаушылар болды. Сондай-ақ, ең көп сатылған альбомдардың алғашқы 10-дығында олар үш орын алды: бірінші орында Map of the Soul: 7, екінші орында Be (deluxe edition) және сегізінші орында Map of the Soul: 7 – The Journey. Жаңартылған альбомдар чартында олар тағы да бірінші орынға көтеріліп, Map of the Soul: 7 альбомымен көш бастады, ал Be (deluxe edition) төртінші орынға тұрақтады. Ең көп сатылған синглдар тізімінде «Dynamite» 10-шы орынды иеленді. 14 наурызда топ 63-ші «Грэмми» марапаттау рәсімінде өнер көрсетті. 24 наурызда BTS Ю Чжэ Соктың танымал шоуы &quot;Ю-дың көше викторинасы&quot; бағдарламасына қатысты, және олардың қатысуымен шыққан бөлім көрермендік рейтингтерді рекордтық деңгейге жеткізді. 1 сәуірде олар жапондық хит жинақтарын қолдау мақсатында &quot;Film Out&quot; синглын шығарды. 17 сәуірде, бір жылға жуық уақыт өткен соң, топ Bang Bang Con 21 шоуын жариялады, бұл шоуда олардың бұрынғы үш концертінің жазбалары көрсетілді. 26 сәуірде мамыр айында екінші ағылшын тіліндегі сингл — &quot;Butter&quot; шығатыны белгілі болды.&lt;ref&gt;https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2021/04/26/bts-announce-new-single-butter-coming-in-may/?sh=71f6e6bf35b5&lt;/ref&gt;

&quot;Butter&quot; 21 мамырда шықты және бірден Кореядағы музыкалық чарттарда көш бастады. Бейнебаян премьера кезінде 4 миллионға жуық көрермен жинап, рекорд орнатты, ал алғашқы тәулікте ол 108,2 миллионнан астам қаралым жинап, YouTube-тағы музыкалық бейнелер үшін алғашқы 24 сағаттағы абсолютті рекордты жаңартты (бұрынғы рекорд &quot;Dynamite&quot; клипіне тиесілі еді). Сингл Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға дебют жасап, соңғы 9 айдағы топтың 4-ші № 1 синглы болды. Бұл Джастин Тимберлейктің 15 жыл бұрынғы рекордын қайталап, BTS-ті The Jackson 5 тобының 1970 жылғы жетістігінен бері ең қысқа мерзімде төрт №1 синглы бар бірінші топқа айналдырды. 16 маусымда BTS, the Best атты алтыншы хит жинағы шықты, ол алғашқы күні 572 мың дана сатылып, жапондық бойбенд SixTones-тың алғашқы 7 күнде сатылған 467 мың данасын басып озды; бұл сату көрсеткіші 2021 жылы жапон және шетелдік орындаушылар арасында ең үздік нәтиже болды.&lt;ref&gt;https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2021/06/17/bts-score-the-largest-one-week-sales-record-in-japan-of-2021in-just-one-day/?sh=1906663112b1&lt;/ref&gt;

9 шілдеде Эд Ширанның қатысуымен үшінші ағылшын тіліндегі &quot;Permission to Dance&quot; синглы шықты; сол күні Butter синглінің CD форматындағы альбомы да шықты. 19 шілдеде ән Hot 100 чартында бірінші орынға көтеріліп, 7 апта бойы бірінші орынды иеленген &quot;Butter'''&quot;''' әнінің көшбасшылығын тоқтатты. 26 шілдеде чартта екінші аптада сингл 7-ші орынға түсіп, қайтадан Butter бірінші орынға оралды, және BTS АҚШ-тың негізгі ән чартында өз орнын екі рет қайтарып алған алғашқы әртістер атанды.&lt;ref&gt;https://www.billboard.com/pro/bts-butter-number-one-hot-100-eighth-week/&lt;/ref&gt;

== 2023 ==
2023 жылғы 10 шілдеде топтың он жылдық мерейтойына орай алғашқы ресми кітап «Beyond The Story: 10-Year Record of BTS» жарық көрді. Шығарылым бірден Amazon бестселлерлер тізімінің көшбасшысы болып, сондай-ақ музыкалық өмірбаяндар санатында бірінші орынға және ең көп сатылған мемуарлар арасында екінші орынға ие болды. 544 беттен тұратын кітап корей және ағылшын тілдерінде басылып шықты. Жеті тараудан тұратын бұл кітапта BTS тобының құрылуынан бастап қазіргі уақытқа дейінгі тарихы хронологиялық тәртіппен баяндалады. Онда топтың барлық мүшелерімен өткізілген жаңа сұхбаттар, алғаш рет жарияланған фотосуреттер және альбомдар мен музыкалық бейнеклиптерге сахна сыртынан көзқарас ұсынылған. Сонымен қатар, кітапта трейлерлер, музыкалық бейнелер және топ туралы басқа да материалдарға сілтеме беретін 300 сканерлеуге болатын [[QR код]] бар.&lt;ref&gt;https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/shopping/buy-bts-beyond-the-story-book-online-1235531712/&lt;/ref&gt;

==Үлес және ықпал==
2014 жылдың маусым айында BTS Мәскеуде «Кореяға көпір» фестивалі аясында өткен корей музыкалық би байқауының төрешілері болды. 

2017 жылы беделді Time басылымы топты Интернеттегі 25 ықпалды тұлғаның қатарына қосты, ал корейлік Forbes оларды ең танымал жұлдыздардың тізіміне қосты. Екі жыл ішінде, 2017 және 2018 жылдары команда әлемдегі ең көп айтылған топ.

2018 жылдың қазанында BTS «Келесі ұрпақ көшбасшылары» деген тақырыппен Time-нің парақша бетіне шықты. Сол айда олар Парижде Оңтүстік Корея мен Франция арасындағы дипломатиялық қатынастардың құрметіне арналған концертте өнер көрсетті; іс-шараға шамамен 400 шенеунік қатысты, соның ішінде Корея президенті Мун Чжэ Ин. Алдағы 2019 жылдың құрметіне арналған сөзінде Президент шетелдіктердің корей мәдениетіне қызығушылығының бір себебі ретінде BTS-ті атап өткізді. Жыл соңында топ Кореяның беделді жұлдыздарының рейтингінде 1-орынға ие болды және Оңтүстік Корея үкіметінің бесінші сыныбы болған мәдениетке сіңірген еңбегі үшін ең жас орден иегері болды. Мәліметтерге сәйкес, BTS Корея экономикасына жыл сайын шамамен 3,63 миллиард доллар көлемінде үлес қосады және он үшінші шетелдіктердің бұл топқа деген қызығушылықтарына байланысты елге келулері. 2018 жылы Hyundai  экономикалық зерттеу институты команданы ел экономикасына оң әсер ететін жеті фактордың бірі ретінде есептеген. Корей ұлттық дәстүрлі өнер орталығының мәліметтері бойынша «IDOL» шыққаннан кейін корей музыкалық аспаптарын қолдану айтарлықтай өсті. Халықаралық Корея қоры 2016 жылдан 2018 жылға дейін Hallyu толқынына деген қызығушылықтың артуының себебі ретінде BTS тобын айтты. Диаграммалардағы жетістік және көптеген елдердегі үлкен танымалдылық көптеген батыстық басылымдардың пікірінше топқа «әлемдегі ең үлкен бойз-бэнд» мәртебесін алуға мүмкіндік берді .

Әр түрлі суретшілер (G) -IDLE, D-Crunch-тің Hyunho, Boyz's Younghoon, SF9's Zuho, Euna Kim, Golden Child's Jaehyun, Wanna One, IN2IT, Park Jihun, Kim Donghan сияқты BTS-ті өздерінің үлгісі ретінде атады, Seven O'Clock, Hyungsop және Eiun, Noir, Viction of Sejun және LOONA.

Көптеген жаңалықтар «BTS эффектісі» деп атады:  мысалы, кореялық банкпен жұмыс істей бастағанда, компанияның ресми тіркелген шоттарының саны алдыңғы сандармен салыстырғанда алты есеге дейін артылды. Топ сондай-ақ АҚШ-тың ірі альбом-чарттарының №1 деңгейіне жетті, бұл корей ойын-сауық компанияларындағы акциялар бес күн ішінде бірнеше есе көбейді. Сондай-ақ, Netmarble, NetMark, Soribada, Key Shares, GMP және Diffie сияқты компаниялар BTS-пен серіктестіктерінің арқасында акциялардың өсуіне қол жеткізгенін хабарлады.

2019 жылдың басында BTS-тің жалпы табысы 60 миллион доллардан асады (бір мүшеге 9 миллион доллардан келеді) деп жарияланды. Сол жылы Mattel-мен серіктестік жарияланды, содан кейін компания акциялары бір күнде 8% -дан асып өсті.
==2021==
2021 жылдың 19 наурызында &quot;Big Hit Labels&quot; команиясы YouTube каналында жаңа брендінің тұсаукесері өткізілген еді.Оның барысында Big Hit Entertainment «байланыс, кеңейту және қарым-қатынасты» білдіретін HYBE жаңа атауын жариялады.
==BTS ғаламы==
«BTS Universe» - бұл Big Hit Entertainment жасаған баламалы ғалам және топтың бейнеклиптері, тизерлері, фотосуреттері мен мини-фильмдерінің сілтемесі. «Save Me» веб-торабы бұл оқиғаға 1-ескертпелер сияқты дәл сәйкес келеді.

Ғалам хронологиясы 2015 жылдың көктемінде «I Need U» синглінің шығуымен басталды. Ол баламалы әлемде мазасыздықпен бетпе-бет келіп, болашақта болуы мүмкін оқиғаларға қарсы тұратын барлық жеті қатысушының әңгімелерін айтады.

==Фандом==
BTS жанкүйерлері әлемдегі ең үлкен фандомдардың бірі ARMY-ге сілтеме жасайды. Басынан бастап BTS жанкүйерлермен сенімді қарым-қатынас орнатты, бұл олардың танымалдылыққа ие болуына және чарттарда бірінші орынды иеленуіне көмектесті, дегенмен олардың жапсырмасы Кореядағы «үлкен үштікке» енбеді. Кейбір жанкүйерлер өз жобаларын бастайды, мысалы, фанаттың атынан қайырымдылық жасау; Big Hit Entertainment өз кезегінде жанкүйерлердің іс-әрекетін бақылауды шектеді: мысалы, Оңтүстік Кореяда, BTS концерттерінде көрермендерге ән айтуға тыйым салынады.

==Көркемдік==
==Әсер ету==
BTS So Taiji and the Boys,  Нас, Эминем, Канье Уэст, Дрейк, Пост Мэлоун, Чарли Пут және Дэйджер әртістерін музыкалық шабыт ретінде ұстанады . Олар сондай-ақ Queen ықпал еткеніне назар аударды, ал Шуга оның «Live Aid бейнелерін көріп өскенін» айтты. Лондондағы Уэмбли стадионында өткен концерт барысында Джин Фредди Меркуридің Live Aid-тен «i-ou» әнін орындаған нұсқасында жиналғандарға жетекшілік ете отырып, Queen тобына құрмет көрсетті.

BTS-ке көптеген әдеби, психологиялық, көркемдік және философиялық орта әсер етеді. Олардың «Wings альбомы» (2016) Герман Гессеннің Демиан романынан шабыт алды. Олардың «Blood Sweat and Tears» (2016) әнінде Фридрих Ницшенің «Осылай Заратуштра сөйледі» деген сөзі келтірілген, ал оның бейнебаянында Герберт Джеймс Дрепердің «Икарға арналған жоқтау», «Питер Брюгельдің Икардың құлдырауымен пейзажы» және «Икардың құлауы» туралы көрнекі сілтемелер бар. «Питер Брюгель.Rebel Angels. Олардың «Spring Day» (2017 ж.) Музыкалық бейнебаянында Урсула Ле Гуиннің «Омеладан кетушілер» әңгімесіне лирикалық және визуалды сілтемелер бар. «Өзіңді сүй» сериясына, ең алдымен, Эрих Фроммның «Махаббат өнері»,  және олардың «Love Yourself: Tear» («Сиқырлы дүкен») әні әсер етті, Джеймс Р.Дотидің «Into the Memoir», «Сиқырлы дүкен». Олардың 2019 жылғы «Map of the Soul: Persona» альбомы Мюррей Стайнның «Жанның картасы: Юнгдің кіріспесі» кітабынан алынған.

==Музыкалық стиль==
BTS серіктестігі және өз өнімдерінің көп бөлігін шығарады. BTS өзінің құрылған кезінен бастап музыкалық негіз ретінде хип-хопқа баса назар аудара отырып, «фьюжн-музыка» стилін дамытып, қолдайды , бұл көп жағдайда RM мен Шуганың жерасты рэперлері ретіндегі әсері арқасында және олардың негізгі шығарған Pdogg. BTS белгілі бір жанрға берік болудың орнына, әр жаңа шыққан сайын олардың дыбыстық және музыкалық репертуарына жаңа элементтер енгізді. Ескі мектептегі хип-хоптан бастап  «2 Cool 4 Skool және  O! RUL8,2?» 2013 жылы. BTS алғаш рет 2014 жылы «Skool Luv Affair» және Dark and Wild фильмдерінде R&amp;B және рокпен тәжірибе жасады; «The Most Beautiful Moment in Life» (2015–16) альбом сериясындағы оркестр ішектері мен EDM; neo soul и gospel on Wings (2016) туралы Евангелие  және и You Never Walk Alone  (2017); Болашақ бас, латын попы және хип-хоп джазы, «Love Yourself» альбом сериясындағы (2017–1818);  және эмо-рэп, рэп-рок, афро-поп, ну-дискотека, фанк, трап, поп-рок және поп-рэп өздерінің жан-жақты картасы альбом сериясында (2019–20).

== Топ мүшелері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Лақап аты
! colspan=&quot;2&quot; |Шын есімі
! rowspan=&quot;2&quot; |Туған күні
! rowspan=&quot;2&quot; |Туған жері
! rowspan=&quot;2&quot; |Топтағы қызметі
|-
!Қазақша / Ағылшынша
!Хангыль
!Қазақша / Ағылшынша
!Хангыль
|-
|Арэм / RM
|아렘
|[[RM (әнші/рэпер)|Ким НамДжун]] / Kim Namjoon
|김남준
|12.09.1994 
|[[Сеул]], [[Корея Республикасы]]
|көшбасшы, негізгі рэпер
|-
|Джин / Jin
|진
|[[Ким Сок Джин]] / Kim Seokjin
|김석진
|04.12.1992 
|[[Квачхон]], [[Корея Республикасы]]
|вокалист, вижуал
|-
|Шуга / SUGA
|슈가
|[[Мин Юнги]] / Min Yoongi
|민윤기
|09.03.1993 
|[[Тэгу]], [[Корея Республикасы]]
|рэпер
|-
|Джей-Хоуп / J-hope
|제이홉
|[[Чон Хосок]] / Jung Hoseok
|정호석
|18.02.1994 
|[[Кванджу (Кёнгидо)|Кванджу]], [[Корея Республикасы]]
|рэпер, негізгі биші
|-
|Чимин / Jimin
|지민
|[[Пак Чи Мин]] / Park Jimin
|박지민
|13.10.1995
|[[Пусан]], [[Корея Республикасы]]
|вокалист, биші
|-
|Ви / V
|뷔
|[[Ким ТэХён]] / Kim Taehyung
|김태형
|30.12.1995 
|[[Тэгу]], [[Корея Республикасы]]
|вокалист
|-
|Чонгук / Jung Kook
|정국
|[[Чон Чон Гук]] / Jeon Jungkook
|전정국
|01.09.1997 
|[[Пусан]], [[Корея Республикасы]] 
|негізгі вокалист, биші, рэпер, макнэ
|}

== Дискография ==

=== Синглдар ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!№
!Альбом
!Альбом туралы ақпарат
|-
| colspan=&quot;3&quot; |''Корейше''
|-
|1
|'''2 COOL 4 SKOOL'''
|
* Шығарылған уақыты: 12.06.2013
{{hidden|Трек-лист|
# Intro : 2 Cool 4 Skool&lt;br&gt;(Feat. DJ Friz)
# We Are Bulletproof PT.2
# Skit : Circle Room Talk
# '''No More Dream'''
# Interlude
# 좋아요 (I Like It)
# Outro : Circle Room Cypher
}}
|-
| colspan=&quot;3&quot; |''Жапонша''
|-
|1
|'''NO MORE DREAM -Japanese Ver.-'''
|
* Шығарылған уақыты: 04.06.2014
{{hidden|Трек-лист|
# '''NO MORE DREAM -Japanese Ver.-'''
# 進撃の防弾 -Japanese Ver.-
# いいね!
}}
|-
|2
|'''BOY IN LUV -Japanese Ver.-'''
|
* Шығарылған уақыты: 16.07.2014
{{hidden|Трек-лист|
# '''BOY IN LUV -Japanese Ver.-'''
# N.O -Japanese Ver.-
# JUST ONE DAY -Japanese Ver.-
}}
|-
|3
|'''DANGER -Japanese Ver.-'''
|
* Шығарылған уақыты: 19.11.2014
{{hidden|Трек-лист|
# '''DANGER -Japanese Ver.-'''
# 進撃の防弾 (SONPUB&amp;nbsp;REMIX)
# MISS RIGHT -Japanese Ver.-
}}
|-
|4
|'''FOR YOU'''
|
* Шығарылған уақыты: 17.06.2015
{{hidden|Трек-лист|
# '''FOR YOU'''
# ホルモン戦争 -Japanese Ver.-
# Let Me Know -Japanese Ver.-
}}
|-
|5
|'''I NEED U -Japanese Ver.-'''
|
* Шығарылған уақыты: 08.12.2015
{{hidden|Трек-лист|
# '''I NEED U -Japanese Ver.-'''
# DOPE-超ヤベー!- -Japanese Ver.-
# フンタン少年団 -Japanese Ver.-
}}
|-
|6
|'''RUN -Japanese Ver.-'''
|
* Шығарылған уақыты: 15.03.2016

=== Мини-альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!№
!Альбом
!Альбом туралы ақпарат
|-
|1
|'''''O!RUL8,2?'''''
|
* Шығарылған уақыты: 11.09.2013
{{hidden|Трек-лист|
# Intro : O! RUL8, 2?
# '''N.O'''
# We On
# Skit : R U Happy Now?
# If I Ruled The World
# Coffee
# BTS Cypher PT.1
# 진격의 방탄 (Attack On Bangtan)
# 팔도강산 (Paldogangsan)
# Outro : Luv In Skool
}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2
|'''''Skool Luv Affair'''''
|
* Шығарылған уақыты: 12.02.2014
{{hidden|Трек-лист|
# Intro : Skool Luv Affair
# '''상남자 (Boy In Luv)'''
# Skit : Soulmate
# 어디에서 왔는지
# '''하루만 (Just One Day)'''
# Tomorrow
# BTS Cypher PT.2: Triptych
# 등골브레이커
# Jump
# Outro : Propose
}}
|-
|'''''Skool Luv Affair Special Addition'''''
|
* Шығарылған уақыты: 14.05.2014
{{hidden|Трек-лист|
# Miss Right
# 좋아요 (Slow Jam Remix)
# Intro : Skool Luv Affair
# 상남자 (Boy In Luv)
# Skit : Soulmate
# 어디에서 왔는지
# 하루만 (Just One Day)
# Tomorrow
# BTS Cypher PT.2: Triptych
# 등골브레이커
# Jump
# Outro : Propose
}}
|-
|3
|'''''花樣年華 pt.1'''''
|
* Шығарылған уақыты: 29.04.2015
{{hidden|Трек-лист|
# Intro&amp;nbsp;: 화양연화
# '''I NEED U'''
# 잡아줘 (Hold Me Tight)
# SKIT&amp;nbsp;: Expectation!
# '''쩔어'''
# 흥탄소년단
# Converse High
# 이사
# Outro&amp;nbsp;: Love is Not Over
}}
|-
|4
|'''''花樣年華 pt.2'''''
|
* Шығарылған уақыты: 30.11.2015
{{hidden|Трек-лист|
# INTRO : Never Mind
# '''RUN'''
# Butterfly
# Whalien 52
# Ma City
# 뱁새
# SKIT : One night in a strange city
# 고엽
# OUTRO : House Of Cards
}}
|-
|5
|'''''LOVE YOURSELF 承 `Her`'''''
|Шығарылған уақыты: 18.09.2017
|}

=== Толық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!№
!Альбом
!Альбом туралы ақпарат
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Корейше
|-
|1
|'''DARK&amp;WILD'''
|
* Шығарылған уақыты: 20.08.2014
{{hidden|Трек-лист|
# Intro : What am I to you
# '''Danger'''
# '''호르몬전쟁 (War of Hormone)'''
# 힙합성애자
# Let Me Know
# Rain
# BTS Cypher PT.3: KILLER  (feat. Supreme Boi)
# Interlude : 뭐해
# 핸드폰 좀 꺼줄래
# 이불킥
# 24/7＝Heaven
# 여기 봐
# 2학년
# Outro : 그게 말이 돼?
}}
|-
|2
|'''WINGS'''
|
* Шығарылған уақыты: 10.10.2016
{{hidden|Трек-лист|
# «Intro: Boy Meets Evil»
# «Blood Sweat &amp; Tears» (피 땀 눈물)
# «Begin» (Чонгуктың соло әні)
# Lie» (Чиминның соло әні)
# «Stigma» (Видің соло әні)
# «First Love» (Шуганың соло әні)
# «Reflection» (АрЭмның соло әні)
# «MAMA» (Джей-Хоуптың соло әні)
# «Awake» (Джинның соло әні)
# «Lost»
# «BTS Cypher 4»
# «Am I Wrong»
# «21st Century Girls» (21세기 소녀)
# «Two! Three! (Still Wishing There Will Be Better Days)» (둘! 셋! (그래도 좋은 날이 더 많기를))
# Interlude: Wings»
}}
|-
|3
|'''Love Yourself 轉 'Tear' '''
|
*Шығарылған уақыты: 18.05.2018
{{hidden|Трек-лист|
# «Intro: Singularity»	
# «Fake Love»
# «전하지 못한 진심»  (feat.Steve Aoki)
# «134340»
# «낙원»
# «Love Maze»
# «Magic Shop»
# «Airplane pt. 2»
# «Anpanman»
# «So What»
# «Outro: Tear»
}}
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Жапонша
|-
|1
|'''WAKE UP'''
|
* Шығарылған уақыты: 24.12.2014
{{hidden|Трек-лист|
# INTRO.
# THE STARS
# JUMP -Japanese Ver.-
# Danger -Japanese Ver.-
# BOY IN LUV -Japanese Ver.-
# JUST ONE DAY -Japanese Ver. Extended-
# いいね!
# いいね! Pt.2 ～あの場所で～
# NO MORE DREAM -Japanese Ver.-
# 進撃の防弾 -Japanese Ver.-
# N.O -Japanese Ver.-
# WAKE UP
# OUTRO.
}}
|-
|2
|'''Youth'''
|
* Шығарылған уақыты: 07.09.2016
{{hidden|Трек-лист|
# «Introduction : Youth»
# «Run» (Japanese Ver.)
# «Fire» (Japanese Ver.)
# «Dope» (超ヤベー) (Japanese Ver.)
# «Good Day»
# «Save Me» (Japanese Ver.)
# «フンタン少年団» (Boyz with Fun) (Japanese Ver.)
# «ペップセ» (Baepsae) (Japanese Ver.)
# «Wishing on a star»
# «Butterfly» (Japanese Ver.)
# «For You»
# «I Need U» (Japanese Ver.)
# «EPILOGUE : Young Forever» (Japanese Ver.)
}}
|-
|3
|'''Face Yourself'''
|
* Шығарылған уақыты: 04.04.2018
{{hidden|Трек-лист|
# «Intro: Ringwanderung»
# «Best of Me» (Japanese ver.)
# «Blood Sweat &amp; Tears» (Japanese ver.)
# «DNA» (Japanese ver.)
# «Not Today» (Japanese ver.)
# «MIC Drop» (Japanese ver.)
# «Don't Leave Me»
# «Go Go» (Japanese ver.)
# «Crystal Snow»
# «Spring Day» (Japanese ver.)
# «Let Go»
# «Outro: Crack»
}}
|}
|}

== Музыкалық бағдарламадағы жеңістері ==
{| class=wikitable
! Жыл!! Күні !! Музыкалық бағдарлама !! Ән
|-
| 2015 || 5 мамыр || THE SHOW || I NEED U
|-
|2015
|7 мамыр
|M! Countdown
|I NEED U
|-
|2015
|8 мамыр
|Music Bank
|I NEED U
|-
|2015
|12 мамыр
|THE SHOW
|I NEED U
|-
|2015
|13 мамыр
|Show Champion
|I NEED U
|-
|2015
|8 желтоқсан
|THE SHOW
|RUN
|-
|2015
|9 желтоқсан
|Show Champion
|RUN
|-
|2015
|11 желтоқсан
|Music Bank
|RUN
|-
|2015
|16 желтоқсан
|Show Champion
|RUN
|-
|2016
|8 қаңтар
|Music Bank
|RUN
|}

== Видеография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Шығарылған уақыты
!Әні
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Корейше бейнебаяндары
|-
|11.06.2013
|No More Dream
|-
|16.06.2013
|No More Dream (Dance ver.)
|-
|16.07.2013
|We Are Bulletproof Pt.2
|-
|10.09.2013
|N.O
|-
|01.10.2013
|Beautiful
|-
|22.10.2013
|어른아이 (Adult Child)
|-
|11.02.2014
|상남자 (Boy In Luv)
|-
|20.02.2014
|상남자 (Boy In Luv) (Dance ver.)
|-
|06.04.2014
|하루만 (Just one day)
|-
|19.08.2014
|Danger
|-
|21.10.2014
|호르몬 전쟁 (War of Hormone)
|-
|20.11.2014
|Danger (Mo-Blue-Mix) ft. THANH
|-
|29.04.2015
|I NEED U
|-
|10.05.2015
|I NEED U (Original ver.)
|-
|24.06.2015
|쩔어 (DOPE)
|-
|08.09.2015
|화양연화 on stage : prologue
|-
|30.11.2015
|RUN
|-
|19.04.2016
|EPILOGUE: Young Forever
|-
|02.05.2016	
|불타오르네 (FIRE)
|-
|10.10.2016	
|피 땀 눈물 (Blood Sweat &amp; Tears)
|-
|13.02.2017	
|봄날 (Spring Day)
|-
|20.02.2017	
|Not Today
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Жапонша бейнебаяндары
|-
|25.05.2014
|NO MORE DREAM -Japanese Ver.-
|-
|04.07.2014
|BOY IN LUV -Japanese Ver.-
|-
|09.11.2014
|Danger -Japanese Ver.-
|-
|04.06.2015
|FOR YOU
|-
|16.06.2015
|FOR YOU (Dance ver.)
|-
|01.12.2015
|I NEED U -Japanese Ver.-
|-
|15.03.2016
|RUN -Japanese Ver.-
|}

== Марапаттары мен номинациялары ==

=== MelOn Music Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
| 2013 
|Bangtan Boys|| Best New Artist (Male) || {{won}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
|Bangtan Boys
|Top 10 Artists
|{{nom}}
|-
|I NEED U|| Best Dance (Male) || {{won}}
|}

=== Mnet Asian Music Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2013 
| rowspan=&quot;2&quot; |Bangtan Boys|| Artist of the Year || {{nom}}
|-
| Best New Male Artist || {{nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014 
| rowspan=&quot;2&quot; |Boy In Luv|| Best Dance Performance (Male Group) || {{nom}}
|-
| Union Pay Song Of The Year || {{nom}}
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2015
| rowspan=&quot;4&quot; |Bangtan Boys
|Best Male Group
| {{nom}}
|-
|UnionPay Artist of the Year
| {{nom}}
|-
|Global Fans' Choice
| {{nom}}
|-
|Best World Performer
| {{won}}
|-
|''The Most Beautiful Moment In Life, pt. 1''
|Daesung Award
| {{nom}}
|}

=== Golden Disk Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
| 2014 
|Bangtan Boys|| New Rising Star || {{won}}
|-
| 2015 
|DARK&amp;WILD|| Album Bonsang || {{won}}
|}

=== Seoul Music Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
| 2014 
|Bangtan Boys|| Best Rookie Award || {{won}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2015 
| rowspan=&quot;3&quot; |Bangtan Boys|| Bonsang Award || {{won}}
|-
|Popularity Award
|{{nom}}
|-
|Hallyu Special Award
|{{nom}}
|}

=== Gaon Chart K-Pop Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
| 2014 
|Bangtan Boys|| New Artist of the Year (Male Group) || {{won}}
|-
| 2015 
|Bangtan Boys|| World Rookie Award || {{won}}
|}

=== MTV Europe Music Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
|2014
|Bangtan Boys
|Best Korean Act
|{{nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
| rowspan=&quot;2&quot; |Bangtan Boys
|Best Korean Act
|{{won}}
|-
|Best Worldwide Act: Asia
|{{nom}}
|}

=== YinYueTai&amp;nbsp;V-Chart ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
|2014
|Bangtan Boys
|Rookie Award
|{{won}}
|}

=== Japan Gold Disc Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
| rowspan=&quot;2&quot; |Bangtan Boys
|Best New Artist (Asia)
|{{won}}
|-
|Best 3 New Artists Award (Asia)
|{{won}}
|}

=== So-Loved Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорынтынды
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2013 
|Bangtan Boys||Newcomer Male
|{{won}}
|-
|2 COOL 4 SKOOL||Single Album
|{{won}}
|-
|O!RUL8,2?
|Mini Album
|{{nom}}
|-
|No More Dream
|Song
|{{nom}}
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2014 
| rowspan=&quot;2&quot; |Boy In Luv|| Song || {{won}}
|-
| Choreography Male || {{won}}
|-
|Bangtan Boys|| Hip Hop/R&amp;B || {{won}}
|-
|Skool Luv Affair|| Mini Album || {{won}}
|}

=== Soompi Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
|2013
|Bangtan Boys
|Rookie of the Year
|{{won}}
|}

=== Cable TV Broadcasting Awards ===
{| class=wikitable
! Жылы !! Санаты !! Статус
|-
| 2015 || Star Award || style=&quot;background-color:#98FB98;&quot; | Жеңіс
|}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Оңтүстік Корея музыкалық топтары]]
[[Санат:2013 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>f4ho35t4dfbkcwd59bsaem5dll8kdru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629167</id>
      <parentid>3629158</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-39463-49|~2026-39463-49]] ([[User talk:~2026-39463-49|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3457213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62664" sha1="rh7bgujxzipbatxjtimk2s6qj3lohen" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы           = BTS
 |Шынайы атауы        =
 |Логотипі            = BTS logo (2017).png 
 |Логотип ені         = 100px
 |Суреті              = BTS on the Billboard Music Awards red carpet, 1 May 2019.jpg
 |Сурет тақырыбы      = BTS тобының құрамы
 |Сурет ені           = 
 |Фон                 = 
|Жанры              = Хип-хоп, к-поп, R&amp;B, EDM
 |Белсенділік жылдары     = 2013 жылдан бастап
 |Мемлекет            = [[Оңтүстік Корея]]
 |Қала              = [[Сеул]]
 |Тілі                = [[корей тілі|корей]], [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[жапон тілі|жапон]], [[қытай тілі|
қытай]] 
 |Басқаша атауы       = Bangtan Boys, Bulletproof Boy Scouts, Behind The Scene, Bangtan Sonyeondan
 |Басқа да жобалары   = 
 |Лейблы             =	[[HYBE|Pony Canyon]]
 |Құрамы              =   Ким Намджун (RM)  &lt;br /&gt; Ким Сокджин (Jin)  &lt;br /&gt; Мин Юнги (SUGA) &lt;br /&gt;Чон Хосок (J-Hope) &lt;br /&gt;Пак Чимин (Jimin)  &lt;br /&gt;Ким Тэхён (V)  &lt;br /&gt; Чон Чонгук (Jungkook)
|Сайты               = http://bts.ibighit.com/
}}
'''BTS''' ({{lang-ko|방탄소년단}}, {{lang-zh|防彈少年團}}, {{lang-jp|防弾少年団}}; сонымен қатар '''Bangtan Boys''' немесе '''Behind The Scene''' атауларымен танымал) — HYBE компаниясының қолдауымен құрылған [[Оңтүстік Корея]]лық жігіттер тобы. Алғаш рет сахнаға 2013 жылдың 13 маусымында &quot;No Мore Dream&quot; әнімен шықты. Топтың аты қазақша &quot;оқ өтпейтін жігіттер&quot; деген мағынаны білдіреді. BTS тобының әндері жасөспірімдердің арасында танымал. Топ мүшелері әннің сөзі мен музыкасын өздері жазады.

BTS 2018 жылдың қаңтарына дейін өз мансабында ең табысты деп саналған екінші &quot;Wings&quot; студиялық альбомын шығарғаннан кейін әлемдік танымалдылыққа ие болды. Ол топқа беделді &quot;Mnet Asian Music Awards&quot; музыкалық марапаттау рәсімінде &quot;Жыл әртісі&quot; номинациясын жеңіп алуға мүмкіндік берді. 2017 жылы BTS әлемдік музыкалық аренадағы жетекші корей топтарының бірі болды. Олар &quot;Billboard Music Awards&quot;-та &quot;Әлеуметтік Желілердің Үздік Әртісі&quot; номинациясын жеңіп алды. Олардың &quot;Love Yourself: Her&quot; шағын альбомы Billboard 200 американдық альбомдық тізімде 7-ші орынға ие болды. Бұл осы тізімге енген барлық корей әртістерінің ішіндегі ең жоғары нәтиже болды. &quot;DNA&quot; және &quot;MIC Drop&quot; синглдері RIAA-ның алтын сертификаттарына ие болды. Бұл BTS-ті тарихтағы осындай сертификатқа ие болған алғашқы корей әншілері етті. Көптеген рекордтар топқа екі жыл қатарынан MAMA-да &quot;Жыл әртісі&quot; номинациясын жеңіп алуға мүмкіндік берді. Дебют жасағаннан бері BTS бүкіл әлем бойынша 5 миллионнан астам жазбаларын сатты.

== Тарихы  ==
Алғашқы топ мүшелері &quot;BigHit Entertainment&quot; компаниясының ұйымдастыруымен &quot;Hit It&quot; кастингі арқылы іріктелді.

'''[[RM (әнші/рэпер)|Ким Намджун]]''' - сахналық аты 
''' [[RM (әнші/рэпер)|Rap Monster]]''', '''RM'''. 1994 жылы 12 қыркүйекте туылған, рэпер, топқа қосылуға дейін рэпер болды.

'''[[Ким Сок Джин]]''' - сахналық аты 
'''Jin'''. 1992 жылы 4 желтоқсанда өмірге келген. Топ мүшелерінің ең үлкені, вижуал және вокалист, топқа қосылуға дейін актерлік шеберлікке оқыды.

'''[[Мин Юнги]]''' - сахналық аты '''Suga''', '''AGUST D''' 1993 жылдың 9 наурызында туылған, рэпер, &quot;BigHit Entertainment&quot; компаниясының стажері болды.

'''Чон Хоcок''' - сахналық аты '''J-Hope''' 1994 жылы 18 ақпанда туылған. Топтағы позициясы: негізгі биші, рэпер, саб-вокалист, топқа қосылуға дейін бимен айналысты.

'''[[Пак Чи Мин|Пак Чимин]]'''- сахналық аты '''Jimin''', 1995 жылы 13 қазанда өмірге келген. Топта Чимин - биші, саб-вокалист. Топқа жеке кастинг арқылы келді.

'''[[Ким ТэХён|Ким Тэхён]]''' сахнадағы аты '''V'''. 1995 жылдың 30 желтоқсанында туған Ким Тэхён топта саб-вокалист, &quot;BigHit Entertainment&quot; компаниясының стажері болды.

'''[[Чон Чон Гук|Чон Чонгук]]''' танымал сахнадағы есімі '''Jungkook''' немесе '''Jk'''. Чонгук 1997 жылы 1 қыркүйекте өмірге келген. Топта ол негізгі вокалист, биші, рэпер, топтың кенжесі. Чон ЧонГук &quot;SuperStars K3&quot; сайысынан өтіп, &quot;BigHit Entertainment&quot; компаниясын таңдады, біраз жыл трейни  болды.

Талантты жігіттерден құралған бойз-бэнд құру '''Big Hit Entertainment''' компаниясының 2010 жылдан басталған жоспары болды. Негізінде топ 2011 жылы тек  '''[[RM (әнші/рэпер)|Ким Намджун]]''' мен бұрынғы стажер ''Чон Хончоль''-мен құрылуы керек болды. Алайда, топтың құрамы өзгеріп, 9 адамнан құрылатын болды. Кейін кейбір топ мүшелері топтан кетіп, топта 7 адам қалды. Топтағы топ мүшелерінің тұрақсыздығынан &quot;BTS&quot; тобы сахнаға кеш шықты.

Алғаш сахнаға 2013 жылдың 13 маусымында &quot;No Мore Dream&quot; әнімен шықты. 16 шілдеде компания &quot;We Are Bulletproof Pt.2&quot; әніне бейнебаян түсірді.

* Әрбір топ мүшесінің өзіндік ерекшелігі мен стилі болды.

==2013 - 2015  ==
2013 жылы 11 қыркүйекте &quot;N.O&quot; әніне түсірілген бейнебаян жарыққа шықты. '''MelOn Music Awards''' рәсімінде ''Үздік ән'' атағына иеленді.

2014 жылы 12 ақпанда &quot;Boy In Luv&quot;, ал 20 тамызда '''Danger''' бейнебаяндары шықты.

&quot;&quot;KCON in LA&quot;&quot;, &quot;&quot;MAMA 2014&quot;&quot; атты жылдық концерттерін қойды.

[[АҚШ]]та әйгілі хип-хоп орындаушылардан, топ мүшелері тәжірибе алды.

2015 жылы &quot;BTS&quot; тобы ''Bonsang Award, Album Award и World Rookie Award'' марапаттарына ие болды.

10-19 ақпан аралығында топ '''1st JAPAN TOUR 2015''' атты концертін [[Жапония]]да, наурыз айында '''BTS LIVE TRILOGY: EPISODE I. BTS BEGIN''' атты концерттерін [[Сеул]]де қойды.

2015 жылы 5 мамырда ''The Show'' музыкалық бағдарламада 1 орынды иеленді.

==2017 - 2018==

2017 жылдың 13 ақпанында BTS Wings: You Never Walk Alone атты кеңейтілген альбомын шығарды. &quot;Spring Day&quot; атты басты синглы Кореяның сегіз басты чартының шыңына жетті. Тым көп жүктеулер ағынынан Melon сандық чарты бұзылды. «Not Today» әні АҚШ-тың iTunes-нда 11-орынды, ал «Spring Day» 8-орынды иеленіп, топ 10-нан орын алған алғашқы корей поп-группасы атанды.

10 мамырда &quot;Blood Sweat &amp; Tears&quot; синглының жапондық нұсқасы жарияланды. Топ 21 мамыр күні өткен Billboard Music Awards премиясының &quot;әлеуметтік желілердің үздік әртісі&quot; номинациясы бойынша жеңіске жетіп, тарих беттерінде қалды.

2018 жылдың 24 қыркүйегінде BTS БҰҰ-ның отырысында өз-өзіне деген сүйіспеншіліктің маңыздылығы туралы сөз сөйлеп, оның ішінде ЮНИСЕФ-пен бірлесіп жасаған &quot;зорлық-зомбылықты тоқтат&quot; науқаны туралы сөз қозғады. Олар аталмыш іс-шараға қатысқан алғашқы корей әртістері болды.

==2019==

2019 жылдың 17 қаңтарында  «The Most Beautiful Moment in Life» сюжеті трилогиясының оқиғаларынан кейін, BTS-тің алғашқы веб-комиксінің «Save Me» ашылу тарауы  және (өмірдегі ең маңызды сәт) альбомы жарық көрді. Қатысушылардың әрқайсысы өмірді жеке жолдан бастауға шешім қабылдаған кезде. Апта сайын шыгатын бөлімдер, 16 бөлімге  жоспарланған. 18 қаңтарда YouTube Red-де «Burn the Stage:Movie» концерттік фильмінің эксклюзивті премьерасы өтті. Оның үзінділері 2018 жылдың көктемінде шағын эпизодтар түрінде шығарылды. 21 қаңтарда The Notes 1 жарияланды. Ол үш нұсқада шығарылады: корей, жапон және ағылшын; шығару наурызға жоспарланған. 26 қаңтарда әлемнің 90 елінде «BTS World Tour:Love Yourself in Seul»  атты концерттік фильм көрсетілді. 10 ақпанда BTS 61-ші &quot;Грэмми&quot; марапаттарына қатысып, іс-шараға қатысқан тарихтағы алғашқы корей тобы болды. 20 ақпанда топ BTS World Tour — Love Yourself: Speak Yourself әлемдік турларын жариялады. Сол кезеңде 4 мамырда Роуз Боул стадионында бастаған және әлемдегі басқа стадиондарда тур жасау ойда.

12 сәуірде BTS өзінің «Map of the Soul: Persona» атты жаңа альбомын шығарды. Ол «Love Yourself» -тен кейін жаңа дәуір басталғанын жариялады. 27 сәуірде альбом АҚШ-тың чарттарында бірінші орынға шықты. Олар өздерінің мансабындағы және небәрі 11 айдың ішінде үшінші чартболшы болды. Бұл соңғы жиырма жыл ішінде барлық топтар арасындағы бірінші осындай жағдай. Бұған дейін, бір жылға жетер-жетпес уақыт ішінде Beatles АҚШ-тың чарттарында болып көрген. Британдық квартет мұны 1995-96 жылдары жасады, ол кезде олардың үш архивтік жазбалары бірінші орында тұрды. Anthology 1, Anthology 2 және Anthology 3 барлығы № 1 атауына 11 ай мен бір аптаның аралығында дебют жасады (1995 жылғы 9 желтоқсан мен 16 қараша аралығында). Ертерек, 1967 жылы Monkees мұндай жетістікке қол жеткізді: олардың үш чарттопперлері мұны одан да тезірек, небәрі 9 ай мен үш аптаның ішінде жасады. «Map of the Soul: Persona» елдің тарихындағы ең көп сатылған альбом болу үшін, Оңтүстік Кореяда сатылған 3 229 000 көшірмелерді сату үшін бір айдан аз уақыт ішінде қажет болды. Бұған дейін, жиырма төрт жыл бойы, рекордты Ким Гун Мо  Wrongful Encounterruen студия альбомымен алдыңғы катарда ұстап келді.

26 маусымда «BTS World» мобильді ойыны шықты. BTS World-тің арнайы саундтрек альбомы: «Original Soundtrack» 28 маусымда шықты. Бейнебаянға  негізгі «Heartbeat» синглы ұсынылды. Жапондық «Lights / Boy With Luv» синглы 3 шілдеде жарыққа шықты, ал тамызда ол өзінің алғашқы миллионыншы RIAJ сертификатын алды.

26 қаңтар 2020 жылы BTS 62-ші Грэмми марапаттарына қатысты. Онда олар Lil Nas X-пен бірге 2019 жылдың ең үлкен хиті Old Town Road-да өнер көрсетті. 2020 жылы «Break of Silence: Docu» - сериясы шықты. Оның екі туры бар: BTS-тің 351 күндік «Love Yourself» және 2019 жылғы «Speak Yourself».

2020 жылы 1 маусымда «DNA» әнін миллиардтан астам адам қарады. Осылайша, BTS осы белесті бағындырған алғашқы корей ұлдар тобы болды.

==2020==
2020 жылдың қаңтарында BTS «Black Swan» өлеңі және хореографиялық көркем фильммен бірге словениялық MN Dance Company компаниясының төртінші кореялық студиясының «Map of the Soul: 7» альбомының алғашқы синглы ретінде шықты. «Dreamus» альбомының дистрибьюторы альбомға алдын-ала тапсырыс берген, рекорд 4,02 миллионға жетті. Олар алдыңғы  «Map of the Soul: Persona» альбомын  2,68 миллион рекордттарын бұзды. «Black Swan» Billboard Hot 100 тізімінде 57-ші нөмірде және Ұлыбританияның Singles Chart ресми тізімінде 46-шы орынға шықты. Сол айдың соңында BTS  Lil Nas X, Билли Рей Сайрус,  Diplo және Nas әртістермен бірге 62-ші жылдық Грэмми сыйлығында өнер көрсетті. Бұл BTS Грэммиге қатысқан алғашқы корей әртісі болды.

«Soul Card: 7»  21 ақпанда шығарылды және кең танымал болды. Альбомға «On» титулдық синглы және австралиялық әнші Sia қатысатын балама цифрлық қолдау көрсетілді. Гаон диаграммасына сәйкес, «Map of the Soul: 7» шыққаннан кейін тоғыз күн ішінде 4,1 миллионнан астам көшірім сатты. Бұл олардың алдыңғы «Map of the Soul: Persona» альбомында орнатылған рекордтан асып, тарихтағы ең көп сатылған альбомға айналды. Оңтүстік Корея және Quadruple Million сертификатын алған алғашқы альбом. Альбом өзінің алғашқы аптасында 422 000 альбомымен АҚШ-тың Billboard 200 шыңында дебют жасады. BTS 1968 жылы Beatles тобынан бері төрт нөмір бірінші альбом тапқан ең жылдам топ болды. Альбом 2020 жылы 20 наурызда «The Weeknd's After Hours» шыққанға дейін Billboard 200-дегі ең үлкен дебют болды. Альбом Австралия, Канада, Франция, Германия, Ирландия, Жапония, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттары сияқты елдерде бірінші орын алды. Осылайша BTS әлемдегі ең ірі музыкалық нарықтардың чарттарын бірінші болып азиялық топқа айналды. «On» жетекші синглы Billboard Hot 100-де 86000 жүктелумен төртінші орынға шықты. Сонымен қатар BTS ән сатылымындағы ең үлкен аптасында алдыңғы бестік болды. Бұл топтың Топ-10 -ның үшінші орындағы синглы болды және чарттардың көшін бастап тұрды. Оларға Hot 100-дегі кез-келген басқа кореялық орындаушылардан гөрі ең жақсы 10 орындардың ішінде болуы берілді. Жан-жақты картасы «Map of the Soul» альбомын қолдау үшін BTS сәуірде басталатын төртінші дүниежүзілік концерттік турын және екінші стадиондық тур -BTS Map of the Soul Tour басталуы керек еді. Алайда Сеулдағы бастапқы күндер коронавирустық пандемияға байланысты тоқтатылды және бүкіл әлем туры ақыр соңында кейінге қалдырылды.

Наурыз айында Big Hit Entertainment әлеуметтік желінің Weverse қосымшасында «BTS-тің музыкасы мен мазмұнын тілдік кедергіге байланысты ләззат алуды қиындататын жанкүйерлер үшін оны жеңілдетіп және көңілді етуге» бағытталған «Learn koran with BTS» видео сериясын іске қосты. Жобаның идеясы BTS-тің бейнежазбаларына ағылшын тілінен субтитрлер сұраған жанкүйерлерден туындады. Серия корей фразалары мен грамматикасы бойынша отыз үш минуттық сабақтардан, қолданыстағы BTS YouTube және VLive контентіндегі материалдарды қолдана отырып, «Run BTS!» және «Bangtan Bomb» сериаларын шығарған. Бейнероликтер Korean Language Content Institute пен Ханкук шет тілдер университетінің мамандарымен бірлесіп әзірленді.

Сәуір айында BTS жалпы саны 20 миллионнан астам альбом сатқан Оңтүстік Кореяның алғашқы әртістері болды. Сол айда BTS Bang Bang Con атты концерттің екі күндік онлайн-трансляциясын өткізді, онда топ өзінің YouTube каналында өткен концерттерінен кадрлармен бөлісті. 24 сағатқа созылған виртуалды концерттік серия, осы жылдың басында, кейінге қалдырылған «Map of the Soul» турына жауап ретінде ұйымдастырылды және коммерциялық сәттілікке қол жеткізді. Кейін RM жаңа альбомның өндірісі басталғанын растады, бірақ шығу күнін көрсетпеді.

7 маусымда BTS «Boy with Luv», «Spring Day» және «Mikrokosmos» анрауында YouTube-тің Dear Class of 2020 онлайн кешінде шығарылды. Олардың алғашқы сөздері орта мектепті бітіргендерін атап өтті және «2020 сыныпқа корей және ағылшын тілдерінде үміт пен шабыт хабарламаларын» ұсынды. 14 маусымда BTS 7-ші дебют аясында Bang Bang Con: The Live 100 минуттық онлайн-концерт өткізді. Концерт Big Hit пен Kiswe, амеикалық компаниясының алғашқы серіктестігі болды. Ол 107 ел мен аумақтағы 756 000  көрермен жинап, ақылы виртуалды концерт бойынша ең көп аудиторияның рекордын орнатты. 19 маусымда BTS компаниясы жапондық «Stay Gold» синглін төртінші жапондық «Map of Soul: 7» - The Journey альбомдық студиясынан шығарды. Ол 14 шілдеде Жапонияда және бүкіл әлемде цифрлық түрде шығарылды. Альбом жапондық Oricon чарттарында дебют жасады және алғашқы екі күнде 500 000 данадан астам көшірім сатылды. Бұл бірінші аптада 564000 данадан асып, бұдан бұрын TVXQ-тің Best Selection 2010 бағдарламасында шетелдік ерлердің Жапониядағы альбом сатылымы бойынша бірінші аптада ең жоғары 10 жылдық рекордын жаңартты. Ол бұл 2020 жылы оны елдің ең жылдам және ең көп сатылған альбомы болып жарияланды.

BTS өзінің алғашқы ағылшынша синглы «Dynamite» 21 тамызда шығарды. Оның музыкалық видеосы үш миллионнан астам көрермен жиналған YouTube премьерасының рекордын жаңартты және бірінші орын 24 сағат ішінде көрілім саны бойынша жарияланды. Сондай-ақ, бұл платформадағы бір күннің ішінде 100 миллион қаралымнан асқан алғашқы музыкалық бейне болып табылды. «Dynamite» Billboard Hot 100-де 260 000-нан астам сатылыммен бірінші орында шықты. Бұл Тейлор Свифттің «Look What You Made Me» (2017) әнінен кейінгі ең жылдам сатылатын сингл болу үшін жеткілікті табыс.Бұл ән BTS тобының алғашқы диаграммасы және оларды Америка Құрама Штаттарында бірінші нөмірге шыққан алғашқы оңтүстік кореялық топ (жалпы азиялық екінші топ) атанды. Екінші апта қатарынан бірінші орында тұрды, үшінші және төртінші апталарда екінші санға түсіп, диаграммада бесінші аптада бірінші орынға ие болды. Бақылаудың бесінші аптасында сингл жаңа Billboard Global 200-де және АҚШ-тың  и Global Excluding қоспағанда жаңа диаграммаларында бірінші орынға көтеріліп, екі чартта бір уақытта бірінші орынға иегерледі. Бақылаудың алтыншы аптасында «Dynamite» өзінің алтыншы аптасын цифрлық ән сату кестесінде бірінші орында ұстап, Radio Songs диаграммасында 39-орынға көтерілді. Және АҚШ-тың жалпы радиожармасындағы алғашқы 40 жоғарғы орындарға ие болы. Ол өсе келе 20-шы сатыға көтеріліп, Радио әндері кестесіндегі алғашқы 20 үздік жазбасы атанды. АҚШ-тың Mainstream Top-40 тізімінде 9-шы орынға ие болды, ол сонымен қатар поп әндерінің чарттары деп аталғаннан, олардың алғашқы 10-ы және корей суретшісінің ең жоғарғы рекорды болды. Сингль Ұлыбританияның синглы чартының үшінші санында  және Австралияның синглы чартының екінші санында  дебют жасап, екі елде де ең жоғары рейтингіге айналды. Сингл канадалық Top-40 Radio Chart сегіздік сатысына көтеріліп, корей тобының алғашқы Top-10 радиостанциясы болды.

31 тамызда BTS MTV Video Music Awards-та (VMA) алғашқы жанды дауыста «Dynamite» әнімен дебют жасап, төрт марапатты жеңіп алды: Үздік топ, үздік хореография, үздік поп-видео және үздік K-поп (музыкалық бейнесі үшін соңғы үштік «On»).Олар Tonight Show-да «Dynamite» және «Idol»,  «Home»,  «Mikrokosmos»,  және «Black Swan» сияқты ескі тректерді көрсетілімде апта өмір сүру 28 қыркүйекте орындалды. 14 қазанда олар 2020 Billboard Music Awards-да сингл орындап, Top Social Artist марапатын иеленді, осымен төртінші жыл қатарынан марапатталды.

2 қазанда BTS Jawsh 685  пен Джейсон Дерулоның «Savage Love (Laxed - Siren Beat)» синглінің ремиксін шығарылды. Ол Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға шығып, топтың АҚШ-тағы екінші нөмірі атанды. Сонымен қатар, олардың «Dynamite» екінші орында қалып, BTS-ті төртінші топқа айналдырды (The Beatles, Bee Gees және OutKast-тан кейін) бір уақытта Hot 100-дің үздік орындарда жарияланды. Сингль Billboard Global 200-дің көшін бастаған олардың екінші нөмірі еді. Бұл BTS-ті жаңадан құрылған Billboard Global Singles Chart-та ​​бірнеше әні бар алғашқы орындаушы етеді.

10 және 11 қазанда BTS Сеулдегі KSPO күмбезінде екі күндік онлайн виртуалды «Map of Soul ON: E» концерт өткізді. Көрермендердің көпшілігі үшін онлайн виртуалды концерт өзінің әлемдік рекордын жаңартты. 191 елден 993 000 көрермені олардың 756 000 алдыңғы рекордынан жогыры озды.

Олар 2014 жылғы Skool Luv Affair альбомын қазан айында қайта шығарды. Billboard топ-10  Rap Albums Chart  дебют жасады және жанрлық диаграммаға алғашқы жазба болды. Мұнда барлық 11 трек бүкіләлемдік ән сату кестесіне кірді.

2020 жылдың 20 қарашасында олар өздерінің бесінші корей студиясының «Be» альбомын шығарды. Альбомның жетекші синглі «Life Goes On». Сингл 22 қарашада 2020 American Music Awards салтанатында дебют жасалынды. 24 қарашада топ «Dynamite» әні үшін 63-ші Жыл сайынғы Грэмми сыйлығының үздік поп-дуэті / топтық қойылым номинациясына ие болды. Бұл оларды тарихта  бірінші K-pop тобы деп аталуына мүмкіндік берді.

2020 жылы 30 қарашада олардың «Life Goes On» синглы Billboard Hot 100-дің бірінші нөміріне шықты. Нәтижесінде топ бірқатар айтулы жетістіктерге қол жеткізді. Үш айдың ішінде олардың қатарынан үшінші нөмірі (бұған тезірек жету, 1964 жылы The Beatles тобынан кейінгі кез-келген топқа қарағанда), бірінші ән корей тілінде орындалды және дебюті №1-де болды. Hot 100-де бір уақытта жеті ән пайда болды, ал диаграмма тарихындағы екі Hot 100 дебюті болған бірінші топ және бірінші орын иегерлері.

== 2021 ==
2021 жылғы 4 наурызда Халықаралық фонограмма өндірушілері федерациясы BTS-ті 2020 жылғы ең көп сатылған орындаушы деп атады — олар бұл тізімнің көшін бастаған алғашқы азиялық және ағылшын тілінде сөйлемейтін орындаушылар болды. Сондай-ақ, ең көп сатылған альбомдардың алғашқы 10-дығында олар үш орын алды: бірінші орында Map of the Soul: 7, екінші орында Be (deluxe edition) және сегізінші орында Map of the Soul: 7 – The Journey. Жаңартылған альбомдар чартында олар тағы да бірінші орынға көтеріліп, Map of the Soul: 7 альбомымен көш бастады, ал Be (deluxe edition) төртінші орынға тұрақтады. Ең көп сатылған синглдар тізімінде «Dynamite» 10-шы орынды иеленді. 14 наурызда топ 63-ші «Грэмми» марапаттау рәсімінде өнер көрсетті. 24 наурызда BTS Ю Чжэ Соктың танымал шоуы &quot;Ю-дың көше викторинасы&quot; бағдарламасына қатысты, және олардың қатысуымен шыққан бөлім көрермендік рейтингтерді рекордтық деңгейге жеткізді. 1 сәуірде олар жапондық хит жинақтарын қолдау мақсатында &quot;Film Out&quot; синглын шығарды. 17 сәуірде, бір жылға жуық уақыт өткен соң, топ Bang Bang Con 21 шоуын жариялады, бұл шоуда олардың бұрынғы үш концертінің жазбалары көрсетілді. 26 сәуірде мамыр айында екінші ағылшын тіліндегі сингл — &quot;Butter&quot; шығатыны белгілі болды.&lt;ref&gt;https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2021/04/26/bts-announce-new-single-butter-coming-in-may/?sh=71f6e6bf35b5&lt;/ref&gt;

&quot;Butter&quot; 21 мамырда шықты және бірден Кореядағы музыкалық чарттарда көш бастады. Бейнебаян премьера кезінде 4 миллионға жуық көрермен жинап, рекорд орнатты, ал алғашқы тәулікте ол 108,2 миллионнан астам қаралым жинап, YouTube-тағы музыкалық бейнелер үшін алғашқы 24 сағаттағы абсолютті рекордты жаңартты (бұрынғы рекорд &quot;Dynamite&quot; клипіне тиесілі еді). Сингл Billboard Hot 100 чартында бірінші орынға дебют жасап, соңғы 9 айдағы топтың 4-ші № 1 синглы болды. Бұл Джастин Тимберлейктің 15 жыл бұрынғы рекордын қайталап, BTS-ті The Jackson 5 тобының 1970 жылғы жетістігінен бері ең қысқа мерзімде төрт №1 синглы бар бірінші топқа айналдырды. 16 маусымда BTS, the Best атты алтыншы хит жинағы шықты, ол алғашқы күні 572 мың дана сатылып, жапондық бойбенд SixTones-тың алғашқы 7 күнде сатылған 467 мың данасын басып озды; бұл сату көрсеткіші 2021 жылы жапон және шетелдік орындаушылар арасында ең үздік нәтиже болды.&lt;ref&gt;https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2021/06/17/bts-score-the-largest-one-week-sales-record-in-japan-of-2021in-just-one-day/?sh=1906663112b1&lt;/ref&gt;

9 шілдеде Эд Ширанның қатысуымен үшінші ағылшын тіліндегі &quot;Permission to Dance&quot; синглы шықты; сол күні Butter синглінің CD форматындағы альбомы да шықты. 19 шілдеде ән Hot 100 чартында бірінші орынға көтеріліп, 7 апта бойы бірінші орынды иеленген &quot;Butter'''&quot;''' әнінің көшбасшылығын тоқтатты. 26 шілдеде чартта екінші аптада сингл 7-ші орынға түсіп, қайтадан Butter бірінші орынға оралды, және BTS АҚШ-тың негізгі ән чартында өз орнын екі рет қайтарып алған алғашқы әртістер атанды.&lt;ref&gt;https://www.billboard.com/pro/bts-butter-number-one-hot-100-eighth-week/&lt;/ref&gt;

== 2023 ==
2023 жылғы 10 шілдеде топтың он жылдық мерейтойына орай алғашқы ресми кітап «Beyond The Story: 10-Year Record of BTS» жарық көрді. Шығарылым бірден Amazon бестселлерлер тізімінің көшбасшысы болып, сондай-ақ музыкалық өмірбаяндар санатында бірінші орынға және ең көп сатылған мемуарлар арасында екінші орынға ие болды. 544 беттен тұратын кітап корей және ағылшын тілдерінде басылып шықты. Жеті тараудан тұратын бұл кітапта BTS тобының құрылуынан бастап қазіргі уақытқа дейінгі тарихы хронологиялық тәртіппен баяндалады. Онда топтың барлық мүшелерімен өткізілген жаңа сұхбаттар, алғаш рет жарияланған фотосуреттер және альбомдар мен музыкалық бейнеклиптерге сахна сыртынан көзқарас ұсынылған. Сонымен қатар, кітапта трейлерлер, музыкалық бейнелер және топ туралы басқа да материалдарға сілтеме беретін 300 сканерлеуге болатын [[QR код]] бар.&lt;ref&gt;https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/shopping/buy-bts-beyond-the-story-book-online-1235531712/&lt;/ref&gt;

==Үлес және ықпал==
2014 жылдың маусым айында BTS Мәскеуде «Кореяға көпір» фестивалі аясында өткен корей музыкалық би байқауының төрешілері болды. 

2017 жылы беделді Time басылымы топты Интернеттегі 25 ықпалды тұлғаның қатарына қосты, ал корейлік Forbes оларды ең танымал жұлдыздардың тізіміне қосты. Екі жыл ішінде, 2017 және 2018 жылдары команда әлемдегі ең көп айтылған топ.

2018 жылдың қазанында BTS «Келесі ұрпақ көшбасшылары» деген тақырыппен Time-нің парақша бетіне шықты. Сол айда олар Парижде Оңтүстік Корея мен Франция арасындағы дипломатиялық қатынастардың құрметіне арналған концертте өнер көрсетті; іс-шараға шамамен 400 шенеунік қатысты, соның ішінде Корея президенті Мун Чжэ Ин. Алдағы 2019 жылдың құрметіне арналған сөзінде Президент шетелдіктердің корей мәдениетіне қызығушылығының бір себебі ретінде BTS-ті атап өткізді. Жыл соңында топ Кореяның беделді жұлдыздарының рейтингінде 1-орынға ие болды және Оңтүстік Корея үкіметінің бесінші сыныбы болған мәдениетке сіңірген еңбегі үшін ең жас орден иегері болды. Мәліметтерге сәйкес, BTS Корея экономикасына жыл сайын шамамен 3,63 миллиард доллар көлемінде үлес қосады және он үшінші шетелдіктердің бұл топқа деген қызығушылықтарына байланысты елге келулері. 2018 жылы Hyundai  экономикалық зерттеу институты команданы ел экономикасына оң әсер ететін жеті фактордың бірі ретінде есептеген. Корей ұлттық дәстүрлі өнер орталығының мәліметтері бойынша «IDOL» шыққаннан кейін корей музыкалық аспаптарын қолдану айтарлықтай өсті. Халықаралық Корея қоры 2016 жылдан 2018 жылға дейін Hallyu толқынына деген қызығушылықтың артуының себебі ретінде BTS тобын айтты. Диаграммалардағы жетістік және көптеген елдердегі үлкен танымалдылық көптеген батыстық басылымдардың пікірінше топқа «әлемдегі ең үлкен бойз-бэнд» мәртебесін алуға мүмкіндік берді .

Әр түрлі суретшілер (G) -IDLE, D-Crunch-тің Hyunho, Boyz's Younghoon, SF9's Zuho, Euna Kim, Golden Child's Jaehyun, Wanna One, IN2IT, Park Jihun, Kim Donghan сияқты BTS-ті өздерінің үлгісі ретінде атады, Seven O'Clock, Hyungsop және Eiun, Noir, Viction of Sejun және LOONA.

Көптеген жаңалықтар «BTS эффектісі» деп атады:  мысалы, кореялық банкпен жұмыс істей бастағанда, компанияның ресми тіркелген шоттарының саны алдыңғы сандармен салыстырғанда алты есеге дейін артылды. Топ сондай-ақ АҚШ-тың ірі альбом-чарттарының №1 деңгейіне жетті, бұл корей ойын-сауық компанияларындағы акциялар бес күн ішінде бірнеше есе көбейді. Сондай-ақ, Netmarble, NetMark, Soribada, Key Shares, GMP және Diffie сияқты компаниялар BTS-пен серіктестіктерінің арқасында акциялардың өсуіне қол жеткізгенін хабарлады.

2019 жылдың басында BTS-тің жалпы табысы 60 миллион доллардан асады (бір мүшеге 9 миллион доллардан келеді) деп жарияланды. Сол жылы Mattel-мен серіктестік жарияланды, содан кейін компания акциялары бір күнде 8% -дан асып өсті.
==2021==
2021 жылдың 19 наурызында &quot;Big Hit Labels&quot; команиясы YouTube каналында жаңа брендінің тұсаукесері өткізілген еді.Оның барысында Big Hit Entertainment «байланыс, кеңейту және қарым-қатынасты» білдіретін HYBE жаңа атауын жариялады.
==BTS ғаламы==
«BTS Universe» - бұл Big Hit Entertainment жасаған баламалы ғалам және топтың бейнеклиптері, тизерлері, фотосуреттері мен мини-фильмдерінің сілтемесі. «Save Me» веб-торабы бұл оқиғаға 1-ескертпелер сияқты дәл сәйкес келеді.

Ғалам хронологиясы 2015 жылдың көктемінде «I Need U» синглінің шығуымен басталды. Ол баламалы әлемде мазасыздықпен бетпе-бет келіп, болашақта болуы мүмкін оқиғаларға қарсы тұратын барлық жеті қатысушының әңгімелерін айтады.

==Фандом==
BTS жанкүйерлері әлемдегі ең үлкен фандомдардың бірі ARMY-ге сілтеме жасайды. Басынан бастап BTS жанкүйерлермен сенімді қарым-қатынас орнатты, бұл олардың танымалдылыққа ие болуына және чарттарда бірінші орынды иеленуіне көмектесті, дегенмен олардың жапсырмасы Кореядағы «үлкен үштікке» енбеді. Кейбір жанкүйерлер өз жобаларын бастайды, мысалы, фанаттың атынан қайырымдылық жасау; Big Hit Entertainment өз кезегінде жанкүйерлердің іс-әрекетін бақылауды шектеді: мысалы, Оңтүстік Кореяда, BTS концерттерінде көрермендерге ән айтуға тыйым салынады.

==Көркемдік==
==Әсер ету==
BTS So Taiji and the Boys,  Нас, Эминем, Канье Уэст, Дрейк, Пост Мэлоун, Чарли Пут және Дэйджер әртістерін музыкалық шабыт ретінде ұстанады . Олар сондай-ақ Queen ықпал еткеніне назар аударды, ал Шуга оның «Live Aid бейнелерін көріп өскенін» айтты. Лондондағы Уэмбли стадионында өткен концерт барысында Джин Фредди Меркуридің Live Aid-тен «i-ou» әнін орындаған нұсқасында жиналғандарға жетекшілік ете отырып, Queen тобына құрмет көрсетті.

BTS-ке көптеген әдеби, психологиялық, көркемдік және философиялық орта әсер етеді. Олардың «Wings альбомы» (2016) Герман Гессеннің Демиан романынан шабыт алды. Олардың «Blood Sweat and Tears» (2016) әнінде Фридрих Ницшенің «Осылай Заратуштра сөйледі» деген сөзі келтірілген, ал оның бейнебаянында Герберт Джеймс Дрепердің «Икарға арналған жоқтау», «Питер Брюгельдің Икардың құлдырауымен пейзажы» және «Икардың құлауы» туралы көрнекі сілтемелер бар. «Питер Брюгель.Rebel Angels. Олардың «Spring Day» (2017 ж.) Музыкалық бейнебаянында Урсула Ле Гуиннің «Омеладан кетушілер» әңгімесіне лирикалық және визуалды сілтемелер бар. «Өзіңді сүй» сериясына, ең алдымен, Эрих Фроммның «Махаббат өнері»,  және олардың «Love Yourself: Tear» («Сиқырлы дүкен») әні әсер етті, Джеймс Р.Дотидің «Into the Memoir», «Сиқырлы дүкен». Олардың 2019 жылғы «Map of the Soul: Persona» альбомы Мюррей Стайнның «Жанның картасы: Юнгдің кіріспесі» кітабынан алынған.

==Музыкалық стиль==
BTS серіктестігі және өз өнімдерінің көп бөлігін шығарады. BTS өзінің құрылған кезінен бастап музыкалық негіз ретінде хип-хопқа баса назар аудара отырып, «фьюжн-музыка» стилін дамытып, қолдайды , бұл көп жағдайда RM мен Шуганың жерасты рэперлері ретіндегі әсері арқасында және олардың негізгі шығарған Pdogg. BTS белгілі бір жанрға берік болудың орнына, әр жаңа шыққан сайын олардың дыбыстық және музыкалық репертуарына жаңа элементтер енгізді. Ескі мектептегі хип-хоптан бастап  «2 Cool 4 Skool және  O! RUL8,2?» 2013 жылы. BTS алғаш рет 2014 жылы «Skool Luv Affair» және Dark and Wild фильмдерінде R&amp;B және рокпен тәжірибе жасады; «The Most Beautiful Moment in Life» (2015–16) альбом сериясындағы оркестр ішектері мен EDM; neo soul и gospel on Wings (2016) туралы Евангелие  және и You Never Walk Alone  (2017); Болашақ бас, латын попы және хип-хоп джазы, «Love Yourself» альбом сериясындағы (2017–1818);  және эмо-рэп, рэп-рок, афро-поп, ну-дискотека, фанк, трап, поп-рок және поп-рэп өздерінің жан-жақты картасы альбом сериясында (2019–20).

== Топ мүшелері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Лақап аты
! colspan=&quot;2&quot; |Шын есімі
! rowspan=&quot;2&quot; |Туған күні
! rowspan=&quot;2&quot; |Туған жері
! rowspan=&quot;2&quot; |Топтағы қызметі
|-
!Қазақша / Ағылшынша
!Хангыль
!Қазақша / Ағылшынша
!Хангыль
|-
|Арэм / RM
|아렘
|[[RM (әнші/рэпер)|Ким НамДжун]] / Kim Namjoon
|김남준
|12.09.1994 
|[[Сеул]], [[Корея Республикасы]]
|көшбасшы, негізгі рэпер
|-
|Джин / Jin
|진
|[[Ким Сок Джин]] / Kim Seokjin
|김석진
|04.12.1992 
|[[Квачхон]], [[Корея Республикасы]]
|вокалист, вижуал
|-
|Шуга / SUGA
|슈가
|[[Мин Юнги]] / Min Yoongi
|민윤기
|09.03.1993 
|[[Тэгу]], [[Корея Республикасы]]
|рэпер
|-
|Джей-Хоуп / J-hope
|제이홉
|[[Чон Хосок]] / Jung Hoseok
|정호석
|18.02.1994 
|[[Кванджу (Кёнгидо)|Кванджу]], [[Корея Республикасы]]
|рэпер, негізгі биші
|-
|Чимин / Jimin
|지민
|[[Пак Чи Мин]] / Park Jimin
|박지민
|13.10.1995
|[[Пусан]], [[Корея Республикасы]]
|вокалист, биші
|-
|Ви / V
|뷔
|[[Ким ТэХён]] / Kim Taehyung
|김태형
|30.12.1995 
|[[Тэгу]], [[Корея Республикасы]]
|вокалист
|-
|Чонгук / Jung Kook
|정국
|[[Чон Чон Гук]] / Jeon Jungkook
|전정국
|01.09.1997 
|[[Пусан]], [[Корея Республикасы]] 
|негізгі вокалист, биші, рэпер, макнэ
|}

== Дискография ==

=== Синглдар ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!№
!Альбом
!Альбом туралы ақпарат
|-
| colspan=&quot;3&quot; |''Корейше''
|-
|1
|'''2 COOL 4 SKOOL'''
|
* Шығарылған уақыты: 12.06.2013
{{hidden|Трек-лист|
# Intro : 2 Cool 4 Skool&lt;br&gt;(Feat. DJ Friz)
# We Are Bulletproof PT.2
# Skit : Circle Room Talk
# '''No More Dream'''
# Interlude
# 좋아요 (I Like It)
# Outro : Circle Room Cypher
}}
|-
| colspan=&quot;3&quot; |''Жапонша''
|-
|1
|'''NO MORE DREAM -Japanese Ver.-'''
|
* Шығарылған уақыты: 04.06.2014
{{hidden|Трек-лист|
# '''NO MORE DREAM -Japanese Ver.-'''
# 進撃の防弾 -Japanese Ver.-
# いいね!
}}
|-
|2
|'''BOY IN LUV -Japanese Ver.-'''
|
* Шығарылған уақыты: 16.07.2014
{{hidden|Трек-лист|
# '''BOY IN LUV -Japanese Ver.-'''
# N.O -Japanese Ver.-
# JUST ONE DAY -Japanese Ver.-
}}
|-
|3
|'''DANGER -Japanese Ver.-'''
|
* Шығарылған уақыты: 19.11.2014
{{hidden|Трек-лист|
# '''DANGER -Japanese Ver.-'''
# 進撃の防弾 (SONPUB&amp;nbsp;REMIX)
# MISS RIGHT -Japanese Ver.-
}}
|-
|4
|'''FOR YOU'''
|
* Шығарылған уақыты: 17.06.2015
{{hidden|Трек-лист|
# '''FOR YOU'''
# ホルモン戦争 -Japanese Ver.-
# Let Me Know -Japanese Ver.-
}}
|-
|5
|'''I NEED U -Japanese Ver.-'''
|
* Шығарылған уақыты: 08.12.2015
{{hidden|Трек-лист|
# '''I NEED U -Japanese Ver.-'''
# DOPE-超ヤベー!- -Japanese Ver.-
# フンタン少年団 -Japanese Ver.-
}}
|-
|6
|'''RUN -Japanese Ver.-'''
|
* Шығарылған уақыты: 15.03.2016

=== Мини-альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!№
!Альбом
!Альбом туралы ақпарат
|-
|1
|'''''O!RUL8,2?'''''
|
* Шығарылған уақыты: 11.09.2013
{{hidden|Трек-лист|
# Intro : O! RUL8, 2?
# '''N.O'''
# We On
# Skit : R U Happy Now?
# If I Ruled The World
# Coffee
# BTS Cypher PT.1
# 진격의 방탄 (Attack On Bangtan)
# 팔도강산 (Paldogangsan)
# Outro : Luv In Skool
}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2
|'''''Skool Luv Affair'''''
|
* Шығарылған уақыты: 12.02.2014
{{hidden|Трек-лист|
# Intro : Skool Luv Affair
# '''상남자 (Boy In Luv)'''
# Skit : Soulmate
# 어디에서 왔는지
# '''하루만 (Just One Day)'''
# Tomorrow
# BTS Cypher PT.2: Triptych
# 등골브레이커
# Jump
# Outro : Propose
}}
|-
|'''''Skool Luv Affair Special Addition'''''
|
* Шығарылған уақыты: 14.05.2014
{{hidden|Трек-лист|
# Miss Right
# 좋아요 (Slow Jam Remix)
# Intro : Skool Luv Affair
# 상남자 (Boy In Luv)
# Skit : Soulmate
# 어디에서 왔는지
# 하루만 (Just One Day)
# Tomorrow
# BTS Cypher PT.2: Triptych
# 등골브레이커
# Jump
# Outro : Propose
}}
|-
|3
|'''''花樣年華 pt.1'''''
|
* Шығарылған уақыты: 29.04.2015
{{hidden|Трек-лист|
# Intro&amp;nbsp;: 화양연화
# '''I NEED U'''
# 잡아줘 (Hold Me Tight)
# SKIT&amp;nbsp;: Expectation!
# '''쩔어'''
# 흥탄소년단
# Converse High
# 이사
# Outro&amp;nbsp;: Love is Not Over
}}
|-
|4
|'''''花樣年華 pt.2'''''
|
* Шығарылған уақыты: 30.11.2015
{{hidden|Трек-лист|
# INTRO : Never Mind
# '''RUN'''
# Butterfly
# Whalien 52
# Ma City
# 뱁새
# SKIT : One night in a strange city
# 고엽
# OUTRO : House Of Cards
}}
|-
|5
|'''''LOVE YOURSELF 承 `Her`'''''
|Шығарылған уақыты: 18.09.2017
|}

=== Толық альбомдар ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!№
!Альбом
!Альбом туралы ақпарат
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Корейше
|-
|1
|'''DARK&amp;WILD'''
|
* Шығарылған уақыты: 20.08.2014
{{hidden|Трек-лист|
# Intro : What am I to you
# '''Danger'''
# '''호르몬전쟁 (War of Hormone)'''
# 힙합성애자
# Let Me Know
# Rain
# BTS Cypher PT.3: KILLER  (feat. Supreme Boi)
# Interlude : 뭐해
# 핸드폰 좀 꺼줄래
# 이불킥
# 24/7＝Heaven
# 여기 봐
# 2학년
# Outro : 그게 말이 돼?
}}
|-
|2
|'''WINGS'''
|
* Шығарылған уақыты: 10.10.2016
{{hidden|Трек-лист|
# «Intro: Boy Meets Evil»
# «Blood Sweat &amp; Tears» (피 땀 눈물)
# «Begin» (Чонгуктың соло әні)
# Lie» (Чиминның соло әні)
# «Stigma» (Видің соло әні)
# «First Love» (Шуганың соло әні)
# «Reflection» (АрЭмның соло әні)
# «MAMA» (Джей-Хоуптың соло әні)
# «Awake» (Джинның соло әні)
# «Lost»
# «BTS Cypher 4»
# «Am I Wrong»
# «21st Century Girls» (21세기 소녀)
# «Two! Three! (Still Wishing There Will Be Better Days)» (둘! 셋! (그래도 좋은 날이 더 많기를))
# Interlude: Wings»
}}
|-
|3
|'''Love Yourself 轉 'Tear' '''
|
*Шығарылған уақыты: 18.05.2018
{{hidden|Трек-лист|
# «Intro: Singularity»	
# «Fake Love»
# «전하지 못한 진심»  (feat.Steve Aoki)
# «134340»
# «낙원»
# «Love Maze»
# «Magic Shop»
# «Airplane pt. 2»
# «Anpanman»
# «So What»
# «Outro: Tear»
}}
|-
| colspan=&quot;3&quot; |Жапонша
|-
|1
|'''WAKE UP'''
|
* Шығарылған уақыты: 24.12.2014
{{hidden|Трек-лист|
# INTRO.
# THE STARS
# JUMP -Japanese Ver.-
# Danger -Japanese Ver.-
# BOY IN LUV -Japanese Ver.-
# JUST ONE DAY -Japanese Ver. Extended-
# いいね!
# いいね! Pt.2 ～あの場所で～
# NO MORE DREAM -Japanese Ver.-
# 進撃の防弾 -Japanese Ver.-
# N.O -Japanese Ver.-
# WAKE UP
# OUTRO.
}}
|-
|2
|'''Youth'''
|
* Шығарылған уақыты: 07.09.2016
{{hidden|Трек-лист|
# «Introduction : Youth»
# «Run» (Japanese Ver.)
# «Fire» (Japanese Ver.)
# «Dope» (超ヤベー) (Japanese Ver.)
# «Good Day»
# «Save Me» (Japanese Ver.)
# «フンタン少年団» (Boyz with Fun) (Japanese Ver.)
# «ペップセ» (Baepsae) (Japanese Ver.)
# «Wishing on a star»
# «Butterfly» (Japanese Ver.)
# «For You»
# «I Need U» (Japanese Ver.)
# «EPILOGUE : Young Forever» (Japanese Ver.)
}}
|-
|3
|'''Face Yourself'''
|
* Шығарылған уақыты: 04.04.2018
{{hidden|Трек-лист|
# «Intro: Ringwanderung»
# «Best of Me» (Japanese ver.)
# «Blood Sweat &amp; Tears» (Japanese ver.)
# «DNA» (Japanese ver.)
# «Not Today» (Japanese ver.)
# «MIC Drop» (Japanese ver.)
# «Don't Leave Me»
# «Go Go» (Japanese ver.)
# «Crystal Snow»
# «Spring Day» (Japanese ver.)
# «Let Go»
# «Outro: Crack»
}}
|}
|}

== Музыкалық бағдарламадағы жеңістері ==
{| class=wikitable
! Жыл!! Күні !! Музыкалық бағдарлама !! Ән
|-
| 2015 || 5 мамыр || THE SHOW || I NEED U
|-
|2015
|7 мамыр
|M! Countdown
|I NEED U
|-
|2015
|8 мамыр
|Music Bank
|I NEED U
|-
|2015
|12 мамыр
|THE SHOW
|I NEED U
|-
|2015
|13 мамыр
|Show Champion
|I NEED U
|-
|2015
|8 желтоқсан
|THE SHOW
|RUN
|-
|2015
|9 желтоқсан
|Show Champion
|RUN
|-
|2015
|11 желтоқсан
|Music Bank
|RUN
|-
|2015
|16 желтоқсан
|Show Champion
|RUN
|-
|2016
|8 қаңтар
|Music Bank
|RUN
|}

== Видеография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Шығарылған уақыты
!Әні
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Корейше бейнебаяндары
|-
|11.06.2013
|No More Dream
|-
|16.06.2013
|No More Dream (Dance ver.)
|-
|16.07.2013
|We Are Bulletproof Pt.2
|-
|10.09.2013
|N.O
|-
|01.10.2013
|Beautiful
|-
|22.10.2013
|어른아이 (Adult Child)
|-
|11.02.2014
|상남자 (Boy In Luv)
|-
|20.02.2014
|상남자 (Boy In Luv) (Dance ver.)
|-
|06.04.2014
|하루만 (Just one day)
|-
|19.08.2014
|Danger
|-
|21.10.2014
|호르몬 전쟁 (War of Hormone)
|-
|20.11.2014
|Danger (Mo-Blue-Mix) ft. THANH
|-
|29.04.2015
|I NEED U
|-
|10.05.2015
|I NEED U (Original ver.)
|-
|24.06.2015
|쩔어 (DOPE)
|-
|08.09.2015
|화양연화 on stage : prologue
|-
|30.11.2015
|RUN
|-
|19.04.2016
|EPILOGUE: Young Forever
|-
|02.05.2016	
|불타오르네 (FIRE)
|-
|10.10.2016	
|피 땀 눈물 (Blood Sweat &amp; Tears)
|-
|13.02.2017	
|봄날 (Spring Day)
|-
|20.02.2017	
|Not Today
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Жапонша бейнебаяндары
|-
|25.05.2014
|NO MORE DREAM -Japanese Ver.-
|-
|04.07.2014
|BOY IN LUV -Japanese Ver.-
|-
|09.11.2014
|Danger -Japanese Ver.-
|-
|04.06.2015
|FOR YOU
|-
|16.06.2015
|FOR YOU (Dance ver.)
|-
|01.12.2015
|I NEED U -Japanese Ver.-
|-
|15.03.2016
|RUN -Japanese Ver.-
|}

== Марапаттары мен номинациялары ==

=== MelOn Music Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
| 2013 
|Bangtan Boys|| Best New Artist (Male) || {{won}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
|Bangtan Boys
|Top 10 Artists
|{{nom}}
|-
|I NEED U|| Best Dance (Male) || {{won}}
|}

=== Mnet Asian Music Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2013 
| rowspan=&quot;2&quot; |Bangtan Boys|| Artist of the Year || {{nom}}
|-
| Best New Male Artist || {{nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014 
| rowspan=&quot;2&quot; |Boy In Luv|| Best Dance Performance (Male Group) || {{nom}}
|-
| Union Pay Song Of The Year || {{nom}}
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2015
| rowspan=&quot;4&quot; |Bangtan Boys
|Best Male Group
| {{nom}}
|-
|UnionPay Artist of the Year
| {{nom}}
|-
|Global Fans' Choice
| {{nom}}
|-
|Best World Performer
| {{won}}
|-
|''The Most Beautiful Moment In Life, pt. 1''
|Daesung Award
| {{nom}}
|}

=== Golden Disk Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
| 2014 
|Bangtan Boys|| New Rising Star || {{won}}
|-
| 2015 
|DARK&amp;WILD|| Album Bonsang || {{won}}
|}

=== Seoul Music Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
| 2014 
|Bangtan Boys|| Best Rookie Award || {{won}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2015 
| rowspan=&quot;3&quot; |Bangtan Boys|| Bonsang Award || {{won}}
|-
|Popularity Award
|{{nom}}
|-
|Hallyu Special Award
|{{nom}}
|}

=== Gaon Chart K-Pop Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
| 2014 
|Bangtan Boys|| New Artist of the Year (Male Group) || {{won}}
|-
| 2015 
|Bangtan Boys|| World Rookie Award || {{won}}
|}

=== MTV Europe Music Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
|2014
|Bangtan Boys
|Best Korean Act
|{{nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
| rowspan=&quot;2&quot; |Bangtan Boys
|Best Korean Act
|{{won}}
|-
|Best Worldwide Act: Asia
|{{nom}}
|}

=== YinYueTai&amp;nbsp;V-Chart ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
|2014
|Bangtan Boys
|Rookie Award
|{{won}}
|}

=== Japan Gold Disc Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
| rowspan=&quot;2&quot; |Bangtan Boys
|Best New Artist (Asia)
|{{won}}
|-
|Best 3 New Artists Award (Asia)
|{{won}}
|}

=== So-Loved Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы 
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорынтынды
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2013 
|Bangtan Boys||Newcomer Male
|{{won}}
|-
|2 COOL 4 SKOOL||Single Album
|{{won}}
|-
|O!RUL8,2?
|Mini Album
|{{nom}}
|-
|No More Dream
|Song
|{{nom}}
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2014 
| rowspan=&quot;2&quot; |Boy In Luv|| Song || {{won}}
|-
| Choreography Male || {{won}}
|-
|Bangtan Boys|| Hip Hop/R&amp;B || {{won}}
|-
|Skool Luv Affair|| Mini Album || {{won}}
|}

=== Soompi Awards ===
{| class=wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!width=&quot;50&quot;|Жылы
!width=&quot;258&quot;|Номинатталды
!width=&quot;250&quot;|Санаты
!width=&quot;90&quot;|Қорытынды
|-
|2013
|Bangtan Boys
|Rookie of the Year
|{{won}}
|}

=== Cable TV Broadcasting Awards ===
{| class=wikitable
! Жылы !! Санаты !! Статус
|-
| 2015 || Star Award || style=&quot;background-color:#98FB98;&quot; | Жеңіс
|}
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Оңтүстік Корея музыкалық топтары]]
[[Санат:2013 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>rh7bgujxzipbatxjtimk2s6qj3lohen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жүгері майы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>561787</id>
    <revision>
      <id>3628805</id>
      <parentid>3564460</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қасиеттері */</comment>
      <origin>3628805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7858" sha1="dipxh3qtzsy2lyemmtnkwb9lrskbhrm" xml:space="preserve">[[Сурет:Corn_oil_(mais).jpg|нобай|200x200 нүкте]]
'''Жүгері майы''' — [[жүгері]] дәндерінен алынатын [[өсімдік майы]].

== Қасиеттері ==
Жүгері майының иісі мен дәмі жағымды. Ашық сары түстен қызыл-қоңыр түске дейін бола алады. 10 °C -та тығыздығы 924 кг/м³, қату температурасы —10 −15 °C дейін, 20 °C-та кинематикалық тұтқырлығы 60,6·10&lt;sup&gt;−6&lt;/sup&gt; м²/с, сыну көрсеткіші 1,471÷1,473.

== Құрамы ==
Жүгері майының биологиялық құндылығы оның құрамындағы маңызды май қышқылдарының, әсіресе [[Линол қышқылы|линол]] және линолен қышқылдарының жоғары үлесімен анықталады. Бұл көрсеткіштер бойынша жүгері майы күнбағыс майынан едәуір басым. Сонымен қатар, жүгері майының ерекшелігі — табиғи антитотықтырғыш қатарына жататын Е дәруменінің жоғары концентрациясы. Зерттеулер көрсеткендей, жүгері майындағы Е дәруменінің мөлшері [[зәйтүн майы]]на қарағанда 10 есе, ал күнбағыс майына қарағанда 3–4 есе жоғары.

Май қышқылдардың үлесі:
* Қаныққан: 10-14%
* Қанықпаған: 85-86%

=== Май қышқылдарының мөлшері&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pharmacognosy.com.ua/index.php/vashe-zdorovoye-pitanije/rastitelniye-masla/kukuruznoye-maslo |title=КУКУРУЗНОЕ МАСЛО |access-date=2019-08-23 |archive-date=2019-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823145807/http://www.pharmacognosy.com.ua/index.php/vashe-zdorovoye-pitanije/rastitelniye-masla/kukuruznoye-maslo |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!Май қышқылы||Қышқыл түрі||Орташа мөлшері, %
|-
|[[Линол қышқылы]] C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;31&lt;/sub&gt;COOH||қанықпаған||53,52
|-
|[[Олеин қышқылы]] C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;33&lt;/sub&gt;COOH||қанықпаған||27,33
|-
|[[Пальмитин қышқылы]] C&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;31&lt;/sub&gt;COOH||қаныққан||10,58
|-
|[[Стеарин қышқылы]] C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COOH||қаныққан||1,85
|-
|[[Арахин қышқылы]] C&lt;sub&gt;19&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;39&lt;/sub&gt;COOH||қаныққан||0,43
|-
|[[Миристин қышқылы]] C&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;27&lt;/sub&gt;COOH||қаныққан||0,02
|}

== Қолданылуы ==
Сәби тағамдарын, соустарды, нан өнімдерін, қамырды жүгері майымен дайындайды. Қуыруға жарамды. Медицина саласында да қолданылады.

Жүгері майы түрлерге және маркаларға бөлінеді:
* тазартылмаған;
* тазартылған, иіссіздендірілмеген;
* тазартылған, иіссіздендірілген, Д маркасы (балалар мен диеталық тамақтану өнімдерін өндіру үшін);
* тазартылған, иіссіздендірілген, П маркасы (сауда желісіне және қоғамдық тамақтану кәсіпорындарына жеткізу үшін).

Ол әртүрлі қамыр түрлерін, нан-тоқаш өнімдерін, тұздықтарды дайындауға қолданылады, балалар тағамын жасауда пайдаланылады. Түтіндену нүктесінің салыстырмалы түрде жоғары болуы жүгері майын қуыруға жарамды етеді. Медицинада қарсы склероздық (склерозға қарсы) дәрі ретінде қолданылады.

== Өндіріс ==
Жүгері майы жүгері дәнінің салмағының шамамен 10% құрайтын жүгері ұрықтарынан престеу және экстракциялау әдістері арқылы өндіріледі.

Жүгері ұрықтары жүгері дәнін ұн тарту, тағамдық концентраттар және крахмал-шырын өндірістерінде өңдеудің жанама өнімі болып табылады. Жүгері ұрықтарының осы өндірістердің өнімдерінде болуы қажетсіз, себебі ондағы май гидролизденіп және тотығып, дайын өнімнің: ұнның, крахмалдың, шырынның, глюкозаның, жүгері жемінің және т.б. сапасының нашарлауын тудырады. Жүгері ұрықтарының ботаникалық майлылығы 32-тен 37%-ға дейін өзгереді, сонымен қатар жүгері ұрығында шамамен 18% ақуыз, 8% крахмал, 10% қант, 10% минералды заттар бар. Жүгері ұрықтарында жүгері дәніндегі майдың 80%-дан астамы, ақуыздың шамамен 20%-ы және минералды заттардың шамамен 74%-ы шоғырланған.

Өнеркәсіпте жүгері ұрықтарын дәннен бөлу екі тәсілмен жүзеге асырылады: диірмен-жарма және тағамдық концентрат кәсіпорындарында қолданылатын құрғақ тәсіл және крахмал-шырын зауыттарында таралған дымқыл тәсіл. Дымқыл тәсілдің кемшілігі ұрықтардағы май сапасының құрғақ тәсілмен алынған ұрықтардың майымен салыстырғанда төмендігі болып табылады. Құрғақ тәсілмен алынған ұрықтардың теріс ерекшелігі - олардағы крахмалдың жоғары мөлшері, оның болуы жекелеген жағдайларда престеу алдындағы мезганы қуыру процестерін қиындатады, сондай-ақ ұрықтардың майлылығы төмен және оларда крахмал мөлшері жоғары болған кезде олардан престеу тәсілімен май алу мүлдем мүмкін емес.

Алудың дымқыл тәсіліндегі жүгері ұрықтарын алдын ала престеу - экстракциялау схемасы бойынша өңдеудің технологиялық процесі келесі операциялардан тұрады:
* Ұрықтарды қоқыстан тазарту
* Ойықты және бес білікті станоктарда ұнтақтау
* Мятканы қуыру
* Бұрандалы престерде престеу
* Алдын ала престелген майды бастапқы тазарту
* Алдын ала престелген күнжараны экстракцияға дайындау
* Экстракторларда жарма немесе үлпектерді экстракциялау

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жүгері}}

[[Санат:Ас майлары]]
[[Санат:Өсімдік майлары]]</text>
      <sha1>dipxh3qtzsy2lyemmtnkwb9lrskbhrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>597767</id>
    <revision>
      <id>3629047</id>
      <parentid>3581784</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6449" sha1="9qhtzwgnwh553p3rr3ogk8xgvdt14ea" xml:space="preserve">
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Жазушы
 | Есімі                = Қасым Тоғызақов
 | Шынайы есімі         = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Суреті               = 
 | Ени                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Лақап аты            = Сібір Омар
 | Туған күні           = 3 қараша 1910
 | Туған жері           = Айрауық ауылы, [[Меңдіқара ауданы]], Торғай облысы, Ресей империясы
 | Қайтыс болған күні   = 1984
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Азаматтығы           = {{URS}} [[КСРО]]

 | Ұлты                 = [[Қазақтар|Қазақ]]
 | Білімі               = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);&lt;br&gt;А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933)
 | Мансабы              = [[Ақын]], [[жазушы]], [[аудармашы]], әдеби хатшы
 | Шығармашылық жылдары = 1927–1984
 | Бағыты               = [[Социалистік реализм]]

 | Жанры                = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон
 | Шығармалардың тілі   = [[Қазақ тілі]]
 | Дебюті               = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928)
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}


{{Тұлға
 |Есімі                 = Қасым Тоғызақов
 |Шынайы есімі          = Қасым Тоғызақов
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 03.11.1910
 |Туған жері            = Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы
 |Қайтыс болған күні    = 1984
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = ақын, аудармашы.
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Қасым Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.
 
1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, Қостанайдағы педагогика техникумында оқыды. Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И.Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен. 
 
1934 жылы Алматыға келіп, Қазақстан Жазушылар одағында аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген. 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге Мәскеуде болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады. Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.
 
1934–1940 жж. М.Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И.Ленин», Н.Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н.Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А.Чеховтың «Шағаласын», А.Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған. А.Твардовскийдің «Василий Теркин», А.Мицкевичтің «Тукай», П.Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д.Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И.Вазовтың, Я.Колостың, Я.Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды. И.Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х.Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.
 
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма жазды.

== Шығармалары ==
* Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967;
* Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968;
* Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
http://adebiportal.kz/kz/authors/view/2033</text>
      <sha1>9qhtzwgnwh553p3rr3ogk8xgvdt14ea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629048</id>
      <parentid>3629047</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4995" sha1="lrfzn1022iuiwaw31erx3c4162p3iyh" xml:space="preserve">
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Жазушы
 | Есімі                = Қасым Тоғызақов
 | Шынайы есімі         = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Суреті               = 
 | Ени                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Лақап аты            = Сібір Омар
 | Туған күні           = 3 қараша 1910
 | Туған жері           = Айрауық ауылы, [[Меңдіқара ауданы]], Торғай облысы, Ресей империясы
 | Қайтыс болған күні   = 1984
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Азаматтығы           = {{URS}} [[КСРО]]

 | Ұлты                 = [[Қазақтар|Қазақ]]
 | Білімі               = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);&lt;br&gt;А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933)
 | Мансабы              = [[Ақын]], [[жазушы]], [[аудармашы]], әдеби хатшы
 | Шығармашылық жылдары = 1927–1984
 | Бағыты               = [[Социалистік реализм]]

 | Жанры                = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон
 | Шығармалардың тілі   = [[Қазақ тілі]]
 | Дебюті               = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928)
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Қасым Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.
 
1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, Қостанайдағы педагогика техникумында оқыды. Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И.Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен. 
 
1934 жылы Алматыға келіп, Қазақстан Жазушылар одағында аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген. 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге Мәскеуде болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады. Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.
 
1934–1940 жж. М.Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И.Ленин», Н.Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н.Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А.Чеховтың «Шағаласын», А.Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған. А.Твардовскийдің «Василий Теркин», А.Мицкевичтің «Тукай», П.Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д.Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И.Вазовтың, Я.Колостың, Я.Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды. И.Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х.Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.
 
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма жазды.

== Шығармалары ==
* Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967;
* Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968;
* Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
http://adebiportal.kz/kz/authors/view/2033</text>
      <sha1>lrfzn1022iuiwaw31erx3c4162p3iyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629049</id>
      <parentid>3629048</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3629049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6005" sha1="dt481nakmqzg780u0kz8sxn26l5458p" xml:space="preserve">
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Жазушы
 | Есімі                = Қасым Тоғызақов
 | Шынайы есімі         = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Суреті               = 
 | Ени                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Лақап аты            = Сібір Омар
 | Туған күні           = 3 қараша 1910
 | Туған жері           = Айрауық ауылы, [[Меңдіқара ауданы]], Торғай облысы, Ресей империясы
 | Қайтыс болған күні   = 1984
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Азаматтығы           = {{URS}} [[КСРО]]

 | Ұлты                 = [[Қазақтар|Қазақ]]
 | Білімі               = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);&lt;br&gt;А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933)
 | Мансабы              = [[Ақын]], [[жазушы]], [[аудармашы]], әдеби хатшы
 | Шығармашылық жылдары = 1927–1984
 | Бағыты               = [[Социалистік реализм]]

 | Жанры                = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон
 | Шығармалардың тілі   = [[Қазақ тілі]]
 | Дебюті               = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928)
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Қасым Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, Қостанайдағы педагогика техникумында оқыды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot;&gt;&quot;Қасым Тоғызақов&quot;, ''Adebiportal.kz''.&lt;/ref&gt; Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;
 
1934 жылы Алматыға келіп, Қазақстан Жазушылар одағында аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.&lt;ref name=&quot;Qostanaitv&quot;&gt;&quot;Қалдырған ізі мәңгілік…&quot;, ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.&lt;/ref&gt; 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге Мәскеуде болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.&lt;ref name=&quot;Litart&quot;&gt;&quot;Жамбылтану және хатшылық өнер&quot;, ''Litart.kz''.&lt;/ref&gt; Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.&lt;ref name=&quot;Litart&quot; /&gt;
 
1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.&lt;ref name=&quot;Amanzholov&quot;&gt;&quot;Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары&quot;, ''PubHTML5.com''.&lt;/ref&gt; А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt; И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot;&gt;&quot;Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)&quot;, ''Madeniportal.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kostanaytany&quot;&gt;&quot;Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым&quot;, ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{кіші сілтемелер}}

== Шығармалары ==
* Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967;
* Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968;
* Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
http://adebiportal.kz/kz/authors/view/2033</text>
      <sha1>dt481nakmqzg780u0kz8sxn26l5458p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629050</id>
      <parentid>3629049</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3629050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5941" sha1="lp3xdrq9otpnnjmpxql8c3y9ndmwznn" xml:space="preserve">
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Жазушы
 | Есімі                = Қасым Тоғызақов
 | Шынайы есімі         = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Суреті               = 
 | Ени                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Лақап аты            = Сібір Омар
 | Туған күні           = 3 қараша 1910
 | Туған жері           = Айрауық ауылы, [[Меңдіқара ауданы]], Торғай облысы, Ресей империясы
 | Қайтыс болған күні   = 1984
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Азаматтығы           = {{URS}} [[КСРО]]

 | Ұлты                 = [[Қазақтар|Қазақ]]
 | Білімі               = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);&lt;br&gt;А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933)
 | Мансабы              = [[Ақын]], [[жазушы]], [[аудармашы]], әдеби хатшы
 | Шығармашылық жылдары = 1927–1984
 | Бағыты               = [[Социалистік реализм]]

 | Жанры                = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон
 | Шығармалардың тілі   = [[Қазақ тілі]]
 | Дебюті               = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928)
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Қасым Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, Қостанайдағы педагогика техникумында оқыды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot;&gt;&quot;Қасым Тоғызақов&quot;, ''Adebiportal.kz''.&lt;/ref&gt; Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;
 
1934 жылы Алматыға келіп, Қазақстан Жазушылар одағында аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.&lt;ref name=&quot;Qostanaitv&quot;&gt;&quot;Қалдырған ізі мәңгілік…&quot;, ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.&lt;/ref&gt; 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге Мәскеуде болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.&lt;ref name=&quot;Litart&quot;&gt;&quot;Жамбылтану және хатшылық өнер&quot;, ''Litart.kz''.&lt;/ref&gt; Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.&lt;ref name=&quot;Litart&quot; /&gt;
 
1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.&lt;ref name=&quot;Amanzholov&quot;&gt;&quot;Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары&quot;, ''PubHTML5.com''.&lt;/ref&gt; А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt; И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot;&gt;&quot;Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)&quot;, ''Madeniportal.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kostanaytany&quot;&gt;&quot;Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым&quot;, ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967;
* Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968;
* Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
http://adebiportal.kz/kz/authors/view/2033</text>
      <sha1>lp3xdrq9otpnnjmpxql8c3y9ndmwznn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629051</id>
      <parentid>3629050</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3629051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5898" sha1="bvf2hn81dstrieomwats37u7xxnet77" xml:space="preserve">
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Жазушы
 | Есімі                = Қасым Тоғызақов
 | Шынайы есімі         = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Суреті               = 
 | Ени                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Лақап аты            = Сібір Омар
 | Туған күні           = 3 қараша 1910
 | Туған жері           = Айрауық ауылы, [[Меңдіқара ауданы]], Торғай облысы, Ресей империясы
 | Қайтыс болған күні   = 1984
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Азаматтығы           = {{URS}} [[КСРО]]

 | Ұлты                 = [[Қазақтар|Қазақ]]
 | Білімі               = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);&lt;br&gt;А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933)
 | Мансабы              = [[Ақын]], [[жазушы]], [[аудармашы]], әдеби хатшы
 | Шығармашылық жылдары = 1927–1984
 | Бағыты               = [[Социалистік реализм]]

 | Жанры                = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон
 | Шығармалардың тілі   = [[Қазақ тілі]]
 | Дебюті               = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928)
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Қасым Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, Қостанайдағы педагогика техникумында оқыды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot;&gt;&quot;Қасым Тоғызақов&quot;, ''Adebiportal.kz''.&lt;/ref&gt; Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;
 
1934 жылы Алматыға келіп, Қазақстан Жазушылар одағында аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.&lt;ref name=&quot;Qostanaitv&quot;&gt;&quot;Қалдырған ізі мәңгілік…&quot;, ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.&lt;/ref&gt; 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге Мәскеуде болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.&lt;ref name=&quot;Litart&quot;&gt;&quot;Жамбылтану және хатшылық өнер&quot;, ''Litart.kz''.&lt;/ref&gt; Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.&lt;ref name=&quot;Litart&quot; /&gt;
 
1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.&lt;ref name=&quot;Amanzholov&quot;&gt;&quot;Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары&quot;, ''PubHTML5.com''.&lt;/ref&gt; А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt; И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot;&gt;&quot;Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)&quot;, ''Madeniportal.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kostanaytany&quot;&gt;&quot;Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым&quot;, ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967;
* Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968;
* Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bvf2hn81dstrieomwats37u7xxnet77</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629052</id>
      <parentid>3629051</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5914" sha1="s7firn1k69kk3f4bvtoox6szwjd4896" xml:space="preserve">
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Жазушы
 | Есімі                = Қасым Тоғызақов
 | Шынайы есімі         = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Суреті               = 
 | Ени                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Лақап аты            = Сібір Омар
 | Туған күні           = 3 қараша 1910
 | Туған жері           = Айрауық ауылы, [[Меңдіқара ауданы]], Торғай облысы, Ресей империясы
 | Қайтыс болған күні   = 1984
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Азаматтығы           = {{URS}} [[КСРО]]

 | Ұлты                 = [[Қазақтар|Қазақ]]
 | Білімі               = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);&lt;br&gt;А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933)
 | Мансабы              = [[Ақын]], [[жазушы]], [[аудармашы]], әдеби хатшы
 | Шығармашылық жылдары = 1927–1984
 | Бағыты               = [[Социалистік реализм]]

 | Жанры                = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон
 | Шығармалардың тілі   = [[Қазақ тілі]]
 | Дебюті               = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928)
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Қасым Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, [[Қостанай]]дағы педагогика техникумында оқыды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot;&gt;&quot;Қасым Тоғызақов&quot;, ''Adebiportal.kz''.&lt;/ref&gt; Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;
 
1934 жылы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.&lt;ref name=&quot;Qostanaitv&quot;&gt;&quot;Қалдырған ізі мәңгілік…&quot;, ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.&lt;/ref&gt; 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге [[Мәскеу]]де болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.&lt;ref name=&quot;Litart&quot;&gt;&quot;Жамбылтану және хатшылық өнер&quot;, ''Litart.kz''.&lt;/ref&gt; Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.&lt;ref name=&quot;Litart&quot; /&gt;
 
1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.&lt;ref name=&quot;Amanzholov&quot;&gt;&quot;Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары&quot;, ''PubHTML5.com''.&lt;/ref&gt; А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt; И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot;&gt;&quot;Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)&quot;, ''Madeniportal.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kostanaytany&quot;&gt;&quot;Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым&quot;, ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967;
* Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968;
* Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>s7firn1k69kk3f4bvtoox6szwjd4896</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629053</id>
      <parentid>3629052</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3629053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5914" sha1="ayfdt4eg09teluom08dw3f4gwkcgoe1" xml:space="preserve">
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Жазушы
 | Есімі                = Қасым Тоғызақов
 | Шынайы есімі         = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Суреті               = 
 | Ени                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Лақап аты            = Сібір Омар
 | Туған күні           = 3 қараша 1910
 | Туған жері           = Айрауық ауылы, [[Меңдіқара ауданы]], Торғай облысы, Ресей империясы
 | Қайтыс болған күні   = 1984
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Азаматтығы           = {{URS}} [[КСРО]]

 | Ұлты                 = [[Қазақтар|Қазақ]]
 | Білімі               = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);&lt;br&gt;А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933)
 | Мансабы              = [[Ақын]], [[жазушы]], [[аудармашы]], әдеби хатшы
 | Шығармашылық жылдары = 1927–1984
 | Бағыты               = [[Социалистік реализм]]

 | Жанры                = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон
 | Шығармалардың тілі   = [[Қазақ тілі]]
 | Дебюті               = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928)
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Қасым Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, [[Қостанай]]дағы педагогика техникумында оқыды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot;&gt;&quot;Қасым Тоғызақов&quot;, ''Adebiportal.kz''.&lt;/ref&gt; Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;
 
1934 жылы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.&lt;ref name=&quot;Qostanaitv&quot;&gt;&quot;Қалдырған ізі мәңгілік…&quot;, ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.&lt;/ref&gt; 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге [[Мәскеу]]де болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.&lt;ref name=&quot;Litart&quot;&gt;&quot;Жамбылтану және хатшылық өнер&quot;, ''Litart.kz''.&lt;/ref&gt; Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.&lt;ref name=&quot;Litart&quot; /&gt;
 
1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.&lt;ref name=&quot;Amanzholov&quot;&gt;&quot;Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары&quot;, ''PubHTML5.com''.&lt;/ref&gt; А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt; И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot;&gt;&quot;Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)&quot;, ''Madeniportal.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kostanaytany&quot;&gt;&quot;Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым&quot;, ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967;
* Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968;
* Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ayfdt4eg09teluom08dw3f4gwkcgoe1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629054</id>
      <parentid>3629053</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5991" sha1="6yzph5w2zny1ex3bg71xgzm2gxxjy7v" xml:space="preserve">
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Жазушы
 | Есімі                = Қасым Тоғызақов
 | Шынайы есімі         = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Суреті               = 
 | Ени                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Лақап аты            = Сібір Омар
 | Туған күні           = 3 қараша 1910
 | Туған жері           = Айрауық ауылы, [[Меңдіқара ауданы]], Торғай облысы, Ресей империясы
 | Қайтыс болған күні   = 1984
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Срциалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 | Азаматтығы           = {{USSR}}

 | Ұлты                 = [[Қазақтар|Қазақ]]
 | Білімі               = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);&lt;br&gt;А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933)
 | Мансабы              = [[Ақын]], [[жазушы]], [[тілмаш|аудармашы]], әдеби хатшы
 | Шығармашылық жылдары = 1927–1984
 | Бағыты               = [[Социалистік реализм]]

 | Жанры                = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон
 | Шығармалардың тілі   = [[Қазақ тілі]]
 | Дебюті               = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928)
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Қасым Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, [[Қостанай]]дағы педагогика техникумында оқыды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot;&gt;&quot;Қасым Тоғызақов&quot;, ''Adebiportal.kz''.&lt;/ref&gt; Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;
 
1934 жылы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.&lt;ref name=&quot;Qostanaitv&quot;&gt;&quot;Қалдырған ізі мәңгілік…&quot;, ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.&lt;/ref&gt; 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге [[Мәскеу]]де болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.&lt;ref name=&quot;Litart&quot;&gt;&quot;Жамбылтану және хатшылық өнер&quot;, ''Litart.kz''.&lt;/ref&gt; Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.&lt;ref name=&quot;Litart&quot; /&gt;
 
1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.&lt;ref name=&quot;Amanzholov&quot;&gt;&quot;Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары&quot;, ''PubHTML5.com''.&lt;/ref&gt; А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt; И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot;&gt;&quot;Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)&quot;, ''Madeniportal.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kostanaytany&quot;&gt;&quot;Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым&quot;, ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967;
* Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968;
* Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6yzph5w2zny1ex3bg71xgzm2gxxjy7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629055</id>
      <parentid>3629054</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:54:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6069" sha1="bs8tv8092p3ae4rjwi543qhtabgwnx3" xml:space="preserve">
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Жазушы
 | Есімі                = Қасым Тоғызақов
 | Шынайы есімі         = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Суреті               = 
 | Ени                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Лақап аты            = Сібір Омар
 | Туған күні           = 3 қараша 1910
 | Туған жері           = Айрауық ауылы, [[Меңдіқара ауданы]], Торғай облысы, Ресей империясы
 | Қайтыс болған күні   = 1984
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Азаматтығы           = {{USSR}}

 | Ұлты                 = [[Қазақтар|Қазақ]]
 | Білімі               = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);&lt;br&gt;А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933)
 | Мансабы              = [[Ақын]], [[жазушы]], [[тілмаш|аудармашы]], әдеби хатшы
 | Шығармашылық жылдары = 1927–1984
 | Бағыты               = [[Социалистік реализм]]

 | Жанры                = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон
 | Шығармалардың тілі   = [[Қазақ тілі]]
 | Дебюті               = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928)
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Қасым Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, [[Қостанай]]дағы педагогика техникумында оқыды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot;&gt;&quot;Қасым Тоғызақов&quot;, ''Adebiportal.kz''.&lt;/ref&gt; Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;
 
1934 жылы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.&lt;ref name=&quot;Qostanaitv&quot;&gt;&quot;Қалдырған ізі мәңгілік…&quot;, ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.&lt;/ref&gt; 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге [[Мәскеу]]де болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.&lt;ref name=&quot;Litart&quot;&gt;&quot;Жамбылтану және хатшылық өнер&quot;, ''Litart.kz''.&lt;/ref&gt; Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.&lt;ref name=&quot;Litart&quot; /&gt;
 
1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.&lt;ref name=&quot;Amanzholov&quot;&gt;&quot;Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары&quot;, ''PubHTML5.com''.&lt;/ref&gt; А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt; И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot;&gt;&quot;Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)&quot;, ''Madeniportal.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kostanaytany&quot;&gt;&quot;Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым&quot;, ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967;
* Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968;
* Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bs8tv8092p3ae4rjwi543qhtabgwnx3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629056</id>
      <parentid>3629055</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5899" sha1="6uf2dqs9rj9y9ixhm79sdc04nb6rzqv" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Қасым Тоғызақов
 | Шынайы есімі         = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Суреті               = 
 | Ени                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов
 | Лақап аты            = Сібір Омар
 | Туған күні           = 3 қараша 1910
 | Туған жері           = Айрауық ауылы, [[Меңдіқара ауданы]], Торғай облысы, Ресей империясы
 | Қайтыс болған күні   = 1984
 | Қайтыс болған жері   = [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Азаматтығы           = {{USSR}}

 | Ұлты                 = [[Қазақтар|Қазақ]]
 | Білімі               = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);&lt;br&gt;А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933)
 | Мансабы              = [[Ақын]], [[жазушы]], [[тілмаш|аудармашы]], әдеби хатшы
 | Шығармашылық жылдары = 1927–1984
 | Бағыты               = [[Социалистік реализм]]

 | Жанры                = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон
 | Шығармалардың тілі   = [[Қазақ тілі]]
 | Дебюті               = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928)
 | Марапаттары          = 
 | Сыйлықтары           = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}

'''Қасым Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, [[Қостанай]]дағы педагогика техникумында оқыды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot;&gt;&quot;Қасым Тоғызақов&quot;, ''Adebiportal.kz''.&lt;/ref&gt; Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt;
 
1934 жылы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.&lt;ref name=&quot;Qostanaitv&quot;&gt;&quot;Қалдырған ізі мәңгілік…&quot;, ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.&lt;/ref&gt; 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге [[Мәскеу]]де болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.&lt;ref name=&quot;Litart&quot;&gt;&quot;Жамбылтану және хатшылық өнер&quot;, ''Litart.kz''.&lt;/ref&gt; Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.&lt;ref name=&quot;Litart&quot; /&gt;
 
1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.&lt;ref name=&quot;Amanzholov&quot;&gt;&quot;Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары&quot;, ''PubHTML5.com''.&lt;/ref&gt; А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.&lt;ref name=&quot;Adebiportal&quot; /&gt; И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot; /&gt;
 
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.&lt;ref name=&quot;Madeniportal&quot;&gt;&quot;Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)&quot;, ''Madeniportal.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kostanaytany&quot;&gt;&quot;Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым&quot;, ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
* Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967;
* Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968;
* Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6uf2dqs9rj9y9ixhm79sdc04nb6rzqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Николаевич Подольских</title>
    <ns>0</ns>
    <id>598170</id>
    <revision>
      <id>3629031</id>
      <parentid>3598832</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Александр Подольских Николаевич]] бетін [[Александр Николаевич Подольских]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2830410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4204" sha1="sspb6efa8pou82ptyhc55sawjle18za" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; 
'''Алесандр Николаев Подольских''' – Қазақстандағы танымал ғалым-селекционер, ауыл шаруашылық ғылымдардың докторы, Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.
== Өмір баяны және ғылыми зерттеулері ==
 Қызылорда облысында, Казалинск қаласында 1959 жылы дүниеге келді.
 11 жыл бойы ҚазР ҒЗИ іріктеу бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.1985-1988 жылдарда Оренбург ауыл шаруашылық институтының түлегі, кейіннен Краснодар қаласындағы  Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде оқыды. Осы жылдары Алексадр Подольскихтің ұстаздары  В.Н.Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С.Ковалев, В.Н.Шиловский болды. 
1990 жылы он успешно защитил кандидатскую диссертацию на тему «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов».
1195 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда ата – бабалары айналысқан жоғары сортты күрішті селекция арқылы өндіруді жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар адамдары: А.Н.Хван, А.Алтынбеков, А.Байзаков, А.Курамысов, Г.А.Верещагин, К. Бакирулы.
 Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижесін ұлғайтатын генетика мен селекцияның  заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік әдісті жасап шығарды. Жаңа әдіс арқасында күріш өсіруде тиімді пайдаланылатын «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары өсірілді.
2003 жылы Қазақ ғылыми институтында тапсырған дәрігерлік диссертация, ең үздік диссертациялардың бірі деп мойындалды.
Александр Подольских – 150 ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы патенттердің авторы. Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа сорттары: «ҚазНИИР 5», «ҚазНИИР 6» шығарушылардың бірі болып табылады.
Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті жағдайларға бейімделген,  жоғарғы өнімді, астықтың жоғарғы сапасымен күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жүргізуде.
Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің үлгісі болып табылады.</text>
      <sha1>sspb6efa8pou82ptyhc55sawjle18za</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629033</id>
      <parentid>3629031</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмір баяны және ғылыми зерттеулері */</comment>
      <origin>3629033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4260" sha1="3l0n7j80zuamgfmjanc90fxkgmiu79l" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; 
'''Алесандр Николаев Подольских''' – Қазақстандағы танымал ғалым-селекционер, ауыл шаруашылық ғылымдардың докторы, Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.
== Өмір баяны және ғылыми зерттеулері ==
 Қызылорда облысында, Казалинск қаласында 1959 жылы дүниеге келді.
 11 жыл бойы ҚазР ҒЗИ іріктеу бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.1985-1988 жылдарда Оренбург ауыл шаруашылық институтының түлегі, кейіннен Краснодар қаласындағы  Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде оқыды. Осы жылдары Алексадр Подольскихтің ұстаздары  В.Н.Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С.Ковалев, В.Н.Шиловский болды. 
1990 жылы он успешно защитил кандидатскую диссертацию на тему «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов».
1195 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда ата – бабалары айналысқан жоғары сортты күрішті селекция арқылы өндіруді жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар адамдары: А.Н.Хван, А.Алтынбеков, А.Байзаков, А.Курамысов, Г.А.Верещагин, К. Бакирулы.
 Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижесін ұлғайтатын генетика мен селекцияның  заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік әдісті жасап шығарды. Жаңа әдіс арқасында күріш өсіруде тиімді пайдаланылатын «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары өсірілді.
2003 жылы Қазақ ғылыми институтында тапсырған дәрігерлік диссертация, ең үздік диссертациялардың бірі деп мойындалды.
Александр Подольских – 150 ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы патенттердің авторы. Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа сорттары: «ҚазНИИР 5», «ҚазНИИР 6» шығарушылардың бірі болып табылады.
Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті жағдайларға бейімделген,  жоғарғы өнімді, астықтың жоғарғы сапасымен күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жүргізуде.
Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің үлгісі болып табылады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>3l0n7j80zuamgfmjanc90fxkgmiu79l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629034</id>
      <parentid>3629033</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмір баяны және ғылыми зерттеулері */</comment>
      <origin>3629034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4259" sha1="etvq9vcufww27sjr5ofn5dgbgm3xzri" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; 
'''Алесандр Николаев Подольских''' – Қазақстандағы танымал ғалым-селекционер, ауыл шаруашылық ғылымдардың докторы, Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.
== Өмір баяны және ғылыми зерттеулері ==
Қызылорда облысында, Казалинск қаласында 1959 жылы дүниеге келді. 11 жыл бойы ҚазР ҒЗИ іріктеу бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.1985-1988 жылдарда Оренбург ауыл шаруашылық институтының түлегі, кейіннен Краснодар қаласындағы  Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде оқыды. Осы жылдары Алексадр Подольскихтің ұстаздары  В.Н.Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С.Ковалев, В.Н.Шиловский болды. 
1990 жылы он успешно защитил кандидатскую диссертацию на тему «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов».
1195 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда ата – бабалары айналысқан жоғары сортты күрішті селекция арқылы өндіруді жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар адамдары: А.Н.Хван, А.Алтынбеков, А.Байзаков, А.Курамысов, Г.А.Верещагин, К. Бакирулы.
 Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижесін ұлғайтатын генетика мен селекцияның  заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік әдісті жасап шығарды. Жаңа әдіс арқасында күріш өсіруде тиімді пайдаланылатын «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары өсірілді.
2003 жылы Қазақ ғылыми институтында тапсырған дәрігерлік диссертация, ең үздік диссертациялардың бірі деп мойындалды.
Александр Подольских – 150 ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы патенттердің авторы. Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа сорттары: «ҚазНИИР 5», «ҚазНИИР 6» шығарушылардың бірі болып табылады.
Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті жағдайларға бейімделген,  жоғарғы өнімді, астықтың жоғарғы сапасымен күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жүргізуде.
Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>etvq9vcufww27sjr5ofn5dgbgm3xzri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629035</id>
      <parentid>3629034</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмір баяны және ғылыми зерттеулері */</comment>
      <origin>3629035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4258" sha1="89x3hzmvk51tvg30nb5i9jui5z9528y" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; 
'''Алесандр Николаев Подольских''' – Қазақстандағы танымал ғалым-селекционер, ауыл шаруашылық ғылымдардың докторы, Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.
== Өмір баяны және ғылыми зерттеулері ==
Қызылорда облысында, Казалинск қаласында 1959 жылы дүниеге келді. 11 жыл бойы ҚазР ҒЗИ іріктеу бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.1985-1988 жылдарда Оренбург ауыл шаруашылық институтының түлегі, кейіннен Краснодар қаласындағы  Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде оқыды. Осы жылдары Алексадр Подольскихтің ұстаздары  В.Н.Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С.Ковалев, В.Н.Шиловский болды. 
1990 жылы он успешно защитил кандидатскую диссертацию на тему «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов».
1195 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда ата – бабалары айналысқан жоғары сортты күрішті селекция арқылы өндіруді жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар адамдары: А.Н.Хван, А.Алтынбеков, А.Байзаков, А.Курамысов, Г.А.Верещагин, К. Бакирулы. Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижесін ұлғайтатын генетика мен селекцияның  заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік әдісті жасап шығарды. Жаңа әдіс арқасында күріш өсіруде тиімді пайдаланылатын «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары өсірілді.
2003 жылы Қазақ ғылыми институтында тапсырған дәрігерлік диссертация, ең үздік диссертациялардың бірі деп мойындалды.
Александр Подольских – 150 ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы патенттердің авторы. Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа сорттары: «ҚазНИИР 5», «ҚазНИИР 6» шығарушылардың бірі болып табылады.
Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті жағдайларға бейімделген,  жоғарғы өнімді, астықтың жоғарғы сапасымен күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жүргізуде.
Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>89x3hzmvk51tvg30nb5i9jui5z9528y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629036</id>
      <parentid>3629035</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмір баяны және ғылыми зерттеулері */</comment>
      <origin>3629036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4260" sha1="e3gtrghsoq0lg7m762b1ie3uvyx4zq1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; 
'''Алесандр Николаев Подольских''' – Қазақстандағы танымал ғалым-селекционер, ауыл шаруашылық ғылымдардың докторы, Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.
== Өмір баяны және ғылыми зерттеулері ==
Қызылорда облысында, Казалинск қаласында 1959 жылы дүниеге келді. 11 жыл бойы ҚазР ҒЗИ іріктеу бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.1985-1988 жылдарда Оренбург ауыл шаруашылық институтының түлегі, кейіннен Краснодар қаласындағы  Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде оқыды. Осы жылдары Алексадр Подольскихтің ұстаздары  В.Н.Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С.Ковалев, В.Н.Шиловский болды. 
1990 жылы он успешно защитил кандидатскую диссертацию на тему «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов».
1195 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда ата – бабалары айналысқан жоғары сортты күрішті селекция арқылы өндіруді жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар адамдары: А.Н.Хван, А.Алтынбеков, А.Байзаков, А.Курамысов, Г.А.Верещагин, К. Бакирулы. 

Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижесін ұлғайтатын генетика мен селекцияның  заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік әдісті жасап шығарды. Жаңа әдіс арқасында күріш өсіруде тиімді пайдаланылатын «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары өсірілді.
2003 жылы Қазақ ғылыми институтында тапсырған дәрігерлік диссертация, ең үздік диссертациялардың бірі деп мойындалды.
Александр Подольских – 150 ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы патенттердің авторы. Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа сорттары: «ҚазНИИР 5», «ҚазНИИР 6» шығарушылардың бірі болып табылады.
Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті жағдайларға бейімделген,  жоғарғы өнімді, астықтың жоғарғы сапасымен күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жүргізуде.
Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>e3gtrghsoq0lg7m762b1ie3uvyx4zq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629037</id>
      <parentid>3629036</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3629037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5939" sha1="sxm37qlr2v2e1wji0jdvm1n6e5cewwq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; 
'''Александр Николаевич Подольских''' – Қазақстандағы танымал ғалым-селекционер, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, Ыбырай Жахаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;

== Өмірбаяны және ғылыми зерттеулері ==
Қызылорда облысының Қазалы қаласында 1959 жылы дүниеге келді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot;&gt;&quot;Изобретатель, рационализатор&quot;, ''Kyzylorda-News.kz''. 11 желтоқсан 2017.&lt;/ref&gt; Оренбург ауыл шаруашылығы институтының түлегі, кейіннен Краснодар қаласындағы Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде білім алды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; Осы жылдары Александр Подольскихтің ұстаздары В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский болды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 11 жыл бойы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының селекция бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

1990 жылы «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов» (ЦМС-і бар күріштің бастапқы сорттары мен үлгілерін стерильді аналогтарды жасау процесінде салыстырмалы бағалау) тақырыбында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шықты.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 1995 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда жоғары сортты күрішті селекциялау ісін жалғастыруда.&lt;ref name=&quot;Vniirice2016&quot; /&gt; Подольскихтің басты үлгі тұтар тұлғалары мен әріптестері: А.Н. Хван, А. Алтынбеков, А. Байзақов, А. Құрамысов, Г.А. Верещагин, Қ. Бәкірұлы болды.&lt;ref name=&quot;KzVesti&quot;&gt;&quot;Человек большой доброты&quot;, ''Кызылординские Вести''. 13 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижелілігін арттыратын генетика мен селекцияның заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік төл әдістемесін жасап шығарды.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot;&gt;&quot;Әрбір күріш сорты жанды организм секілді&quot;, ''Syrboyi.kz''. 27 қазан 2018.&lt;/ref&gt; Жаңа әдістің арқасында күріш өндірісінде тиімді пайдаланылып жүрген «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары шығарылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

2003 жылы қорғаған докторлық диссертациясы ең үздік зерттеу жұмыстарының бірі деп танылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 

Александр Подольских – 150-ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы бірнеше патенттердің авторы.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Parasat&quot;&gt;&quot;Электронный каталог&quot;, ''«Parasat» IEC''.&lt;/ref&gt; Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа «ҚазҒЗИК 5» (ҚазНИИР 5), «ҚазҒЗИК 6» (ҚазНИИР 6) және әлемдік стандарттарға сай келетін «Айсара» сорттарын шығарушылардың бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Baibolsyn&quot;&gt;&quot;Рис сорт Айсара&quot;, ''Baibolsyn.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khabar&quot;&gt;&quot;Новый сорт риса «Айсара» вывели кызылординские селекционеры&quot;, ''Khabar.kz''. 1 сәуір 2021.&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті климаттық жағдайларға бейімделген, жоғары өнімді, астық сапасы жоғары күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жалғастыруда.&lt;ref name=&quot;Cyberleninka&quot;&gt;&quot;Влияние цитоплазматических эффектов на прорастание гибридов риса&quot;, ''Cyberleninka.ru''.&lt;/ref&gt; Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің жарқын үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>sxm37qlr2v2e1wji0jdvm1n6e5cewwq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629038</id>
      <parentid>3629037</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны және ғылыми зерттеулері */</comment>
      <origin>3629038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5912" sha1="tf0367tmzr5qz5swmykzqdd224oc74u" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; 
'''Александр Николаевич Подольских''' – Қазақстандағы танымал ғалым-селекционер, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, Ыбырай Жахаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;

== Өмірбаяны және ғылыми зерттеулері ==
Қызылорда облысының Қазалы қаласында 1959 жылы дүниеге келді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot;&gt;&quot;Изобретатель, рационализатор&quot;, ''Kyzylorda-News.kz''. 11 желтоқсан 2017.&lt;/ref&gt; Оренбург ауыл шаруашылығы институтының түлегі, кейіннен Краснодар қаласындағы Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде білім алды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; Осы жылдары Александр Подольскихтің ұстаздары В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский болды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 11 жыл бойы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының селекция бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

1990 жылы «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов» (ЦМС-і бар күріштің бастапқы сорттары мен үлгілерін стерильді аналогтарды жасау процесінде салыстырмалы бағалау) тақырыбында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шықты.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 1995 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда жоғары сортты күрішті селекциялау ісін жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар тұлғалары мен әріптестері: А.Н. Хван, А. Алтынбеков, А. Байзақов, А. Құрамысов, Г.А. Верещагин, Қ. Бәкірұлы болды.&lt;ref name=&quot;KzVesti&quot;&gt;&quot;Человек большой доброты&quot;, ''Кызылординские Вести''. 13 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижелілігін арттыратын генетика мен селекцияның заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік төл әдістемесін жасап шығарды.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot;&gt;&quot;Әрбір күріш сорты жанды организм секілді&quot;, ''Syrboyi.kz''. 27 қазан 2018.&lt;/ref&gt; Жаңа әдістің арқасында күріш өндірісінде тиімді пайдаланылып жүрген «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары шығарылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

2003 жылы қорғаған докторлық диссертациясы ең үздік зерттеу жұмыстарының бірі деп танылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 

Александр Подольских – 150-ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы бірнеше патенттердің авторы.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Parasat&quot;&gt;&quot;Электронный каталог&quot;, ''«Parasat» IEC''.&lt;/ref&gt; Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа «ҚазҒЗИК 5» (ҚазНИИР 5), «ҚазҒЗИК 6» (ҚазНИИР 6) және әлемдік стандарттарға сай келетін «Айсара» сорттарын шығарушылардың бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Baibolsyn&quot;&gt;&quot;Рис сорт Айсара&quot;, ''Baibolsyn.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khabar&quot;&gt;&quot;Новый сорт риса «Айсара» вывели кызылординские селекционеры&quot;, ''Khabar.kz''. 1 сәуір 2021.&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті климаттық жағдайларға бейімделген, жоғары өнімді, астық сапасы жоғары күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жалғастыруда.&lt;ref name=&quot;Cyberleninka&quot;&gt;&quot;Влияние цитоплазматических эффектов на прорастание гибридов риса&quot;, ''Cyberleninka.ru''.&lt;/ref&gt; Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің жарқын үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>tf0367tmzr5qz5swmykzqdd224oc74u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629039</id>
      <parentid>3629038</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3629039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5932" sha1="r23xgdadf1f1ebm28mwlk7jgxg7otrg" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; 
'''Александр Николаевич Подольских''' – [[Қазақстан]]дағы танымал ғалым-[[селекционер]], ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, Ыбырай Жақаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;

== Өмірбаяны және ғылыми зерттеулері ==
[[Қызылорда облысы]]ның [[Қазалы]] қаласында 1959 жылы дүниеге келді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot;&gt;&quot;Изобретатель, рационализатор&quot;, ''Kyzylorda-News.kz''. 11 желтоқсан 2017.&lt;/ref&gt; Оренбург ауыл шаруашылығы институтының түлегі, кейіннен [[Краснодар]] қаласындағы Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде білім алды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; Осы жылдары Александр Подольскихтің ұстаздары В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский болды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 11 жыл бойы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының селекция бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

1990 жылы «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов» (ЦМС-і бар күріштің бастапқы сорттары мен үлгілерін стерильді аналогтарды жасау процесінде салыстырмалы бағалау) тақырыбында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шықты.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 1995 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда жоғары сортты күрішті селекциялау ісін жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар тұлғалары мен әріптестері: А.Н. Хван, А. Алтынбеков, А. Байзақов, А. Құрамысов, Г.А. Верещагин, Қ. Бәкірұлы болды.&lt;ref name=&quot;KzVesti&quot;&gt;&quot;Человек большой доброты&quot;, ''Кызылординские Вести''. 13 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижелілігін арттыратын генетика мен селекцияның заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік төл әдістемесін жасап шығарды.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot;&gt;&quot;Әрбір күріш сорты жанды организм секілді&quot;, ''Syrboyi.kz''. 27 қазан 2018.&lt;/ref&gt; Жаңа әдістің арқасында күріш өндірісінде тиімді пайдаланылып жүрген «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары шығарылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

2003 жылы қорғаған докторлық диссертациясы ең үздік зерттеу жұмыстарының бірі деп танылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 

Александр Подольских – 150-ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы бірнеше патенттердің авторы.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Parasat&quot;&gt;&quot;Электронный каталог&quot;, ''«Parasat» IEC''.&lt;/ref&gt; Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа «ҚазҒЗИК 5» (ҚазНИИР 5), «ҚазҒЗИК 6» (ҚазНИИР 6) және әлемдік стандарттарға сай келетін «Айсара» сорттарын шығарушылардың бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Baibolsyn&quot;&gt;&quot;Рис сорт Айсара&quot;, ''Baibolsyn.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khabar&quot;&gt;&quot;Новый сорт риса «Айсара» вывели кызылординские селекционеры&quot;, ''Khabar.kz''. 1 сәуір 2021.&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті климаттық жағдайларға бейімделген, жоғары өнімді, астық сапасы жоғары күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жалғастыруда.&lt;ref name=&quot;Cyberleninka&quot;&gt;&quot;Влияние цитоплазматических эффектов на прорастание гибридов риса&quot;, ''Cyberleninka.ru''.&lt;/ref&gt; Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің жарқын үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>r23xgdadf1f1ebm28mwlk7jgxg7otrg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629040</id>
      <parentid>3629039</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5763" sha1="rgi9bh2oey4d31pq0c0mob26ekjxfxu" xml:space="preserve">'''Александр Николаевич Подольских''' – [[Қазақстан]]дағы танымал ғалым-[[селекционер]], ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, Ыбырай Жақаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;

== Өмірбаяны және ғылыми зерттеулері ==
[[Қызылорда облысы]]ның [[Қазалы]] қаласында 1959 жылы дүниеге келді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot;&gt;&quot;Изобретатель, рационализатор&quot;, ''Kyzylorda-News.kz''. 11 желтоқсан 2017.&lt;/ref&gt; Оренбург ауыл шаруашылығы институтының түлегі, кейіннен [[Краснодар]] қаласындағы Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде білім алды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; Осы жылдары Александр Подольскихтің ұстаздары В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский болды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 11 жыл бойы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының селекция бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

1990 жылы «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов» (ЦМС-і бар күріштің бастапқы сорттары мен үлгілерін стерильді аналогтарды жасау процесінде салыстырмалы бағалау) тақырыбында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шықты.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 1995 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда жоғары сортты күрішті селекциялау ісін жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар тұлғалары мен әріптестері: А.Н. Хван, А. Алтынбеков, А. Байзақов, А. Құрамысов, Г.А. Верещагин, Қ. Бәкірұлы болды.&lt;ref name=&quot;KzVesti&quot;&gt;&quot;Человек большой доброты&quot;, ''Кызылординские Вести''. 13 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижелілігін арттыратын генетика мен селекцияның заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік төл әдістемесін жасап шығарды.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot;&gt;&quot;Әрбір күріш сорты жанды организм секілді&quot;, ''Syrboyi.kz''. 27 қазан 2018.&lt;/ref&gt; Жаңа әдістің арқасында күріш өндірісінде тиімді пайдаланылып жүрген «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары шығарылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

2003 жылы қорғаған докторлық диссертациясы ең үздік зерттеу жұмыстарының бірі деп танылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 

Александр Подольских – 150-ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы бірнеше патенттердің авторы.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Parasat&quot;&gt;&quot;Электронный каталог&quot;, ''«Parasat» IEC''.&lt;/ref&gt; Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа «ҚазҒЗИК 5» (ҚазНИИР 5), «ҚазҒЗИК 6» (ҚазНИИР 6) және әлемдік стандарттарға сай келетін «Айсара» сорттарын шығарушылардың бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Baibolsyn&quot;&gt;&quot;Рис сорт Айсара&quot;, ''Baibolsyn.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khabar&quot;&gt;&quot;Новый сорт риса «Айсара» вывели кызылординские селекционеры&quot;, ''Khabar.kz''. 1 сәуір 2021.&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті климаттық жағдайларға бейімделген, жоғары өнімді, астық сапасы жоғары күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жалғастыруда.&lt;ref name=&quot;Cyberleninka&quot;&gt;&quot;Влияние цитоплазматических эффектов на прорастание гибридов риса&quot;, ''Cyberleninka.ru''.&lt;/ref&gt; Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің жарқын үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>rgi9bh2oey4d31pq0c0mob26ekjxfxu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629041</id>
      <parentid>3629040</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан ғалымдары|Қазақстан ғалымдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3629041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5817" sha1="3ks7i08f0w3rwio04u9jqjf4l89xrky" xml:space="preserve">'''Александр Николаевич Подольских''' – [[Қазақстан]]дағы танымал ғалым-[[селекционер]], ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, Ыбырай Жақаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;

== Өмірбаяны және ғылыми зерттеулері ==
[[Қызылорда облысы]]ның [[Қазалы]] қаласында 1959 жылы дүниеге келді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot;&gt;&quot;Изобретатель, рационализатор&quot;, ''Kyzylorda-News.kz''. 11 желтоқсан 2017.&lt;/ref&gt; Оренбург ауыл шаруашылығы институтының түлегі, кейіннен [[Краснодар]] қаласындағы Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде білім алды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; Осы жылдары Александр Подольскихтің ұстаздары В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский болды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 11 жыл бойы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының селекция бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

1990 жылы «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов» (ЦМС-і бар күріштің бастапқы сорттары мен үлгілерін стерильді аналогтарды жасау процесінде салыстырмалы бағалау) тақырыбында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шықты.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 1995 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда жоғары сортты күрішті селекциялау ісін жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар тұлғалары мен әріптестері: А.Н. Хван, А. Алтынбеков, А. Байзақов, А. Құрамысов, Г.А. Верещагин, Қ. Бәкірұлы болды.&lt;ref name=&quot;KzVesti&quot;&gt;&quot;Человек большой доброты&quot;, ''Кызылординские Вести''. 13 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижелілігін арттыратын генетика мен селекцияның заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік төл әдістемесін жасап шығарды.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot;&gt;&quot;Әрбір күріш сорты жанды организм секілді&quot;, ''Syrboyi.kz''. 27 қазан 2018.&lt;/ref&gt; Жаңа әдістің арқасында күріш өндірісінде тиімді пайдаланылып жүрген «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары шығарылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

2003 жылы қорғаған докторлық диссертациясы ең үздік зерттеу жұмыстарының бірі деп танылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 

Александр Подольских – 150-ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы бірнеше патенттердің авторы.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Parasat&quot;&gt;&quot;Электронный каталог&quot;, ''«Parasat» IEC''.&lt;/ref&gt; Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа «ҚазҒЗИК 5» (ҚазНИИР 5), «ҚазҒЗИК 6» (ҚазНИИР 6) және әлемдік стандарттарға сай келетін «Айсара» сорттарын шығарушылардың бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Baibolsyn&quot;&gt;&quot;Рис сорт Айсара&quot;, ''Baibolsyn.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khabar&quot;&gt;&quot;Новый сорт риса «Айсара» вывели кызылординские селекционеры&quot;, ''Khabar.kz''. 1 сәуір 2021.&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті климаттық жағдайларға бейімделген, жоғары өнімді, астық сапасы жоғары күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жалғастыруда.&lt;ref name=&quot;Cyberleninka&quot;&gt;&quot;Влияние цитоплазматических эффектов на прорастание гибридов риса&quot;, ''Cyberleninka.ru''.&lt;/ref&gt; Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің жарқын үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>3ks7i08f0w3rwio04u9jqjf4l89xrky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629042</id>
      <parentid>3629041</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7871" sha1="7l9xh5y45ur0c8fafjf37xyyxfedxvl" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Александр Николаевич Подольских
 |Шынайы есімі        = Александр Николаевич Подольских
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1959
 |Туған жері          = [[Қазалы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}} [[Қазақстан]]
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[Ауыл шаруашылығы]], [[селекция]], [[генетика]], күріш өсіру
 |Жұмыс орны          = Ы. Жахаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институты
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы]] (2003), [[Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты]] (1990)
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = Оренбург ауыл шаруашылығы институты, Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасы
 |Ғылыми жетекші      = В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Отандық күріш селекциясының жаңа әдістемелерін жасау, «Арал 202», «Ару», «Айсара» секілді жоғары сортты күріш түрлерін шығару
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Александр Николаевич Подольских''' – [[Қазақстан]]дағы танымал ғалым-[[селекционер]], ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, Ыбырай Жақаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;

== Өмірбаяны және ғылыми зерттеулері ==
[[Қызылорда облысы]]ның [[Қазалы]] қаласында 1959 жылы дүниеге келді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot;&gt;&quot;Изобретатель, рационализатор&quot;, ''Kyzylorda-News.kz''. 11 желтоқсан 2017.&lt;/ref&gt; Оренбург ауыл шаруашылығы институтының түлегі, кейіннен [[Краснодар]] қаласындағы Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде білім алды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; Осы жылдары Александр Подольскихтің ұстаздары В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский болды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 11 жыл бойы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының селекция бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

1990 жылы «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов» (ЦМС-і бар күріштің бастапқы сорттары мен үлгілерін стерильді аналогтарды жасау процесінде салыстырмалы бағалау) тақырыбында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шықты.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 1995 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда жоғары сортты күрішті селекциялау ісін жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар тұлғалары мен әріптестері: А.Н. Хван, А. Алтынбеков, А. Байзақов, А. Құрамысов, Г.А. Верещагин, Қ. Бәкірұлы болды.&lt;ref name=&quot;KzVesti&quot;&gt;&quot;Человек большой доброты&quot;, ''Кызылординские Вести''. 13 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижелілігін арттыратын генетика мен селекцияның заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік төл әдістемесін жасап шығарды.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot;&gt;&quot;Әрбір күріш сорты жанды организм секілді&quot;, ''Syrboyi.kz''. 27 қазан 2018.&lt;/ref&gt; Жаңа әдістің арқасында күріш өндірісінде тиімді пайдаланылып жүрген «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары шығарылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

2003 жылы қорғаған докторлық диссертациясы ең үздік зерттеу жұмыстарының бірі деп танылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 

Александр Подольских – 150-ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы бірнеше патенттердің авторы.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Parasat&quot;&gt;&quot;Электронный каталог&quot;, ''«Parasat» IEC''.&lt;/ref&gt; Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа «ҚазҒЗИК 5» (ҚазНИИР 5), «ҚазҒЗИК 6» (ҚазНИИР 6) және әлемдік стандарттарға сай келетін «Айсара» сорттарын шығарушылардың бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Baibolsyn&quot;&gt;&quot;Рис сорт Айсара&quot;, ''Baibolsyn.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khabar&quot;&gt;&quot;Новый сорт риса «Айсара» вывели кызылординские селекционеры&quot;, ''Khabar.kz''. 1 сәуір 2021.&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті климаттық жағдайларға бейімделген, жоғары өнімді, астық сапасы жоғары күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жалғастыруда.&lt;ref name=&quot;Cyberleninka&quot;&gt;&quot;Влияние цитоплазматических эффектов на прорастание гибридов риса&quot;, ''Cyberleninka.ru''.&lt;/ref&gt; Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің жарқын үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>7l9xh5y45ur0c8fafjf37xyyxfedxvl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629043</id>
      <parentid>3629042</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7848" sha1="kq0ow3948kwmyr7p3axzds27wp5idkd" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Александр Николаевич Подольских
 |Шынайы есімі        = Александр Николаевич Подольских
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1959
 |Туған жері          = [[Қазалы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[Ауыл шаруашылығы]], [[селекция]], [[генетика]], күріш өсіру
 |Жұмыс орны          = Ы. Жахаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институты
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы]] (2003), [[Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты]] (1990)
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = Оренбург ауыл шаруашылығы институты, Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасы
 |Ғылыми жетекші      = В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Отандық күріш селекциясының жаңа әдістемелерін жасау, «Арал 202», «Ару», «Айсара» секілді жоғары сортты күріш түрлерін шығару
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Александр Николаевич Подольских''' – [[Қазақстан]]дағы танымал ғалым-[[селекционер]], ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, Ыбырай Жақаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;

== Өмірбаяны және ғылыми зерттеулері ==
[[Қызылорда облысы]]ның [[Қазалы]] қаласында 1959 жылы дүниеге келді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot;&gt;&quot;Изобретатель, рационализатор&quot;, ''Kyzylorda-News.kz''. 11 желтоқсан 2017.&lt;/ref&gt; Оренбург ауыл шаруашылығы институтының түлегі, кейіннен [[Краснодар]] қаласындағы Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде білім алды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; Осы жылдары Александр Подольскихтің ұстаздары В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский болды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 11 жыл бойы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының селекция бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

1990 жылы «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов» (ЦМС-і бар күріштің бастапқы сорттары мен үлгілерін стерильді аналогтарды жасау процесінде салыстырмалы бағалау) тақырыбында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шықты.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 1995 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда жоғары сортты күрішті селекциялау ісін жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар тұлғалары мен әріптестері: А.Н. Хван, А. Алтынбеков, А. Байзақов, А. Құрамысов, Г.А. Верещагин, Қ. Бәкірұлы болды.&lt;ref name=&quot;KzVesti&quot;&gt;&quot;Человек большой доброты&quot;, ''Кызылординские Вести''. 13 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижелілігін арттыратын генетика мен селекцияның заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік төл әдістемесін жасап шығарды.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot;&gt;&quot;Әрбір күріш сорты жанды организм секілді&quot;, ''Syrboyi.kz''. 27 қазан 2018.&lt;/ref&gt; Жаңа әдістің арқасында күріш өндірісінде тиімді пайдаланылып жүрген «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары шығарылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

2003 жылы қорғаған докторлық диссертациясы ең үздік зерттеу жұмыстарының бірі деп танылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 

Александр Подольских – 150-ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы бірнеше патенттердің авторы.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Parasat&quot;&gt;&quot;Электронный каталог&quot;, ''«Parasat» IEC''.&lt;/ref&gt; Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа «ҚазҒЗИК 5» (ҚазНИИР 5), «ҚазҒЗИК 6» (ҚазНИИР 6) және әлемдік стандарттарға сай келетін «Айсара» сорттарын шығарушылардың бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Baibolsyn&quot;&gt;&quot;Рис сорт Айсара&quot;, ''Baibolsyn.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khabar&quot;&gt;&quot;Новый сорт риса «Айсара» вывели кызылординские селекционеры&quot;, ''Khabar.kz''. 1 сәуір 2021.&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті климаттық жағдайларға бейімделген, жоғары өнімді, астық сапасы жоғары күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жалғастыруда.&lt;ref name=&quot;Cyberleninka&quot;&gt;&quot;Влияние цитоплазматических эффектов на прорастание гибридов риса&quot;, ''Cyberleninka.ru''.&lt;/ref&gt; Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің жарқын үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>kq0ow3948kwmyr7p3axzds27wp5idkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629044</id>
      <parentid>3629043</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7924" sha1="a83qaptrc0kg0zj09x3ziq1yot2bn7v" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Александр Николаевич Подольских
 |Шынайы есімі        = Александр Николаевич Подольских
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1959
 |Туған жері          = [[Қазалы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[КСРО]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[Ауыл шаруашылығы]], [[селекция]], [[генетика]], күріш өсіру
 |Жұмыс орны          = Ы. Жахаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институты
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы]] (2003), [[Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты]] (1990)
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = Оренбург ауыл шаруашылығы институты, Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасы
 |Ғылыми жетекші      = В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Отандық күріш селекциясының жаңа әдістемелерін жасау, «Арал 202», «Ару», «Айсара» секілді жоғары сортты күріш түрлерін шығару
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Александр Николаевич Подольских''' – [[Қазақстан]]дағы танымал ғалым-[[селекционер]], ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, Ыбырай Жақаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;

== Өмірбаяны және ғылыми зерттеулері ==
[[Қызылорда облысы]]ның [[Қазалы]] қаласында 1959 жылы дүниеге келді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot;&gt;&quot;Изобретатель, рационализатор&quot;, ''Kyzylorda-News.kz''. 11 желтоқсан 2017.&lt;/ref&gt; Оренбург ауыл шаруашылығы институтының түлегі, кейіннен [[Краснодар]] қаласындағы Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде білім алды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; Осы жылдары Александр Подольскихтің ұстаздары В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский болды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 11 жыл бойы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының селекция бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

1990 жылы «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов» (ЦМС-і бар күріштің бастапқы сорттары мен үлгілерін стерильді аналогтарды жасау процесінде салыстырмалы бағалау) тақырыбында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шықты.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 1995 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда жоғары сортты күрішті селекциялау ісін жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар тұлғалары мен әріптестері: А.Н. Хван, А. Алтынбеков, А. Байзақов, А. Құрамысов, Г.А. Верещагин, Қ. Бәкірұлы болды.&lt;ref name=&quot;KzVesti&quot;&gt;&quot;Человек большой доброты&quot;, ''Кызылординские Вести''. 13 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижелілігін арттыратын генетика мен селекцияның заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік төл әдістемесін жасап шығарды.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot;&gt;&quot;Әрбір күріш сорты жанды организм секілді&quot;, ''Syrboyi.kz''. 27 қазан 2018.&lt;/ref&gt; Жаңа әдістің арқасында күріш өндірісінде тиімді пайдаланылып жүрген «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары шығарылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

2003 жылы қорғаған докторлық диссертациясы ең үздік зерттеу жұмыстарының бірі деп танылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 

Александр Подольских – 150-ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы бірнеше патенттердің авторы.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Parasat&quot;&gt;&quot;Электронный каталог&quot;, ''«Parasat» IEC''.&lt;/ref&gt; Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа «ҚазҒЗИК 5» (ҚазНИИР 5), «ҚазҒЗИК 6» (ҚазНИИР 6) және әлемдік стандарттарға сай келетін «Айсара» сорттарын шығарушылардың бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Baibolsyn&quot;&gt;&quot;Рис сорт Айсара&quot;, ''Baibolsyn.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khabar&quot;&gt;&quot;Новый сорт риса «Айсара» вывели кызылординские селекционеры&quot;, ''Khabar.kz''. 1 сәуір 2021.&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті климаттық жағдайларға бейімделген, жоғары өнімді, астық сапасы жоғары күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жалғастыруда.&lt;ref name=&quot;Cyberleninka&quot;&gt;&quot;Влияние цитоплазматических эффектов на прорастание гибридов риса&quot;, ''Cyberleninka.ru''.&lt;/ref&gt; Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің жарқын үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>a83qaptrc0kg0zj09x3ziq1yot2bn7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629045</id>
      <parentid>3629044</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8002" sha1="ha6w963m1lt4xlk6ryh9gv4yegzrzt4" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Александр Николаевич Подольских
 |Шынайы есімі        = Александр Николаевич Подольских
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1959
 |Туған жері          = [[Қазалы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[Ауыл шаруашылығы]], [[селекция]], [[генетика]], күріш өсіру
 |Жұмыс орны          = Ы. Жахаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институты
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы]] (2003), [[Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты]] (1990)
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = Оренбург ауыл шаруашылығы институты, Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасы
 |Ғылыми жетекші      = В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Отандық күріш селекциясының жаңа әдістемелерін жасау, «Арал 202», «Ару», «Айсара» секілді жоғары сортты күріш түрлерін шығару
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Александр Николаевич Подольских''' – [[Қазақстан]]дағы танымал ғалым-[[селекционер]], ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, Ыбырай Жақаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;

== Өмірбаяны және ғылыми зерттеулері ==
[[Қызылорда облысы]]ның [[Қазалы]] қаласында 1959 жылы дүниеге келді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot;&gt;&quot;Изобретатель, рационализатор&quot;, ''Kyzylorda-News.kz''. 11 желтоқсан 2017.&lt;/ref&gt; Оренбург ауыл шаруашылығы институтының түлегі, кейіннен [[Краснодар]] қаласындағы Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде білім алды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; Осы жылдары Александр Подольскихтің ұстаздары В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский болды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 11 жыл бойы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының селекция бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

1990 жылы «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов» (ЦМС-і бар күріштің бастапқы сорттары мен үлгілерін стерильді аналогтарды жасау процесінде салыстырмалы бағалау) тақырыбында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шықты.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 1995 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда жоғары сортты күрішті селекциялау ісін жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар тұлғалары мен әріптестері: А.Н. Хван, А. Алтынбеков, А. Байзақов, А. Құрамысов, Г.А. Верещагин, Қ. Бәкірұлы болды.&lt;ref name=&quot;KzVesti&quot;&gt;&quot;Человек большой доброты&quot;, ''Кызылординские Вести''. 13 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижелілігін арттыратын генетика мен селекцияның заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік төл әдістемесін жасап шығарды.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot;&gt;&quot;Әрбір күріш сорты жанды организм секілді&quot;, ''Syrboyi.kz''. 27 қазан 2018.&lt;/ref&gt; Жаңа әдістің арқасында күріш өндірісінде тиімді пайдаланылып жүрген «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары шығарылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

2003 жылы қорғаған докторлық диссертациясы ең үздік зерттеу жұмыстарының бірі деп танылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 

Александр Подольских – 150-ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы бірнеше патенттердің авторы.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Parasat&quot;&gt;&quot;Электронный каталог&quot;, ''«Parasat» IEC''.&lt;/ref&gt; Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа «ҚазҒЗИК 5» (ҚазНИИР 5), «ҚазҒЗИК 6» (ҚазНИИР 6) және әлемдік стандарттарға сай келетін «Айсара» сорттарын шығарушылардың бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Baibolsyn&quot;&gt;&quot;Рис сорт Айсара&quot;, ''Baibolsyn.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khabar&quot;&gt;&quot;Новый сорт риса «Айсара» вывели кызылординские селекционеры&quot;, ''Khabar.kz''. 1 сәуір 2021.&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті климаттық жағдайларға бейімделген, жоғары өнімді, астық сапасы жоғары күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жалғастыруда.&lt;ref name=&quot;Cyberleninka&quot;&gt;&quot;Влияние цитоплазматических эффектов на прорастание гибридов риса&quot;, ''Cyberleninka.ru''.&lt;/ref&gt; Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің жарқын үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>ha6w963m1lt4xlk6ryh9gv4yegzrzt4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629046</id>
      <parentid>3629045</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8002" sha1="qvdpeo33249e5gvkbz7tyidoyi91edl" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Александр Николаевич Подольских
 |Шынайы есімі        = Александр Николаевич Подольских
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1959
 |Туған жері          = [[Қазалы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[Ауыл шаруашылығы]], [[селекция]], [[генетика]], күріш өсіру
 |Жұмыс орны          = Ы. Жақаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институты
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы]] (2003), [[Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты]] (1990)
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = Оренбург ауыл шаруашылығы институты, Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасы
 |Ғылыми жетекші      = В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Отандық күріш селекциясының жаңа әдістемелерін жасау, «Арал 202», «Ару», «Айсара» секілді жоғары сортты күріш түрлерін шығару
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Александр Николаевич Подольских''' – [[Қазақстан]]дағы танымал ғалым-[[селекционер]], ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, Ыбырай Жақаев атындағы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;

== Өмірбаяны және ғылыми зерттеулері ==
[[Қызылорда облысы]]ның [[Қазалы]] қаласында 1959 жылы дүниеге келді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot;&gt;&quot;Изобретатель, рационализатор&quot;, ''Kyzylorda-News.kz''. 11 желтоқсан 2017.&lt;/ref&gt; Оренбург ауыл шаруашылығы институтының түлегі, кейіннен [[Краснодар]] қаласындағы Бүкілодақтық күріш ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында күндізгі оқу бөлімінде білім алды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; Осы жылдары Александр Подольскихтің ұстаздары В.Н. Дзюба, А.П. Сметанин, Г.Л. Зеленский, В.С. Ковалев, В.Н. Шиловский болды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 11 жыл бойы Қазақ күріш өсіру ғылыми-зерттеу институтының селекция бөлімінің аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

1990 жылы «Сравнительная оценка исходных сортов и образцов риса с ЦМС в процессе создания стерильных аналогов» (ЦМС-і бар күріштің бастапқы сорттары мен үлгілерін стерильді аналогтарды жасау процесінде салыстырмалы бағалау) тақырыбында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шықты.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 1995 жылдан бастап, қазіргі уақытқа дейін институттың селекция бөлімін басқарып, Қазақстанда жоғары сортты күрішті селекциялау ісін жалғастыруда. Подольскихтің басты үлгі тұтар тұлғалары мен әріптестері: А.Н. Хван, А. Алтынбеков, А. Байзақов, А. Құрамысов, Г.А. Верещагин, Қ. Бәкірұлы болды.&lt;ref name=&quot;KzVesti&quot;&gt;&quot;Человек большой доброты&quot;, ''Кызылординские Вести''. 13 қазан 2022.&lt;/ref&gt;

Будандастыру көлемін он есе ұлғайтуға мүмкіндік беретін, селекция процесінің нәтижелілігін арттыратын генетика мен селекцияның заманауи әдістерін қолдана отырып, күріш сорттарын таңдау тиімділігін арттыру мақсатында өзіндік төл әдістемесін жасап шығарды.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot;&gt;&quot;Әрбір күріш сорты жанды организм секілді&quot;, ''Syrboyi.kz''. 27 қазан 2018.&lt;/ref&gt; Жаңа әдістің арқасында күріш өндірісінде тиімді пайдаланылып жүрген «Арал 202», «Ару», «Арал 69», «Арал 318», «Арал 4», «Арал 6» күріш сорттары шығарылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt;

2003 жылы қорғаған докторлық диссертациясы ең үздік зерттеу жұмыстарының бірі деп танылды.&lt;ref name=&quot;KyzylordaNews&quot; /&gt; 

Александр Подольских – 150-ден астам ғылыми мақаланың және күріш селекциясының жаңа әдістерін шығарудағы бірнеше патенттердің авторы.&lt;ref name=&quot;Syrboyi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Parasat&quot;&gt;&quot;Электронный каталог&quot;, ''«Parasat» IEC''.&lt;/ref&gt; Ол жүйелі түрде селекция мәселелерімен айналысады. Күріштің жаңа «ҚазҒЗИК 5» (ҚазНИИР 5), «ҚазҒЗИК 6» (ҚазНИИР 6) және әлемдік стандарттарға сай келетін «Айсара» сорттарын шығарушылардың бірі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Baibolsyn&quot;&gt;&quot;Рис сорт Айсара&quot;, ''Baibolsyn.kz''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khabar&quot;&gt;&quot;Новый сорт риса «Айсара» вывели кызылординские селекционеры&quot;, ''Khabar.kz''. 1 сәуір 2021.&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта А.Н. Подольских жергілікті климаттық жағдайларға бейімделген, жоғары өнімді, астық сапасы жоғары күріштің жаңа сорттарын өсіру бойынша белсенді зерттеу жұмыстарын жалғастыруда.&lt;ref name=&quot;Cyberleninka&quot;&gt;&quot;Влияние цитоплазматических эффектов на прорастание гибридов риса&quot;, ''Cyberleninka.ru''.&lt;/ref&gt; Александр Подольскийдің ғылымдағы ұзақ еңбегі – сүйікті ісіне шексіз берілгендігінің жарқын үлгісі болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>qvdpeo33249e5gvkbz7tyidoyi91edl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Sagzhan/Мұрағат/2</title>
    <ns>3</ns>
    <id>604078</id>
    <revision>
      <id>3628991</id>
      <parentid>3525909</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Беттің барлық мағлұматын алып тастады</comment>
      <origin>3628991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628992</id>
      <parentid>3628991</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58040" sha1="s5nmn6cq0q4qfxuft51tel7mssd3bbg" xml:space="preserve">== Sony Pictures Entertainment ==

Sony Pictures Entertainment мақаласына сәйкесінше үлгі санаттар қойып уикилендіріп шығыңыз, қанша дегенмін әкімшісіз ғой --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:32, 2018 ж. маусымның 18 (+06)

== [[Түгел Сәдібек]] ==

Сәлем! Осы тұлғаның руын білесіз бе? ШҚО-дан.--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 10:56, 2019 ж. мамырдың 24 (+06)

== Джокер (фильм) ==

Джокер (фильм) мақаласына үлгі мен санат қойып шығыңыз. Интеруикиді өзім қойып шықтым --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:12, 2019 ж. маусымның 21 (+06)
* Сосын ешбір сөзге сілтеме жасалмаған (тек фильмге қатысты, кейіпкер, актер сияқтылар) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:23, 2019 ж. шілденің 5 (+06)

== -ның, -нің ==

-ның, -нің неге қосып жатсыз. Байқасаңыз санаттарда жалғаусыз жазып жатырмыз. Бәрін қайттан жасау керек [[File:SMirC-facepalm.svg|20px]] --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 09:58, 2019 ж. шілденің 9 (+06)

== Мақала өңдеу жайлы ==

Суретті жүктегенде дереккөзін дұрыстап көрсету керек, яғни сілтеме арқылы (жүктелген суреттеріңіз бәрі дұрыс емес). Кино, мультфильм жайлы мақалада актерлерге сілтеме жасау керек. Сосын дереккөздердің бәрі бір жерге жиналуы мүмкін емес қой, мысалы: Мұз дәуірі 3: Динозаврлар кезең. Соларды түзетіп шықсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:24, 2019 ж. шілденің 22 (+06)

== Бұғаттан босату ==

Не себептен Қазыхнов деген қатысушыны бұғаттан босаттыңыз? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:37, 2019 ж. шілденің 22 (+06)

== Санат:DC Comics ==

Санат:DC Comics санаттарына интеруикиін қойып шығыңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:26, 2019 ж. қазанның 16 (+06)

== Ударение ==

Бізде ударение жоқ, түзетіп шығыңыз.  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:25, 2019 ж. қазанның 19 (+06)

== Туған жыл ==

Туған жылы деген санатты не істеп жібердіңіз? Түзтіп шығыңыз, санаттары мен интеруики жоқ болып кетті ғой--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:52, 2019 ж. қарашаның 25 (+06)

== Санат ==

Бізде кейбір санаттар автоматты түрде қойылады (үлгіге байланысты). Сондықтан қайталап қоймай н/е дубликат (ұқсас) санат жасап жүрмеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:22, 2019 ж. желтоқсанның 2 (+06)

== Еншілес қоғам ==

'''Еншілес қоғам''' деп өзгертіпсіз, ''Еншілес ұйым'' дегенге қанша сөздер сілтенгенін байқадыңыз ба? Соларды түзетіп шығыңыз енді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:47, 2019 ж. желтоқсанның 13 (+06)

== Тексерілмеген мақалалар ==

[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] бетінде бүгінгі таңда 1681 тексерілмеген мақала бар екен. Тексерілмеген мақаланың басы 2016 жылдан бастап қалыптасқан, яғни 4 жыл уақыт болды деген сөз. Осы санаттағы мақалаларды бәріміз жабылып 2016 жылғы мақаланы түгелге жуық тексеріп шықсақ қалай болады? Ай-айға бөліп алсақ. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 00:07, 2020 ж. қаңтардың 9 (+06)
:Болады. Жақсы идея [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 20:31, 2020 ж. қаңтардың 10 (+06)
::Мен қыркүйекті жасап жатырм [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 21:47, 2020 ж. қаңтардың 10 (+06)

== Санат жайлы ==

Сіздің санатыңызды дұрыстап кетсем жоққа шығарыпсыз, Санаттар айналып жүр ғой сізде. Мысал ретінде: Тараз мақаласына '''қалалар''', '''Қазақстан қалалары''', '''Тараз''', '''облыс орталықтары''', '''Қазақстан облыс орталықтары''' деген сияқты, ал мұның бәрін бір санатқа яғни '''Тараз''' санатына жинаса болады ғой. Аталған қателіктер солай болып тұр. Маған қырсықсаңызда басқа админ үшін артық жұмыс жасатпасаңызшы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:31, 2020 ж. наурыздың 10 (+06)

== Марафон ==

{{Уикипедия:Хабарлама тарату/Түркі марафоны 2020}}
16:57, 2020 ж. маусымның 2 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Тылсым дүние (телесериал) ==

Тылсым дүние (телесериал) санаттар мен үлгі қойып шығыңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:40, 2020 ж. шілденің 13 (+06)

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

{{WAM
|header = [[АИВ/ЖИТС]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Red Ribbon.svg|150px|link=АИВ/ЖИТС]]&lt;/div&gt;
|subheader = Таңдаулы мақалаға жаңа үміткер ұсынылып, соған [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/АИВ/ЖИТС|дауыс беру жүргізіліп жатқанын]] хабарлаймыз!
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = Ұсынушы пікірі: Мақаланы ағылшын уикиінен аударып шықтым, сондай-ақ жаңа мәліметтер мен Қазақстандағы жағдайды қостым. АИВ пен ЖИТСті жеке қарастырмай бір мақалада жазған дұрыс деп шештім, әйтпесе көбі екеуін жеке дерт деп ойлап жатады. Сонымен қатар елімізде АИВ/ЖИТС жайлы ақпараттандыру жеткілікті деңгейде жүргізілмейді, сол себепті тіпті үлкен кісілер де аталған дерт жайлы бейхабар. Ал Уикипедияның басты беті көп қаралатын беттердің бірі (соңғы 20 күнде басты бетті 25 мың адам қараған екен), сондықтан басты бетте тұрса, көбі кіріп, оқып, таныса ма деген үміт бар. Мақала таңдаулы мақала критерийлеріне сай деп санаймын, ақпарат жаңартылып отырады.

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]

Құрметпен, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 11:38, 2020 ж. тамыздың 20 (+06)
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жақсы мақала таңдау ==

[[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер|Жақсы мақала таңдалып жатқанын хабарлаймыз!]]. Ұсынылған 3 үміткер мақаланың біріне өз даусыңызды бере аласыз. 

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


19:16, 2020 ж. тамыздың 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== We sent you an e-mail ==

Hello {{PAGENAME}},

Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled &quot;The Community Insights survey is coming!&quot;. If you have questions, email surveys@wikimedia.org. 

You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]].

[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 00:52, 2020 ж. қыркүйектің 26 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&amp;oldid=20479295 тізімін пайдаланып User:Samuel (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Талқылау ==

[[Уикипедия:Форум/Администраторлар#Таңдаулы мақала/жақсы мақала|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:35, 2020 ж. қазанның 25 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы/Жақсы мақала статусынан айыру жайында ==

[[Уикипедия:Форум/Администраторлар форумы#Таңдаулы мақала/жақсы мақала|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:39, 2020 ж. қазанның 25 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Түрлендіргіш/Converter ==

{{Уикипедия:Хабарлама тарату/Түрлендіргіш/Converter}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Орынсыз жою ==

Саламатсыз. Мөңке, Жошы тағы сол сияқты атауларды неге жойдыңыз, жояр алдында бірнеше мақалаға сілтеніп тұр деген ескерту шығады. Мән бермей жоя беріпсіз (қалпына келтірдім). Егер қате/бұрыс сілтенген беттерді жойғыңыз келсе, алдымен соған сілтенген мақаларды дұрыс атаумен түзетіп шығу керек. ендігі уақытта ескерерсіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:36, 2021 ж. сәуірдің 10 (+06)

== Марафон ==

{{WAM
|header = [[meta:m:Turkic_Marathon_2021|Түркі марафоны 2021]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Wikimedians of Turkic Languages User Group Logo.svg|150px|link=meta:Түркі тілді Уикимедиа конференциясы]]&lt;/div&gt;
|subheader = Түркі марафоны 2021 — 2021 жылдың 1 - 31 шілде  аралығында өтетін контент дамытуға бағытталған халықаралық жоба.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = 
Жоба мақсаты — түркі тілдерінде сөйлейтін елдер және олардың мәдениеті туралы мақалалар жазып, түркі тілдерінде сөйлейтін уикипедияшылар арасындағы ынтымақтастықты нығайту. Әділқазылар алқасының бағалауынан кейін көрсетілген мерзім аралығында ең көп ұпай жинаған қатысушылар марапатталатын болады.

'''Марапаттар'''

* 1 орын: Meloman дүкендер желісінен 75 АҚШ доллары ( ≈ 32 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 2 орын: Meloman дүкендер желісінен 60 АҚШ доллары ( ≈ 25 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 3 орын: Meloman дүкендер желісінен 50 АҚШ доллары ( ≈ 21 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 4 орын: Meloman дүкендер желісінен 40 АҚШ доллары ( ≈ 17 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 5 орын: Meloman дүкендер желісінен 25 АҚШ доллары ( ≈ 10 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.

Қазақша Уикипедияға үлес қосқысы келетін кез келген адам жоба бетіне өтіп қатысушылар тізіміне өз атын қосса болады. Іске сәт!
&lt;center&gt;{{Clickable button 2|Жоба:Түркі_марафоны_2021|Жарысқа қатысу|class=mw-ui-progressive}}&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2885974 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

00:17, 2022 ж. қаңтардың 5 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

{{WAM
|header = [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Goldenwiki 2.png|100px|link=Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым]]&lt;/div&gt;
|subheader = Қарақұрдым мақаласының таңдаулы мақалаға үміткерлігі.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = [[Қара құрдым]] мақаласы таңдаулы мақалаға толық лайық деп санаймын. Мұл мақалыны жазған өзім емес {{@|Alphy Haydar}} мырза жеті жылдан бері қазақша Уикипедияға үлес қосып келеді. Мақала тілі өте жаттық, әрі ғылыми стилде жазылған. Қанша жылдан бері [[Басты бет]]тегі таңдаулы мақала өзгерген жоқ. Енді өзгерттетін кез келді. Сонымен қоса осы уақытқа дейін ғылымға қатысты мақалалар таңдаулы мақала статусын көп алған жоқ. Ғылымға басымдық бере отырып осы мақаланы таңдаулы мақала деңгейіне көтерейік. 

&lt;center&gt;{{Clickable button 2|Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым|Дауыс беру|class=mw-ui-progressive}}&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2970000 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022 ==

{{WAM
|header = [[meta:m:Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022|Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Wikidata 2022 Istanbul social media campaign 02.jpg|right|thumb|300px|Wikidata 2022 Istanbul|link=meta:Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022]]&lt;/div&gt;
|subheader = Конференция 2022 жылдың 21-23 қазаны аралығында Түркияның [[Ыстанбұл]] қаласында өтеді.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = Құрметті достар,

Ыстамбұл Уикидерек конференциясына стипендия алуға өтінімдер ашық екенін хабарлауға қуаныштымын. Егер сіз түркі қауымдастығының өкілі болсаңыз және түркі тілдеріндегі Уикимедиа жобаларына белсенді қатысатын болсаңыз, онда сіз стипендияға өтініш бере аласыз. Өтініштер 2022 жылдың 30 маусымы, UTC 23:59 дейін қабылданады.

Үміткерлер толық стипендияға өтініш бере алады. Толық стипендия Түркі қолданушылары тобының Уикимедиа қауымдастығы (Wikimedians of Turkic Languages User Group) ұйымдастыратын конференция кезінде жеке тұлғаның екіжақты саяхат, ортақ тұрғын үй және тамақтану құнын қамтиды.

* Түркі тіліндегі уикимедиашыларға арналған Wikidata Training туралы қосымша ақпарат алу үшін мына сайтқа кіріңіз: https://w.wiki/53dX
* Стипендия, тіркеу және өтініш формасы туралы көбірек білу үшін мына сайтқа кіріңіз: https://w.wiki/5FFv

Бұған қоса, Түркі қолданушылары тобының Уикимедиа қауымдастығы жобалары мен оқиғалары туралы ақпарат пен жаңалықтар алу үшін біздің пошталық тізімге (https://w.wiki/5FFw) жазылуға шақырамыз.

Барлық жақсылықты тілеймін [[User:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#ff0500&quot;&gt;'''''Mehman'''''&lt;/span&gt;]] [[User Talk:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#0500ff&quot;&gt;'''''97'''''&lt;/span&gt;]] 03:48, 2022 ж. маусымның 11 (+06)


|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3014707 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақалаға дауыс беру ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қымыз]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 15:22, 2022 ж. қазанның 20 (+06)
: {{like|username=Ерден Карсыбеков}}

== Kasymov дегенге байланысты ==
Құрметті қатысушы, мына бетте [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру]] өз дауысыңызды қалдыра аласыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 15:15, 2022 ж. қарашаның 3 (+06)

== Тексерістен өткізу ==

Кеш жарық Сағжан мырза! Тексерістен өтті деген белгіні жай ғана ала салмай, мұқият сүзгіден өткізіп, бірақ алған дұрыс-ау. Үлгілер толық жазылмаған, сілтемелер жоқ немесе онды-солды қоя берген, санаттар жеткіліксіз немесе орынсыз тағы сол сияқты шағын қателер қалып қойып жатыр. Соны ескерерсіз деген үміттемін, онсызда сапасы сын көтермейтін қаз уикипедияға тағыда үлес көбейтпей)  [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:19, 2022 ж. қарашаның 11 (+06)
: Шағын қателерді айтқанда, сенен бастау керек. Мына сөздердің дұрыс нұсқалары келесідей, білмесең: &quot;ескерерсіз&quot;, &quot;оңды-солды&quot;, &quot;онсыз да&quot;, &quot;тағы да&quot;. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 22:48, 2022 ж. қарашаның 11 (+06)

== Жақсы мақалаға дауыс беру ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Рабиндранат Тагор]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 13:06, 2022 ж. қарашаның 22 (+06)

== Аудару ==

Кеш жарық, аудару функциясымен жасалған мақалаларда тыныс белгілері, дереккөздер сөзден алшақ, лағып жүр    '''.'''  (осы сияқты). Сонымен қатар туған/өлгеннен басқа санат жоқ. ''Джек Кирби'' мақаласын түзетіп шығуыңызды өтінемін, өзіңіз авторсыз әрі админсіз. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:32, 2022 ж. қарашаның 23 (+06)
* Сонымен қатар басқа мақалаларда да бірінші айтып кеткен кемшіліктер шығып жатыр, сондықтан өңдеп шығуыңызды өтінемін --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2022 ж. қарашаның 23 (+06)

== Тұлға жайындағы мақала атауы ==

[https://kk.wikipedia.org/wiki/Topic:X7uac9f4bufkyp2k Мында] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


22:43, 2022 ж. қарашаның 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3014707 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Бауыржан Момышұлы ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Бауыржан Момышұлы]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 16:16, 2022 ж. желтоқсанның 3 (+06)
: Sagzhan, сіздің ескертулеріңіз ескеріліп, барлық жасыл сілтемелер айырбастырылды, төрт жаңа дереккөз қосылды. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 20:38, 2023 ж. қаңтардың 13 (+06)

== Жақсы мақалаға дауыс беру ==

Құрметті Sagzhan, [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] деген бетте өз дауысыңызды әлде ойынызды қалдырынзшы --[[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]]([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылауы]]) 15262, 2022 ж. қарашаның 4 (+06) [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 16:50, 2022 ж. желтоқсанның 4 (+06)

== Жедел жоюдан алып тастау ==

Құрметті Sagzhan, Станислав Тиллих мақаласынан жедел жою белгісің алып тастай аласыз ба? Себебі мақала одан бері біаз дамыды [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 19:17, 2022 ж. желтоқсанның 20 (+06)

== 2023 Қазақ Уикимедиа конференциясы ==

{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference|2023 Қазақ Уикимедиа конференциясы]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Central Downtown Astana 2.jpg|right|thumb|300px|2023 Астанадағы конференция|link=meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference]]&lt;/div&gt;
|subheader = 2023 жылғы 3-4 маусым күндері Астанада болады.&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;

|body = Құрметті достар,

Астанада болатын Уикимедиа конференциясына стипендия алуға өтінім қабылданып жатқанын қуана хабарлаймыз. Қазақша сөйлейтін уикимедиашылар қауымдастығының өкілі болсаңыз әрі қазақ тіліндегі Уикимедиа жобаларына үлес қоссаңыз, осы конференцияға қатысу үшін стипендияға өтініш бере аласыз.

Стипендияның екі түрі болмақ: жол мен қонақ үйге кететін шығынды толық қамтитыны және тек жолды қамтитын жартылай стипендия.

* Конференция жайлы толығырақ білу үшін және стипендияға өтініш беру үшін мына парақшаны оқып көріңіз: [[meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference|Қазақ Уикимедиа конференциясы 2023]]
* Конференцияда қандай тақырып қозғалғанын қалайтыныңызды айтқыңыз келса, бұл шарадан не күтетініңізді жеткізгіңіз келсе, мына сауалнаманы толтырыңыз: [https://docs.google.com/forms/d/1QBS6WXkv0dChIHcwhG325Dyu2mu_Hctcev78_f9Yoec/viewform?edit_requested=true сауалнамаға сілтеме]
&lt;/div&gt;
|footer = Ізгі ниетпен, [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]])
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3104995 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Baribar.kz сайты туралы өшірмей ақ қою керек еді ==

Қазақ тіліндегі алғашқы сұрақ жауап туралы сайт қой ол. Орыстарда да ответы майл ру жарнама болмай ақ тұр ғой . [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:09, 2023 ж. наурыздың 4 (+06)

== Цензура Nurtenge ==
Можно спросить, почему участник Nurtenge все время удаляет мои комментарии? На странице Касумова я написал о его ошибке, но его дружок удалил эту запись:

Глупенький Касумов, название Кливленд должно остаться, «Клевалэнд» такого названия не существует. Учи английский. --[[Қатысушы:Аль-Ишак|Аль-Ишак]] ([[Қатысушы талқылауы:Аль-Ишак|талқылау]]) 16:11, 2023 ж. қыркүйектің 22 (+06)

:Білмедім [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 08:41, 2023 ж. қазанның 11 (+06)

== ЖОЮ ==

Неге басқа мақалаға сілтенген мақалаларды жойып жатырсыз? Мысалға Стресс?? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2023 ж. қазанның 12 (+06)

== Конвертерді жою ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Техникалық#Қазақ-латын-төте конвертерің толықтай жою|Мына]] жерде өте маңызды тақырып қозғалып жатыр, қауымдастық мүшесі ретінде ойыңызды қалдырып кетуге шақырамын. Құрметпен, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:06, 2023 ж. қазанның 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3104995 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Бітікші сайлау ==

Жаңа бітікші сайлап жатырмыз, сол себепті [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|мына жерде]] дауыс беруіңізді сұраймыз.
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3222019 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қазақ Уикимедиа конференциясы 2024 ==

Биылғы кезекті Қазақ Уикимедия конференциясы Қазақ Уикипедиясының туған күніне орай ұйымдастырылмықшы, нақты уақыты мен орны алда белгілі болады, әзірге қауымдастық пікірін білу мақсатында, [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdO1bp-Qvl5XEcv_qkVUNBF6pQrxtTHZ9nkUYT1M2f-f6IkzQ/viewform?usp=sf_link мына бір сауалнаманы] толтыруыңызды сұраймыз. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:46, 2024 ж. қаңтардың 30 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3222019 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау‎ ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 18:26, 2024 ж. ақпанның 13 (+06)

== Титаник ==

Кеш жарық, Титаникке қатысты мақалаларды бастап жатыр екенсіз. Алайда дереккөздерде қателер шығып жатыр, аралары ашық (''түзетілді''). Мазмұнын қарамадым, бірақ та орыс тілінен тікелей дубликат жасалғандықтан қателер бар сияқты: Карпатия мақаласында, суреттің тақырыбы '''«Карпатия» ұшырылғанға дейін''' деп жазылып тұр. Мағынасын түсіне алмадым, сол сияқты өзіңіз бастаған мақалалардың мазмұнын бір тексеріп шықсаңыз дұрыс болар еді. Кезінде солай жазған сияқтымын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:10, 2024 ж. ақпанның 16 (+06)

== Аудару ==

Кеш жарық, админ болғандықтан, қателіктер мейліңше аз болу керек. Грант Гастин мақаласын орыс тілінен аударған екенсіз: актер, әнші деген үлгіні қойып әрі соны толтыру керек еді. Сонда астындағы санаттың бәрі автоматты түрде толар еді, әрі дубликат болмас еді. Сонымен қатар дереккөздер мәтіннен кейін арақашықтық неге сақталып тұр? Үтір, нүкте сияқты сөздің соңында бірге тұрушы еді (байқағаным көп жерде сондай қателіктер). Жазсам, әйтеуір игнор жасайсыз, ең болмағанда админдер арасында ауызбіршілік болған дұрыс еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:20, 2024 ж. наурыздың 18 (+06)

:Менен басқа аңдитын адамыңыз жоқ па? Оданда жаңадан келген  қатысушыларға ақыл үйретіңіз, мақалаларын жоя бергенше. Өз мақалаларымды өзім жөндеп аламын [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 12:06, 2024 ж. наурыздың 18 (+06)
::Жалғыз сізді аңдып отырған жоқпын, егер байқасаңыз қателік жіберіп жатқан қатысушылардың бәрін жазып жатырмын. Жарайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:00, 2024 ж. наурыздың 19 (+06)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Сілтеме қою ==

Кеш жарық! Мақалаларда тақырыпқа қатысты сөздерге сілтеме қойып кету керек. Ешқандай сөздерге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:42, 2025 ж. сәуірдің 1 (+05)

== Ахмед ибн Рүсте ==

Кеш жарық! Жылжыта бергеннен, ескі атауға қызыл сілтеме қалып қойды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:47, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:18, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жылжыту ==

Кеш жарық! ''Барақ хан (Алтын Орда)'' деген атауға бірнеше мақала сілтеніп тұр. Соларды түзетіп шығу керек, қызыл сілтеме болып қалыпты. Жалпы ескі атауларды жояр алдында тексеріп шығу керек [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:33, 2025 ж. маусымның 14 (+05)

:Жөндейтін кезде жөндеймін. Оған терлемей ақ қойыңыз [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 08:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
::Жақсы. Нұрлан мырза сол үшін ескерту айтатын, ойланбай жылжыта бергеннен қызыл сілтемелер көбейіп кетеді деп. Бот арқылы автоуики бағдарламасымен жасаса ыңғайлы болады. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:49, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
:::Жақсы. Жасап қойдым [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 17:32, 2025 ж. маусымның 15 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:22, 2025 ж. қарашаның 3 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:33, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;</text>
      <sha1>s5nmn6cq0q4qfxuft51tel7mssd3bbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Килиан Мбаппе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>604309</id>
    <revision>
      <id>3628938</id>
      <parentid>3628360</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары|Реал Мадрид ФК ойыншылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10924" sha1="590z887jrzc5hgdlivd2p4wojl73vbu" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Килиан Мбаппе
|толық аты = Килиан Мбаппе Лоттен&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.asmonaco.com/en/article/kylian-mbappe-precocious-talent-70704.html|title=Kylian Mbappé, precocious talent|author=Simon Rémoussin|publisher=AS Monaco FC|lang=en|date=2016-10-24|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161028190047/http://www.asmonaco.com/en/article/kylian-mbappe-precocious-talent-70704.html|archivedate=2016-10-28 |access-date=2018-09-23}}&lt;/ref&gt;
|лақап аты = ''Донателло'' ({{lang-fr|Donatello}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thesun.co.uk/world-cup-2018/6748750/kylian-mbappe-neymar-dani-alves-teenage-mutant-ninja-turtles-donatello/ |title=Kylian Mbappe’s mum ‘fears Neymar and Dani Alves are teasing her son over Teenage Mutant Ninja Turtles’ Donatello comparison |author=Toby Gannon |lang=en |date=2018-07-11|publisher=The Sun}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rmcsport.bfmtv.com/football/psg-pourquoi-mbappe-est-surnomme-donatello-dans-le-vestiaire-1258783.html |title=PSG: pourquoi Mbappé est surnommé &quot;Donatello&quot; dans le vestiaire |author=Alexandre Jaquin|date=2017-09-18|publisher=RMC Sport}}&lt;/ref&gt;
|сурет = Kylian Mbappe France v Senegal 16 June 2026-391 (cropped).jpg
|сурет ені = 200px
|атауы = [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасы]]ндағы Мбаппе, 2026 жыл
|туған күні = 20.12.1998
|туған жері = [[Бонди]], [[Франция]]
|азаматтығы = {{байрақ|Франция}}
|бойы = 178 см
|салмағы = 73 кг
|позиция = [[шабуылшы]]
|қазіргі клуб = {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]
|номері = 10
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|2010—2013|{{ту|Франция}} Бонди|
|2011—2013|{{ту|Франция}} Клерфонтен|
|2013—2015|{{ту|Франция}} Монако|}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2015—2016|{{ту|Франция}} Монако-II|12 (4)
|2015—2018|{{ту|Франция}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|41 (16)
|2017—2018|{{аренда}} {{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]|27 (13)
|2018—2024|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]|178 (162)
|2024—|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|34 (31)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2014—2015|{{ту|Франция}} Франция U17|2 (0)
|2016|{{ту|Франция}} Франция U19|11 (7)
|2017—|{{футбол|Франция}}|90 (50)}}
|медальдары = {{турнир|[[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|Ресей 2018]]}}
{{медаль|Күміс|[[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]}}
{{турнир|[[УЕФА Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасы]]}}
{{медаль|Алтын|[[УЕФА Ұлттар Лигасы 2020/21|Италия 2021]]}}
}}
'''Килиан Мбаппе Лоттен''' ({{lang-fr|Kylian Mbappé Lottin}}; [[20 желтоқсан]] [[1998 жыл|1998]], [[Бонди]]) — француз футболшысы, «[[Реал Мадрид]]&lt;nowiki/&gt;» клубы мен [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасы]]ның шабуылшысы.

[[Футболдан Франция чемпионаты 2016/17|2016/17 жылғы маусымда Франция чемпионатының]] үздік жас футболшысы атанды. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионы]] және үздік жас футболшы, Францияның жыл футболшысы.

== Клубтық мансабы == 
Кәсіпқой карьерасын 17 жасында «[[Монако (футбол клубы)|Монако]]» клубында бастады. Тұңғыш рет 2015 жылы 2 желтоқсанда Франция чемпионатындa «Кан» командасына қарсы 88-минутта [[Фабиу Коэнтрау|Фабиу Коэнтраудың]] орнына алаңға шықты. Сегіз күннен соң еурокубоктердегі дебют ойынын өткізіп, [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасының]] алтыншы турында «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхем]]ге» қарсы ойында алаңға шықты. Бұл кездесуде нәтижелі пасымен көзге түсті.

[[Сурет:2019-07-17_SG_Dynamo_Dresden_vs._Paris_Saint-Germain_by_Sandro_Halank–616.jpg|left|thumb|upright|Килиан Мбаппе [[Пари Сен-Жермен]] сапында]]

2016–2017 жылғы маусымда «Монако» [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2016/17|чемпиондар Лигасының]] жартылай финалына дейін жетті. Команданың осы жетістігіне көп үлес қосқан Мбаппе Еуропаға танылып үлгерді де, кәрі құрлықтың бірнеше алпауыт клубтары оны өз қатарына қосып алғысы келетінін мәлімдеді. 

Келесі маусымда Мбаппе «[[Пари Сен-Жермен]]» клубына жалға берілді. Енді ол [[Неймар]]мен бірге тізе қосып ойнады. Бірақ еурокубоктерде команда 1/8 финалдан аса алмады. Мбаппе Франция чемпионатында 27 матчта алаңға шығып, 13 гол соқты. Маусым біткен соң париждік клуб оны түпкілікті сатып алды. 

=== Реал Мадрид ===
2024 жылғы 3 маусымда [[Реал Мадрид]] клубымен 5 жылдық контрактқа отырды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite web |date=2024-06-03 |title=Official Announcement: Mbappé |url=https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/comunicado-oficial-mbappe-03-06-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603180425/https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/comunicado-oficial-mbappe-03-06-2024 |archive-date=2024-06-03 |access-date=2024-06-03 |publisher=[[Реал Мадрид]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-06-03 |title=Mbappé signs for Real Madrid |url=https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/mbappe-nuevo-jugador-del-real-madrid-03-06-2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603194608/https://www.realmadrid.com/en-US/news/football/first-team/latest-news/mbappe-nuevo-jugador-del-real-madrid-03-06-2024 |archive-date=2024-06-03 |access-date=2024-06-03 |website= |publisher=Real Madrid CF |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Мбаппе әлеуметтік желілерінде өзінің бақытымен бөлісті: «Бұл орындалған арман. Мен соңдай бақыттымын және өзімнің арман клубыма өткеніммен мақтанамын... Қазір қандай қобалжып тұрғанымды ешкім түсіне алмайды!».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 June 2024 |title=Kylian Mbappe says Real Madrid move 'a dream come true' |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c199z0819vno |access-date=3 June 2024 |publisher=BBC Sport |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Ұлттық құрама ==
[[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]]да тұңғыш рет 2017 жылы алаңға шықты. [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем біріншілігі]]нің екінші турында [[Перу Ұлттық футбол құрамасы|Перу]]дің қақпасына гол соғып, есеп ашты. 1/8 финалда Аргентинаның қапасына екі гол соқты (4:3). Финалда Хорватияның қақпасына да бір гол енгізді. 

Мбаппе турнирдің ең үздік жас ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;https://www.championat.com/football/news-3490333-modrich-priznan-luchshim-igrokom-chm-2018-mbappe--luchshij-molodoj-igrok.html&lt;/ref&gt; Мбаппе [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі|2026 жылғы әлем біріншілігі]]не де қатысты.

== Жетістіктері ==
=== Командалық ===
{{ту|Франция}} '''[[Монако (футбол клубы)|Монако]]'''
* Франция чемпионы: 2016/17

{{ту|Франция}} '''[[Пари Сен-Жермен]]'''
* Франция чемпионы: 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24
* Француз Лигасының кубогы: 2017/18, 2019/20
* Франция кубогы: 2017/18, 2019/20, 2020/21, 2023/24
*Франция суперкубогы: 2019, 2020, 2023

{{ту|Испания}} '''[[Реал Мадрид]]'''
* УЕФА Суперкубогы: 2024
* Құрлықаралық кубок: 2024

=== Жеке ===

* Франция чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2016/17
* Golden Boy жүлдесінің иегері: 2017
* Франция чемпионатының үздік мергені (2): 2018/19, 2019/20
* Франциядағы жыл футболшысы (2): 2018, 2019
* Әлем чемпионатының үздік жас ойыншысы: 2018
* «Копа» олжасының иегері: 2018
* 1 (3) лигадағы ай ойыншысы: сәуір 2017, наурыз 2018 , тамыз 2018
* Алтын бутсы иегері:24/25

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/342229 Профилі] — transfermarkt.com{{ref-en}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Реал Мадрид ФК құрамы}}
{{DEFAULTSORT:Мбаппе, Килиан}}
[[Санат:Франция футболшылары]]
[[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]]
[[Санат:Монако ФК ойыншылары]]
[[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]]
[[Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>590z887jrzc5hgdlivd2p4wojl73vbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>609030</id>
    <revision>
      <id>3628933</id>
      <parentid>3628581</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140088" sha1="6xo53mt0kauspt2gstqm73suh4zzeps" xml:space="preserve">{{Футбол құрамаларының жарысы
  | өткізу орыны      = {{USA}}&lt;br /&gt;{{CAN}}&lt;br /&gt;{{MEX}}
  | қалалар           = 16
  | стадиондар        = 16
  | іріктеу мерзімі   = 
  | финал мерзімі     = 11 маусым – 19 шілде 2026
  | атауы             = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі
  | tourney_name      = FIFA World Cup 2026&lt;br&gt;Coupe du monde de football 2026&lt;br&gt;Copa Mundial de la FIFA 2026
  | логотипі          = 2026 FIFA World Cup.png
  | қатысушылар саны  = 48
  | финалдағы қатысушылар = 
  | чемпион    = 
  | рет        = 
  | 2 орын     = 
  | 3 орын     = 
  | 4 орын     = 
  | финал өтетін орыны      = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  | ойналған мачтар саны    = 98
  | іріктеудегі ойындар     = 899
  | голдар саны             = 285
  | іріктеудегі голдар саны = 2527
  | келушілер_саны          = 6393887
  | бомбардир               = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]&lt;br&gt;{{ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]]
  | бголдар                 = 8
  | бомбардирлерді іріктеу  = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанн]]
  | іголдар                 = 16
  | үздік ойыншы     = 
  | үздік қақпашы    = 
  | үздік жас ойыншы = 
  |алд           = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]
  |кел           = 2030
}}
'''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді.

2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та).

Чемпионаттың қазіргі бомбардирлері — әрбірі 8 гол салған аргентиналық [[Лионель Месси]] мен франциялық [[Килиан Мбаппе]].

== Өтетін жерді таңдау ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Елдер
!Бірінші тур
|-
| align=&quot;left&quot; |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}}
|-
| align=&quot;left&quot; |{{MAR}}
|65
|}

=== Өтінішін қайтарып алған елдер ===
* {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды.
* {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады.
* {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады..
* {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады.

== Чемпионаттың ерекшеліктері ==
*Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді
*Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады.
*[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары).
*Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады

== Іріктеу турнирі ==

=== Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Континент (конфедерация)
!Бөлінетін 
орын
!Мүшелер 
саны
|-
|Азия (АФК)
|'''8'''
|46
|-
|Африка (КАФ)
|'''9'''
|54
|-
|Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ)
|'''6'''
|35
|-
|Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ)
|'''6'''
|10
|-
|Океания (ОФК)
|'''1'''
|11
|-
|Еуропа (УЕФА)
|'''16'''
|55
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|-
!Бары
!48
!208+3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!Ұлттық құрама
!Біліктілік әдісі
!Біліктілік берілген күні
!Қатысуы
!Қатарынан
!Соңғы рет қатысқан
!Ең жақсы нәтиже
|-
|АҚШ
| rowspan=&quot;3&quot; |Ұйымдастырушы
| rowspan=&quot;3&quot; |13 маусым 2018 жылы
|12
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;3&quot; |2022
|3-ші орын (1930)
|-
|Канада
|3
|Топтық кезең (1986, 2022)
|-
|Мексика
|18
|9
|1/4 финалы (1970, 1986)
|}

== Қатысушылары==
=== Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу
|-
! width=&quot;90&quot; |Континент (конфедерация)
! width=&quot;80&quot; |Жалпы орын
! width=&quot;80&quot; |ФИФА мүшелерінің жалпы саны
! width=&quot;80&quot; |Бос орындар
! width=&quot;80&quot; |Барлық тіркелген командалар
! width=&quot;80&quot; |Финалға өтті
! width=&quot;80&quot; |Шығу мүмкіндігі барлар
! width=&quot;80&quot; |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты
! width=&quot;80&quot; |Ұтылды немесе шығарылды
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің басталуы
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің аяқталуы
|-
|Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]])
|'''8'''
|47
|8
|0
|0
|0
|0
|0
|қазан 2023
|қараша 2025
|-
|Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]])
|'''9'''
|54
|9
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]])
|'''6'''
|35
|3
|0
|3
|0
|0
|0
|
|
|-
|Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]])
|'''6'''
|10
|6
|0
|0
|0
|0
|0
|23 наурыз 2023
|
|-
|Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]])
|'''1'''
|11
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Еуропа ([[УЕФА]])
|'''16'''
|55
|16
|0
|0
|0
|0
|0
|наурыз 2025
|наурыз 2026
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
!Барлығы
!48
!209+3
!45
!0
!3
!0
!0
!0
!
!
|}
[[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;

== Қала мен стадиондары ==

: 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та):                                                                                                                                                                                  

: A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]])
: A {{double-dagger}} — жабық стадион
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]&lt;br&gt;([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]&lt;br&gt;([[Даллас]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}}
|[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]]
|[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}}
|[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]]
|[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}}
|-
|Сыйымдылығы: '''87 523'''
|Сыйымдылығы: '''82 500'''
|Сыйымдылығы: '''80 000'''
|Сыйымдылығы: '''76 416'''
|Сыйымдылығы: '''72 220'''
|-
|[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]]
|[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]]
|[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]]
|[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]]
|[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places=
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}}
}}
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]&lt;br&gt;([[Лос Анжелес]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}}
|[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''83 000'''
|Сыйымдылығы: '''70 240'''
|-
|[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]]
|[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]]
|[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''69 796'''
|Сыйымдылығы: '''72 000'''
|-
|[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]]
|[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]&lt;br&gt;([[Область залива Сан-Франциско]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]&lt;br&gt;([[Бостон]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]]
|[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''75 000'''
|Сыйымдылығы: '''65 878'''
|-
|[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]]
|[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]&lt;br&gt;([[Майами]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]&lt;ref name=&quot;vancouver_candidatecity&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
!{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]&lt;br&gt;([[Монтеррей]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]&lt;br&gt;([[Гвадалахара]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot;&gt;{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]]
|[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}}
|[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]]
|[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]]
|[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''67 518'''
|Сыйымдылығы: '''54 500'''
|Сыйымдылығы: '''53 500'''
|Сыйымдылығы: '''49 850'''
|Сыйымдылығы: '''45 500'''
|-
|[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]]
|[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]]
|[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]]
|[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]]
|[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]]
|}

== Топтар ==
=== Топтар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#DEF; border-width:0;&quot;
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | A тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | B тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | C тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | D тобы
|-
| {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}}
|-
| {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}}
|-
| {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}}
|-
| {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | E тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | F тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | G тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | H тобы
|-
| {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}}
|-
| {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}}
|-
| {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}}
|-
| {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | I тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | J тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | K тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | L тобы
|-
| {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}}
|-
| {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}}
|-
| {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}}
|-
| {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}}
|-
|}

== Топтық турнир ==
{{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті&lt;br&gt;{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}}
=== A тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|67}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Чехия}}
| голдар1                   = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[О Хён Гю]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 44 895
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Михал Садилек]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 442
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Луис Ромо]] {{гол|50}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 45 522
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Мексика}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}&lt;br&gt;[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}&lt;br&gt;[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|ОАР}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}

=== B тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Йово Лукич]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 002
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Катар}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 67 966
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}&lt;br&gt;[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}&lt;br&gt;[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]])
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 026
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 6:0
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}&lt;br&gt;[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}&lt;br&gt;[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}&lt;br&gt;[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}&lt;br&gt;[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}}
| голдар2                   = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}

=== C тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}}
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гаити}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Шотландия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}&lt;br&gt;[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Бразилия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}&lt;br&gt;[[Матеус Кунья]] {{гол|60}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Марокко}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}&lt;br&gt;[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}&lt;br&gt;[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}&lt;br&gt;[[Джасим Ясин]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}

=== D тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}&lt;br&gt;[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Түркия}}
| голдар1                   = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}&lt;br&gt;[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|АҚШ}}
| голдар1                   = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}&lt;br&gt;[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}&lt;br&gt;[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}

=== E тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 7:1
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}&lt;br&gt;[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}&lt;br&gt;[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}&lt;br&gt;[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}&lt;br&gt;[[Дениз Ундав]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 021
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|90}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 274
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}}
| голдар2                   = [[Франк Кессье]] {{гол|30}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 598
| төреші                    = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кюрасао}}
| есеп                      = 0:2
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Германия}}
| голдар1                   = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Гонсало Плата]] {{гол|77}}
| голдар2                   = [[Лерой Сане]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}

=== F тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Даити Камада]] {{гол|88}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 285
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швеция}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Тунис}}
| голдар1                   = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}&lt;br&gt;[[Александер Исак]] {{гол|30}}&lt;br&gt;[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Омар Рекик]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 50 987
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}&lt;br&gt;[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 0:4
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Даити Камада]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}&lt;br&gt;[[Дзюня Ито]] {{гол|69}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жапония}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|62}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 137
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Нидерланд}}
| голдар1                   = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}}
| голдар2                   = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}&lt;br&gt;[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}}
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 391
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]]
}}

=== G тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 775
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иран}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жаңа Зеландия}}
| голдар1                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}&lt;br&gt;[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 108
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 317&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Финн Серман]] {{гол|15}}
| голдар2                   = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}&lt;br&gt;[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мысыр}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}}
| голдар2                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:5
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}&lt;br&gt;[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}&lt;br&gt;[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}&lt;br&gt;[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}

=== H тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 640
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Уругвай}}
| голдар1                   = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}}
| голдар2                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 62 764
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 4:0
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}&lt;br&gt;[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}&lt;br&gt;[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}}
| голдар2                   = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Элиу Варела]] {{гол|61}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 003
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кабо-Верде}}
| есеп                      = 65-матч
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 66-матч
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}

=== I тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|82}}
| голдар2                   = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 545
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Ирак}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}&lt;br&gt;[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}&lt;br&gt;[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 106
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}&lt;br&gt;[[Усман Дембеле]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}&lt;br&gt;[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}}
| голдар2                   = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = [[Тело Осгор]] {{гол|21}}
| голдар2                   = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}&lt;br&gt;[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сенегал}}
| есеп                      = 5:0
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}&lt;br&gt;[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}&lt;br&gt;[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}

=== J тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустрия}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Иордания}}
| голдар1                   = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}&lt;br&gt;[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Али Олуан]] {{гол|50}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 527
| төреші                    = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}}
| голдар2                   = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}&lt;br&gt;[[Амин Гуири]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 371
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Алжир}}
| есеп                      = 3:3
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}&lt;br&gt;[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}}
| голдар2                   = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}&lt;br&gt;[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}&lt;br&gt;[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}}
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Аргентина}}
| голдар1                   = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}}
| голдар2                   = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}&lt;br&gt;[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}&lt;br&gt;[[Лионель Месси]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}

=== K тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Өзбекстан}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}}
| голдар2                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}&lt;br&gt;[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}&lt;br&gt;[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 5:0
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}&lt;br&gt;[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}&lt;br&gt;[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 45 358
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Португалия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}&lt;br&gt;[[Фистон Майеле]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}

=== L тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}&lt;br&gt;[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}}
| голдар2                   = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}&lt;br&gt;[[Петар Муса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 389
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гана}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Панама}}
| голдар1                   = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 42 942
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 983
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Анте Будимир]] {{гол|54}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 0:2
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}&lt;br&gt;[[Харри Кейн]] {{гол|67}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Хорватия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}&lt;br&gt;[[Никола Влашич]] {{гол|83}}
| голдар2                   = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]]
}}

=== 3-орын алғандар рейтингі ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}}
{{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}}
{{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}}
{{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

== Плей-офф ==
{{Турнир32
|29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)'''
|30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0
|28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1'''
|29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)'''
|2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1
|2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0
|1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0
|1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2
|29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1
|30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2'''
|30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0
|1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1
|3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2
|3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)'''
|2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0
|3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0

|4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1'''
|4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3'''
|6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1'''
|6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4'''
|5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2'''
|5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3'''
|7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2
|7 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Колумбия}}|0 (3)

|9 шілде – [[Фоксборо]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''2'''|{{футбол|Марокко}}|0
|10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''2'''|{{футбол|Бельгия}}|1
|11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}||{{футбол|Англия}}|
|11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Швейцария}}|

|14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Испания}}|
|15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы|

|19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы|


|18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны|
}}

=== 32 команда кезеңі ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 69 237
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Каземиро]] {{гол|56}}&lt;br&gt;[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}}
| голдар2                   = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 945
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 3:4
| ком1                      = {{ublist
 |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}}
 |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}}
 |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}}
 |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}}
 |[[Надим Амири]] {{пенгол}}
 |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}}
 |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}}
 |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}}
 |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}}
 |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}}
 |[[Хосе Канале]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}}
| голдар2                   = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 2:3
| ком1                      = {{ublist
 |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}}
 |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}}
 |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}}
 |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}}
 |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}}
 |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}}
 |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}}
 |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}}
 |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|74}}
| голдар2                   = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}&lt;br&gt;[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 665
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|53}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|31}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}}
| голдар2                   = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}&lt;br&gt;[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}&lt;br&gt;[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}&lt;br&gt;[[Малик Тилльман]] {{гол|82}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}&lt;br&gt;[[Педро Порро]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}&lt;br&gt;[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}}
| голдар2                   = [[Иван Перишич]] {{гол|53}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Дан Ндойе]] {{гол|46}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 244
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 2:4
| ком1                      = {{ublist
 |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}}
 |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}}
 |[[Авер Мабил]] {{пенгол}}
 |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}}
 |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}}
 |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}}
 |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}&lt;br&gt;[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}&lt;br&gt;[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}


=== 16 команда кезеңі ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}&lt;br&gt;[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:3
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}&lt;br&gt;[[Харри Кейн]] {{гол|60}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}}
| голдар2                   = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}&lt;br&gt;[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}&lt;br&gt;[[Лионель Месси]] {{гол|83}}&lt;br&gt;[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}}
| голдар2                   = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}&lt;br&gt;[[Мостафа Зико]] {{гол|67}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 0:0 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 4:3
| ком1                      = {{ublist
 |[[Гранит Джака]] {{пенгол}}
 |[[Зеки Амдуни]] {{пенгол}}
 |[[Мануэль Аканджи]] {{пенмүлт}}
 |[[Седрик Иттен]] {{пенгол}}
 |[[Рубен Варгас]] {{пенгол}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Хуан Кинтеро]] {{пенгол}}
 |[[Давинсон Санчес]] {{пенмүлт}}
 |[[Хаминтон Кампас]] {{пенгол}}
 |[[Хуан Камило Эрнандес]] {{пенмүлт}}
 |[[Луис Фернандо Диас]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}

=== Ширек финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|60}}&lt;br&gt;[[Усман Дембеле]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 811
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Тельо Факундо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Фабиан Руис]] {{гол|30}}&lt;br&gt;[[Микель Мерино]] {{гол|88}}
| голдар2                   = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|41}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 99-матч
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 100-матч
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}

=== Жартылай финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 101-матч
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 99-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 102-матч
| команда2                  = 100-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== 3-орын үшін матч ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 101-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 103-матч
| команда2                  = 102-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== Финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 101-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 104-матч
| команда2                  = 102-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

== Статистика ==
=== Гол салғандар ===
Чемпионаттың 98 матчында 285 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,91 гол (2026 жылғы 11 шілде ақпаратынша; 02:04 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген.

;8 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]'''
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]'''
{{div col end}}

;7 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]'''
{{div col end}}

;6 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]'''
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]'''
{{div col end}}

;4 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]'''
*{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]]
*{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]'''
*{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]]
{{div col end}}

;3 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} [[Ромелу Лукаку]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} [[Шарль де Кетеларе]]
*{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]]
*{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]]
*{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]]
*{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]]
*{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]]
*{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]]
*{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Исмаэль Сайбари]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]]
*{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]]
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]'''
{{div col end}}

;2 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]]
*{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]]
*{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} [[Юри Тилеманс]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} [[Леандро Троссард]]
*{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]]
*{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]]
*{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]]
*{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]]
*{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Мерино]]'''
*{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]]
*{{футбол-ту|Колумбия}} [[Даниэль Муньос Мехия]]
*{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]]
*{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Аззедин Унаи]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Суфьян Рахими]]
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]]
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]]
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]'''
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]'''
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]'''
*{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]]
*{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]]
*{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]]
{{div col end}}

;1 автогол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы)
*{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы)
*{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы)
*{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы)
*{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы)
*{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы)
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Яссин Буну]] (Гаитиге қарсы)
*{{футбол-ту|Парагвай}} [[Дамьян Бобадилья]] (АҚШ-қа қарсы)
*{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы)
*{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы)
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы)
{{div col end}}

;2 автогол
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы)

=== Тәртіп ===
Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}&lt;/ref&gt;
*Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін);
*және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;

{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
|+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар
|-
! Ойыншы
! class=unsortable |Бұзақылығы
! Қуылды
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)&lt;br&gt;[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)&lt;br&gt;[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]]
| {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]]
| {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым)
| [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]]
| {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)
| [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]]
| {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)
| [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]]
| {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым)
| [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]]
| {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]]
| {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]]
| {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде)
|-
| {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]]
| {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]]
| {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде)
| ''Дисквалификация берілмей кетті''
|-
| {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]]
| {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде)
| [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде)
|}

== Марапаттары ==
=== Сыйлық ақша ===
2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады.

{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Орны
! rowspan=&quot;2&quot; | Команда саны
! colspan=&quot;2&quot; | Сыйлығы (миллиондарда)
|-
! Әр командаға
! Жалпы
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Чемпиондар
| 1
| $50
| $50
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 2-орын
| 1
| $33
| $33
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 3-орын
| 1
| $29
| $29
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 4-орын
| 1
| $27
| $27
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 5–8-орындар (ширек финал)
| 4
| $19
| $76
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 9–16-орындар (16 команда кезеңі)
| 8
| $15
| $120
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 17–32-орындар (32 команда кезеңі)
| 16
| $11
| $176
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 33–48-орындар (топтық кезең)
| 16
| $10
| $160
|-
! Жалпы
! 48
! colspan=&quot;2&quot; |$671
|}

=== Жеке ойыншы және құрама марапаттары ===
{{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}}
Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше:
*«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға.
*«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге
*«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде).
*Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне.
*«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға

== Көрсетілімі ==
2026 жылғы әлем біріншілігінің Қазақстандағы ресми хабар таратушысы — [[QazSport]] телеарнасы.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Футболдан әлем чемпионаттары}}
[[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
[[Санат:2026 жылғы футбол]]</text>
      <sha1>6xo53mt0kauspt2gstqm73suh4zzeps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628935</id>
      <parentid>3628933</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қала мен стадиондары */</comment>
      <origin>3628935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140094" sha1="czn1b6pbaxu26c38coh1gxridb7cj2o" xml:space="preserve">{{Футбол құрамаларының жарысы
  | өткізу орыны      = {{USA}}&lt;br /&gt;{{CAN}}&lt;br /&gt;{{MEX}}
  | қалалар           = 16
  | стадиондар        = 16
  | іріктеу мерзімі   = 
  | финал мерзімі     = 11 маусым – 19 шілде 2026
  | атауы             = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі
  | tourney_name      = FIFA World Cup 2026&lt;br&gt;Coupe du monde de football 2026&lt;br&gt;Copa Mundial de la FIFA 2026
  | логотипі          = 2026 FIFA World Cup.png
  | қатысушылар саны  = 48
  | финалдағы қатысушылар = 
  | чемпион    = 
  | рет        = 
  | 2 орын     = 
  | 3 орын     = 
  | 4 орын     = 
  | финал өтетін орыны      = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
  | ойналған мачтар саны    = 98
  | іріктеудегі ойындар     = 899
  | голдар саны             = 285
  | іріктеудегі голдар саны = 2527
  | келушілер_саны          = 6393887
  | бомбардир               = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]&lt;br&gt;{{ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]]
  | бголдар                 = 8
  | бомбардирлерді іріктеу  = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанн]]
  | іголдар                 = 16
  | үздік ойыншы     = 
  | үздік қақпашы    = 
  | үздік жас ойыншы = 
  |алд           = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]]
  |кел           = 2030
}}
'''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді.

2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та).

Чемпионаттың қазіргі бомбардирлері — әрбірі 8 гол салған аргентиналық [[Лионель Месси]] мен франциялық [[Килиан Мбаппе]].

== Өтетін жерді таңдау ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Елдер
!Бірінші тур
|-
| align=&quot;left&quot; |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}}
|-
| align=&quot;left&quot; |{{MAR}}
|65
|}

=== Өтінішін қайтарып алған елдер ===
* {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды.
* {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады.
* {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады..
* {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады.

== Чемпионаттың ерекшеліктері ==
*Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді
*Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады.
*[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары).
*Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады

== Іріктеу турнирі ==

=== Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Континент (конфедерация)
!Бөлінетін 
орын
!Мүшелер 
саны
|-
|Азия (АФК)
|'''8'''
|46
|-
|Африка (КАФ)
|'''9'''
|54
|-
|Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ)
|'''6'''
|35
|-
|Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ)
|'''6'''
|10
|-
|Океания (ОФК)
|'''1'''
|11
|-
|Еуропа (УЕФА)
|'''16'''
|55
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|-
!Бары
!48
!208+3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible&quot;
!Ұлттық құрама
!Біліктілік әдісі
!Біліктілік берілген күні
!Қатысуы
!Қатарынан
!Соңғы рет қатысқан
!Ең жақсы нәтиже
|-
|АҚШ
| rowspan=&quot;3&quot; |Ұйымдастырушы
| rowspan=&quot;3&quot; |13 маусым 2018 жылы
|12
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;3&quot; |2022
|3-ші орын (1930)
|-
|Канада
|3
|Топтық кезең (1986, 2022)
|-
|Мексика
|18
|9
|1/4 финалы (1970, 1986)
|}

== Қатысушылары==
=== Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу
|-
! width=&quot;90&quot; |Континент (конфедерация)
! width=&quot;80&quot; |Жалпы орын
! width=&quot;80&quot; |ФИФА мүшелерінің жалпы саны
! width=&quot;80&quot; |Бос орындар
! width=&quot;80&quot; |Барлық тіркелген командалар
! width=&quot;80&quot; |Финалға өтті
! width=&quot;80&quot; |Шығу мүмкіндігі барлар
! width=&quot;80&quot; |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты
! width=&quot;80&quot; |Ұтылды немесе шығарылды
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің басталуы
! width=&quot;115&quot; |Іріктеу турнирінің аяқталуы
|-
|Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]])
|'''8'''
|47
|8
|0
|0
|0
|0
|0
|қазан 2023
|қараша 2025
|-
|Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]])
|'''9'''
|54
|9
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]])
|'''6'''
|35
|3
|0
|3
|0
|0
|0
|
|
|-
|Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]])
|'''6'''
|10
|6
|0
|0
|0
|0
|0
|23 наурыз 2023
|
|-
|Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]])
|'''1'''
|11
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
|Еуропа ([[УЕФА]])
|'''16'''
|55
|16
|0
|0
|0
|0
|0
|наурыз 2025
|наурыз 2026
|-
|Плей-офф
|'''2'''
|0
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|
|
|-
!Барлығы
!48
!209+3
!45
!0
!3
!0
!0
!0
!
!
|}
[[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;

== Қала мен стадиондары ==

: 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та):                                                                                                                                                                                  

: A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]])
: A {{double-dagger}} — жабық стадион
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]&lt;br&gt;([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]&lt;br&gt;([[Даллас]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}}
|[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]]
|[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}}
|[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]]
|[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}}
|-
|Сыйымдылығы: '''87 523'''
|Сыйымдылығы: '''82 500'''
|Сыйымдылығы: '''80 000'''
|Сыйымдылығы: '''76 416'''
|Сыйымдылығы: '''72 220'''
|-
|[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]]
|[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]]
|[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]]
|[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]]
|[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places=
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}}
{{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}}
}}
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]&lt;br&gt;([[Лос Анжелес]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}}
|[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''83 000'''
|Сыйымдылығы: '''70 240'''
|-
|[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]]
|[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]]
|[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''69 796'''
|Сыйымдылығы: '''72 000'''
|-
|[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]]
|[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]&lt;br&gt;(Сан-Франциско шығанағындағы облыс)&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]&lt;br&gt;([[Бостон]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
|-
|[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]]
|[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''75 000'''
|Сыйымдылығы: '''65 878'''
|-
|[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]]
|[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]]
|-
!{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]&lt;br&gt;([[Майами]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]&lt;ref name=&quot;vancouver_candidatecity&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
!{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]&lt;br&gt;([[Монтеррей]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]&lt;br&gt;([[Гвадалахара]])&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot; /&gt;
!{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]&lt;ref name=&quot;bid_cities&quot;&gt;{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]]
|[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}}
|[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]]
|[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]]
|[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]]
|-
|Сыйымдылығы: '''67 518'''
|Сыйымдылығы: '''54 500'''
|Сыйымдылығы: '''53 500'''
|Сыйымдылығы: '''49 850'''
|Сыйымдылығы: '''45 500'''
|-
|[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]]
|[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]]
|[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]]
|[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]]
|[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]]
|}

== Топтар ==
=== Топтар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#DEF; border-width:0;&quot;
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | A тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | B тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | C тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | D тобы
|-
| {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}}
|-
| {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}}
|-
| {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}}
|-
| {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | E тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | F тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | G тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | H тобы
|-
| {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}}
|-
| {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}}
|-
| {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}}
|-
| {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}}
|-
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FFF; border-width:0;&quot; |
|-
! style=&quot;width:25%&quot; | I тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | J тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | K тобы
! style=&quot;width:25%&quot; | L тобы
|-
| {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}}
|-
| {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}}
|-
| {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}}
|-
| {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}}
|-
|}

== Топтық турнир ==
{{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті&lt;br&gt;{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}}
=== A тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|67}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Чехия}}
| голдар1                   = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[О Хён Гю]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 44 895
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|ОАР}}
| голдар1                   = [[Михал Садилек]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 442
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Луис Ромо]] {{гол|50}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 45 522
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Чехия}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Мексика}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}&lt;br&gt;[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}&lt;br&gt;[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|ОАР}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Оңтүстік Корея}}
| голдар1                   = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}

=== B тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Йово Лукич]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 002
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Катар}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 67 966
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}&lt;br&gt;[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}&lt;br&gt;[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]])
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 026
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 6:0
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}&lt;br&gt;[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}&lt;br&gt;[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}&lt;br&gt;[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}&lt;br&gt;[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}}
| голдар2                   = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Катар}}
| голдар1                   = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}}
| голдар2                   = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}

=== C тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}}
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гаити}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Шотландия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}&lt;br&gt;[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Шотландия}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Бразилия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}&lt;br&gt;[[Матеус Кунья]] {{гол|60}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Марокко}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Гаити}}
| голдар1                   = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}&lt;br&gt;[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}&lt;br&gt;[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}&lt;br&gt;[[Джасим Ясин]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}

=== D тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}
{{small|Қ — Қабылдаушы ел}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 4:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}&lt;br&gt;[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Түркия}}
| голдар1                   = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}&lt;br&gt;[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Түркия}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|АҚШ}}
| голдар1                   = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}&lt;br&gt;[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}}
| голдар2                   = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}&lt;br&gt;[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Аустралия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}

=== E тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 7:1
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}&lt;br&gt;[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}&lt;br&gt;[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}&lt;br&gt;[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}&lt;br&gt;[[Дениз Ундав]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 021
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|90}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 274
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}}
| голдар2                   = [[Франк Кессье]] {{гол|30}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кюрасао}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 598
| төреші                    = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кюрасао}}
| есеп                      = 0:2
| команда2                  = {{футбол|Кот-д'Ивуар}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Эквадор}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Германия}}
| голдар1                   = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}&lt;br&gt;[[Гонсало Плата]] {{гол|77}}
| голдар2                   = [[Лерой Сане]] {{гол|2}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]]
}}

=== F тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Даити Камада]] {{гол|88}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 285
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швеция}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Тунис}}
| голдар1                   = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}&lt;br&gt;[[Александер Исак]] {{гол|30}}&lt;br&gt;[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Омар Рекик]] {{гол|43}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 50 987
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 5:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}&lt;br&gt;[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}&lt;br&gt;[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|59}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 0:4
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Даити Камада]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}&lt;br&gt;[[Дзюня Ито]] {{гол|69}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жапония}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}}
| голдар2                   = [[Антони Эланга]] {{гол|62}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 137
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Тунис}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Нидерланд}}
| голдар1                   = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}}
| голдар2                   = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}&lt;br&gt;[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}}
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 68 391
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]]
}}

=== G тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 775
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иран}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Жаңа Зеландия}}
| голдар1                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}&lt;br&gt;[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}}
| голдар2                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 108
| төреші                    = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 317&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Финн Серман]] {{гол|15}}
| голдар2                   = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}&lt;br&gt;[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}&lt;br&gt;[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мысыр}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Иран}}
| голдар1                   = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}}
| голдар2                   = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}}
| есеп                      = 1:5
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}}
| голдар2                   = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}&lt;br&gt;[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}&lt;br&gt;[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}&lt;br&gt;[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}

=== H тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 67 640
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Уругвай}}
| голдар1                   = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}}
| голдар2                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 62 764
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 4:0
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}&lt;br&gt;[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 2:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}&lt;br&gt;[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}}
| голдар2                   = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}&lt;br&gt;[[Элиу Варела]] {{гол|61}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 003
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кабо-Верде}}
| есеп                      = 65-матч
| команда2                  = {{футбол|Сауд Арабиясы}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Уругвай}}
| есеп                      = 66-матч
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}

=== I тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|82}}
| голдар2                   = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 545
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Ирак}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}&lt;br&gt;[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}&lt;br&gt;[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 106
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}&lt;br&gt;[[Усман Дембеле]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}&lt;br&gt;[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}}
| голдар2                   = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = [[Тело Осгор]] {{гол|21}}
| голдар2                   = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}&lt;br&gt;[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 64 146
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Сенегал}}
| есеп                      = 5:0
| команда2                  = {{футбол|Ирак}}
| голдар1                   = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}&lt;br&gt;[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}&lt;br&gt;[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}&lt;br&gt;[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}

=== J тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустрия}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Иордания}}
| голдар1                   = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}&lt;br&gt;[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Али Олуан]] {{гол|50}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 527
| төреші                    = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}}
| голдар2                   = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}&lt;br&gt;[[Амин Гуири]] {{гол|82}}
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 371
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Алжир}}
| есеп                      = 3:3
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}&lt;br&gt;[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}}
| голдар2                   = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}&lt;br&gt;[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}&lt;br&gt;[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}}
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Иордания}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Аргентина}}
| голдар1                   = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}}
| голдар2                   = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}&lt;br&gt;[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}&lt;br&gt;[[Лионель Месси]] {{гол|80}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]]
}}

=== K тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}}
| голдар2                   = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Өзбекстан}}
| есеп                      = 1:3
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}}
| голдар2                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}&lt;br&gt;[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}&lt;br&gt;[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 5:0
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}&lt;br&gt;[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}&lt;br&gt;[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}&lt;br&gt;[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 45 358
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Португалия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}}
| есеп                      = 3:1
| команда2                  = {{футбол|Өзбекстан}}
| голдар1                   = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}&lt;br&gt;[[Фистон Майеле]] {{гол|78}}
| голдар2                   = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]]
}}

=== L тобы ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 4:2
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}&lt;br&gt;[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}&lt;br&gt;[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}}
| голдар2                   = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}&lt;br&gt;[[Петар Муса]] {{гол|45+5}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 389
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Гана}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Панама}}
| голдар1                   = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 42 942
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 0:0
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 983
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Анте Будимир]] {{гол|54}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Панама}}
| есеп                      = 0:2
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}&lt;br&gt;[[Харри Кейн]] {{гол|67}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]]
}}
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Хорватия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}&lt;br&gt;[[Никола Влашич]] {{гол|83}}
| голдар2                   = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]]
}}

=== 3-орын алғандар рейтингі ===
{{ФутболКесте}}
{{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}}
{{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}}
{{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}}
{{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}}
{{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}}
{{ФутболКестеСоңы}}

== Плей-офф ==
{{Турнир32
|29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)'''
|30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0
|28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1'''
|29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)'''
|2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1
|2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0
|1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0
|1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2
|29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1
|30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2'''
|30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0
|1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1
|3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2
|3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)'''
|2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0
|3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0

|4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1'''
|4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3'''
|6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1'''
|6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4'''
|5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2'''
|5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3'''
|7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2
|7 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Колумбия}}|0 (3)

|9 шілде – [[Фоксборо]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''2'''|{{футбол|Марокко}}|0
|10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''2'''|{{футбол|Бельгия}}|1
|11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}||{{футбол|Англия}}|
|11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Швейцария}}|

|14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Испания}}|
|15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы|

|19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы|


|18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны|
}}

=== 32 команда кезеңі ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Канада}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 69 237
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Жапония}}
| голдар1                   = [[Каземиро]] {{гол|56}}&lt;br&gt;[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}}
| голдар2                   = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Германия}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Парагвай}}
| голдар1                   = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}}
| голдар2                   = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}}
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 945
| төреші                    = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 3:4
| ком1                      = {{ublist
 |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}}
 |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}}
 |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}}
 |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}}
 |[[Надим Амири]] {{пенгол}}
 |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}}
 |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}}
 |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}}
 |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}}
 |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}}
 |[[Хосе Канале]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Нидерланд}}
| есеп                      = 1:1
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}}
| голдар2                   = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}}
| стадион                   = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]
| көрермендер               = 51 243
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 2:3
| ком1                      = {{ublist
 |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}}
 |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}}
 |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}}
 |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}}
 |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}}
 |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}}
 |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}}
 |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}}
 |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Амад Диалло]] {{гол|74}}
| голдар2                   = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}&lt;br&gt;[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 69 665
| төреші                    = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Швеция}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}&lt;br&gt;[[Брадли Баркола]] {{гол|53}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Эквадор}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|31}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Англия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}
| голдар1                   = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}}
| голдар2                   = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бельгия}}
| есеп                      = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Сенегал}}
| голдар1                   = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}&lt;br&gt;[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}&lt;br&gt;[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Босния және Герцеговина}}
| голдар1                   = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}&lt;br&gt;[[Малик Тилльман]] {{гол|82}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]]
| көрермендер               = 68 827
| төреші                    = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 3:0
| команда2                  = {{футбол|Аустрия}}
| голдар1                   = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}&lt;br&gt;[[Педро Порро]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Хорватия}}
| голдар1                   = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}&lt;br&gt;[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}}
| голдар2                   = [[Иван Перишич]] {{гол|53}}
| стадион                   = [[Бимо Филд]], [[Торонто]]
| көрермендер               = 43 036
| төреші                    = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Алжир}}
| голдар1                   = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}&lt;br&gt;[[Дан Ндойе]] {{гол|46}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аустралия}}
| есеп                      = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 244
| төреші                    = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 2:4
| ком1                      = {{ublist
 |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}}
 |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}}
 |[[Авер Мабил]] {{пенгол}}
 |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}}
 |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}}
 |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}}
 |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Кабо-Верде}}
| голдар1                   = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}&lt;br&gt;[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}&lt;br&gt;[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}}
| голдар2                   = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}&lt;br&gt;[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}}
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 64 478
| төреші                    = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Колумбия}}
| есеп                      = 1:0
| команда2                  = {{футбол|Гана}}
| голдар1                   = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 69 045
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}


=== 16 команда кезеңі ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Канада}}
| есеп                      = 0:3
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}&lt;br&gt;[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}}
| стадион                   = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]]
| көрермендер               = 68 777
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Парагвай}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Франция}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}}
| стадион                   = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]]
| көрермендер               = 68 324
| төреші                    = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Бразилия}}
| есеп                      = 1:2
| команда2                  = {{футбол|Норвегия}}
| голдар1                   = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}}
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 80 663
| төреші                    = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Мексика}}
| есеп                      = 2:3
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}&lt;br&gt;[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}}
| голдар2                   = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}&lt;br&gt;[[Харри Кейн]] {{гол|60}}
| стадион                   = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]]
| көрермендер               = 80 824
| төреші                    = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Португалия}}
| есеп                      = 0:1
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}}
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 70 649
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|АҚШ}}
| есеп                      = 1:4
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}}
| голдар2                   = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}&lt;br&gt;[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}&lt;br&gt;[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}}
| стадион                   = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]]
| көрермендер               = 66 925
| төреші                    = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 3:2
| команда2                  = {{футбол|Мысыр}}
| голдар1                   = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}&lt;br&gt;[[Лионель Месси]] {{гол|83}}&lt;br&gt;[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}}
| голдар2                   = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}&lt;br&gt;[[Мостафа Зико]] {{гол|67}}
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 68 239
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Швейцария}}
| есеп                      = 0:0 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})
| команда2                  = {{футбол|Колумбия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]]
| көрермендер               = 52 497
| төреші                    = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]]
}}
{{Пенальтилер сериясы
| есеп                      = 4:3
| ком1                      = {{ublist
 |[[Гранит Джака]] {{пенгол}}
 |[[Зеки Амдуни]] {{пенгол}}
 |[[Мануэль Аканджи]] {{пенмүлт}}
 |[[Седрик Иттен]] {{пенгол}}
 |[[Рубен Варгас]] {{пенгол}}
}}
| ком2                      = {{ublist
 |[[Хуан Кинтеро]] {{пенгол}}
 |[[Давинсон Санчес]] {{пенмүлт}}
 |[[Хаминтон Кампас]] {{пенгол}}
 |[[Хуан Камило Эрнандес]] {{пенмүлт}}
 |[[Луис Фернандо Диас]] {{пенгол}}
}}
| фон                       = 
}}

=== Ширек финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 2:0
| команда2                  = {{футбол|Марокко}}
| голдар1                   = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|60}}&lt;br&gt;[[Усман Дембеле]] {{гол|66}}
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]]
| көрермендер               = 63 811
| төреші                    = {{ту|Аргентина}} [[Тельо Факундо]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Испания}}
| есеп                      = 2:1
| команда2                  = {{футбол|Бельгия}}
| голдар1                   = [[Фабиан Руис]] {{гол|30}}&lt;br&gt;[[Микель Мерино]] {{гол|88}}
| голдар2                   = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|41}}
| стадион                   = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]
| көрермендер               = 70 492
| төреші                    = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Норвегия}}
| есеп                      = 99-матч
| команда2                  = {{футбол|Англия}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]]
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Аргентина}}
| есеп                      = 100-матч
| команда2                  = {{футбол|Швейцария}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]]
}}

=== Жартылай финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]]
| команда1                  = {{футбол-rt|Франция}}
| есеп                      = 101-матч
| команда2                  = {{футбол|Испания}}
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}
-----------------
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 99-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 102-матч
| команда2                  = 100-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== 3-орын үшін матч ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 101-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 103-матч
| команда2                  = 102-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

=== Финал ===
{{матч туралы есептеме
| мерзімі                   = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]&lt;br&gt;15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]]
| команда1                  = 101-матчтың жеңімпазы
| есеп                      = 104-матч
| команда2                  = 102-матчтың жеңімпазы
| голдар1                   = 
| голдар2                   = 
| стадион                   = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]]
| көрермендер               = 
| төреші                    = 
}}

== Статистика ==
=== Гол салғандар ===
Чемпионаттың 98 матчында 285 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,91 гол (2026 жылғы 11 шілде ақпаратынша; 02:04 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген.

;8 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]'''
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]'''
{{div col end}}

;7 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]'''
{{div col end}}

;6 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]'''
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]'''
{{div col end}}

;4 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]'''
*{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]]
*{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]'''
*{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]]
{{div col end}}

;3 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} [[Ромелу Лукаку]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} [[Шарль де Кетеларе]]
*{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]]
*{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]]
*{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]]
*{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]]
*{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]]
*{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]]
*{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Исмаэль Сайбари]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]]
*{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]]
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]'''
{{div col end}}

;2 гол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]]
*{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]]
*{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} [[Юри Тилеманс]]
*{{футбол-ту|Бельгия}} [[Леандро Троссард]]
*{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]]
*{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]]
*{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]]
*{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]]
*{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Мерино]]'''
*{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]]
*{{футбол-ту|Колумбия}} [[Даниэль Муньос Мехия]]
*{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]]
*{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Аззедин Унаи]]
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Суфьян Рахими]]
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]]
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]]
*{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]]
*{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]]
*{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]'''
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]'''
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]'''
*{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]]
*{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]]
*{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]]
{{div col end}}

;1 автогол
{{div col|colwidth=20em}}
*{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы)
*{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы)
*{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы)
*{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы)
*{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы)
*{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы)
*{{футбол-ту|Марокко}} [[Яссин Буну]] (Гаитиге қарсы)
*{{футбол-ту|Парагвай}} [[Дамьян Бобадилья]] (АҚШ-қа қарсы)
*{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы)
*{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы)
*{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы)
{{div col end}}

;2 автогол
*{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы)

=== Тәртіп ===
Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}&lt;/ref&gt;
*Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін);
*және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;

{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
|+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар
|-
! Ойыншы
! class=unsortable |Бұзақылығы
! Қуылды
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)&lt;br&gt;[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)&lt;br&gt;[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]]
| {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]]
| {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым)
| [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]]
| {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)
| [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]]
| {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым)
| [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]]
| {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)
| [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]]
| {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)
| [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]]
| {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым)
| [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым)
|-
| {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]]
| {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]]
| {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]]
| {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)&lt;br&gt;{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым)
| [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде)
|-
| {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]]
| {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым)
| ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды''
|-
| {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]]
| {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде)
| ''Дисквалификация берілмей кетті''
|-
| {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]]
| {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде)
| [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде)
|}

== Марапаттары ==
=== Сыйлық ақша ===
2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады.

{{Ілеспе тақырыпша}}
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Орны
! rowspan=&quot;2&quot; | Команда саны
! colspan=&quot;2&quot; | Сыйлығы (миллиондарда)
|-
! Әр командаға
! Жалпы
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Чемпиондар
| 1
| $50
| $50
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 2-орын
| 1
| $33
| $33
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 3-орын
| 1
| $29
| $29
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 4-орын
| 1
| $27
| $27
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 5–8-орындар (ширек финал)
| 4
| $19
| $76
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 9–16-орындар (16 команда кезеңі)
| 8
| $15
| $120
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 17–32-орындар (32 команда кезеңі)
| 16
| $11
| $176
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | 33–48-орындар (топтық кезең)
| 16
| $10
| $160
|-
! Жалпы
! 48
! colspan=&quot;2&quot; |$671
|}

=== Жеке ойыншы және құрама марапаттары ===
{{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}}
Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше:
*«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға.
*«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге
*«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде).
*Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне.
*«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға

== Көрсетілімі ==
2026 жылғы әлем біріншілігінің Қазақстандағы ресми хабар таратушысы — [[QazSport]] телеарнасы.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Футболдан әлем чемпионаттары}}
[[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
[[Санат:2026 жылғы футбол]]</text>
      <sha1>czn1b6pbaxu26c38coh1gxridb7cj2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үндістанның тəуелсіздік күні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>611800</id>
    <revision>
      <id>3629014</id>
      <parentid>3627052</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мереке рәсімі */</comment>
      <origin>3629014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10432" sha1="892cylm5dibgkq5gpnml0a2b92198h6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = 1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = 15 тамыз 1947 жыл
 |ресми         = Иә
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас (хинди тілінде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні (Үндістан), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады. Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр. 
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>892cylm5dibgkq5gpnml0a2b92198h6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629016</id>
      <parentid>3629014</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3629016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10573" sha1="aqcn4eesb2expriipp17sorxri0rvzn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = 1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = 15 тамыз 1947 жыл
 |ресми         = Иә
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас (хинди тілінде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні (Үндістан), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады. Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр. 
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>aqcn4eesb2expriipp17sorxri0rvzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629017</id>
      <parentid>3629016</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Махатма Ганди */</comment>
      <origin>3629017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10736" sha1="rjbckukcqke0gt4vvsjkthsmkitjye7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = 1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = 15 тамыз 1947 жыл
 |ресми         = Иә
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас (хинди тілінде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні (Үндістан), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады. Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр. 
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>rjbckukcqke0gt4vvsjkthsmkitjye7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629019</id>
      <parentid>3629017</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Махатма Ганди */</comment>
      <origin>3629019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10884" sha1="shast9diey5anl7sufp4fcm54dafgrc" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = 1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = 15 тамыз 1947 жыл
 |ресми         = Иә
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас (хинди тілінде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні (Үндістан), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады. Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legislation.gov.uk |title=Indian Independence Act 1947 |publisher=UK Legislation |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>shast9diey5anl7sufp4fcm54dafgrc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629020</id>
      <parentid>3629019</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мереке рәсімі */</comment>
      <origin>3629020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11039" sha1="p9byxlb0q9v8i6xlwzc7f436eehus41" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = 1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = 15 тамыз 1947 жыл
 |ресми         = Иә
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас (хинди тілінде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні (Үндістан), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады. Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legislation.gov.uk |title=Indian Independence Act 1947 |publisher=UK Legislation |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bbc.com |title=India's independence: How partition split a nation |publisher=BBC News |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>p9byxlb0q9v8i6xlwzc7f436eehus41</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629021</id>
      <parentid>3629020</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3629021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11211" sha1="7i37xuqfgvtpo2orlnr2u1q10qhifhg" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = 1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = 15 тамыз 1947 жыл
 |ресми         = Иә
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас (хинди тілінде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні (Үндістан), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amritmahotsav.nic.in |title=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt; Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legislation.gov.uk |title=Indian Independence Act 1947 |publisher=UK Legislation |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bbc.com |title=India's independence: How partition split a nation |publisher=BBC News |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>7i37xuqfgvtpo2orlnr2u1q10qhifhg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629022</id>
      <parentid>3629021</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:18:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3629022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11413" sha1="ih4lxqchl96wyt6bvr3fujc5lcbjpg0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = 1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = 15 тамыз 1947 жыл
 |ресми         = Иә
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас (хинди тілінде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні (Үндістан), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amritmahotsav.nic.in |title=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt; Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://cambridge.org |title=The Partition of India and Its Aftermath |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legislation.gov.uk |title=Indian Independence Act 1947 |publisher=UK Legislation |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bbc.com |title=India's independence: How partition split a nation |publisher=BBC News |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>ih4lxqchl96wyt6bvr3fujc5lcbjpg0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629023</id>
      <parentid>3629022</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3629023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11378" sha1="rfm1agjlu6t78snt6vez4qhi61f1sox" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = 1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = 15 тамыз 1947 жыл
 |ресми         = Иә
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас (хинди тілінде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні (Үндістан), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amritmahotsav.nic.in |title=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt; Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://cambridge.org |title=The Partition of India and Its Aftermath |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legislation.gov.uk |title=Indian Independence Act 1947 |publisher=UK Legislation |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bbc.com |title=India's independence: How partition split a nation |publisher=BBC News |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>rfm1agjlu6t78snt6vez4qhi61f1sox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629024</id>
      <parentid>3629023</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11386" sha1="8wtwyq4vorakwzqjc7x658hlyzp0kjo" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = 1947 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = [[15 тамыз]] [[1947 жыл]]
 |ресми         = Иә
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас (хинди тілінде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні (Үндістан), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amritmahotsav.nic.in |title=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt; Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://cambridge.org |title=The Partition of India and Its Aftermath |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legislation.gov.uk |title=Indian Independence Act 1947 |publisher=UK Legislation |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bbc.com |title=India's independence: How partition split a nation |publisher=BBC News |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>8wtwyq4vorakwzqjc7x658hlyzp0kjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629025</id>
      <parentid>3629024</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11398" sha1="gfwtfjpsti0786xufa8xwd5gdflrocv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = [[1947 жыл]]ы [[Ұлыбритания]]дан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = [[15 тамыз]] [[1947 жыл]]
 |ресми         = 
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас ([[хинди тілі]]нде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні ([[Үндістан]]), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amritmahotsav.nic.in |title=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt; Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://cambridge.org |title=The Partition of India and Its Aftermath |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legislation.gov.uk |title=Indian Independence Act 1947 |publisher=UK Legislation |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bbc.com |title=India's independence: How partition split a nation |publisher=BBC News |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>gfwtfjpsti0786xufa8xwd5gdflrocv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629026</id>
      <parentid>3629025</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3629026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11409" sha1="9j04ihpxtvhs2r6pmxsa82iyvec4iy8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = [[1947 жыл]]ы [[Ұлыбритания]]дан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = [[15 тамыз]] [[1947 жыл]]
 |ресми         = 
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас ([[хинди|хинди тілі]]нде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні ([[Үндістан]]), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amritmahotsav.nic.in |title=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt; Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://cambridge.org |title=The Partition of India and Its Aftermath |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legislation.gov.uk |title=Indian Independence Act 1947 |publisher=UK Legislation |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bbc.com |title=India's independence: How partition split a nation |publisher=BBC News |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>9j04ihpxtvhs2r6pmxsa82iyvec4iy8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629027</id>
      <parentid>3629026</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:21:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11232" sha1="a4awu6nrqnixvge5wmaqs15am49qzjt" xml:space="preserve">{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = [[1947 жыл]]ы [[Ұлыбритания]]дан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = [[15 тамыз]] [[1947 жыл]]
 |ресми         = 
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас ([[хинди|хинди тілі]]нде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні ([[Үндістан]]), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amritmahotsav.nic.in |title=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt; Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://cambridge.org |title=The Partition of India and Its Aftermath |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legislation.gov.uk |title=Indian Independence Act 1947 |publisher=UK Legislation |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bbc.com |title=India's independence: How partition split a nation |publisher=BBC News |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>a4awu6nrqnixvge5wmaqs15am49qzjt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629028</id>
      <parentid>3629027</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мереке рәсімі */</comment>
      <origin>3629028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15388" sha1="6yl49c1uc5327rld05uj7r5t2t1tb4r" xml:space="preserve">{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = [[1947 жыл]]ы [[Ұлыбритания]]дан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = [[15 тамыз]] [[1947 жыл]]
 |ресми         = 
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас ([[хинди|хинди тілі]]нде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні ([[Үндістан]]), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amritmahotsav.nic.in |title=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt; Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://cambridge.org |title=The Partition of India and Its Aftermath |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legislation.gov.uk |title=Indian Independence Act 1947 |publisher=UK Legislation |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bbc.com |title=India's independence: How partition split a nation |publisher=BBC News |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Бұқаралық мәдениетте ==
Тәуелсіздік күні мен Республика күнінде телеарналар мен радиостанцияларда аймақтық тілдердегі патриоттық әндер таратылады.&lt;ref name=&quot;:58&quot; /&gt; Олар сондай-ақ ту көтеру рәсімдері кезінде де ойнатылады.&lt;ref name=&quot;:58&quot; /&gt; Сонымен қатар патриоттық фильмдер көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;:31&quot; /&gt; «The Times of India» басылымының мәліметінше, ондаған жылдар ішінде мұндай фильмдердің көрсетілім саны азайған, өйткені телеарналар көрермендердің патриоттық фильмдерден жалыққанын (асқын қанығу орын алғанын) хабарлайды.&lt;ref name=&quot;:59&quot; /&gt; Y буынының (миллениалдар) өкілдері мерекелік шаралар кезінде ұлтшылдықты бұқаралық мәдениетпен жиі ұштастырады. Бұған үш түсті (үнді туының түстерімен) боялған киімдер мен тағамдар, сондай-ақ Үндістанның әртүрлі мәдени дәстүрлерін бейнелейтін киім үлгілері мысал бола алады.&lt;ref name=&quot;:36&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:60&quot; /&gt; Дүкендерде Тәуелсіздік күніне орай жиі жеңілдіктер мен акциялар ұйымдастырылады.&lt;ref name=&quot;:61&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt; Кейбір жаңалықтар топтамалары бұл үрдісті коммерциялану деп айыптады.&lt;ref name=&quot;:61&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:64&quot; /&gt; Үндістан пошта қызметі 15 тамызда тәуелсіздік қозғалысының көшбасшыларын, ұлтшылдық және қорғаныс тақырыптарын бейнелейтін мерекелік маркаларды басып шығарады.&lt;ref name=&quot;:65&quot; /&gt;

Тәуелсіздік пен елдің бөлінуі әдеби және басқа да өнер туындыларының дүниеге келуіне шабыт берді.&lt;ref name=&quot;:66&quot; /&gt; Мұндай туындылар негізінен елдің бөлінуінен келген адам шығындарын сипаттайды және бұл мерекені өз баяндауларының шағын ғана бөлігімен шектейді.&lt;ref name=&quot;:67&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:68&quot; /&gt; Букер сыйлығы мен «Букерлердің Букері» бас жүлдесін жеңіп алған Салман Рушдидің «Түн жартысының балалары» (1980) романы өз оқиғасын 1947 жылдың 14 тамызынан 15 тамызына қараған түнгі сағат 12-де сиқырлы қабілеттермен туған балалардың төңірегінде өрбиді.&lt;ref name=&quot;:68&quot; /&gt; «Түн жартысындағы бостандық» (1975) — Ларри Коллинз бен Доминик Лапьердің 1947 жылғы алғашқы Тәуелсіздік күнін мерекелеу төңірегіндегі оқиғаларды шежірелейтін деректі шығармасы. Тәуелсіздік алған сәттің өзіне тікелей арналған фильмдер некен-саяқ,&lt;ref name=&quot;:69&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:70&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:71&quot; /&gt; oның орнына туындыларда елдің бөліну жағдайлары мен оның салдары көбірек баяндалады.&lt;ref name=&quot;:69&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:72&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:73&quot; /&gt; Интернетте Google компаниясы 2003 жылдан бері Үндістанның Тәуелсіздік күнін өзінің үндістандық басты бетінде арнайы дудлмен (doodle) атап өтіп келеді.&lt;ref name=&quot;:74&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>6yl49c1uc5327rld05uj7r5t2t1tb4r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629029</id>
      <parentid>3629028</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бұқаралық мәдениетте */</comment>
      <origin>3629029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21492" sha1="k4hh5ir7altp3ourjzbqach38n4bsnh" xml:space="preserve">{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = [[1947 жыл]]ы [[Ұлыбритания]]дан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = [[15 тамыз]] [[1947 жыл]]
 |ресми         = 
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас ([[хинди|хинди тілі]]нде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні ([[Үндістан]]), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amritmahotsav.nic.in |title=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt; Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://cambridge.org |title=The Partition of India and Its Aftermath |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legislation.gov.uk |title=Indian Independence Act 1947 |publisher=UK Legislation |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bbc.com |title=India's independence: How partition split a nation |publisher=BBC News |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Бұқаралық мәдениетте ==
Тәуелсіздік күні мен Республика күнінде телеарналар мен радиостанцияларда аймақтық тілдердегі патриоттық әндер таратылады.&lt;ref name=&quot;PramodKumar&quot;&gt;Pramod Kumar (31 May 2011). ''Rashtriya Swabhimaan Ka Utsav''. Prabhat Prakashan. pp. 11–. ISBN 978-81-8378-081-0.&lt;/ref&gt; Олар сондай-ақ ту көтеру рәсімдері кезінде де ойнатылады.&lt;ref name=&quot;PramodKumar&quot; /&gt; Сонымен қатар патриоттық фильмдер көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Ref31&quot;&gt;Roy, Anjali Gera (2012). ''Cinema at the End of Empire: A Century of Comic Realism in Indian Cinema''. Cambridge University Press. p. 89. ISBN 978-1-107-00216-6.&lt;/ref&gt; «The Times of India» басылымының мәліметінше, ондаған жылдар ішінде мұндай фильмдердің көрсетілім саны азайған, өйткені телеарналар көрермендердің патриоттық фильмдерден жалыққанын (асқын қанығу орын алғанын) хабарлайды.&lt;ref name=&quot;TOI-films&quot;&gt;&quot;Patriotic films down, but not out&quot;. ''The Times of India''. 15 August 2010.&lt;/ref&gt; Y буынының (миллениалдар) өкілдері мерекелік шаралар кезінде ұлтшылдықты бұқаралық мәдениетпен жиі ұштастырады. Бұған үш түсті (үнді туының түстерімен) боялған киімдер мен тағамдар, сондай-ақ Үндістанның әртүрлі мәдени дәстүрлерін бейнелейтін киім үлгілері мысал бола алады.&lt;ref name=&quot;Ref36&quot;&gt;&quot;The tricolour on their sleeve&quot;. ''The Hindu''. 13 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref60&quot;&gt;&quot;Tricolour treats&quot;. ''The Times of India''. 13 August 2009.&lt;/ref&gt; Дүкендерде Тәуелсіздік күніне орай жиі жеңілдіктер мен акциялар ұйымдастырылады.&lt;ref name=&quot;Ref61&quot;&gt;&quot;Commercialisation of Independence Day&quot;. ''The Economic Times''. 15 August 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref62&quot;&gt;&quot;Independence Day shopping bonanza&quot;. ''The Hindu''. 14 August 2012.&lt;/ref&gt; Кейбір жаңалықтар топтамалары бұл үрдісті коммерциялану деп айыптады.&lt;ref name=&quot;Ref61&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ref63&quot;&gt;&quot;Decrying the corporate capture of 15 August&quot;. ''The Hindu''. 15 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref64&quot;&gt;&quot;Independence Day or Sale Day?&quot;. ''The Indian Express''. 16 August 2012.&lt;/ref&gt; Үндістан пошта қызметі 15 тамызда тәуелсіздік қозғалысының көшбасшыларын, ұлтшылдық және қорғаныс тақырыптарын бейнелейтін мерекелік маркаларды басып шығарады.&lt;ref name=&quot;Stamps&quot;&gt;&quot;Stamps on India's Freedom Struggle&quot;. ''India Post''. Ministry of Communications, Government of India.&lt;/ref&gt;

Тәуелсіздік пен елдің бөлінуі әдеби және басқа да өнер туындыларының дүниеге келуіне шабыт берді.&lt;ref name=&quot;Ref66&quot;&gt;Sarkar, Bhaskar (2009). ''Mourning the Nation: Indian Cinema in the Wake of Partition''. Duke University Press. p. 43. ISBN 978-0-8223-4411-7.&lt;/ref&gt; Мұндай туындылар негізінен елдің бөлінуінен келген адам шығындарын сипаттайды және бұл мерекені өз баяндауларының шағын ғана бөлігімен шектейді.&lt;ref name=&quot;Ref67&quot;&gt;Cleary, Joe (2002). ''Literature, Partition and the Nation-State''. Cambridge University Press. p. 112. ISBN 978-0-521-65732-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref68&quot;&gt;Daiya, Kavita (2011). ''Violent Belongings: Partition, Gender, and National Culture in Postcolonial India''. Temple University Press. p. 81. ISBN 978-1-59213-744-2.&lt;/ref&gt; Букер сыйлығы мен «Букерлердің Букері» бас жүлдесін жеңіп алған Салман Рушдидің «Түн жартысының балалары» (1980) романы өз оқиғасын 1947 жылдың 14 тамызынан 15 тамызына қараған түнгі сағат 12-де сиқырлы қабілеттермен туған балалардың төңірегегінде өрбиді.&lt;ref name=&quot;Ref68&quot; /&gt; «Түн жартысындағы бостандық» (1975) — Ларри Коллинз бен Доминик Лапьердің 1947 жылғы алғашқы Тәуелсіздік күнін мерекелеу төңірегіндегі оқиғаларды шежірелейтін деректі шығармасы. Тәуелсіздік алған сәттің өзіне тікелей арналған фильмдер некен-саяқ,&lt;ref name=&quot;Ref69&quot;&gt;Bhattacharya, Sanjoy (2001). &quot;The Partition of India in Cinema&quot;. ''Journal of Imperial and Commonwealth History''. '''29''' (1): 115–124.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref70&quot;&gt;&quot;Films on the Indian Partition&quot;. ''Hindustan Times''. 14 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref71&quot;&gt;&quot;Cinematic representations of 1947&quot;. ''Deccan Herald''. 15 August 2012.&lt;/ref&gt; оның орнына туындыларда елдің бөліну жағдайлары мен оның салдары көбірек баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ref69&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ref72&quot;&gt;&quot;The trauma of partition on celluloid&quot;. ''The Tribune''. 13 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref73&quot;&gt;&quot;How Bollywood remembers partition&quot;. ''BBC News''. 14 August 2012.&lt;/ref&gt; Интернетте Google компаниясы 2003 жылдан бері Үндістанның Тәуелсіздік күнін өзінің үндістандық басты бетінде арнайы дудлмен (doodle) атап өтіп келеді.&lt;ref name=&quot;GoogleDoodle&quot;&gt;&quot;Google Doodles: Indian Independence Day&quot;. ''Google Doodles Archive''. &lt;/ref&gt;


== Бұқаралық мәдениетте ==
Тәуелсіздік күні мен Республика күнінде телеарналар мен радиостанцияларда аймақтық тілдердегі патриоттық әндер таратылады.&lt;ref name=&quot;:58&quot; /&gt; Олар сондай-ақ ту көтеру рәсімдері кезінде де ойнатылады.&lt;ref name=&quot;:58&quot; /&gt; Сонымен қатар патриоттық фильмдер көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;:31&quot; /&gt; «The Times of India» басылымының мәліметінше, ондаған жылдар ішінде мұндай фильмдердің көрсетілім саны азайған, өйткені телеарналар көрермендердің патриоттық фильмдерден жалыққанын (асқын қанығу орын алғанын) хабарлайды.&lt;ref name=&quot;:59&quot; /&gt; Y буынының (миллениалдар) өкілдері мерекелік шаралар кезінде ұлтшылдықты бұқаралық мәдениетпен жиі ұштастырады. Бұған үш түсті (үнді туының түстерімен) боялған киімдер мен тағамдар, сондай-ақ Үндістанның әртүрлі мәдени дәстүрлерін бейнелейтін киім үлгілері мысал бола алады.&lt;ref name=&quot;:36&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:60&quot; /&gt; Дүкендерде Тәуелсіздік күніне орай жиі жеңілдіктер мен акциялар ұйымдастырылады.&lt;ref name=&quot;:61&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:62&quot; /&gt; Кейбір жаңалықтар топтамалары бұл үрдісті коммерциялану деп айыптады.&lt;ref name=&quot;:61&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:63&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:64&quot; /&gt; Үндістан пошта қызметі 15 тамызда тәуелсіздік қозғалысының көшбасшыларын, ұлтшылдық және қорғаныс тақырыптарын бейнелейтін мерекелік маркаларды басып шығарады.&lt;ref name=&quot;:65&quot; /&gt;

Тәуелсіздік пен елдің бөлінуі әдеби және басқа да өнер туындыларының дүниеге келуіне шабыт берді.&lt;ref name=&quot;:66&quot; /&gt; Мұндай туындылар негізінен елдің бөлінуінен келген адам шығындарын сипаттайды және бұл мерекені өз баяндауларының шағын ғана бөлігімен шектейді.&lt;ref name=&quot;:67&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:68&quot; /&gt; Букер сыйлығы мен «Букерлердің Букері» бас жүлдесін жеңіп алған Салман Рушдидің «Түн жартысының балалары» (1980) романы өз оқиғасын 1947 жылдың 14 тамызынан 15 тамызына қараған түнгі сағат 12-де сиқырлы қабілеттермен туған балалардың төңірегінде өрбиді.&lt;ref name=&quot;:68&quot; /&gt; «Түн жартысындағы бостандық» (1975) — Ларри Коллинз бен Доминик Лапьердің 1947 жылғы алғашқы Тәуелсіздік күнін мерекелеу төңірегіндегі оқиғаларды шежірелейтін деректі шығармасы. Тәуелсіздік алған сәттің өзіне тікелей арналған фильмдер некен-саяқ,&lt;ref name=&quot;:69&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:70&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:71&quot; /&gt; oның орнына туындыларда елдің бөліну жағдайлары мен оның салдары көбірек баяндалады.&lt;ref name=&quot;:69&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:72&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:73&quot; /&gt; Интернетте Google компаниясы 2003 жылдан бері Үндістанның Тәуелсіздік күнін өзінің үндістандық басты бетінде арнайы дудлмен (doodle) атап өтіп келеді.&lt;ref name=&quot;:74&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>k4hh5ir7altp3ourjzbqach38n4bsnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629030</id>
      <parentid>3629029</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бұқаралық мәдениетте */</comment>
      <origin>3629030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17335" sha1="rpd6gcgtflmb4ismekywd2xgo2kinlo" xml:space="preserve">{{Мейрам
 |мейрам атауы  = Үндістанның тәуелсіздік күні
 |түрі(түс)     = мемлекеттік
 |кеңейтілген түрі = Ұлттық мейрам
 |сурет         = Independence Day India.jpg
 |сурет атауы   = Делидегі Қызыл фортта тәуелсіздік күнін атап өту
 |мағынасы 	    = [[1947 жыл]]ы [[Ұлыбритания]]дан тәуелсіздік алу құрметіне
 |белгіленген   = [[15 тамыз]] [[1947 жыл]]
 |ресми         = 
 |басқаша       = Independence Day (Үндістан)
 |сондай-ақ     = Сватантрата Дивас ([[хинди|хинди тілі]]нде)
 |тойланады     = Үндістан азаматтары және диаспорасы
 |дата          = 15 тамыз
 |дата2007      = 15 тамыз
 |дата2008      = 15 тамыз
 |мейрамдау     = Премьер-министрдің жолдауы, әскери шерулер
 |дәстүрлер     = Мемлекеттік туды көтеру, батпырауық ұшыру, патриоттық әндер айту
 |байланыстылық = Республика күні ([[Үндістан]]), Ганди Джаянти
}}

'''Үндістанның тəуелсіздік күні''' — [[Үндістан|Үндістан Республикасының]] мемлекеттік мерекесі. 15 тамыз күні тойланады.

== Тарихы ==
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] адамзат тарихындағы аса ауыр кезең болды. Өз бостандығы үшін күресте халықтардың декларативтік бірлігі аясында [[Фашизм|фашизмнің]] [[Экспансия|экспансиясынан]] еркіндік туралы ғана емес, сонымен қатар үшінші рейхті үстінде жеңіске жеткен помпамен ғана отарлық державалардың өздерінің көпғасырлық бастаушыларынан үшінші əлем елдерінің еркіндігі туралы мəселе тұрды. Үндістанда ұлт азаттық соғыстың жаңа кезеңі басталған кезде соғыс əлі де жалғасты. 1942 жылы тамыз айында [[ИНК]] Үндістанға тəуелсіздікті тез арада беру, ұлттық үкіметті қалыптастыруға мүмкіндік беру талабы бар ағылшын билігіне жүгінді. [[Ұлыбритания]] бұл талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://amritmahotsav.nic.in |title=Azadi Ka Amrit Mahotsav |publisher=Ministry of Culture, Government of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt; Ганди тек үндістердің өздері [[Жапония|жапон]] агрессорларына лайықты тойтарыс ұйымдастыра алатындығын дəлелдеген. 1943-1944 жылдары азаттық қозғалысының басшысы кезекті рет түрмеде болды. Камерада əйелі - Қастурбай қайтыс болды. 1946 жылы ақпан айында ИНК, [[Мұсылман]] лигасы жəне [[компартия]] басқарған Үнді теңізшілері көтеріліске шықты. Ганди бұл көтерілісті қолдамады, өйткені ол зорлық-зомбылыққа қарсы күрес принциптеріне қайшы келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://india.gov.in |title=Independence Day |publisher=National Portal of India |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://cambridge.org |title=The Partition of India and Its Aftermath |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

=== Махатма Ганди ===

[[1946 жыл|1946 жылдың]] тамыз айында сол қанаттың көшбасшысы ИНК [[Джавахарлал Неру]] британдықтардан [[Үндістан үкіметі|Үндістан үкіметін]] құру туралы ұсыныс алды. 2 қыркүйек уақытша үкімет құрылды, ал Неру вице-король Уэйвелле жанында вице-президент болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence Day - Indian holiday |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Неруды тағайындау Мұсылман лигасының наразылығын тудырды. Индуистер мен мұсылмандардың қақтығыстары басталды. Соңғы кездері жаңа Ислам мемлекеті – [[Пәкістан|Пəкістан]] колониясының аумағында білім берудің ұранын ұсынды. [[Махатма Ганди]] Батыс [[Бенгалия]] - [[Калькутта]] орталығында екі дінді ұстанушылардың арасындағы қорқынышты күрт байқады. Ол кезде Шығыс Бенгалияға жəне [[Бихар провинциясы|Бихар провинциясына]] саяхаттап, мұсылман мен индуистерге дұшпанды тоқтатуға көндіруге тырысты. Ганди жекелеген мемлекеттің құрылуына қарсы болды, бұл жерде шиеленістің одан да үлкен [[Эскалация|эскалациясын]] көріп отыр.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://legislation.gov.uk |title=Indian Independence Act 1947 |publisher=UK Legislation |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
 
Бірақ Ганди акциясын тоқтатқан жоқ. 9 желтоқсанда [[Мұсылман]] лигасы [[Үндістанның Конституциялық Ассамблея|Үндістанның Конституциялық Ассамблеясының]] жұмысына бойкот жасады. 1947 жылы 23 наурызда жағдайды игермеген Уэйвелл отставкаға кетті. Оның орнына лорд [[Маунтбат|Маунтбаттен]] тағайындалды, ол жергілікті саяси қозғалыстардың көшбасшыларымен кеңескеннен кейін негізінен мұсылмандарға қоныстанған Үнді облыстары тəуелсіз мемлекетке бірігуі тиіс деп мəлімдеді. Вице-король Махатма Ганди келіссөзге шақырды жəне оған мəселенің өз көзқарасын айтты. Ганди ақыр соңында сөзсіз екі мемлекетке бөлу туралы шешім қабылдады. Махатма Ганди өмірінің соңғы күндеріне дейін қақтығыстарды шешудің əскери тəсіліне қарсы күресті жалғастырды. 1948 жылы 20 қаңтарда Ганди өз үйінің верандасында сөз сөйледі. Индуист фанатик оған бомба тастаған, бірақ жарылыс ешкімге зиян келтірген жоқ. Бірақ 30 қаңтарда Махатма Ганди жиналғандардың алдында дұға етуге жиналған өз үйінің жанында лужайкада өлтірілді. Олардың арасында индуистік шовинистік ұйымның мүшесі болды. Ол Ганди атып алды. &quot;Ұлы жанның&quot; жерлеуі күні [[БҰҰ]] тулары түсірілді. Президент болып [[Раджендра Прасад]] сайланды (өмірінің соңғы кезеңінде Махатма Ганди сподвижник). 
 
[[1947 жыл|1947 жылдың]] [[20 ақпан|20 ақпанында]] Ұлыбритания премьер - министрі [[Клемент Эттли]] британдық үкімет 1948 жылдың маусымына дейін Британдық Үндістанға толық тəуелсіздікті ұсынады деп мəлімдеді. Барлық мүдделі тараптармен келіссөздерден кейін Үндістанның генерал - губернаторы [[Луис Маунтбет|Луис Маунтбеттен]] 1947 жылдың 3 маусымында Британ Үндістан бөлімінің жоспарын екі тəуелсіз мемлекетке ұсынды: мұсылман жəне индуистік. Осы жоспардың негізінде [[Ұлыбритания парламенті|британдық парламент]] 1947 жылдың 18 шілдесінде корольдік мақұлдауына ие болған [[Үндістанның тəуелсіздігі]] туралы акт жасап қабылдады. 1947 жылдың 14/15 тамызы түнінде Үндістан тəуелсіз мемлекет болды. Оның [[Үндістан Конституциясы|Конституциясы]] күшіне енді.

== Мереке рәсімі ==
15 тамыз Үндістанның мемлекеттік мерекесі. Негізгі рəсімдер [[Дели|Нью-Делиде]] өтеді, онда Үндістан премьер - министрі ұлттық туды [[Қызыл Форт]] үстінде көтереді жəне оның қабырғаларынан бүкіл елге теледидар арқылы сөйлейді, онда Үкіметтің өткен жылғы жетістіктері туралы əңгімелейді, маңызды мəселелерді көтереді жəне одан əрі дамытудың бағыттары туралы айтады. Үндістанның тəуелсіздік күнін мерекелеудің маңызды бөлігі Үндістанның мəдени алуан түрлілігін, елдің ғылым мен техникадағы жетістіктерін, оның əскери мүмкіндіктерін көрсететін əсем шеру болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://bbc.com |title=India's independence: How partition split a nation |publisher=BBC News |accessdate=2026-07-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Бұқаралық мәдениетте ==
Тәуелсіздік күні мен Республика күнінде телеарналар мен радиостанцияларда аймақтық тілдердегі патриоттық әндер таратылады.&lt;ref name=&quot;PramodKumar&quot;&gt;Pramod Kumar (31 May 2011). ''Rashtriya Swabhimaan Ka Utsav''. Prabhat Prakashan. pp. 11–. ISBN 978-81-8378-081-0.&lt;/ref&gt; Олар сондай-ақ ту көтеру рәсімдері кезінде де ойнатылады.&lt;ref name=&quot;PramodKumar&quot; /&gt; Сонымен қатар патриоттық фильмдер көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Ref31&quot;&gt;Roy, Anjali Gera (2012). ''Cinema at the End of Empire: A Century of Comic Realism in Indian Cinema''. Cambridge University Press. p. 89. ISBN 978-1-107-00216-6.&lt;/ref&gt; «The Times of India» басылымының мәліметінше, ондаған жылдар ішінде мұндай фильмдердің көрсетілім саны азайған, өйткені телеарналар көрермендердің патриоттық фильмдерден жалыққанын (асқын қанығу орын алғанын) хабарлайды.&lt;ref name=&quot;TOI-films&quot;&gt;&quot;Patriotic films down, but not out&quot;. ''The Times of India''. 15 August 2010.&lt;/ref&gt; Y буынының (миллениалдар) өкілдері мерекелік шаралар кезінде ұлтшылдықты бұқаралық мәдениетпен жиі ұштастырады. Бұған үш түсті (үнді туының түстерімен) боялған киімдер мен тағамдар, сондай-ақ Үндістанның әртүрлі мәдени дәстүрлерін бейнелейтін киім үлгілері мысал бола алады.&lt;ref name=&quot;Ref36&quot;&gt;&quot;The tricolour on their sleeve&quot;. ''The Hindu''. 13 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref60&quot;&gt;&quot;Tricolour treats&quot;. ''The Times of India''. 13 August 2009.&lt;/ref&gt; Дүкендерде Тәуелсіздік күніне орай жиі жеңілдіктер мен акциялар ұйымдастырылады.&lt;ref name=&quot;Ref61&quot;&gt;&quot;Commercialisation of Independence Day&quot;. ''The Economic Times''. 15 August 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref62&quot;&gt;&quot;Independence Day shopping bonanza&quot;. ''The Hindu''. 14 August 2012.&lt;/ref&gt; Кейбір жаңалықтар топтамалары бұл үрдісті коммерциялану деп айыптады.&lt;ref name=&quot;Ref61&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ref63&quot;&gt;&quot;Decrying the corporate capture of 15 August&quot;. ''The Hindu''. 15 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref64&quot;&gt;&quot;Independence Day or Sale Day?&quot;. ''The Indian Express''. 16 August 2012.&lt;/ref&gt; Үндістан пошта қызметі 15 тамызда тәуелсіздік қозғалысының көшбасшыларын, ұлтшылдық және қорғаныс тақырыптарын бейнелейтін мерекелік маркаларды басып шығарады.&lt;ref name=&quot;Stamps&quot;&gt;&quot;Stamps on India's Freedom Struggle&quot;. ''India Post''. Ministry of Communications, Government of India.&lt;/ref&gt;

Тәуелсіздік пен елдің бөлінуі әдеби және басқа да өнер туындыларының дүниеге келуіне шабыт берді.&lt;ref name=&quot;Ref66&quot;&gt;Sarkar, Bhaskar (2009). ''Mourning the Nation: Indian Cinema in the Wake of Partition''. Duke University Press. p. 43. ISBN 978-0-8223-4411-7.&lt;/ref&gt; Мұндай туындылар негізінен елдің бөлінуінен келген адам шығындарын сипаттайды және бұл мерекені өз баяндауларының шағын ғана бөлігімен шектейді.&lt;ref name=&quot;Ref67&quot;&gt;Cleary, Joe (2002). ''Literature, Partition and the Nation-State''. Cambridge University Press. p. 112. ISBN 978-0-521-65732-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref68&quot;&gt;Daiya, Kavita (2011). ''Violent Belongings: Partition, Gender, and National Culture in Postcolonial India''. Temple University Press. p. 81. ISBN 978-1-59213-744-2.&lt;/ref&gt; Букер сыйлығы мен «Букерлердің Букері» бас жүлдесін жеңіп алған Салман Рушдидің «Түн жартысының балалары» (1980) романы өз оқиғасын 1947 жылдың 14 тамызынан 15 тамызына қараған түнгі сағат 12-де сиқырлы қабілеттермен туған балалардың төңірегегінде өрбиді.&lt;ref name=&quot;Ref68&quot; /&gt; «Түн жартысындағы бостандық» (1975) — Ларри Коллинз бен Доминик Лапьердің 1947 жылғы алғашқы Тәуелсіздік күнін мерекелеу төңірегіндегі оқиғаларды шежірелейтін деректі шығармасы. Тәуелсіздік алған сәттің өзіне тікелей арналған фильмдер некен-саяқ,&lt;ref name=&quot;Ref69&quot;&gt;Bhattacharya, Sanjoy (2001). &quot;The Partition of India in Cinema&quot;. ''Journal of Imperial and Commonwealth History''. '''29''' (1): 115–124.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref70&quot;&gt;&quot;Films on the Indian Partition&quot;. ''Hindustan Times''. 14 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref71&quot;&gt;&quot;Cinematic representations of 1947&quot;. ''Deccan Herald''. 15 August 2012.&lt;/ref&gt; оның орнына туындыларда елдің бөліну жағдайлары мен оның салдары көбірек баяндалады.&lt;ref name=&quot;Ref69&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ref72&quot;&gt;&quot;The trauma of partition on celluloid&quot;. ''The Tribune''. 13 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ref73&quot;&gt;&quot;How Bollywood remembers partition&quot;. ''BBC News''. 14 August 2012.&lt;/ref&gt; Интернетте Google компаниясы 2003 жылдан бері Үндістанның Тәуелсіздік күнін өзінің үндістандық басты бетінде арнайы дудлмен (doodle) атап өтіп келеді.&lt;ref name=&quot;GoogleDoodle&quot;&gt;&quot;Google Doodles: Indian Independence Day&quot;. ''Google Doodles Archive''. &lt;/ref&gt;


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/4363-nezavisimost-indii-i-pakistana-kratko
[[Санат:Үндістан мейрамдары]]
[[Санат:Үндістан тарихы]]
[[Санат:Тәуелсіздік күндері]]</text>
      <sha1>rpd6gcgtflmb4ismekywd2xgo2kinlo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бубу Сиссе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>622100</id>
    <revision>
      <id>3629061</id>
      <parentid>3482327</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T03:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3629061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10629" sha1="0aezzbvepw7aw8k0vd6kucj3s9npdgg" xml:space="preserve">{{мағына|Сиссе}}
{{Мемлекеттік қайраткер
|түс=үкімет басшысы
|Қазақша есімі=Бубу Сиссе
|Шынайы есімі={{lang-fr|Boubou Cissé}}
|Суреті=Boubou Cissé, first minister of Mali, june 2019.jpg
|Сурет ені=
|Атауы=
|Титулы=[[Мали]]дің 19-шы Премьер-министрі
|Ту=Coat of arms of Mali.svg
|Ту2=Flag of Mali.svg
|Реті=
|Басқара бастады=[[23 сәуір]] [[2019 жыл]]
|Басқаруын аяқтады=18 тамыз [[2020 жыл]]
|Ізашары=[[Сумейлу Бубэйе Маига]]
|Ізбасары=[[Моқтар Уан]]
|Президент=[[Ибрагим Бубакар Кейта]]
|Титулы_2=Экономика және қаржы министрі
|Ту_2=Coat of arms of Mali.svg
|Ту2_2=Flag of Mali.svg
|Реті_2=
|Басқара бастады_2=[[15 қаңтар]] [[2016 жыл]]
|Басқаруын аяқтады_2=27 шілде 2020 жыл
|Премьер_2=[[Модибо Кейта (1942)|Модибо Кейта]]&lt;br /&gt;[[Абдулае Идрисса Майга]]&lt;br /&gt;[[Сумейлу Бубэйе Маига]] |Ізашары_2=Мамаду Игорь Диарра|Ізбасары_2=|Титулы_3=|Ту_3=|Ту2_3=Coat of arms of Mali.svg|Реті_3=|Басқара бастады_3=|Басқаруын аяқтады_3=
|Ізашары_3=
|Ізбасары_3=Абдулла Дафе|Титулы_4=
|Ту_4=
|Ту2_4=|Реті_4=|Басқара бастады_4=|Басқаруын аяқтады_4=|Ізашары_4=|Ізбасары_4=|Туған күні=1974|Туған жері=[[Бамако]], [[Мали]]|Қайтыс болған күні=|Қайтыс болған жері=|Жерленді=|Діні=|Әкесі=Махамуду Сиссе|Анасы=Кадидия Бауро Сиссе |Жұбайы=|Балалары=|Партиясы=|Білімі=[[Оверни Университеті]]&lt;br /&gt;Экс-Марсель Университет|Мамандығы=[[Экономист]]|Қолтаңбасы=|Сайты=|Commons=Бубу Сиссе|Марапаттары= [[File:Mali Ordre national du Mali Commandeur ribbon.svg|50px]]}}
'''Бубу Сиссе''' {{lang-fr|Boubou Cissé}} (туғ. 1974)&lt;ref&gt;https://www.citynews1130.com/2019/04/22/economist-named-as-malis-prime-minister-amid-violence/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.jeuneafrique.com/766492/politique/mali-boubou-cisse-un-economiste-a-la-primature-en-pleine-crise-securitaire/&lt;/ref&gt;.[[Мали|Малидегі]] саясаткер және Малидің Премьер-министрі. Ол бұрынғы экономика және қаржы министрі, шахталар, өнеркәсіп және кеніштер болды.

== Ерте жылдар ==
Бубу Сиссе Экс-Марсель университетінде магистрлік Оверни университетінің дәрежесі, және экономика докторы дәрежесін алды.

== Мансап ==
[[Сурет:Malian PM Cissé and President Ibrahim Boubakar Keita, 2019.jpg|thumb|right|200px|Премьер-министр Бубу Сиссе (сол жақта) және президент Ибрагим Бубакар Кейта 2019 ж.]]
Сиссе өзінің мансабын 2005 жылы [[Вашингтон|Вашингтондағы]] [[Дүниежүзілік банк|Дүниежүзілік банктің]] экономисті ретінде бастады. 2008 жылы ол адам ресурстарын дамыту бөлімінде бас экономист және жоба директоры болып тағайындалды. Кейінірек Нигерия мен Нигерде Дүниежүзілік банктің тұрақты өкілі ретінде жұмыс істеді.

Сиссе Муминин премьер-министрі болып тағайындалды, ол 2018 жылы [[Сумейлу Бубейе Маига|Сумейлу Бубэйе Маиганың]] және оның үкіметінің отставкасынан кейін тағайындалды. 2013 жылы Өнеркәсіп және тау-кен істері министрі, 2014 жылғы сәуірде кен өндіру министрі, 2016 жылы Экономика және қаржы министрі.&lt;ref name=&quot;ciamaligovernment&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/ML.html|title=Chiefs of State and Cabinet Members of Foreign Governments: Mali|website=Central Intelligence Agency|date=September 6, 2016|accessdate=May 21, 2017}}&lt;/ref&gt;

Бубу Сиссе [[Бамако|Бамакодағы]] Мамадоу Конат мектебінде, одан кейін Номикоробуга бастауыш мектебінде бастау алды. Бастауыш білімнен кейін ол [[Германия]] Федеративтік Республикасында, одан кейін [[Біріккен Араб Әмірліктері|Біріккен Араб Әмірліктерінде]] оқыды.

Ол Францияның Клермон-Ферран қаласындағы университетте оқуын жалғастырып, Халықаралық даму жөніндегі зерттеулер мен зерттеулер орталығын біріктірді (ХДЗО, Оверни Университеті). Экономика саласында магистр дәрежесін алды, содан кейін даму экономикасы бойынша UPBN дәрежесін алды. 2004 жылы Экс-Марсель университетінің экономика бойынша докторлық дәрежесін алды.

Еңбек жолын 2005 жылы Дүниежүзілік банкте экономист ретінде бастады. 2008 жылы Адам ресурстарын дамыту бөлімінің аға экономисті және жобалық директоры болып тағайындалды. Ол [[Нигерия|Нигерияда]] және [[Нигер|Нигерде]] Дүниежүзілік банктің тұрақты өкілі ретінде жұмыс істейді.&lt;ref name=&quot;Weforum&quot;&gt;{{lien web|langue=anglais|titre=Boubou Cissé|url=https://www.weforum.org/people/boubou-cisse/|site=Weforum|date=|consulté le=22 avril 2019}}.&lt;/ref&gt;

Бубу Сиссе Малидің өнеркәсіп және тау-кен істері министрі болып тағайындалды және 2014 жылдың сәуір айында мин. 2016 жылдың қаңтарынан бастап 2019 жылдың 22 сәуіріне дейін Малидің премьер-министр лауазымына тағайындалған күні - Экономика және қаржы министрі.&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/2019-04/23/c_137999355.htm Президент Мали назначил нового главу правительства 22.05.2019]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2618689.html Новый премьер-министр Мали не является членом ни одной политической партии 22.05.2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531100538/https://regnum.ru/news/2618689.html |date=2019-05-31 }}&lt;/ref&gt;

==Мали Премьер-минстрі==
2020 жылы 19 тамызда Сиссе президент [[Ибрагим Бубакар Кейта]] мен бірге [[Мали]]дегі көтерілістегі қызметінен қуылды.&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/417143-mali-prezidenti-otstavka-a-ketti Мали президенті: Билікті сақтап қалу үшін елде қан төгілгенін қаламаймын Қолданылған материалдарға міндетті түрде www.24.kz сайтына гиперсілтеме берілуі тиіс 19.08.2020]&lt;/ref&gt;

===Екінші үкімет және құлату===
2020 жылы маусымда Бубу Сиссе премьер-министр болып қайта тағайындалды және оған [[Мали президенттерінің тізімі|президент]] Ибрагим Бубакар Кейтаның отставкасын талап еткен наразылыққа қарамастан жаңа үкімет құруға айып тағылды. Шектелген үкімет 27 шілдеде құрылды.&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/412545-malide-zh-k-k-ligi-men-sha-yn-avtobusty-so-ty-ysuynan-22-adam-azhal-shty Малиде жүк көлігі мен шағын автобустың соқтығысуынан 22 адам ажал құшты Қолданылған материалдарға міндетті түрде www.24.kz сайтына гиперсілтеме берілуі тиіс 29.07.2020]&lt;/ref&gt;

{{main|Малидегі әскери төңкеріс (2020)}}
2020 жылдың 18 тамызында [[Малидегі әскери төңкеріс (2020)|төңкеріс]] кезінде Ибрагим Бубакар Кейта мен Бубу Сиссе басқа жоғары лауазымды саяси қайраткерлер сияқты әскери гарнизонмен қамауға алынды. Бірнеше сағаттан кейін, армия әлі күнге дейін әскери лагерде қамауда отырған Республика Президенті өзінің Буфу Сиссе премьер-министрінің функцияларын іс жүзінде аяқтап, үкімет пен Парламенттің тарағанын, өзінің отставкасы туралы жариялайды.

Оны 28 тамызда хунта босатты.

==Марапаттар==
* [[File:Mali Ordre national du Mali Commandeur ribbon.svg|50px]] [[Мали ұлттық ордені]]&lt;ref&gt;{{Article |auteur1=L'Indicateur du Renouveau |titre=Distinction honorifique : Boubou Cissé Commandeur de l’Ordre National du Mali |périodique=maliweb.net |date=28 janvier 2020 |lire en ligne=https://www.maliweb.net/distinction-prix-dexcellence/distinction-honorifique-boubou-cisse-commandeur-de-lordre-national-du-mali-2857061.html |consulté le=2020-02-02}}.&lt;/ref&gt; (2020)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мали Премьер-министрлері]]</text>
      <sha1>0aezzbvepw7aw8k0vd6kucj3s9npdgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абылай ханның Қызыл ағашы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>657986</id>
    <revision>
      <id>3628910</id>
      <parentid>3628363</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Мейрамггүл Жүманбетова|Мейрамггүл Жүманбетова]] ([[User talk:Мейрамггүл Жүманбетова|т]]) өңдемелерінен [[User:Тілдер бөлімі|Тілдер бөлімі]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3624528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2702" sha1="p82z15wrwp0enxgrtkh12wolo9bvm5f" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Абылай ханның Қызыл ағашы''' —  [[Көкшетау]]дың маңында Абылай ханның есімімен байланыстырылған екі алаң бар: Үлкен және Кіші алаңдар. Осы орайда, «Абылай ханның Қызыл ағашы» деген жерде Абылай ханның басты алаңы орналасты деуге негіз бар. Бұл жерге жиырма жыл бұрын [[Бурабай]]дағы Абылай хан атындағы музейдің негізін қалаушы, Көкшетау өлкетанушысы Әмина Тұрсынбаеваның ұсынысымен [[мәрмәр]] тас орнатылған және оған ақын [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабаевтың]] жыр шумақтары жазылған:
{{Quotation|''Ертеде жел өтпейтін Қызыл ағаш,''

''Дариға, бұл күндерде жап-жалаңаш.''

''Қабірінен әулиенің Алашқа артық,''

''Ертеде Абылайға Орда болған ағаш.''}}
Аңызға сүйенсек, «Ханның Қызыл ағашы» деп аталатын бұл алаңда [[Абылай хан]] [[құрылтай]], әскери жиналыстар, тағы да басқа көлемді іс-шаралар өткізіп отырған. [[Көкшетау тауы]]ның шығыс бөлігіндегі алаң «Абылай хан алаңы» деп аталды. «Көкшетау таулары Абылай ханды дұрыс шешім қабылдауға шабыттандыратын» деген аңыз сақталған. «Ханның Қызыл ағашы» деген топониммен бірге «Ханның Қызыл үйі» деген түсінік қалыптасқан, бұл жоғарыда аталған орыннан солтүстік-батыс бағытында орналасқан «Абылай ханның ордасы» деген ұғымды білдіретін.&lt;ref&gt;Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Көкшетау маңындағы тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Көкшетау]]
[[Санат:Абылай хан]]</text>
      <sha1>p82z15wrwp0enxgrtkh12wolo9bvm5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3629114</id>
      <parentid>3628684</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3629114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16890" sha1="4ua2n4oiynfp9gy80sq78yxgy47eov7" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88015||2859||391||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||96314||76631||11055||229||3386||234||110||5821||742
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2243||909||49||0||957||136
|-
|4||3||{{u|Мағыпар}}||85002||79868||885||635||37||388||0||2885||49
|-
|5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84039||68775||1239||147||11309||15||0||1699||24
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55561||30518||3588||368||5769||944||2238||4785||5201
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48751||40033||1761||102||628||17||9||4479||40
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38488||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||9||{{u|1nter pares}}||30587||28510||213||7||637||70||0||1425||146
|-
|10||10||{{u|Ulan}}||30436||23962||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8817||3471||135||398||8||2176||838||844
|-
|12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|13||11||{{u|Орел Карл}}||22652||21353||779||39||137||4||0||121||11
|-
|14||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13874||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|15||12||{{u|Sagzhan}}||20568||19247||419||43||217||11||0||328||87
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||19368||10026||1351||41||6915||115||8||429||51
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17192||12220||224||7||135||162||8||2486||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12989||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11290||6822||508||0||102||512||0||615||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10144||7973||1229||40||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32
|-
|26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8167||5739||27||5||1867||204||0||172||52
|-
|29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|30||35||{{u|Nurtenge}}||7950||5420||978||137||628||59||24||532||198
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||57||{{u|Madi Dos}}||4508||3078||214||63||53||50||0||637||122
|-
|50||44||{{u|Coffee86}}||4425||3882||4||0||11||7||0||418||5
|-
|51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||48||{{u|Makenzis}}||3683||3626||5||0||0||0||0||46||5
|-
|53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138
|-
|56||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|58||60||{{u|Нурасылл}}||3396||2997||193||0||18||0||0||50||8
|-
|59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|63||68||{{u|ShadZ01}}||3205||2543||348||110||105||0||0||4||0
|-
|64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3
|-
|65||59||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2834||0||0||0||0||0||0||0
|-
|67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2894||1869||314||0||91||55||0||434||4
|-
|70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6
|-
|71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|80||76||{{u|G55}}||2468||2295||0||50||0||0||0||0||2
|-
|81||90||{{u|Balaburgem}}||2466||1750||11||29||31||59||0||182||48
|-
|82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44
|-
|85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2
|-
|88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||88||{{u|RaiymbekZh}}||2101||1785||8||0||20||0||0||81||86
|-
|94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0
|-
|96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2
|-
|99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1608||1338||1||0||106||1||0||5||0
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1539||1347||0||0||7||0||0||123||9
|-
|109||95||{{u|Gliwi}}||1530||1524||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||144||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||119||{{u|Ziv}}||1170||1097||60||0||0||2||0||9||2
|-
|127||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0
|-
|129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1
|-
|130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||139||{{u|Wikuiser}}||1079||782||142||0||63||0||43||18||4
|-
|136||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|139||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11
|-
|142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||140||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||142||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|149||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|152||148||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||839||732||15||0||0||0||0||3||0
|-
|153||141||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0
|-
|154||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|155||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|157||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|158||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|161||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|163||154||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|168||153||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0
|-
|169||145||{{u|Mheidegger}}||726||752||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||156||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|172||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|175||155||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0
|-
|176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|179||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|181||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1
|-
|182||157||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1
|-
|183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17
|-
|186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0
|-
|195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0
|-
|196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12
|-
|197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|204||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|205||175||{{u|Tuttiorchestra687}}||581||577||0||0||0||0||0||6||2
|-
|206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0
|-
|220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||219||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1
|-
|223||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1
|-
|224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0
|-
|227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0
|-
|231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>4ua2n4oiynfp9gy80sq78yxgy47eov7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3629188</id>
      <parentid>3628774</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3629188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="by91m2ao3c1ki9996dsjvypxvcpvgea" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515623||380100||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131247||957||0||13593||6||0||44||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132447||127398||727||15||62||17||10||2859||1334
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119563||112797||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||113603||1||0||0||0||0||0||113602||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||6||{{u|MerlIwBot}}||105851||88195||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||88224||88224||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79299||79284||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50446||50153||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26601||22823||42||0||3648||2||0||64||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14589||13607||432||1||0||83||0||387||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9118||9118||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7976||5420||978||137||628||40||24||532||198
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1120||1046||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|93||86||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>by91m2ao3c1ki9996dsjvypxvcpvgea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3628802</id>
      <parentid>3628456</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T13:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3628802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103929" sha1="0vthvsb2txrjn7ymqf45l5loxgiq5nh" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7809||948||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2631||42||0||59||33||593||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2288||102||13||200||86||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Орел Карл}}||1337||314||1||308||91||24||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Nurkhan}}||981||101||14||345||4||26||0||1||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|1nter pares}}||560||307||0||10||474||3||0||0||4
|-
|44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||532||185||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0
|-
|49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|52||{{u|Nurken}}||505||486||3||640||4708||32||15||3||4
|-
|53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|54||{{u|Sagzhan}}||486||84||2||19||155||30||0||0||0
|-
|55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||423||37||0||0||1599||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|113||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|115||{{u|ShadZ01}}||199||23||0||34||81||59||0||0||0
|-
|116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49
|-
|122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|246||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|MuratbekErkebulan}}||85||21||0||67||83||0||11||0||0
|-
|250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3
|-
|256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|279||{{u|RaiymbekZh}}||77||43||5||1||11||0||0||0||1
|-
|280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Kasymov}}||74||667||7||2977||521||93||0||38||4
|-
|286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0
|-
|299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|397||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|398||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|399||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|400||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|402||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|409||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|410||{{u|Mheidegger}}||37||19||0||1||0||2||0||0||0
|-
|411||{{u|Yessentaikyzy}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|413||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|414||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|415||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|420||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|421||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|433||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||29||0||1||1||20||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|460||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|461||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|462||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|463||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|465||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|466||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0
|-
|468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|483||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|484||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|486||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|487||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|493||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|507||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|508||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|529||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|530||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|542||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|544||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|545||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|546||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|558||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|560||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|561||{{u|Tuttiorchestra687}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|562||{{u|Бекемгүл}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|565||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|573||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|575||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|579||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|580||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|584||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|587||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|589||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|592||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|597||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|600||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|603||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|605||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|629||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|634||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|642||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|643||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|645||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|650||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|653||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|654||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|660||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|661||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|665||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|666||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Gaukhar1980}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|721||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|734||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|741||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|742||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|744||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|746||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|780||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|Ayazhan10}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|841||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|842||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|845||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|846||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|851||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|854||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|855||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|861||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|879||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|884||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|888||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|893||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|894||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|902||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|910||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|912||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|924||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|928||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|934||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|937||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||30||0||0||23||0
|-
|938||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|949||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|957||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|958||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|980||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|986||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|988||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|997||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1000||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1012||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1020||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1027||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1041||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1048||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1057||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1061||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1084||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1131||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1137||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1169||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1172||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1177||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1179||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1194||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1197||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1198||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1205||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1256||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1285||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1425||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1427||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1428||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1440||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1441||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1457||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1460||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1485||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1515||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1532||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1550||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1551||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1558||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1681||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1695||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1701||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1706||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1708||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1712||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1715||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1716||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1717||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||272||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>0vthvsb2txrjn7ymqf45l5loxgiq5nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ресей Федерация Кеңесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>703584</id>
    <revision>
      <id>3629169</id>
      <parentid>3559038</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wiz KDDI</username>
        <id>157472</id>
      </contributor>
      <comment>сурет</comment>
      <origin>3629169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12031" sha1="0o4g0g6s48bwi6ld04io2vwqbdlw7g0" xml:space="preserve">{{Заң шығарушы орган
 | Атауы               = Ресей Федерация Кеңесі
 | Шынайы атауы        = {{lang-ru|Собрание Федерации России}}
 | Қазіргі шақырылымы  = 
 | Сурет               = Logo of the Federation Council (Russia, 2026).svg
 | Ені                 =
 | Сурет атауы         =
 | Мемлекет           = {{байрақ|Ресей}}
 | Түрі               = [[Ресей Федералдық жиналысы|Жоғарғы палата]]
 | Сайлану мерзімі    = 5 жыл
 | Палаталары         =
 | Басшының лауазымы1 = Төрайымы
 | Басшы1             = [[Валентина Ивановна Матвиенко|Валентина Матвиенко]]
 | Басшының партиясы1 = [[Біртұтас Ресей]] 
 | Сайлану күні1      = [[21 қыркүйек]] [[2011 жыл]]
 | Басшының лауазымы2 =
 | Басшы2             =
 | Басшының партиясы2 =
 | Сайлану күні2      = 
 | Басшының лауазымы3 =
 | Басшы3             =
 | Басшының партиясы3 =
 | Сайлану күні3      = 
 | Басшының лауазымы4 =
 | Басшы4             =
 | Басшының партиясы4 =
 | Сайлану күні4      = 
 | Басшының лауазымы5 = 
 | Басшы5             = 
 | Басшының партиясы5 = 
 | Сайлану күні5      = 
 | Басшының лауазымы6 = 
 | Басшы6             = 
 | Басшының партиясы6 = 
 | Сайлану күні6      = 
 | Мүшелер саны         = 178{{Efn|Ресейдің федералдық субъектілеріне халықаралық деңгейде Ресейдің бөлігі ретінде танылмаған бірнеше субъектілер кіреді. 2014 жылы [[Қырым Республикасы]] мен [[Севастополь]], 2022 жылы [[Донецк Халық Республикасы]], [[Луганск Халық Республикасы]], [[Запорожье облысы]] және [[Херсон облысы]] аннексияланды.}}
 | Құрылым1             = Russia Federation Council 2023.svg
 | Құрылым ені1         =
 | Құрылым сипаттамасы1 =
 | Палата1              =
 | Фракциялары1         = Сенаттың партия бойынша қазіргі құрамы:{{legend|#2E4EA4|[[Біртұтас Ресей]]: 136}}{{legend|#CC1111|[[Ресей Коммунистік партиясы|РФКП]]: 4}}{{legend|#FFC003|[[Әділ Ресей]]: 3}}{{legend|#4488CC|[[Ресейдің либералды-демократиялық партиясы|РЛДП]]: 3}}{{legend|#005087|ДХР қозғалысы: 2}}{{legend|#C0C0C0|Партиясыздар: 27}}{{legend|#FFFFFF|Бос орындар: 3}}
 | Құрылым2             =
 | Құрылым ені2         =
 | Құрылым сипаттамасы2 =
 | Палата2              =
 | Фракциялары2         =
 | Комитеттері1         =
 | Комитеттері2         =
 | Дауыс беру жүйесі1   =
 | Дауыс беру жүйесі2   =
 | Соңғы сайлауы1       = [[Ресейдегі парламент сайлауы (1993)|12 желтоқсан 1993]]&lt;br&gt;{{Small|(1995 жылғы желтоқсанда қалыптасу процесі өзгерді де, Сенаттың сайлануы тоқтатылды)}}
 | Соңғы сайлауы2       =
 | Жиналыс залы             = Meeting of the Federation Council (2018-12-11).jpg
 | Жиналыс залы тақырыпша   =
 | Жиналыс залы ені         = 200px
 | Жиналыс залы сипаттамасы =
 | Штаб-пәтері             = Большая Дмитровка, 26, [[Мәскеу]], [[Ресей]]
 | Құрылуы    = 1993 жыл
 | Ізашары1 = [[Ресей Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар кеңесі]]
 | Ізашары2 =
 | Таратылуы  =
 | Ізбасары1 =
 | Ізбасары2 =
 | Сайты        = {{URL|http://council.gov.ru/}}
 | Ортаққор     =
}}
'''Ресей Федерация Кеңесі'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/meetings_and_receptions/elbasy-resei-federaciyasy-federaldyk-zhinalysy-federaciya-kenesinin-toraiymy-valentina-matvienkomen-kezdesti|title=Елбасы Ресей Федерациясы Федералдық Жиналысы Федерация Кеңесінің төрайымы Валентина Матвиенкомен кездесті|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2016-05-11|accessdate=2023-07-08}}&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|Совет Федерации России}}, қысқартқанда {{lang-ru|Совфед}}, 2020 жылдан бері ресми түрде '''Ресей Сенаты''', {{lang-ru|Сенат России}}) — [[Ресей Федералдық жиналысы]]ның ([[Ресей]] [[парламент]]і) жоғарғы палатасы.

Ресейдің 89 федералдық субъектілерінің әрқайсысынан (оның ішінде халықаралық түрде мойындамаған [[Қырым аннексиясы|2014 жылы аннексияланған екеуі]] және 2022 жылы тағы төртеуі) екі сенатор жіберіледі, жалпы Кеңес 178 сенатордан тұрады.

[[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық Жиналыс]]тың екі палатасы физикалық түрде жеке орналасқан, мысалы [[Мемлекеттік дума]] Мәскеудің басқа бөлігінде орналасқан.

Мұрагерлiк мақсаттары үшiн Федерация Кеңесiнiң төрағасы Ресей Федерациясындағы [[Ресей президенті|президент]] пен [[Ресей премьер-министрі|премьер-министр]]ден кейiнгi үшiншi ең жоғары лауазым болып табылады. Президент пен Премьер-министр қабілетсіз болған жағдайда, Федерация Кеңесінің төрағасы Ресей Федерациясы Президентінің міндетін атқарушы болады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20110518/376470939.html|title=Миронов третьим не будет|lang=ru|publisher=РИА Новости|date=2011-05-18|accessdate=2023-07-08}}&lt;/ref&gt;

== Құқығы ==
Кеңеске заң жобаларын әзірлеуде және дауыс беруде [[Мемлекеттік дума]]мен бірлесіп жұмыс істеу жүктелген. Бюджетке, кедендік реттеуге, несиелік мониторингке және халықаралық шарттарды ратификациялауға қатысты федералдық заңдарды Мемлекеттік Думадан қабылдағаннан кейін Кеңес қарауы керек.

Федерация Кеңесінің сенаторларына ғана берілетін ерекше өкілеттіктер:
* [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектілері]] арасындағы шекарадағы өзгерістерді бекіту;
* [[Ресей президенті]]нің [[соғыс жағдайы]]н енгізу туралы жарлығын бекіту;
* Ресей президентінің [[төтенше жағдай]]ды енгізу туралы жарлығын бекіту;
* [[Ресей Қарулы Күштері]]н Ресей Федерациясының аумағынан тыс жерде пайдалану мүмкіндігі туралы шешім қабылдау;
* Ресей президентінің сайлауын жариялау;
* Ресей президентіне [[импичмент]] жариялау;
* Ресей Конституциялық сотының, Ресей Федерациясы Жоғарғы Сотының, [[Ресей үкіметі|Ресей Федерациясының Федералдық Үкіметі]]нің Жоғарғы Төрелік сотының судьяларының кандидатурасы жайлы Президенттің ұсынысын мақұлдау;
* Ресей президентінің Бас Прокурорының кандидатурасын мақұлдау;
* Есеп палатасы төрағасының орынбасарын және аудиторлардың жартысын тағайындау.

== Төрағаларының тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=2| №
! Суреті
! Аты-жөні&lt;br&gt;&lt;small&gt;(Өмір сүрген жылдары)&lt;/small&gt;
! [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Субъектісі]]
! colspan=2| Қызметі
! colspan=2| Партиясы
|-
! 1
| style=&quot;background:#CDCDCD;&quot;|
| [[Сурет:Vladimir Shumeiko.jpg|125px]]
| [[Владимир Филиппович Шумейко|Владимир Шумейко]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1945–)&lt;/small&gt;
|[[Калининград облысы]]
| 13 қаңтар&lt;br&gt;1994
| 23 қаңтар&lt;br&gt;1996
| [[Партиясыз]]
| style=&quot;background:#CDCDCD;&quot;|
|-
! 2
| style=&quot;background:#CDCDCD;&quot;|
| [[Сурет:Yegor Semyonovich Stroyev.jpg|125px]]
| [[Егор Семёнович Строев|Егор Строев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1937–)&lt;/small&gt;
| [[Орёл облысы]]
| 23 қаңтар&lt;br&gt;1996
| 5 желтоқсан&lt;br&gt;2001
| [[Партиясыз]]
| style=&quot;background:#CDCDCD;&quot;|
|-
! rowspan=3 | 3
| style=&quot;background:#CDCDCD;&quot;|
| rowspan=3 | [[Сурет:Sergei Mironov Predsedatel Soveta Federatsii.jpg|125px]]
| rowspan=3 | [[Сергей Михайлович Миронов|Сергей Миронов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1953–)&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Санкт-Петербург]]
| rowspan=3 | 5 желтоқсан&lt;br&gt;2001
| rowspan=3 | 18 мамыр&lt;br&gt;2011
| rowspan=3 | [[Партиясыз]]&lt;br&gt;(2001–2002)&lt;br&gt;↓&lt;br&gt;{{iw|Ресей өмір партиясы|Ресей өмір партиясы|ru|Российская партия жизни}}&lt;br&gt;(2002–2006)&lt;br&gt;↓&lt;br&gt;[[Әділ Ресей]]&lt;br&gt;(2006 бері)
| style=&quot;background:#CDCDCD;&quot;|
|-
| style=&quot;background: skyblue;&quot;|
| style=&quot;background: skyblue;&quot;|
|-
| style=&quot;background:#FFC003;&quot;|
| style=&quot;background:#FFC003;&quot;|
|-
! –
| style=&quot;background:#bbb;&quot;|
| [[Сурет:Aleksandr Porfiryevich Torshin.jpg|125px]]
| [[Александр Порфирьевич Торшин|Александр Торшин]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1953–)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;({{comment|м.а.|Төрағаның міндетін атқарушысы}})
|[[Марий Эл]]
| 19 мамыр&lt;br&gt;2011
| 21 қыркүйек&lt;br&gt;2011
| [[Біртұтас Ресей]]
| style=&quot;background:#bbb;&quot;|
|-
! 4
| style=&quot;background:#bbb;&quot;|
| [[Сурет:Матвиенко Валентина Ивановна.jpg|125px]]
| '''[[Валентина Ивановна Матвиенко|Валентина Матвиенко]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1949–)&lt;/small&gt;
|[[Санкт-Петербург]]
| 21 қыркүйек&lt;br&gt;2011
| 
| [[Біртұтас Ресей]]
| style=&quot;background:#bbb;&quot;|
|}

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Елдер бойынша парламенттердің жоғарғы палаталары]]
[[Санат:Ресей Федерациясының саясаты]]</text>
      <sha1>0o4g0g6s48bwi6ld04io2vwqbdlw7g0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629171</id>
      <parentid>3629169</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wiz KDDI</username>
        <id>157472</id>
      </contributor>
      <comment>шынайы атауы</comment>
      <origin>3629171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12012" sha1="9ua6ku41qvi41js9n3icoif5w5jj8t9" xml:space="preserve">{{Заң шығарушы орган
 | Атауы               = Ресей Федерация Кеңесі
 | Шынайы атауы        = {{lang-ru|Совет Федерации}}
 | Қазіргі шақырылымы  = 
 | Сурет               = Logo of the Federation Council (Russia, 2026).svg
 | Ені                 =
 | Сурет атауы         =
 | Мемлекет           = {{байрақ|Ресей}}
 | Түрі               = [[Ресей Федералдық жиналысы|Жоғарғы палата]]
 | Сайлану мерзімі    = 5 жыл
 | Палаталары         =
 | Басшының лауазымы1 = Төрайымы
 | Басшы1             = [[Валентина Ивановна Матвиенко|Валентина Матвиенко]]
 | Басшының партиясы1 = [[Біртұтас Ресей]] 
 | Сайлану күні1      = [[21 қыркүйек]] [[2011 жыл]]
 | Басшының лауазымы2 =
 | Басшы2             =
 | Басшының партиясы2 =
 | Сайлану күні2      = 
 | Басшының лауазымы3 =
 | Басшы3             =
 | Басшының партиясы3 =
 | Сайлану күні3      = 
 | Басшының лауазымы4 =
 | Басшы4             =
 | Басшының партиясы4 =
 | Сайлану күні4      = 
 | Басшының лауазымы5 = 
 | Басшы5             = 
 | Басшының партиясы5 = 
 | Сайлану күні5      = 
 | Басшының лауазымы6 = 
 | Басшы6             = 
 | Басшының партиясы6 = 
 | Сайлану күні6      = 
 | Мүшелер саны         = 178{{Efn|Ресейдің федералдық субъектілеріне халықаралық деңгейде Ресейдің бөлігі ретінде танылмаған бірнеше субъектілер кіреді. 2014 жылы [[Қырым Республикасы]] мен [[Севастополь]], 2022 жылы [[Донецк Халық Республикасы]], [[Луганск Халық Республикасы]], [[Запорожье облысы]] және [[Херсон облысы]] аннексияланды.}}
 | Құрылым1             = Russia Federation Council 2023.svg
 | Құрылым ені1         =
 | Құрылым сипаттамасы1 =
 | Палата1              =
 | Фракциялары1         = Сенаттың партия бойынша қазіргі құрамы:{{legend|#2E4EA4|[[Біртұтас Ресей]]: 136}}{{legend|#CC1111|[[Ресей Коммунистік партиясы|РФКП]]: 4}}{{legend|#FFC003|[[Әділ Ресей]]: 3}}{{legend|#4488CC|[[Ресейдің либералды-демократиялық партиясы|РЛДП]]: 3}}{{legend|#005087|ДХР қозғалысы: 2}}{{legend|#C0C0C0|Партиясыздар: 27}}{{legend|#FFFFFF|Бос орындар: 3}}
 | Құрылым2             =
 | Құрылым ені2         =
 | Құрылым сипаттамасы2 =
 | Палата2              =
 | Фракциялары2         =
 | Комитеттері1         =
 | Комитеттері2         =
 | Дауыс беру жүйесі1   =
 | Дауыс беру жүйесі2   =
 | Соңғы сайлауы1       = [[Ресейдегі парламент сайлауы (1993)|12 желтоқсан 1993]]&lt;br&gt;{{Small|(1995 жылғы желтоқсанда қалыптасу процесі өзгерді де, Сенаттың сайлануы тоқтатылды)}}
 | Соңғы сайлауы2       =
 | Жиналыс залы             = Meeting of the Federation Council (2018-12-11).jpg
 | Жиналыс залы тақырыпша   =
 | Жиналыс залы ені         = 200px
 | Жиналыс залы сипаттамасы =
 | Штаб-пәтері             = Большая Дмитровка, 26, [[Мәскеу]], [[Ресей]]
 | Құрылуы    = 1993 жыл
 | Ізашары1 = [[Ресей Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар кеңесі]]
 | Ізашары2 =
 | Таратылуы  =
 | Ізбасары1 =
 | Ізбасары2 =
 | Сайты        = {{URL|http://council.gov.ru/}}
 | Ортаққор     =
}}
'''Ресей Федерация Кеңесі'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/meetings_and_receptions/elbasy-resei-federaciyasy-federaldyk-zhinalysy-federaciya-kenesinin-toraiymy-valentina-matvienkomen-kezdesti|title=Елбасы Ресей Федерациясы Федералдық Жиналысы Федерация Кеңесінің төрайымы Валентина Матвиенкомен кездесті|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2016-05-11|accessdate=2023-07-08}}&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|Совет Федерации России}}, қысқартқанда {{lang-ru|Совфед}}, 2020 жылдан бері ресми түрде '''Ресей Сенаты''', {{lang-ru|Сенат России}}) — [[Ресей Федералдық жиналысы]]ның ([[Ресей]] [[парламент]]і) жоғарғы палатасы.

Ресейдің 89 федералдық субъектілерінің әрқайсысынан (оның ішінде халықаралық түрде мойындамаған [[Қырым аннексиясы|2014 жылы аннексияланған екеуі]] және 2022 жылы тағы төртеуі) екі сенатор жіберіледі, жалпы Кеңес 178 сенатордан тұрады.

[[Ресей Федералдық жиналысы|Федералдық Жиналыс]]тың екі палатасы физикалық түрде жеке орналасқан, мысалы [[Мемлекеттік дума]] Мәскеудің басқа бөлігінде орналасқан.

Мұрагерлiк мақсаттары үшiн Федерация Кеңесiнiң төрағасы Ресей Федерациясындағы [[Ресей президенті|президент]] пен [[Ресей премьер-министрі|премьер-министр]]ден кейiнгi үшiншi ең жоғары лауазым болып табылады. Президент пен Премьер-министр қабілетсіз болған жағдайда, Федерация Кеңесінің төрағасы Ресей Федерациясы Президентінің міндетін атқарушы болады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20110518/376470939.html|title=Миронов третьим не будет|lang=ru|publisher=РИА Новости|date=2011-05-18|accessdate=2023-07-08}}&lt;/ref&gt;

== Құқығы ==
Кеңеске заң жобаларын әзірлеуде және дауыс беруде [[Мемлекеттік дума]]мен бірлесіп жұмыс істеу жүктелген. Бюджетке, кедендік реттеуге, несиелік мониторингке және халықаралық шарттарды ратификациялауға қатысты федералдық заңдарды Мемлекеттік Думадан қабылдағаннан кейін Кеңес қарауы керек.

Федерация Кеңесінің сенаторларына ғана берілетін ерекше өкілеттіктер:
* [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Ресей Федерациясының субъектілері]] арасындағы шекарадағы өзгерістерді бекіту;
* [[Ресей президенті]]нің [[соғыс жағдайы]]н енгізу туралы жарлығын бекіту;
* Ресей президентінің [[төтенше жағдай]]ды енгізу туралы жарлығын бекіту;
* [[Ресей Қарулы Күштері]]н Ресей Федерациясының аумағынан тыс жерде пайдалану мүмкіндігі туралы шешім қабылдау;
* Ресей президентінің сайлауын жариялау;
* Ресей президентіне [[импичмент]] жариялау;
* Ресей Конституциялық сотының, Ресей Федерациясы Жоғарғы Сотының, [[Ресей үкіметі|Ресей Федерациясының Федералдық Үкіметі]]нің Жоғарғы Төрелік сотының судьяларының кандидатурасы жайлы Президенттің ұсынысын мақұлдау;
* Ресей президентінің Бас Прокурорының кандидатурасын мақұлдау;
* Есеп палатасы төрағасының орынбасарын және аудиторлардың жартысын тағайындау.

== Төрағаларының тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=2| №
! Суреті
! Аты-жөні&lt;br&gt;&lt;small&gt;(Өмір сүрген жылдары)&lt;/small&gt;
! [[Ресейдің әкімшілік-аумақтық құрылымы|Субъектісі]]
! colspan=2| Қызметі
! colspan=2| Партиясы
|-
! 1
| style=&quot;background:#CDCDCD;&quot;|
| [[Сурет:Vladimir Shumeiko.jpg|125px]]
| [[Владимир Филиппович Шумейко|Владимир Шумейко]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1945–)&lt;/small&gt;
|[[Калининград облысы]]
| 13 қаңтар&lt;br&gt;1994
| 23 қаңтар&lt;br&gt;1996
| [[Партиясыз]]
| style=&quot;background:#CDCDCD;&quot;|
|-
! 2
| style=&quot;background:#CDCDCD;&quot;|
| [[Сурет:Yegor Semyonovich Stroyev.jpg|125px]]
| [[Егор Семёнович Строев|Егор Строев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1937–)&lt;/small&gt;
| [[Орёл облысы]]
| 23 қаңтар&lt;br&gt;1996
| 5 желтоқсан&lt;br&gt;2001
| [[Партиясыз]]
| style=&quot;background:#CDCDCD;&quot;|
|-
! rowspan=3 | 3
| style=&quot;background:#CDCDCD;&quot;|
| rowspan=3 | [[Сурет:Sergei Mironov Predsedatel Soveta Federatsii.jpg|125px]]
| rowspan=3 | [[Сергей Михайлович Миронов|Сергей Миронов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1953–)&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Санкт-Петербург]]
| rowspan=3 | 5 желтоқсан&lt;br&gt;2001
| rowspan=3 | 18 мамыр&lt;br&gt;2011
| rowspan=3 | [[Партиясыз]]&lt;br&gt;(2001–2002)&lt;br&gt;↓&lt;br&gt;{{iw|Ресей өмір партиясы|Ресей өмір партиясы|ru|Российская партия жизни}}&lt;br&gt;(2002–2006)&lt;br&gt;↓&lt;br&gt;[[Әділ Ресей]]&lt;br&gt;(2006 бері)
| style=&quot;background:#CDCDCD;&quot;|
|-
| style=&quot;background: skyblue;&quot;|
| style=&quot;background: skyblue;&quot;|
|-
| style=&quot;background:#FFC003;&quot;|
| style=&quot;background:#FFC003;&quot;|
|-
! –
| style=&quot;background:#bbb;&quot;|
| [[Сурет:Aleksandr Porfiryevich Torshin.jpg|125px]]
| [[Александр Порфирьевич Торшин|Александр Торшин]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1953–)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;({{comment|м.а.|Төрағаның міндетін атқарушысы}})
|[[Марий Эл]]
| 19 мамыр&lt;br&gt;2011
| 21 қыркүйек&lt;br&gt;2011
| [[Біртұтас Ресей]]
| style=&quot;background:#bbb;&quot;|
|-
! 4
| style=&quot;background:#bbb;&quot;|
| [[Сурет:Матвиенко Валентина Ивановна.jpg|125px]]
| '''[[Валентина Ивановна Матвиенко|Валентина Матвиенко]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1949–)&lt;/small&gt;
|[[Санкт-Петербург]]
| 21 қыркүйек&lt;br&gt;2011
| 
| [[Біртұтас Ресей]]
| style=&quot;background:#bbb;&quot;|
|}

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Елдер бойынша парламенттердің жоғарғы палаталары]]
[[Санат:Ресей Федерациясының саясаты]]</text>
      <sha1>9ua6ku41qvi41js9n3icoif5w5jj8t9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Ресейдің Украинаға басып кіруі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>713598</id>
    <revision>
      <id>3629069</id>
      <parentid>3607603</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T04:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurtenge</username>
        <id>93712</id>
      </contributor>
      <origin>3629069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14441" sha1="8qbuw576x4ourjatd9eycfk3bv60lqf" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты           = Ресейдің Украинаға басып кіруі
|state         = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
|тақырып       = [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
|тақырып_стиль = background:{{түс|Украина}}
|бөлім_стиль   = background:{{түс|Украина}}
|тізім_стиль   = hlist
|үсті_стиль    = background:{{түс|Украина}}
|үсті          = 
[[Екінші қырғи қабақ соғысы]] • [[Украин төңкерісі (2014)|Намыс төңкерісі]] • [[Қырым аннексиясы]] • [[Орыс-украин соғысы]] • [[Донбастағы соғыс|Украина шығысындағы соғыс]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіруіне дайындығы]] • [[Украинаның басып алынған аумақтарының аннексиясы (2022)|Украинаның басып алынған аумақтарының аннексиясы]] 

|бөлім1 = [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|Хронология]]
|тізім1 = 
  {{Навигациялық кесте|child
  |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}}
  |тізім_стиль = hlist

  |бөлім1 = 2022
  |тізім1 = [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2022)|ақпан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2022)|наурыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2022)|сәуір]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2022)|мамыр]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2022)|маусым]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2022)|шілде]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2022)|тамыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2022)|қыркүйек]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2022)|қазан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2022)|қараша]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2022)|желтоқсан]]

  |бөлім2 = 2023
  |тізім2 = [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2023)|қаңтар]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2023)|ақпан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2023)|наурыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2023)|сәуір]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2023)|мамыр]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2023)|маусым]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2023)|шілде]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2023)|тамыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2023)|қыркүйек]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2023)|қазан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2023)|қараша]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2023)|желтоқсан]]

  |бөлім3 = 2024
  |тізім3 = [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2024)|қаңтар]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2024)|ақпан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2024)|наурыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2024)|сәуір]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2024)|мамыр]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2024)|маусым]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2024)|шілде]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2024)|тамыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2024)|қыркүйек]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2024)|қазан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2024)|қараша]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2024)|желтоқсан]]

  |бөлім4 = 2025
  |тізім4 = [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)|қаңтар]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2025)|ақпан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2025)|наурыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2025)|сәуір]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2025)|мамыр]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2025)|маусым]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2025)|шілде]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2025)|тамыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2025)|қыркүйек]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2025)|қазан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)|қараша]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2025)|желтоқсан]]

  |бөлім5 = 2026
  |тізім5 = [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2026)|қаңтар]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2026)|ақпан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2026)|наурыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2026)|сәуір]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2026)|мамыр]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2026)|маусым]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2026)|шілде]]
   }}

|бөлім2 = Әскери&lt;br /&gt;қимылдар
|тізім2 = 
  {{Навигациялық кесте|child
  |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}}
  |тізім_стиль = hlist

  |бөлім1 = Ресей
  |тізім1 = [[Вагнер тобының көтерілісі]] • [[Курск облысындағы шайқастар (2024 жылдан)|Курск облысындағы шайқастар]] ([[Украинаның Курск облысын басып алуы|окупация]]) • [[«Өрмек» операциясы]] • [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)|Белгород облысындағы шайқастар]]
  }}

|бөлім3 = Реакция&lt;br /&gt;және&lt;br /&gt;салдары
|тізім3 = 
  {{Навигациялық кесте|child
  |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}}
  |тізім_стиль = hlist

  |бөлім1 = Халықаралық реакция
  |тізім1 = [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім|Ресурстар жөніндегі келісім]]

  |бөлім2 = [[Ресейдің Украинаға басып кіруі кезіндегі әскери қылмыстар|Әскери&lt;br /&gt;қылмыстар]]
  |тізім2 = 
    {{Навигациялық кесте|child
    |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}}
    |тізім_стиль = hlist

    |бөлім1 = Жаппай өлтіру
    |тізім1 = [[Буча қырғыны]]

    |бөлім2 = Азаматтық&lt;br /&gt;нысандарға&lt;br /&gt;шабуылдар
    |тізім2 = [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)|Кривой Рог (4 сәуір, 2025)]] • [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)|Сумы (13 сәуір, 2025)]] • [[Тернополь қаласына жасалған соққы (19 қараша, 2025)|Тернополь (19 қараша, 2025)]]
    }}
  |бөлім3 = Экология
  |тізім3 = [[Каховка су электр станциясының жойылуы]]
   }} 

|бөлім4 = Мәдениетте
|тізім4 = 
  {{Навигациялық кесте|child
  |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}}
  |тізім_стиль = hlist

  |бөлім1 = Ұрандар
  |тізім1 = «[[Украина жасасын!]]» • «[[Орыс әскери кемесі, сігіл ары!]]» • «[[Путин — хуйло!]]» • «[[Ресей орыстар үшін]]» • «[[Путлер]]»

  |бөлім2 = Әндер
  |тізім2 = [[Қайырлы кеш, біз Украинадан боламыз]]

  |бөлім3 = Мемдер
  |тізім3 =[[Құры Украинадан, ұсқынсыз москаль!]] • [[Бункерлік шал]]
  }}

|бөлім5 = Негізгі тұлғалар
|тізім5 =
  {{Навигациялық кесте|child
  |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}}
  |тізім_стиль = hlist

  |бөлім1 = {{Ту|Украина}} Украиндар
  |тізім1 = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] • [[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]] • [[Алексей Юрьевич Резников|Алексей Резников]] • [[Валерий Фёдорович Залужный|Валерий Залужный]] • [[Кирилл Алексеевич Буданов|Кирилл Буданов]] • [[Денис Анатольевич Монастырский|Денис Монастырский]] • [[Алексей Мячеславович Данилов|Алексей Данилов]] • [[Сергей Александрович Шаптала|Сергей Шаптала]] • [[Руслан Борисович Хомчак|Руслан Хомчак]] • [[Александр Станиславович Сырский|Александр Сырский]] • [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]] • [[Денис Геннадьевич Прокопенко|Денис Прокопенко]]

  |бөлім2 = {{Ту|Ресей}} Орыстар
  |тізім2 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] • [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] • [[Сергей Күжүгетұлы Шойгу|Сергей Шойгу]] • [[Валерий Васильевич Герасимов|Валерий Герасимов]] • [[Александр Васильевич Бортников|Александр Бортников]] • [[Николай Платонович Патрушев|Николай Патрушев]] • [[Сергей Евгеньевич Нарышкин|Сергей Нарышкин]] • [[Рамзан Ахматұлы Қадыров|Рамзан Қадыров]] • [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]] • [[Александр Владимирович Дворников|Александр Дворников]]

  |бөлім3 = Басқа
  |тізім3 = [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] • [[Денис Владимирович Пушилин|Денис Пушилин]] • [[Леонид Иванович Пасечник|Леонид Пасечник]]
  }}

|бөлім6 = Қатысты&lt;br /&gt;тақырыптар
|тізім6 = [[Тверь облысындағы әуе апаты (2023)|Тверь облысындағы әуе апаты]]

|асты = {{icon|Commons}} '''[[c:Category:2022 Russian invasion of Ukraine|Ортаққор]]''' • {{Icon|Category}} '''[[:Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі|Санат]]'''
|асты_стиль = background:{{түс|Украина}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qbuw576x4ourjatd9eycfk3bv60lqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>725520</id>
    <revision>
      <id>3629120</id>
      <parentid>3628763</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім (кейін) */</comment>
      <origin>3629120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5765" sha1="tsocn4pdocnl4dofour5by6ri9fmfp8" xml:space="preserve">== Тізім (кейін) ==
* [[Лаура Спелман Рокфеллер]]
* [[Оливер Три]]
* [[Джеймс Даймон]], [[American Express]], [[Стивен Сквери]], [[Төлем картасы]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) 
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір)
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір)
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр)
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>tsocn4pdocnl4dofour5by6ri9fmfp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иран жоғарғы көсемі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>740799</id>
    <revision>
      <id>3629012</id>
      <parentid>3562927</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IvanScrooge98</username>
        <id>56144</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ image</comment>
      <origin>3629012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24768" sha1="o3ynlnxtcs1aojjoqwd87lp0yu3e10c" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Иран Жоғарғы көсемі
 |шынайы атауы     = رهبر معظم ایران
 |ел               = Иран
 |суреті           = Flag of Iran.svg
 |сурет ені        = 
 |эмблема          = Emblem of Iran.svg
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = [[Иран елтаңбасы]]
 |қазіргі          = '''[[Моджтаба Хаменеи]]'''
 |тағайындалған    = 8 наурыз 2026 жылдан бері
 |портреті         = Portrait of Mojtaba Khamenei.jpg
 |портреттің ені   = 200px
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = [[Мемлекет басшысы]]&lt;br&gt;[[Жоғарғы Бас Қолбасшы|Жоғарғы бас қолбасшы]]
 |резиденция       = [[Тегеран]]
 |ұсынылады        = 
 |тағайындалды     = [[Сарапшылар кеңесі]]
 |өкілеттігінің мерзімі = өмірбақи&lt;ref name=&quot;omirbaqi&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/us-iran-election-leader-idUSKBN0TW0OV20151213 |title= Iran's possible next Supreme Leader being examined: Rafsanjani |lang= en |publisher= [[Reuters]] |author= Sharafedin, Bozorgmehr |date= 2015-12-13 |accessdate= 2024-06-18}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151216032752/http://www.reuters.com/article/us-iran-election-leader-idUSKBN0TW0OV20151213 |date= 2015-12-16}}&lt;/ref&gt;
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = [[Иран билеушілері|Иран шаһы]]
 |пайда болды      = 3 желтоқсан 1979
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = [[Рухолла Хомейни]]
 |соңғысы          = 
 |сайты            = {{URL|https://www.leader.ir/en}}
}}
'''Иран Жоғарғы көсемі''', ({{lang-fa|رهبر معظم ایران}}, ''Rahbar-e Moazam-e Irân'', [[Сурет:Loudspeaker.svg|10px]] [[:Сурет:Fa-رهبر معظم ایران.ogg|оқылуы]]) кейде '''Рахбар''' (رهبر, ''Rahbar'', Көшбасшы), ресми атауы — '''Жоғары басшылық органы''' (مقام معظم رهبری, ''Maqâm Moazam Rahbari'') — [[Иран Ислам Республикасы]]ндағы ең жоғарғы саяси және діни лауазым, [[мемлекет басшысы]]. [[Иран Қарулы күштері|Қарулы күштер]], сот жүйесі, [[Иран Ислам республикасының даусы|мемлекеттік радио және теледидар]] және басқа да негізгі үкіметтік ұйымдар, мысалы, [[Конституция сақшыларының кеңесі|Сақшылар кеңесі]] және [[Нысаналылық кеңесі]] Жоғарғы Көшбасшыға бағынады.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title= Who's in Charge? |author= Ervand Abrahamian |journal= London Review of Books |date= 2008-11-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/10/iran-science-minister-rouhani-administration-mansour-gholami.html |title= Did Khamenei block Rouhani's science minister? |lang= en |publisher= Al-Monitor |date= 2017-10-23 |accessdate= 2024-06-18}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171024043116/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/10/iran-science-minister-rouhani-administration-mansour-gholami.html |date= 2017-10-24}}&lt;/ref&gt; [[Иран Конституциясы|Конституция]]ға сәйкес, Жоғарғы көсем Ислам Республикасының жалпы саясатын (110-бап), заң шығарушы, сот және атқарушы билік тармақтарын қадағалайды (57-бап).&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.shora-gc.ir/en/news/87/constitution-of-the-islamic-republic-of-iran-full-text |title= Constitution of the Islamic Republic of Iran (full text) |lang= en |work= gc.ir |date= 2021-06-02 |accessdate= 2024-06-18}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171024043116/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/10/iran-science-minister-rouhani-administration-mansour-gholami.html |date= 2017-10-24}}&lt;/ref&gt; Лауазымның қазіргі иесі, [[Моджтаба Хаменеи]], бұрын [[Әли Хаменеи|әкесі]]ндей Ирандағы экономика, қоршаған орта, сыртқы саясат, білім, ұлттық жоспарлау және басқарудың басқа аспектілері бойынша жарлықтар шығарып, соңғы шешімдерді қабылдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510 |title= Iran's Khamenei hits out at Rafsanjani in rare public rebuke |lang= en |publisher= Middle East Eye |date= 2016-03-31 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160404031405/http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510 |date= 2016-04-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html |title= Khamenei says Iran must go green – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East |lang= en |publisher= Al-Monitor |date= 2015-11-17 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20151222135539/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/iran-green-climate-change-khamenei.html |date= 2015-12-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-missiles-idUSBREA4E11V20140516 |title= Exclusive: Iran pursues ballistic missile work, complicating nuclear talks |lang= en |publisher= [[Reuters]] |author= Louis Charbonneau; Parisa Hafezi |date= 2014-05-16 |accessdate= 2024-06-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://en.iranwire.com/features/5272/ |title= IranWire – Asking for a Miracle: Khamenei's Economic Plan |lang= en |publisher= Behrouz Media |date= 2014-02-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160307035444/https://en.iranwire.com/features/5272/ |date= 2016-03-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.payvand.com/news/06/jul/1055.html |title= Iran: Executive, legislative branch officials endorse privatisation plan |lang= en |work= payvand.com}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170105175931/http://www.payvand.com/news/06/jul/1055.html |date= 2017-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.thebaghdadpost.com/en/story/10259/Khamenei-slams-Rouhani-as-Iran-s-regime-adopted-UN-education-agenda |title= Khamenei slams Rouhani as Iran's regime adopted UN education agenda |lang= en |publisher= The Baghdad Post |date= 2017-05-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170531015311/http://www.thebaghdadpost.com/en/story/10259/Khamenei-slams-Rouhani-as-Iran-s-regime-adopted-UN-education-agenda |date= 2017-05-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://english.aawsat.com/amir-taheri/features/khamenei-orders-new-supervisory-body-curtail-government |title= Khamenei Orders New Supervisory Body to Curtail Government – ASHARQ AL-AWSAT English Archive |lang= en |work= english.aawsat.com |author= al-Awsat, Asharq |date= 2017-09-25 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20171010083335/https://english.aawsat.com/amir-taheri/features/khamenei-orders-new-supervisory-body-curtail-government |date= 2017-10-10}}&lt;/ref&gt; Лауазым иесі сондай-ақ сайлаудың әділетті өткенін растайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.tehrantimes.com/news/407304/Leader-outlines-elections-guidelines-calls-for-transparency |title= Leader outlines elections guidelines, calls for transparency |lang= en |publisher= Tehran Times |date= 2016-10-15}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180612143515/http://www.tehrantimes.com/news/407304/Leader-outlines-elections-guidelines-calls-for-transparency |date= 2018-06-12}}&lt;/ref&gt; және президент кабинетінің тағайындауларын қызметінен босатып, қалпына келтіре де алады.&lt;ref name=&quot;sacked&quot;&gt;{{Cite web|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm |title= BBC NEWS – Middle East – Iranian vice-president 'sacked' |lang= en |publisher= [[BBC]] |date= 2009-06-25 |accessdate= 2024-06-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20181003041952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm |date= 2018-10-03}}&lt;/ref&gt; Жоғарғы көсем заңды түрде «қол сұғылмайтын» делінеді, ирандықтар оның билігіне күмән келтіргені, не оны қорлағаны үшін үнемі жазаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/140922/iran-arrests-11-over-sms-khomeini-insults-1 |title= Iran arrests 11 over SMS Khomeini insults |lang= en |publisher= GlobalPost |date= 2014-09-22}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160314022740/http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/140922/iran-arrests-11-over-sms-khomeini-insults-1 |date= 2016-03-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.iranhumanrights.org/2017/12/poet-to-serve-two-years-in-prison-for-criticizing-irans-supreme-leader/ |title= Poet to Serve Two Years in Prison For Criticizing Iran's Supreme Leader |lang= en |publisher= Center for Human Rights in Iran |date= 2017-12-30}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20200112113609/https://www.iranhumanrights.org/2017/12/poet-to-serve-two-years-in-prison-for-criticizing-irans-supreme-leader/ |date= 2020-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.telegraph.co.uk/news/2019/03/19/iran-sentences-dissident-reading-precisely-copying-three-books/ |title= Iranian dissident ordered to copy out books by Ayatollah Khamenei after branding Supreme Leader a despot |lang= en |publisher= The Telegraph |author= Vahdat, Ahmed |date= 2019-03-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190514033333/https://www.telegraph.co.uk/news/2019/03/19/iran-sentences-dissident-reading-precisely-copying-three-books/ |date= 2019-05-14}}&lt;/ref&gt;

Бұл лауазымды [[аятолла]] [[Рухолла Хомейни]] 1979 жылы [[Иран Конституциясы]]мен қатар құрылды және оның иесі бұл қызметте өмірбақи қалады.&lt;ref name=&quot;omirbaqi&quot; /&gt; Бастапқыда конституция Жоғарғы көсемнен [[Усулиттер|Усули]] [[Онекіліктер|Онекілік]] [[Шииттер|шиит ислам]]ының діни заңдарындағы ең жоғары лауазымды дін қызметкері, [[Марджа ат-таклид]] болуын талап етті. Алайда 1989 жылы конституцияға түзетулер енгізіліп, Жоғарғы көсемге қойылған шарт әлдеқайда түсірілді. Өз тарихында Иран Ислам Республикасының екі ғана Жоғарғы көсемі болды: 1979 жылдан 1989 жылы қайтыс болғанына дейін бұл лауазымды атқарған [[Рухолла Хомейни|Хомейни]] мен сол жылдан 2026 жылға дейінгі ізбасары — [[Әли Хаменеи]]. [[Әли Хаменеидің өлтірілуі|Хаменеидің өлімі]]нен кейін лауазымның өкілеттіктерін үш мүшелі [[Уақытша басшылық кеңесі]] орындай тұрды да,&lt;ref name=&quot;waqitca&quot;&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/tramp-iran-basshiligina-kelui-mumkin-ush-umitker-turali-430976/ |title=Трамп Иран басшылығына келуі мүмкін үш үміткер туралы айтты |language=kk |work=stan.kz |date=2026-03-02 |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 8 наурызда үшінші көсем болып [[Моджтаба Хаменеи]] сайланды.

== Тағайындалуы ==
Жоғарғы көсемді [[Сарапшылар кеңесі]] (مجلس خبرگان, ''Majles-e Khobregan'') сайлайды. Бұл кеңес — Жоғарғы көсемді лауазымына тағайындауға да, одан босатуға да құқылы елдегі жалғыз орган.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://iranprimer.usip.org/resource/assembly-experts |title= The Assembly of Experts - The Iran Primer |lang= en |work= iranprimerusip.org |date= 2011-06-13 |accessdate= 2024-06-18}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20180707231415/http://iranprimer.usip.org/resource/assembly-experts |date= 2018-07-07}}&lt;/ref&gt;

== Міндеттері және өкілеттіктері ==
Конституция, жарлықтар мен өзге де заңдардың Жоғарғы көсемге берген өкілеттіктері мен міндеттері:
#[[Нысаналылық кеңесі]]мен кеңесу арқылы Иран Ислам Республикасының жалпы саясатын анықтау;
#Жүйелер жалпы саясатының дұрыс орындалуын қадағалау;
#Биліктің үш тармағы арасындағы қайшылықтарды шешу;&lt;ref name=&quot;brumberg&quot;&gt;{{кітап|сілтеме= https://books.google.com/books?id=2vgADAAAQBAJ&amp;q=supreme+leader+of+iran+constitution+three+branches&amp;pg=PA139 |авторы= Brumberg, Daniel; Farhi, Farideh |жыл= 2016 |тақырыбы= Ирандағы билік пен өзгеріс: Дау және келісім саясаты |шынайы атауы= Power and Change in Iran: Politics of Contention and Conciliation |баспасы= Indiana University Press |isbn= 9780253020796}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210624203708/https://books.google.com/books?id=2vgADAAAQBAJ&amp;q=supreme+leader+of+iran+constitution+three+branches&amp;pg=PA139 |date= 2021-06-24}}&lt;/ref&gt;
#Ұлттық [[референдум]] жариялау;
#[[Иран Қарулы күштері|Қарулы күштер]]ге [[Жоғарғы Бас Қолбасшы|басшылық ету]];
#Соғыс, бейбітшілік және әскер мобилизациясын жариялау;
#[[Исламдық ақылдастық кеңес|Парламент]] қабылдаған заңдарға [[вето]] қою мүмкіндігі;&lt;ref name=&quot;brumberg&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.thedailybeast.com/articles/2009/06/22/irans-supreme-revolutionary |title= Iran's Supreme Revolutionary |lang= en |publisher= The Daily Beast |author= Aslan, Reza |date= 2009-06-22 |accessdate= 2024-06-19}}&lt;/ref&gt;
#Төмендегі шенеуніктерді тағайындау, қызметінен босату және олардың [[отставка]]ларын қабылдау:
##[[Нысаналылық кеңесі]]нің мүшелері;
##[[Мәдени төңкерістің жоғарғы кеңесі|Мәдени төңкеріс жоғарғы кеңесі]]нің мүшелері;
##[[Иран ұлттық қауіпсіздігінің жоғарғы кеңесі|Ұлттық қауіпсіздік жоғарғы кеңесі]]нің құрамындағы екі өкіл;&lt;ref name=&quot;brumberg&quot; /&gt;
##Биліктің әр тармағына өз өкілін тағайындай алады. [[Әли Хаменеи]]дің үкіметтің түрлі органында қазір 2000-ға жуық өкілі бар;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/tehran/inside/govt.html |title=Inside Iran - The Structure Of Power In Iran {{!}} Terror And Tehran {{!}} FRONTLINE {{!}} PBS |lang= en |work= pbs.org}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190507165336/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/tehran/inside/govt.html |date= 2019-05-07}}&lt;/ref&gt;
##[[Конституция сақшыларының кеңесі|Сақшылар кеңесі]]ндегі екі [[фақиһ]];
##[[Иран сот билігінің басшысы|Елдегі сот билігінің басшысы]];
##Қорғаныс, барлау, сыртқы істер және ғылым министрлері;
##Иран Ислам Республикасындағы [[Иран Ислам республикасының даусы|телерадио желісі]]нің басшысы;
##[[Иран Қарулы күштері|Бірлескен штаб]] басшысы;
##ел Қарулы күштерінің басты қолбасшысы;
##Қарулы күштердің жоғарғы қолбасшылары.
#Министрлерді қызметінен босатып та, орнына қайта тағайындай да алады;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110420/CP01/304209937/-1/sag0806/iranian-lawmakers-warn-ahmadinejad-to-back-intelligence-chief-as |title= Iranian lawmakers warn Ahmadinejad to accept intelligence chief as political feud deepens |lang= en |publisher= CP |date= 2011-04-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170808034040/http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110420/CP01/304209937/-1/sag0806/iranian-lawmakers-warn-ahmadinejad-to-back-intelligence-chief-as |date= 2013-06-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sacked&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Amir Saeed Vakil, Pouryya Askary |жыл= 2004 |тақырыбы= constitution in now law like order |беттері= 362}}&lt;/ref&gt;
#Қарулы күштердің үш қанаты арасындағы келіспеушіліктерді шешу және олардың қарым-қатынастарын реттеу;
#Дәстүрлі әдістермен шешілмейтін мәселелерді Нысаналылық кеңесі арқылы шешу;
#Иранда халық тарапынан [[Иран президенті|Республика президенті]]нің сайлауын рәсімдеу туралы жарлыққа қол қою;
#[[Иран жоғарғы соты|Жоғарғы Сот]] оны конституциялық мiндеттерiн бұзғаны үшiн кiнәлi деп танығаннан кейiн, не Конституцияның 89-бабына сәйкес [[Исламдық ақылдастық кеңес]] (Парламент) оның iс-әрекетке қабілетсіздігін айғақтайтын [[импичмент]] дауысынан кейін [[Иран президенті|Республика Президенті]]н ел мүдделерін ескере отырып, қызметінен босату;
#Әділет органы басшысының ұсынысы бойынша [[Шариғат|исламдық өлшемдер]] шеңберінде сотталғандарға кешірім жасау немесе жаза мерзімін қысқарту. Жоғарғы көсем осы жайлы өз міндеттері мен өкілеттіктерінің бір бөлігін басқа адамға бере алады;
#[[Иран ұлттық қауіпсіздігінің жоғарғы кеңесі|Ұлттық қауіпсіздік жоғарғы кеңесі]]нің шешімдерін қабылдау, бекіту;
#{{iw|Арнайы рухани сот|Арнайы рухани сотқа|fa|دادگاه ویژه روحانیت}} басшылық ету.

== Жоғарғы көсемдер тізімі ==
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:1000 height:auto barincrement:25
PlotArea  = top:10 bottom:50 right:5 left:5
AlignBars = late
DateFormat = yyyy
Period     = from:1979 till:2026
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1980
Colors =
 id:Past value:green
 id:Actual value:blue
BarData =
 barset:PM
PlotData =
 align:left fontsize:S shift:(3,-4) anchor:from width:15
 barset:PM
 from: 1979 till: 1989 color:Past text:&quot;[[Рухолла Хомейни]]&quot; fontsize:10
 from: 1989 till: 2026 color:Past text:&quot;[[Әли Хаменеи]]&quot; fontsize:10
 from: 2026 till: end color:Actual text:&quot;[[Моджтаба Хаменеи]]&quot; fontsize:10
 barset:skip
&lt;/timeline&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;clear:right; text-align:center&quot;
|-
! style=&quot;width:1%;&quot;| {{comment|No.|Нөмірі}}
! class=unsortable style=&quot;width:15%;&quot;| Жоғарғы көсемдігі
! class=unsortable style=&quot;width:5%;&quot;| Суреті
! style=&quot;width:25%;&quot;| Аты-жөні&lt;br /&gt;{{small|{{hlist|Қазақша|[[Парсы тілі|Парсыша]]}}}}
! style=&quot;width:10%;&quot;| Туған жері
! class=unsortable style=&quot;width:25%;&quot;| Қосымша ақпарат
|-
! 1
| 3 желтоқсан 1979{{efn|Атағы 5 ақпан, 1979 жылдан 3 желтоқсан, 1979 жылға дейін '''Төңкерістің көшбасшысы''' болды.}}&lt;br /&gt;– 3 маусым 1989&lt;br /&gt;{{small|(9 жыл)}}
| [[Сурет:Ruhollah Khomeinii.jpg|115px]]
| {{sort|1=Хомейни, Рухолла|2={{small|[[Аятолла]]&lt;br&gt;[[Имам]] [[Сәийд]]}}&lt;br&gt;'''[[Рухолла Хомейни]]'''&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{small|سیدروح‌الله خمینی}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;{{small|(1902–1982)}}}}
| [[Хомейн]], [[Меркези (остан)|Меркези]] останы
| 1979 жылғы [[Иран Ислам төңкерісі|Иран төңкерісі]]нің басшысы,&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.rferl.org/a/iran-politics-revolution/29752729.html |title= In Pictures: Iran's 1979 Islamic Revolution |date= 2019-02-08 |accessdate= 2020-01-04 |author= Lucie Steinzova; Stuart Greer |publisher= RFE/RL}} {{Wayback|date= 2020-02-20 |url= https://web.archive.org/web/20200220084739/https://www.rferl.org/a/iran-politics-revolution/29752729.html}}&lt;/ref&gt; және Иран Ислам Республикасының негіздеушісі.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.christianpost.com/voice/ayatollah-khomeini-the-greatest-christian-missionary-in-the-history-of-iran.html |title= Ayatollah Khomeini: The greatest Christian missionary in the history of Iran |date= 2020-01-02 |accessdate= 2020-01-04 |publisher= Christian Post |author= Todd Nettleton}} {{Wayback|date= 2020-01-03 |url= https://web.archive.org/web/20200103135453/https://www.christianpost.com/voice/ayatollah-khomeini-the-greatest-christian-missionary-in-the-history-of-iran.html}}&lt;/ref&gt;
|-
! 2
| 4 маусым 1989&lt;br&gt;– 28 ақпан 2026&lt;br&gt;{{small|(36 жыл өтті)}}
| [[Сурет:Ali Khamenei at IRGC Aerospace Force 2023.jpg|115px]]
| {{sort|1=Хаменеи, Әли|2={{small|[[Аятолла]]&lt;br&gt;[[Имам]] [[Сәийд]]}}&lt;br&gt;'''[[Әли Хаменеи]]'''&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{small|سیدعلی خامنه‌ای}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;{{small|(1939–2026)}}}}
| [[Машһад]], [[Хорасан-Резави (остан)|Хорасан-Резави]] останы
| 1981 жылғы Хомейнидің өліміне дейін [[Иран президенті]] қызметінде болды.&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://foreignpolicy.com/2019/10/29/iran-irgc-islamic-revolutionary-guard-corps-kept-supreme-leader-ayatollah-ali-khamenei-power/ |title= Iran's IRGC Has Long Kept Khamenei in Power |author= Alex Vatanka |date= 2019-10-29 |accessdate= 2020-01-04 |publisher= Foreign Policy}} {{Wayback|date= 2019-12-10 |url=https://web.archive.org/web/20191210041025/https://foreignpolicy.com/2019/10/29/iran-irgc-islamic-revolutionary-guard-corps-kept-supreme-leader-ayatollah-ali-khamenei-power/}}&lt;/ref&gt;
|-
! 3
| 8 наурыз 2026&lt;br&gt;– &lt;br&gt;{{small|({{Жыл өтті|8|3|2026}} жыл өтті)}}
| [[Сурет:Mojtaba Khamenei, March 8, 2026 (cropped 3-4).jpg|115px]]
| {{sort|1=Хаменеи, Моджтаба|2={{small|[[Аятолла]]&lt;br&gt;[[Сәийд]]}}&lt;br&gt;'''[[Моджтаба Хаменеи]]'''&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{small|مجتبی کیر خر خامنه‌ای}}&lt;/span&gt;&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}}}}
| [[Машһад]], [[Хорасан-Резави (остан)|Хорасан-Резави]] останы
| Ізашары [[Әли Хаменеи]]дің ұлы.
|}

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Иран жоғарғы басшылары}}

[[Санат:Иран мемлекеттік құрылымы]]
[[Санат:Иран саясаты]]</text>
      <sha1>o3ynlnxtcs1aojjoqwd87lp0yu3e10c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дастан Талғатұлы Сәтбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>753950</id>
    <revision>
      <id>3628921</id>
      <parentid>3628733</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7077" sha1="ez3ugvfg84m7rhofao4v486xz9do4ly" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі              = Дастан Сәтбаев|сурет=|сурет ені=250px|салмағы=73 кг|толық аты=Дастан Талғатұлы Сәтбаев
|туған күні         = 12.8.2008
|туған жері         = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|позиция            = [[шабуылшы]]
|азаматтығы         = {{KAZ}}
|бойы               = 176 см
|қазіргі клуб       = {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]
|номері             = 10
|клубтары           = {{футбол карьерасы
|2024—2026|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|41 (21)
|2024|{{ту|Қазақстан}} [[Қайрат Академия|Қайрат-Жастар]]|5 (1)
}}
|ұлттық құрамы         = {{футбол карьерасы
|2023—2024|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-17|10 (4)
|2025|{{ту|Қазақстан}} Қазақстан-21|1 (0)
|2025—|{{футбол|Қазақстан}}|7 (1)
}}
}}
'''Дастан Талғатұлы Сәтбаев''' ([[12 тамыз]] [[2008 жыл]]&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.world/dastan-satpaev/profil/spieler/1179146 Тransfermarkt.com]&lt;/ref&gt;, [[Алматы]]) — қазақстандық футболшы, «[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]» клубы мен [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан ұлттық құрамасының]] шабуылшысы.

[[Дулат]] тайпасынан шыққан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/reel/DOBkgyJAmL6/?igsh=ZXJ4cjludW01ajB6|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-10-01}}&lt;/ref&gt;

== Мансап ==
=== Клубтық ===
Футболшы ретінде мансабын 2024 жылы «[[Қайрат Академия|Қайрат-Жастар]]&lt;nowiki/&gt;» клубында бастады. 2024 жылғы 7 сәуірде [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Қазақстанның бірінші лигасындағы]] дебюттік матчын «[[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы өткізді (1:0)&lt;ref&gt;Қайрат Жастар - Алтай

https://www.transfermarkt.com/kairat-zhas_altay-oskemen/index/spielbericht/4315463&lt;/ref&gt;. 2024 жылғы 29 тамызда «[[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы ойында (1:0) бірінші лигадағы алғашқы голын соқты&lt;ref&gt;Тараз - Қайрат Жастар https://www.transfermarkt.com/fc-taraz_kairat-zhas/index/spielbericht/4442308&lt;/ref&gt;.

2024 жылғы 26 мамырда [[Қазақстан лига кубогы|Қазақстан Лига Кубогындағы]] алғашқы ойынын «[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы өткізді (9:0), 80-минутта [[Элдер Сантана]]ның орнына алаңға шықты&lt;ref&gt;Қайрат - Ақжайық

https://www.transfermarkt.com/kairat-almaty_akzhayik-uralsk/index/spielbericht/4346796&lt;/ref&gt;. 2025 жылғы 22 ақпанда [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан Суперкубогында]] тұңғыш ойынын өткізіп, «[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы матчта (2:0) 69-минутта Георгий Зарианың орнына шықты&lt;ref&gt;Қайрат - Ақтөбе https://www.transfermarkt.com/kairat-almaty_fc-aktobe/index/spielbericht/4533386&lt;/ref&gt;.

2025 жылдың қаңтар айында «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]» футбол клубы футболшымен 2029 жылға дейін келісім шарт жасасты. Трансфер құны 4.3 млн еуро. Бірақ «Челси» сапына 2026 жылдан бастап қосылады.

2025 жылғы 2 наурызда [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан Премьер-лигасындағы]] бірінші турда «[[Астана (футбол клубы)|Астана]]&lt;nowiki/&gt;» клубына қарсы ойында (1:1) гол соғып, 37-минутта Элдер Сантананың орнына алаңға шықты&lt;ref&gt;Астана - Қайрат https://www.transfermarkt.com/fc-astana_kairat-almaty/index/spielbericht/4554252&lt;/ref&gt;. Сол жылы, 26 қарашада, ол Чемпиондар Лигасындағы алғашқы голын «Копенгагенге» қарсы сырт алаңдағы матчта соқты, бұл жетістікке жеткен алғашқы қазақ ойыншысы атанды

=== Ұлттық құрама ===
2023 жылғы 21 қазанда Қазақстанның 17 жасқа дейінгі құрамасында дебютант болып, Түркияның 17 жасқа дейінгі құрамасына қарсы ойнады (0:0)&lt;ref&gt;Түркия U17 - Қазақстан U17

https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/4161910&lt;/ref&gt;. 2024 жылғы 18 ақпанда Ресейдің 17 жасқа дейінгі құрамасына қарсы матчта (1:3) Қазақстанның 17 жасқа дейінгі құрамасындағы алғашқы голын соқты&lt;ref&gt;Ресей U17 - Қазақстан U17 https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/4277027&lt;/ref&gt;.

2025 жылғы 22 наурызда [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]] ұлттық құрамасында тұңғыш рет [[Уэльс Ұлттық футбол құрамасы|Уэльс]] құрамасына қарсы матчта (1:3) 74-минутта [[Максим Иванович Самородов|Максим Самородовтың]] орнына шықты&lt;ref&gt;Уэльс - Қазақстан https://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/4510807&lt;/ref&gt;.

== Жетістіктері ==
* [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан суперкубогы]]: [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2025|2025]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://sport24.ru/football/article-718332-chelsi-podpisal-16-letnego-kazakha-vunderkinda-dastana-satpayeva-pochemu-yego-kritikoval-cherchesov «Челси» купил 16-летнего вундеркинда из Казахстана]

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]</text>
      <sha1>ez3ugvfg84m7rhofao4v486xz9do4ly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3628987</id>
      <parentid>3628555</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3628987</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="otdpplqqr19jni9p24x12nk0yvd87wr" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 244236,
	&quot;pages&quot;: 668432,
	&quot;edits&quot;: 3625318,
	&quot;users&quot;: 179651,
	&quot;activeusers&quot;: 329,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8762
}</text>
      <sha1>otdpplqqr19jni9p24x12nk0yvd87wr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәкір Білеубаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>765348</id>
    <revision>
      <id>3629190</id>
      <parentid>3604976</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3629190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6235" sha1="2dtg5c0u611ttjlplt13lpf8zwy5ir1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = 
| Қазақша есімі        = Бәкір Білеубаев
| Шынайы есімі   =
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = [[Гурьев мемлекеттік педагогикалық институты]]ның ректоры
| Ту               = 
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = [[1957]]
| Басқаруын аяқтады        = [[1958]]
| Ізашары     =  [[Сүгірбай Байтықұлы Байтықов|Сүгірбай Байтықов]]
| Ізбасары           = [[Қадыр Жаманбайұлы Жаманбаев|Қадыр Жаманбаев]]

| Туған күні      = 1909
| Туған жері     = №12 ауыл, Қарабалық болысы, {{туғанжері|Қостанай уезі| Қостанай уезінде}}
| Қайтыс болған күні        = ?
| Қайтыс болған жері       = ?
| Жерленді       = 
| Діні       = 
| Әкесі               =
| Анасы              = 
| Жұбайы            = 
| Балалары               = 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Commons            = 
| Марапаттары            = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
Қазақстанға 15 жыл
{{!}}} 
| Сайты            = 
}}
'''Бәкір Білеубаев''' ([[1909]], №12 ауыл, Қарабалық болысы, [[Қостанай уезі]]) — тарих Қазақстанның батыс өңірінде халық ағарту ісі мен партия, кеңес органдарында жауапты қызметтер атқарған қайраткер. Гурьев педагогикалық институтының (қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]) ректоры (1957–1958).

== Өмірбаяны ==
Білеубаев Бәкір 1909 жылы [[Қостанай уезі|Қостанай уезіндегі]] Қарабалық болысының №12 ауылында кедей шаруа отбасында дүниеге келген. [[Қостанай|Қостанайдағы]] қазақ-орыс педагогикалық техникумын бітірген. 

Еңбек жолын 1930 жылы Жітіқара ауданындағы Жайлым мектебінде (шаруа жастары мектебі) мұғалім болып бастады. 

1931–1932 жылдары [[Жітіқара ауданы|Жітіқара аудандық]] ағарту қызметкерлері одағының төрағасы. 

1932–1933 жылдары Забелов мектебінің меңгерушісі болды. 

1933 жылы Жітіқара аудандық оқу бөлімінің мектеп инспекторы-әдіскері болды.

1933–1937 жылдары [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысының]] Темір аудандық оқу бөлімін басқарды. 

1935 жылы Ақтөбе облыстық партия бюросының шешімімен Семиозер аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды, алайда 1936 жылы қайтадан Темір аудандық оқу бөліміне оралды. 

1937 жылы [[Ақтөбе]] қалалық оқу бөлімін басқарды. 

1937–1940 жылдары Ақтөбе қазақ-орыс педагогикалық училищесінің директоры болды.

1940 жылы Алматы облыстық оқу басқармасында мектеп секторының меңгерушісі, кейін басқарма бастығының орынбасары қызметін атқарды. Ұлы Отан соғысы жылдары Семей облыстық оқу бөлімін басқарды.

1946 жылдан бастап [[Көкшетау облысы|Көкшетау облыстық]] партия комитетінің үгіт-насихат жөніндегі хатшысы болып еңбек етті. Осы кезеңде Мәскеудегі КОКП Орталық Комитетінің жанындағы Жоғары партия мектебінде оқыды. Кейін Ақтөбе аудандық және облыстық партия комитеттерінде хатшы, Гурьев облыстық оқу бөлімінде кәсіптік-техникалық білім беру басқармасының бастығы қызметтерін атқарды.

1957–1958 жылдары [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Гурьев педагогикалық институтының]] ректоры болды&lt;ref&gt;https://asu.edu.kz/en/university/people/Rector/6685/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210504155129/https://asu.edu.kz/en/university/people/Rector/6685/ |date=2021-05-04 }}&lt;/ref&gt;. 

Партиялық және ағарту саласындағы еңбегімен аймақтың білім беру жүйесінің қалыптасуына үлес қосты&lt;ref&gt;https://asu.edu.kz/upload/iblock/b22/nauryz.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428111727/https://asu.edu.kz/upload/iblock/b22/nauryz.pdf |date=2021-04-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
1935 жылы «Қазақстанға 15 жыл» төсбелгісімен марапатталған&lt;ref&gt;https://centrasia.org/person.php?st=1431975176&lt;/ref&gt;. 

== Сілтеме ==
Уралбаев Ж. А. Почитаемые люди земли Казахской. 6-кітап. — Алматы: Дәуір, 2002. ISBN 9965-517-07-X.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>2dtg5c0u611ttjlplt13lpf8zwy5ir1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украин гривнасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>768480</id>
    <revision>
      <id>3628810</id>
      <parentid>3523537</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T14:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasul Qayroş</username>
        <id>100320</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Банкноталары */ 2026 жылдың қыркүйегінде жаңа 2000 гривна банкнотасы шығады.</comment>
      <origin>3628810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23194" sha1="npc013vie0ycy31p03k3fo5opn1jurl" xml:space="preserve">{{Валюта
|Атауы               =Гривна
|Шынайы атауы        ={{lang-uk|Гривня}}
|Тіл коды            =uk
|ISO-en              =Hryvnia
|ISO-fr              =
|Сурет               =1000 hryvnia 2019 front.png
|Сурет2              =1 hryvnia coin of Ukraine, 2018.jpg
|Сурет атауы         =1 000 гривна банкнотасы
|Сурет атауы2        =1 гривна монетасы
|Символ              =₴
|ISO                 =UAH
|Аббревиатура        =грн.
|ISO сандық          =980
|Ресми қолданушылар  ={{Байрақ|Украина}}
|Банкноталар         =20, 50, 100, 200, 500, 1 000
|Орталық банк        =[[Украина Орталық банкі]]
|Орталық банк_сайт   =https://bank.gov.ua/
|Монеталар           =50 копійка, ₴1, ₴2, ₴5, ₴10
|Басып шығарады      =[[Украина Орталық банкі]]
|Ақша сарайы         =
|Басып шығарады_сайт =https://goznak.ru/
}}
'''Гривна''' ({{lang-uk|гривня}}, {{Audio|Uk-гривня.ogg|оқылуы}}, қысқартанда грн, '''₴''', [[ISO 4217]]: '''UAH''') — 1996 жылғы 2 қыркүйектен бергі [[Украина]]ның ұлттық валютасы. 1 гривна 100 тиынға ({{lang-uk|копійка}}) бөлінеді. Оған [[Киев Русі]]нде қолданыста болған валютаның атауы берілген.&lt;ref name=&quot;Langer&quot;&gt;{{cite book |last=Langer |first=Lawrence N. |title=Historical Dictionary of Medieval Russia |date=2002 |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810866188 |pages=56–57 |chapter=Grivna |url=https://books.google.com/books?id=DlWPEH3dF38C&amp;pg=PA56 |accessdate=2022-03-02}} {{Wayback|date=2020-01-17 |url=https://web.archive.org/web/20200117181510/https://books.google.com/books?id=DlWPEH3dF38C&amp;pg=PA56}}&lt;/ref&gt;

== Этимологиясы ==
Гривна аттас валютасы XI ғасырда [[Киев Русі]]нде қолданыста болды. Валюта атауы славян тілдеріндегі ''жал'' дегенді білдіретін ''грива'' сөзінен келген болатын. [[Күміс]], не [[алтын]]нан жасалған бұл валютаны халық кезінде мойнына тағып жүрген деген [[гипотеза]] бар. Болгар мен серб тілдерінде гривна сөзі ''білезік'' дегенді білдіреді.

1917 жылы [[Украина Халық Республикасы]] Ресейден бөлініп шықты да, мемлекеттік валютасын гривна қылды.

== Символы ==
[[File:Hryvnia symbol.svg|50px|left|Гривна валютасының символы]]
Гривна символы — үстінен екі көлденең сызықша салынатын кириллицадағы [[г]] әрпінің курсив жазылуы. Екі параллель жолақша [[Женминби|қытай юәні]] (¥), [[еуро]] (€) мен [[үндістандық рупия]] (₹) символдарындай. Символ [[Юникод]]қа 4.1 нұсқасында U+20B4 кодымен 2005 жылы қосылды.&lt;ref&gt;* Michael Everson {{cite web|url=http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/n2743.pdf|title=Proposal to encode the HYRVNIA SIGN and CEDI SIGN in the UCS|date=2004-04-23|accessdate=2004-04-23}} {{Wayback|date=2020-10-03|url=https://web.archive.org/web/20201003050806/http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/n2743.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
1917 жылғы 22 желтоқсанда [[Орталық рада]] [[Украина Орталық банкі|Украин мемлекеттік банкі]]н құрды. Украин Халық Республикасының тұңғыш валютасы [[карбованец]] ({{lang-uk|карбованець}}) болды. 1918 жылғы 5 қаңтарда тұңғыш ресми 100 карбованец [[банкнота]]сы басылды; оған мемлекеттік банкінің бірінші директоры Михаил Кривецкий ({{lang-uk|Михайло Кривецький}}) қол қойды.

1918 жылғы 1 наурызда Орталық рада гривна атты жаңа валюта жасады. Гривна бағасы бойынша 1/2 карбованецтей тұрды да, 100 шагтан тұрды.

1918 жылғы сәуірде [[Павел Петрович Скоропадский|гетман Павел Скоропадский]] карбованецті қайта Украинаның валютасы қылды. Ол 200 шагтан тұратын және 10, 25, 50, 100, 250 мен 1 000 карбованец болып шығарылатын.

1992 жылы карбованецтің үшінші нұсқасы [[КСРО рублі|рубль]]дің орнын алды. 1990 жылдардағы [[гиперинфляция]] себебінен карбованец жылдам бағасын жоғалтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://poltava365.com/365-dnivx-nasha-istoriyax-13-listopada.html |title=365 днів: наша історія. 13 листопада. Купоно-карбованці і українці-мільйонери |language=uk |work=poltava365.com |date=2025-11-13 |accessdate=2025-11-22}}&lt;/ref&gt; 1996 жылғы қыркүйекте карбованецтің орнын гривна алды. Осы кездері 1 гривна 100 000 карбованецке тең болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bank.gov.ua/control/en/publish/printable_article;jsessionid=15111854B1ABFB8B3B2073ED5CB1BD7F?art_id=37482&amp;showTitle=true|title=National Bank of Ukraine|work=Bank.gov.ua|accessdate=2017-02-11}} {{Wayback|date=2019-04-02 |url=https://web.archive.org/web/20190402175059/https://www.bank.gov.ua/control/en/publish/printable_article;jsessionid=15111854B1ABFB8B3B2073ED5CB1BD7F?art_id=37482&amp;showTitle=true}}&lt;/ref&gt;

[[Қырым аннексиясы|Ресейдің Қырымды аннексиялауы]]нан кейін 2014 жылғы 18 наурызда [[Қырым Республикасы]] уақытша үкіметі гривнаның келесі айда аймақтан алынатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news|date=2014-03-18|accessdate=2014-03-18|url= http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20140318/104543.shtml|title=Ukrainian hryvnia to be dropped in April: Crimean gov't official|work=CCTV News America}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140423034008/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20140318/104543.shtml|date=2014-04-23}}&lt;/ref&gt; 2014 жылғы 21 наурызда оның орнына [[Ресей рублі]] келді;&lt;ref name=ITCeRZB/&gt; гривнаның қолданысына 1 маусымға дейін рұқсат берілді.&lt;ref name=ITCeRZB&gt;{{Cite web|url=http://en.itar-tass.com/russia/734204 |title=Crimea enters the rouble zone |publisher=[[ИТАР-ТАСС]] |date=2014-06-01}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20141129070815/http://en.itar-tass.com/russia/734204 |date=2014-11-29}}&lt;/ref&gt; Ресей рублінің [[Донбасс]] аудандарында аз болғанынан аймақтағы [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск]] сепаратист құрылымдары Украина гривнасы [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|2022 жыл]]ға дейін қолдана берді.&lt;ref&gt;{{cite web|title=&quot;In theory, it is possible to pay with Ukrainian hryvnias, Russian rubles, US dollars, and euros in the DPR and the LPR. However, only the two former currencies are in common use. Their exchange rate has been fixed by the governments, and is 1:2 (one hryvnia is the equivalent of two rubles). However, there is a shortage of low denomination rubles, so the Ukrainian hryvnia is still the most popular means of payment.&quot;|url=http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2015-06-17/war-republics-donbas-one-year-after-outbreak-conflict|work=Osw.waw.pl|date=2015-06-17|accessdate=2019-04-02}} {{Wayback|date=2020-11-08|url=https://web.archive.org/web/20201108131132/http://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2015-06-17/war-republics-donbas-one-year-after-outbreak-conflict}}&lt;/ref&gt;

== Монеталары ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%&quot;
! colspan=&quot;13&quot;| Украин гривнасы монеталары (1992–)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bank.gov.ua/control/uk/currentmoney/chcoin/list|title=Розмінні й обігові монети|publisher=[[Украина Орталық банкі]]|accessdate=2019-04-02}} {{Wayback|date=2019-04-02|url=https://web.archive.org/web/20190402134915/https://www.bank.gov.ua/control/uk/currentmoney/chcoin/list}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Суреті
! rowspan=&quot;2&quot; | Бағасы
! colspan=&quot;3&quot; | Техникалық егжей-тегжейі
! colspan=&quot;3&quot; | Сипаттамасы
! colspan=&quot;3&quot; | Күні
|-
! Алды !! Арты !! Диаметрі !! Массасы !! Құрылымы !! Ұшы !! Алды !! Арты !! соғылғаны !! шығарылымы !! алынуы
|- {{Coin-silver-color}}
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[Сурет:Coins of the Ukrainian hryvnia 04.png|75px]]
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[Сурет:Coins of the Ukrainian hryvnia 03.png|75px]]
| 1 копійка
| 16 мм
| 1.5 г
| Тот баспайтын болат
|rowspan=&quot;2&quot;| Тегіс
| rowspan=&quot;3&quot; | Бағасы,&lt;br&gt;ою
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Украина елтаңбасы|Украина Тризубы]]
| 1992–2016
| rowspan=&quot;3&quot; | 2 қыркүйек 1996
| rowspan=&quot;3&quot; | 2018 жылғы 1 шілдеден бері шығарылмайды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=65870072&amp;cat_id=55838|title=Національний банк презентував нові обігові монети|publisher=[[Украина Орталық банкі]]|accessdate=2018-04-07}} {{Wayback|date=2018-08-30|url=https://web.archive.org/web/20180830221554/https://bank.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=65870072&amp;cat_id=55838|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1, 2 мен 5 копійка монеталары 2019 жылғы 1 қазанда жалпы шығарылымда жоқ болды.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://bank.gov.ua/en/news/all/natsionalniy-bank-uporyadkovuye-nominalniy-ryad-banknot-i-monet-grivni|title=NBU Streamlines Hryvnia Banknote and Coin Denominations|date=2019-06-25|publisher=Украина Ұлттық банкі|accessdate=2019-07-17}} {{Wayback|date=2020-10-22|url=https://web.archive.org/web/20201022023925/https://bank.gov.ua/en/news/all/natsionalniy-bank-uporyadkovuye-nominalniy-ryad-banknot-i-monet-grivni}}&lt;/ref&gt;
|- {{Coin-silver-color}}
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 05.png|75px]]
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 06.png|75px]]
| 2 копійка
| 17.30 мм
| 0.64 г (1992~1996)&lt;br&gt;1.8 г (2001–)
| [[алюминий]] (1992–1996),&lt;br&gt;Тот баспайтын болат (2001–)
|1992–2014
|- {{Coin-silver-color}}
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 11.png|75px]]
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 01.png|75px]]
| 5 копійка
| 24 мм
| 4.3 г
| Тот баспайтын болат
| Құрақты
|1992–2015
|- {{Coin-gold-color}}
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 08.jpg|75px]]
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 09.jpg|75px]]
| 10 копійка
| 16.3 мм
| 1.7 г
|rowspan=&quot;3&quot;| [[жез]] (1992–1996),&lt;br&gt;алюминилі қола (2001–)
|Құрақты
| rowspan=&quot;4&quot; |Бағасы,&lt;br&gt;Ою
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Украина елтаңбасы|Украина Тризубы]]
|1992~қазір
| rowspan=&quot;3&quot; |2 қыркүйек 1996
|Қазіргісі
|- {{Coin-gold-color}}
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; |[[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 02.png|75px]]
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; |[[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 10.png|75px]]
| 25 копійка
| 20.8 мм
| 2.9 г
|rowspan=&quot;2&quot;| Құрақты және тегіс 
|1992–2016
|2018 жылғы 1 шілдеден шығарылмайды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; 25 копійка монетасы Украинада заңды тендерден шығып, 2020 жылғы 1 қазаннан шығарылмайтын болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bank.gov.ua/en/news/all/moneti-nominalom-25-kopiiok-ta-banknoti-grivni-starih-zrazkiv-do-2003-roku-perestayut-buti-zasobom-plateju-z-01-jovtnya-2020-roku|title=25-Kopiyka Coins and Old Series Hryvnia Banknotes to Cease Being Legal Ten-der from 1 October 2020|date=2020-09-02|publisher=[[Украина Орталық банкі]]|accessdate=2020-10-19}} {{Wayback|date=2020-10-21|url=https://web.archive.org/web/20201021111539/https://bank.gov.ua/en/news/all/moneti-nominalom-25-kopiiok-ta-banknoti-grivni-starih-zrazkiv-do-2003-roku-perestayut-buti-zasobom-plateju-z-01-jovtnya-2020-roku}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bank.gov.ua/en/news/all/z-01-jovtnya-2020-roku-natsionalniy-bank-viluchaye-z-obigu-moneti-25-kopiiok-ta--banknoti-grivni-starih-zrazkiv-do-2003-roku|title=NBU to Withdraw 25.Kopiyka Coins and Hryvnia Banknotes 01 Designed before 2003 from Circulation, Effective 1 October 2020|date=2020-09-30|publisher=[[Украина Орталық банкі]]|accessdate=2020-10-19}} {{Wayback|date=2020-10-13|url=https://web.archive.org/web/20201013003720/https://bank.gov.ua/en/news/all/z-01-jovtnya-2020-roku-natsionalniy-bank-viluchaye-z-obigu-moneti-25-kopiiok-ta--banknoti-grivni-starih-zrazkiv-do-2003-roku}}&lt;/ref&gt;
|- {{Coin-gold-color}}
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 12.png|75px]]
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:Coins of the Ukrainian hryvnia 07.png|75px]]
| 50 копійка
| 23 мм
| 4.2 г
|1992~қазір
|Қазіргісі
|- {{Coin-yellow-color}}
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:1 Ukrainian hryvnia in 2013 Obverse.jpg|65px]]
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:1 Ukrainian hryvnia in 2013 Reverse.jpg|65px]]
| 1 гривна
| 26 мм
| 7.1 г (1995,1996)&lt;br&gt;6.9 г (2001–)
| жез (1995, 1996),&lt;br&gt;алюминилі қола (2001–)
| Жазу: «ОДНА ГРИВНЯ», соғылған жылы
| 1995~2013
| 12 наурыз 1997
| rowspan=&quot;2&quot; |Қазіргісі, бірақ 2018 жылы жаңа дизайны шықты
|- {{Coin-yellow-color}}
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:1-hrywnia-coin-Volodymyr-the-Great (cropped).PNG|70px]]
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:1-hrywnia-coin-Volodymyr-the-Great-rev (cropped).PNG|70px]]
| 1 гривна
| 26 мм
| 6.8 г (2004–2016)
| Алюминилі қола (2004–2016)
| Тегіс, жазуы бар (&quot;ОДНА · ГРИВНЯ · Соғылған жылы&quot;)
| Жазу: Украина елтаңбасы; УКРАЇНА 1 ГРИВНЯ; гүлдесте қоршаған соғылған жылы
| Шіркеу моделін мен асатаяқ ұстаған [[Владимир Святославич]] бейнесі
| 2004–2016
| 2004
|- {{Coin-silver-color}}
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:1 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (averse).jpg|47px]]
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; |[[File:1 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (reverse).jpg|47px]]
|1 гривна
|18.9 мм
|3.3 г|| rowspan=&quot;3&quot; | Никельденген болат|| rowspan=&quot;2&quot; | Құрышталған || rowspan=&quot;4&quot; | [[Украина елтаңбасы|Украина&lt;br /&gt;елтаңбасы]], &lt;br /&gt;Бағасы, &lt;br /&gt;Ою
| [[Владимир Святославич]]
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |2018&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| rowspan=&quot;4&quot; |Қазіргісі
|- {{Coin-silver-color}}
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:2 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (averse).jpg|51px]]
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; |[[File:2 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (reverse).jpg|51px]]
|2 гривна
|20.2 мм
|4.0 г
|[[дана Ярослав]]
|- {{Coin-silver-color}}
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:5 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (averse).jpg|55px]]
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:5 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (reverse).jpg|55px]]
|5 гривна
|22.1 мм
|5.2 г|| Бөлінген (Тегіс және құрышталған ұшы)
|[[Богдан Михайлович Хмельницкий]]
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; |2019
|- {{Coin-silver-color}}
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:10 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (averse).jpg|59px]]
| style=&quot;background:white;text-align:center&quot; | [[File:10 hryvnia coin of Ukraine, 2018 (reverse).jpg|59px]]
|10 гривна
|23.5 мм
|6.4 г||Никельденген цинк қорытпасы
|Құрышталған
|[[Иван Степанович Мазепа]]
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;1&quot; |2020&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|colspan=&quot;12&quot;|{{Standard coin table notice|standard_scale=Y|BrE=Y}}
|}

== Банкноталары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Бағасы [https://web.archive.org/web/20110927155016/http://www.bank.gov.ua/Engl/Bank_coin/Banknoty/banknoty.htm]&lt;br&gt;мен өлшемі
!colspan=&quot;2&quot; | Суреті
! rowspan=&quot;2&quot; |Басты түсі
! colspan=&quot;3&quot; |Сипаттамасы
! rowspan=&quot;2&quot; |Басылған күні
! rowspan=&quot;2&quot; |Алынған күні
|-
!Алды
!Арты
!Сутаңбасы
!Алды
!Арты
|-
|₴1&lt;br&gt;118 × 63 мм
| [[File:1 Ukrainian hryvnia in 2014 Obverse.jpg|83px]]
| [[File:1 Ukrainian hryvnia in 2014 Reverse.jpg|83px]]
|Сары-көк
| colspan=&quot;2&quot; |[[Владимир Святославич|Киевтік Ұлы Владимир]] (шам. 958–1015), [[Новгород кінәздері|Новгород кінәзі]] мен [[Киев ұлы кінәздері|Киев ұлы кінәзі]]&lt;br&gt;[[Киев Русі]]нің басшысы (980–1015)
|[[Киев]]тегі I Владимирдің қамал қабырғасы
|22 мамыр 2006
| rowspan=&quot;4&quot; |1 қазан 2020
|-
|₴2&lt;br&gt;118 × 63 мм
| [[File:2 Ukrainian hryvnia in 2013 Obverse.jpg|83px]]
| [[File:2 Ukrainian hryvnia in 2013 Reverse.jpg|83px]]
|Қоңыр қызғылт
| colspan=&quot;2&quot; |[[дана Ярослав]] (шам. 978 – 1054), [[Новгород кінәздері|Новгород кінәзі]] мен [[Киев ұлы кінәздері|Киев ұлы кінәзі]]&lt;br&gt;[[Киев Русі]]нің басшысы (1019–1054)
|[[София соборы (Киев)|Әулие София соборы, Киев]]
|24 қыркүйек 2004
|-
|[[Ukrainian five-hryvnia note|₴5]]&lt;br&gt;118 × 63 мм
| [[File:5 Ukrainian hryvnia in 2004 Obverse.jpg|83px]]
| [[File:5 Ukrainian hryvnia in 2004 Reverse.jpg|83px]]
|Көк
| colspan=&quot;2&quot; |[[Богдан Михайлович Хмельницкий]] (шам. 1595–1657), [[Запорожье әскері гетмандарының тізімі|Украина гетманы]]
|[[Суботов]] ауылындағы шіркеу
|14 маусым 2004
|-
|₴10&lt;br&gt;124 × 66 мм
| [[File:10 Ukrainian hryvnia in 2015 Obverse.jpg|87px]]
| [[File:10 Ukrainian hryvnia in 2015 Reverse.jpg|87px]]
|Қызыл күрең
| colspan=&quot;2&quot; |[[Иван Степанович Мазепа]] (1639–1709), [[Запорожье әскері гетмандарының тізімі|Украина гетманы]]
|[[Киев-Печерск лаврасы]]ның Қасиетті Успен соборы
|1 қараша 2004
|-
|₴20&lt;br&gt;130 × 69 мм
| [[File:20 Ukrainian hryvnia in 2018 Obverse.jpg|91px]]
| [[File:20 Ukrainian hryvnia in 2018 Reverse.jpg|91px]]
|Жасыл
| colspan=&quot;2&quot; |[[Иван Яковлевич Франко]] (1856–1916), жазушы мен саясаткер
|[[Львов опера және баллет театры]]
|25 қыркүйек 2018
| rowspan=&quot;6&quot; |Қазіргісі
|-
|₴50&lt;br&gt;136 × 72 мм
| [[File:50-uah-2019-1.png|95px]]
| [[File:50-uah-2019-2.png|95px]]
|Күлгін
| colspan=&quot;2&quot; |[[Михаил Сергеевич Грушевский]] (1866–1934), тарихшы мен саясаткер.
|[[Орталық рада]] ғимараты (Киевтің «Мұғалім үйі»)
|20 желтоқсан 2019
|-
|[[Ukraine one hundred-hryvnia bill|₴100]]&lt;br&gt;142 × 75 мм
| [[File:100 Ukrainian hryvnia in 2014 Obverse.jpg|99px]]
| [[File:100 Ukrainian hryvnia in 2014 Reverse.jpg|99px]]
|Зәйтүн
| colspan=&quot;2&quot; |[[Тарас Григорьевич Шевченко]] (1814–1861), ақын 
|[[Тарас Шевченко атындағы Киев ұлттық университеті]]
|9 наурыз 2015
|-
|₴200&lt;br&gt;148 × 75 мм
| [[File:200-uah-2020-1.png|104px]]
| [[File:200-uah-2020-2.png|104px]]
|Қызғылт
| colspan=&quot;2&quot; |[[Леся Украинка]] (1871–1913), ақын мен жазушы
|[[Луцк бекінісі]]нің кіретін қамалы
|25 ақпан 2020
|-
| ₴500&lt;br&gt;154 × 75 мм
| [[File:500 Ukrainian hryvnia in 2015 Obverse.jpg|108px]]
| [[File:500 Ukrainian hryvnia in 2015 Reverse.jpg|108px]]
| Қоңыр
| colspan=&quot;2&quot; |[[Григорий Саввич Сковорода]] (1722–1794), философ пен ақын
| [[Киев-Могила академиясы ұлттық университеті]]
|11 сәуір 2016
|-
| ₴1,000&lt;br&gt;160 × 75 мм
| [[File:1000 hryvnia 2019 front.png|112px]]
| [[File:1000 гривень 2019 реверс.jpg|112px]]
| Көк
| colspan=&quot;2&quot; |[[Владимир Иванович Вернадский]] (1863–1945), тарихшы, философ, натуралист пен ғалым
| [[Украина ұлттық ғылымдар академиясы]]
| 25 қазан 2019
|-
|₴2,000&lt;br&gt;166×75 мм
| [[File:2000-гривень-2026-аверс.jpg|112px]]
| [[File:2000-гривень-2026-реверс.jpg|112px]]
|Көк
|colspan=&quot;2&quot;|Василий Семёнович Стус (1938–1985), ақын, аудармашы, критик, журналист пен диссидент
|  Василий Стус атындағы Донецк ұлттық университетінің Философиялық факультеті
|colspan=&quot;2&quot;| 4 қыркүйек 2026
|-
|colspan=&quot;9&quot;|{{Standard banknote table notice|standard_scale=Y|BrE=Y}}
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Еуропа валюталары]]</text>
      <sha1>npc013vie0ycy31p03k3fo5opn1jurl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3629062</id>
      <parentid>3628594</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T03:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3629062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732452" sha1="k4ldtlyn8mt14uhm18inxsm3lcra6er" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 49881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 153104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 310344]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 33684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 115077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 384563]
|-
|3
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 36802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 90663]
|-
|4
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18576]
|-
|5
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 267859]
|-
|6
|[[Әділет (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6850]
|-
|7
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 2348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 15983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 21654]
|-
|8
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83805]
|-
|9
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9534]
|-
|10
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 84385]
|-
|11
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127362]
|-
|12
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 2465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7492]
|-
|13
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 15294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 110673]
|-
|14
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21854]
|-
|15
|[[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5187]
|-
|16
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23766]
|-
|17
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62630]
|-
|18
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 29164]
|-
|19
|[[Колледж]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 3134]
|-
|20
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 78363]
|-
|21
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23496]
|-
|22
|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6180]
|-
|23
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59311]
|-
|24
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30960]
|-
|25
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45960]
|-
|26
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28264]
|-
|27
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121577]
|-
|28
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 37164]
|-
|29
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 10680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106813]
|-
|30
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30549]
|-
|31
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116296]
|-
|32
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49336]
|-
|33
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35595]
|-
|34
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 59027]
|-
|35
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 39433]
|-
|36
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63978]
|-
|37
|[[Жоба:Уики-көктем 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 70]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 12287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13673]
|-
|38
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36814]
|-
|39
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31777]
|-
|40
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10493]
|-
|41
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24346]
|-
|42
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13354]
|-
|43
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27865]
|-
|44
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 43063]
|-
|45
|[[Ақыр заман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2845]
|-
|46
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 65957]
|-
|47
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 23377]
|-
|48
|[[Рафаил Иосифович Розенсон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1623]
|-
|49
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 29789]
|-
|50
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38218]
|-
|51
|[[Қазақстан Құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4587]
|-
|52
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 5996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58464]
|-
|53
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23461]
|-
|54
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26455]
|-
|55
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23951]
|-
|56
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 29934]
|-
|57
|[[Жылқы еті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1760]
|-
|58
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20375]
|-
|59
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99925]
|-
|60
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20229]
|-
|61
|[[Қарақұрт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 1713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 5663]
|-
|62
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36037]
|-
|63
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35242]
|-
|64
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84712]
|-
|65
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26155]
|-
|66
|[[:Сурет:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 39]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1276]
|-
|67
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27868]
|-
|68
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23763]
|-
|69
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9362]
|-
|70
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31038]
|-
|71
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77147]
|-
|72
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 7342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64251]
|-
|73
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем чемпионаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181]
|-
|74
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17871]
|-
|75
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7225]
|-
|76
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34798]
|-
|77
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15665]
|-
|78
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34177]
|-
|79
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8096]
|-
|80
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 55020]
|-
|81
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58521]
|-
|82
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50490]
|-
|83
|[[Күл ауруы уыты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1328]
|-
|84
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50437]
|-
|85
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27926]
|-
|86
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13552]
|-
|87
|[[Футболдан әлем чемпионаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4643]
|-
|88
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11744]
|-
|89
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33474]
|-
|90
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8500]
|-
|91
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 3777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 31787]
|-
|92
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12038]
|-
|93
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36253]
|-
|94
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13133]
|-
|95
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72221]
|-
|96
|[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3620]
|-
|97
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 6122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30246]
|-
|98
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29493]
|-
|99
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40242]
|-
|100
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23742]
|-
|101
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21224]
|-
|102
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 5457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46503]
|-
|103
|[[Ермұхамед Мәулен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3101]
|-
|104
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29423]
|-
|105
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10893]
|-
|106
|[[Әпике Кәріпқызы Әбенова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 966]
|-
|107
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23907]
|-
|108
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54738]
|-
|109
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39082]
|-
|110
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 4864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24873]
|-
|111
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 2561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 8406]
|-
|112
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17248]
|-
|113
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29766]
|-
|114
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29960]
|-
|115
|[[Талқылау:Әйел дирижёрлер (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 905]
|-
|116
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12133]
|-
|117
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24573]
|-
|118
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15117]
|-
|119
|[[Уикипедия:Видео сабақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5920]
|-
|120
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 22062]
|-
|121
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8652]
|-
|122
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8615]
|-
|123
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39208]
|-
|124
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12663]
|-
|125
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32143]
|-
|126
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 7800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23592]
|-
|127
|[[Уикипедия:Telegram]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5655]
|-
|128
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29508]
|-
|129
|[[Құмырсқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9077]
|-
|130
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8438]
|-
|131
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16045]
|-
|132
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 3733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24723]
|-
|133
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19031]
|-
|134
|[[Елім-ай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5568]
|-
|135
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16462]
|-
|136
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31990]
|-
|137
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7396]
|-
|138
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3754]
|-
|139
|[[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5340]
|-
|140
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19180]
|-
|141
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15621]
|-
|142
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53981]
|-
|143
|[[Дәрілік өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8594]
|-
|144
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11341]
|-
|145
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9188]
|-
|146
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35491]
|-
|147
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 5601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22656]
|-
|148
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18637]
|-
|149
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14210]
|-
|150
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26893]
|-
|151
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12699]
|-
|152
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 3054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21341]
|-
|153
|[[Вегетативтік көбею]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 4073]
|-
|154
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26508]
|-
|155
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47620]
|-
|156
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29633]
|-
|157
|[[Құйынды мекен (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 4117]
|-
|158
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5828]
|-
|159
|[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 3083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7213]
|-
|160
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11907]
|-
|161
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11671]
|-
|162
|[[Берел қорымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15833]
|-
|163
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43446]
|-
|164
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17547]
|-
|165
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4908]
|-
|166
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23115]
|-
|167
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16515]
|-
|168
|[[Кемпірқосақ (сөз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1917]
|-
|169
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11919]
|-
|170
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20449]
|-
|171
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17305]
|-
|172
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10741]
|-
|173
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8358]
|-
|174
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24201]
|-
|175
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23337]
|-
|176
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 3394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26637]
|-
|177
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26346]
|-
|178
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 5444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28261]
|-
|179
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14299]
|-
|180
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9982]
|-
|181
|[[Алаш партиясы программасының жобасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1748]
|-
|182
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28452]
|-
|183
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 4232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65522]
|-
|184
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4807]
|-
|185
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9530]
|-
|186
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9011]
|-
|187
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17635]
|-
|188
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28465]
|-
|189
|[[Қазақ әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8131]
|-
|190
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19507]
|-
|191
|[[Тың игеру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12106]
|-
|192
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21741]
|-
|193
|[[Рауан Кенжеханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1393]
|-
|194
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 4157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21807]
|-
|195
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40798]
|-
|196
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13629]
|-
|197
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13280]
|-
|198
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12473]
|-
|199
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 4289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33072]
|-
|200
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 2465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16711]
|-
|201
|[[Қыша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 1296]
|-
|202
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27891]
|-
|203
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16581]
|-
|204
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8117]
|-
|205
|[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3814]
|-
|206
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 19514]
|-
|207
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17389]
|-
|208
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14578]
|-
|209
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9808]
|-
|210
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16113]
|-
|211
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15855]
|-
|212
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12158]
|-
|213
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12479]
|-
|214
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12116]
|-
|215
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16034]
|-
|216
|[[Күй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5568]
|-
|217
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15652]
|-
|218
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18936]
|-
|219
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12205]
|-
|220
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 5604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 57115]
|-
|221
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 4856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24484]
|-
|222
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 8077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27662]
|-
|223
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10936]
|-
|224
|[[Келінжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11843]
|-
|225
|[[Батыр ауылдық округі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 818]
|-
|226
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 3199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30017]
|-
|227
|[[Kaspi Bank]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Kaspi_Bank 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Kaspi_Bank 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Kaspi_Bank 4166]
|-
|228
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14061]
|-
|229
|[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6723]
|-
|230
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33003]
|-
|231
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15720]
|-
|232
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10760]
|-
|233
|[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3662]
|-
|234
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20622]
|-
|235
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11478]
|-
|236
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14534]
|-
|237
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15769]
|-
|238
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16561]
|-
|239
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29506]
|-
|240
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13261]
|-
|241
|[[Ұрыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7610]
|-
|242
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15197]
|-
|243
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 15294]
|-
|244
|[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5344]
|-
|245
|[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5663]
|-
|246
|[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7657]
|-
|247
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 3094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 23086]
|-
|248
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 15136]
|-
|249
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6210]
|-
|250
|[[Шығанақ Берсиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4121]
|-
|251
|[[Оливер Три]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 884]
|-
|252
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16517]
|-
|253
|[[Абсорбция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 1301]
|-
|254
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 3403]
|-
|255
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60477]
|-
|256
|[[Төлеңгіттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6384]
|-
|257
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15915]
|-
|258
|[[Прожектор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 669]
|-
|259
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16705]
|-
|260
|[[Бэкрумс (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 635]
|-
|261
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 3158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25063]
|-
|262
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9357]
|-
|263
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8217]
|-
|264
|[[Халықаралық балаларды қорғау күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 27]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1288]
|-
|265
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 15306]
|-
|266
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9438]
|-
|267
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2682]
|-
|268
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7504]
|-
|269
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10633]
|-
|270
|[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 4245]
|-
|271
|[[Нарықтық экономика қатынастары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3485]
|-
|272
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19586]
|-
|273
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31399]
|-
|274
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10542]
|-
|275
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 5839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29618]
|-
|276
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16516]
|-
|277
|[[Софы Қалыбекұлы Сматаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1777]
|-
|278
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7210]
|-
|279
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11609]
|-
|280
|[[Қазақстан елтаңбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11457]
|-
|281
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7486]
|-
|282
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13624]
|-
|283
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11509]
|-
|284
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13225]
|-
|285
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13221]
|-
|286
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9537]
|-
|287
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20875]
|-
|288
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12871]
|-
|289
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39592]
|-
|290
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8900]
|-
|291
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8421]
|-
|292
|[[Әл-Ихлас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5771]
|-
|293
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17174]
|-
|294
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11847]
|-
|295
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18278]
|-
|296
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14807]
|-
|297
|[[Қарақалпақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6270]
|-
|298
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15257]
|-
|299
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 1666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 5988]
|-
|300
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8617]
|-
|301
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16243]
|-
|302
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17459]
|-
|303
|[[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2143]
|-
|304
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15703]
|-
|305
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32129]
|-
|306
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27157]
|-
|307
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9018]
|-
|308
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19612]
|-
|309
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12138]
|-
|310
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15810]
|-
|311
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9069]
|-
|312
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8241]
|-
|313
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10715]
|-
|314
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15939]
|-
|315
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9847]
|-
|316
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28395]
|-
|317
|[[Алтын Орда дәуіріндегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1126]
|-
|318
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14856]
|-
|319
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7460]
|-
|320
|[[Менопауза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 2562]
|-
|321
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10047]
|-
|322
|[[Заттыбек Көпбосынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5517]
|-
|323
|[[Биология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9396]
|-
|324
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12937]
|-
|325
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23935]
|-
|326
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 17026]
|-
|327
|[[Сәттіғұл Жанғабылұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4232]
|-
|328
|[[Еуразия ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5626]
|-
|329
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 19478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40640]
|-
|330
|[[Әсел Маратқызы Сәдуақасова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 829]
|-
|331
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7532]
|-
|332
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9444]
|-
|333
|[[Шашыратқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1967]
|-
|334
|[[Жұмыс уақыты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3041]
|-
|335
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13146]
|-
|336
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 13907]
|-
|337
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 9600]
|-
|338
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9460]
|-
|339
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26859]
|-
|340
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8840]
|-
|341
|[[Әкелер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 886]
|-
|342
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6116]
|-
|343
|[[Ерболат Беделхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2730]
|-
|344
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6844]
|-
|345
|[[Әл-Бақара сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4780]
|-
|346
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18375]
|-
|347
|[[Қарқаралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4687]
|-
|348
|[[Жетісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10135]
|-
|349
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9563]
|-
|350
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12554]
|-
|351
|[[Диуани лұғат ат-түрк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4906]
|-
|352
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19816]
|-
|353
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20425]
|-
|354
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23069]
|-
|355
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27000]
|-
|356
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24043]
|-
|357
|[[Қазақстан халық кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1559]
|-
|358
|[[Уикипедия:Таныстыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4024]
|-
|359
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11170]
|-
|360
|[[Кесірткелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4832]
|-
|361
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7891]
|-
|362
|[[Жезқазған мыс кен орны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1815]
|-
|363
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26713]
|-
|364
|[[Елтаңба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 11675]
|-
|365
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13065]
|-
|366
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9683]
|-
|367
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7201]
|-
|368
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12540]
|-
|369
|[[Баланы ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7979]
|-
|370
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16464]
|-
|371
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8774]
|-
|372
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17824]
|-
|373
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6904]
|-
|374
|[[Қоғам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 6056]
|-
|375
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11524]
|-
|376
|[[Махамбет ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1777]
|-
|377
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37855]
|-
|378
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21136]
|-
|379
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13467]
|-
|380
|[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1971]
|-
|381
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30311]
|-
|382
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12559]
|-
|383
|[[Астана қаласының бас мешіті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6284]
|-
|384
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15386]
|-
|385
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25518]
|-
|386
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13537]
|-
|387
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7407]
|-
|388
|[[Мемлекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 9162]
|-
|389
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8870]
|-
|390
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23057]
|-
|391
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11045]
|-
|392
|[[Шие]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2434]
|-
|393
|[[Еркектің жыныстық мүшесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5928]
|-
|394
|[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3546]
|-
|395
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8166]
|-
|396
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12050]
|-
|397
|[[Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4306]
|-
|398
|[[Тігін машинасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1857]
|-
|399
|[[Әлмерек абыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 2911]
|-
|400
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8245]
|-
|401
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11240]
|-
|402
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23399]
|-
|403
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12900]
|-
|404
|[[Қазақстан экономикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9241]
|-
|405
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7968]
|-
|406
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8582]
|-
|407
|[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7195]
|-
|408
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8477]
|-
|409
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9528]
|-
|410
|[[Атығай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4270]
|-
|411
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8365]
|-
|412
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11686]
|-
|413
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8611]
|-
|414
|[[Сүндеттеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4750]
|-
|415
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10499]
|-
|416
|[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5741]
|-
|417
|[[Түркия қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5662]
|-
|418
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19257]
|-
|419
|[[Асу Алмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2779]
|-
|420
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9123]
|-
|421
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 3366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18757]
|-
|422
|[[Халықаралық балалар күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 43]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1732]
|-
|423
|[[Ұлт-азаттық көтерілістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6984]
|-
|424
|[[Сона]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1782]
|-
|425
|[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1535]
|-
|426
|[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4846]
|-
|427
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12152]
|-
|428
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18818]
|-
|429
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21366]
|-
|430
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15436]
|-
|431
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9379]
|-
|432
|[[Әскери қызмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3511]
|-
|433
|[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7755]
|-
|434
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12273]
|-
|435
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30243]
|-
|436
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11687]
|-
|437
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9867]
|-
|438
|[[Білге қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5978]
|-
|439
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5769]
|-
|440
|[[Лионель Месси]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 3927]
|-
|441
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7545]
|-
|442
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 14064]
|-
|443
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 2076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22572]
|-
|444
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5761]
|-
|445
|[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3314]
|-
|446
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 40513]
|-
|447
|[[Уикипедия:Жүктеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4063]
|-
|448
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5711]
|-
|449
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12011]
|-
|450
|[[Қазақстан бокс федерациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1061]
|-
|451
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13388]
|-
|452
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 3872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20340]
|-
|453
|[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5775]
|-
|454
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8665]
|-
|455
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8046]
|-
|456
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12097]
|-
|457
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12033]
|-
|458
|[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1437]
|-
|459
|[[Күлтегін ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12724]
|-
|460
|[[Аниме]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 1003]
|-
|461
|[[Психологияның зерттеу әдістері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4539]
|-
|462
|[[Алма]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 4095]
|-
|463
|[[Сәукеле]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4702]
|-
|464
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5733]
|-
|465
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32505]
|-
|466
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14530]
|-
|467
|[[Ұйықтатын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6380]
|-
|468
|[[Талас шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14155]
|-
|469
|[[Әл-Кәһф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4741]
|-
|470
|[[Майкл Джексон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 4186]
|-
|471
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 1602]
|-
|472
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12957]
|-
|473
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 2223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25332]
|-
|474
|[[Сүре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 7064]
|-
|475
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9374]
|-
|476
|[[:Сурет:Mari holiday Peledysh Payrem 2024 in the Leningrad region 01.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 417]
|-
|477
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24952]
|-
|478
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8842]
|-
|479
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11270]
|-
|480
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6574]
|-
|481
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8111]
|-
|482
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10816]
|-
|483
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15459]
|-
|484
|[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4163]
|-
|485
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17361]
|-
|486
|[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1176]
|-
|487
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7391]
|-
|488
|[[Зу-Зу Күлпаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 4906]
|-
|489
|[[Темір баба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 611]
|-
|490
|[[Сергей Викторович Лохвицкий]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 34]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 565]
|-
|491
|[[Қорқай дұғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4735]
|-
|492
|[[Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 416]
|-
|493
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15108]
|-
|494
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10107]
|-
|495
|[[Саясат Нұрбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3236]
|-
|496
|[[Найман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2590]
|-
|497
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3745]
|-
|498
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12175]
|-
|499
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9036]
|-
|500
|[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1763]
|-
|501
|[[Есік жазба ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1090]
|-
|502
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 2132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15368]
|-
|503
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14465]
|-
|504
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6185]
|-
|505
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32195]
|-
|506
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7134]
|-
|507
|[[Ерен еңбегі үшін медалі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3729]
|-
|508
|[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3923]
|-
|509
|[[Жер сілкіну]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 7484]
|-
|510
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8834]
|-
|511
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19330]
|-
|512
|[[Әдет-ғұрыптар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2606]
|-
|513
|[[YouTube]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=YouTube 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=YouTube 1078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=YouTube 3967]
|-
|514
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11542]
|-
|515
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16730]
|-
|516
|[[Мемлекеттік ту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 8686]
|-
|517
|[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1455]
|-
|518
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22486]
|-
|519
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 10620]
|-
|520
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19763]
|-
|521
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6836]
|-
|522
|[[Есекжем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5460]
|-
|523
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12388]
|-
|524
|[[Мастурбация]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 4648]
|-
|525
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5979]
|-
|526
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9367]
|-
|527
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15895]
|-
|528
|[[Алаша (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5111]
|-
|529
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6240]
|-
|530
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9529]
|-
|531
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8378]
|-
|532
|[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4112]
|-
|533
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24696]
|-
|534
|[[Құтадғу білік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 1082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 12996]
|-
|535
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10823]
|-
|536
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18312]
|-
|537
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20995]
|-
|538
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18009]
|-
|539
|[[Үш Жүз партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9907]
|-
|540
|[[Қазақстан Халық банкі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3416]
|-
|541
|[[Болашақ (стипендия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4860]
|-
|542
|[[Бүйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2493]
|-
|543
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17002]
|-
|544
|[[Қапшағай су қоймасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2829]
|-
|545
|[[Қазақ газеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2283]
|-
|546
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17777]
|-
|547
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10544]
|-
|548
|[[Арқалық (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3640]
|-
|549
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23841]
|-
|550
|[[Кете (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4398]
|-
|551
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36330]
|-
|552
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7639]
|-
|553
|[[Қазақ есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7338]
|-
|554
|[[Португалия Ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1022]
|-
|555
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20861]
|-
|556
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10401]
|-
|557
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12620]
|-
|558
|[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5711]
|-
|559
|[[Конъюнктивит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 6446]
|-
|560
|[[Өкпе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 7802]
|-
|561
|[[Балағат сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4276]
|-
|562
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 3613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10264]
|-
|563
|[[Адай көтерілісі (1870)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 4265]
|-
|564
|[[Ерлан Рысқалиұлы Рысқали]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1176]
|-
|565
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5425]
|-
|566
|[[Білім инновациялық лицейлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3617]
|-
|567
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17159]
|-
|568
|[[Тодо бичиг]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 479]
|-
|569
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16935]
|-
|570
|[[Қазақ асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 953]
|-
|571
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7817]
|-
|572
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20063]
|-
|573
|[[Жошы хан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4868]
|-
|574
|[[Айыртау ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1714]
|-
|575
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16552]
|-
|576
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10212]
|-
|577
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10495]
|-
|578
|[[Бозжыра шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6424]
|-
|579
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 12103]
|-
|580
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10529]
|-
|581
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22133]
|-
|582
|[[Ауа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 6009]
|-
|583
|[[Қарақытай мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12524]
|-
|584
|[[Дат тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 613]
|-
|585
|[[Аналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5257]
|-
|586
|[[Әлам ад-Дин Әл-Жауһари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 471]
|-
|587
|[[Грамматика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4921]
|-
|588
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8767]
|-
|589
|[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4930]
|-
|590
|[[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4797]
|-
|591
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9121]
|-
|592
|[[Әл-Кәусәр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6736]
|-
|593
|[[Шиқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4788]
|-
|594
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10652]
|-
|595
|[[I Сүлеймен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4017]
|-
|596
|[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6479]
|-
|597
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10523]
|-
|598
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5414]
|-
|599
|[[Қайтадан (фильм, 2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8477]
|-
|600
|[[Тәңіршілдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5727]
|-
|601
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12963]
|-
|602
|[[Бөкей ордасы ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2634]
|-
|603
|[[Кабо-Верде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 1014]
|-
|604
|[[Қауын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2096]
|-
|605
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12233]
|-
|606
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20815]
|-
|607
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 4871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27321]
|-
|608
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16205]
|-
|609
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12897]
|-
|610
|[[Технологиялық процесс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 820]
|-
|611
|[[Қызға қырық үйден тыйым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6065]
|-
|612
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 11892]
|-
|613
|[[Мулао]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 445]
|-
|614
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20470]
|-
|615
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 11264]
|-
|616
|[[Қалың мал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3908]
|-
|617
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15266]
|-
|618
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16292]
|-
|619
|[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7990]
|-
|620
|[[Араб тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3347]
|-
|621
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14292]
|-
|622
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8180]
|-
|623
|[[Педагогика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7693]
|-
|624
|[[Бидай (астық)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 4799]
|-
|625
|[[Қайрат (футбол клубы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13929]
|-
|626
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6941]
|-
|627
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8075]
|-
|628
|[[Тәуекел Мүслім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4252]
|-
|629
|[[Ұ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0 3005]
|-
|630
|[[Қазақ ұлттық медицина университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4622]
|-
|631
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6853]
|-
|632
|[[Халықаралық әйелдер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6053]
|-
|633
|[[Гайморит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 3611]
|-
|634
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6682]
|-
|635
|[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3923]
|-
|636
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7704]
|-
|637
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 5332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18024]
|-
|638
|[[Асау жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1892]
|-
|639
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17560]
|-
|640
|[[Отқа май құю]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3332]
|-
|641
|[[Қазақстан премьер-министрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3990]
|-
|642
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12152]
|-
|643
|[[Тобыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2690]
|-
|644
|[[Балқадиша әні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5634]
|-
|645
|[[Серке газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3722]
|-
|646
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6591]
|-
|647
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6887]
|-
|648
|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4132]
|-
|649
|[[ALT Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3659]
|-
|650
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23721]
|-
|651
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 14348]
|-
|652
|[[Алатау (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3423]
|-
|653
|[[Сарыүйсін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4913]
|-
|654
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15159]
|-
|655
|[[Жанабіл Сымағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1287]
|-
|656
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5878]
|-
|657
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17608]
|-
|658
|[[Үтір намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4650]
|-
|659
|[[Имантай Сәтбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1050]
|-
|660
|[[2026 жыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 1119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4141]
|-
|661
|[[Ауғанстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5259]
|-
|662
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5799]
|-
|663
|[[Мажарстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4683]
|-
|664
|[[Күн (жұлдыз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6192]
|-
|665
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 3512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 62673]
|-
|666
|[[Жәнібек Әлімханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4060]
|-
|667
|[[Алтай таулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10019]
|-
|668
|[[Нағашы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6399]
|-
|669
|[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8052]
|-
|670
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15367]
|-
|671
|[[Сырға салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4891]
|-
|672
|[[ИС-1]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%A1-1 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%A1-1 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%A1-1 386]
|-
|673
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2962]
|-
|674
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15344]
|-
|675
|[[Төртқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6653]
|-
|676
|[[Халықаралық ұйымдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8158]
|-
|677
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12128]
|-
|678
|[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5162]
|-
|679
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15989]
|-
|680
|[[Алматы заң колледжі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 689]
|-
|681
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9097]
|-
|682
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 19264]
|-
|683
|[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3155]
|-
|684
|[[BALA (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 5019]
|-
|685
|[[Григориополь]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 400]
|-
|686
|[[Шығыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8354]
|-
|687
|[[Шал мен теңіз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3571]
|-
|688
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15785]
|-
|689
|[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6637]
|-
|690
|[[Келтеминар мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 784]
|-
|691
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11107]
|-
|692
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8425]
|-
|693
|[[Алтыналмас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 429]
|-
|694
|[[Қаракесек (Әлімұлы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5571]
|-
|695
|[[Шахмұрат Мүтәліп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 3209]
|-
|696
|[[Ойыншықтар хикаясы 5]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 473]
|-
|697
|[[Клавдия Николаевна Чернышева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 389]
|-
|698
|[[Қалқанша без]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 7710]
|-
|699
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22641]
|-
|700
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 14002]
|-
|701
|[[Жыныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 2545]
|-
|702
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6692]
|-
|703
|[[IC 544]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=IC_544 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IC_544 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=IC_544 3013]
|-
|704
|[[Ағаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 5842]
|-
|705
|[[Тана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3146]
|-
|706
|[[Бағаналы (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3201]
|-
|707
|[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2089]
|-
|708
|[[Қыз ұзату]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4441]
|-
|709
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8875]
|-
|710
|[[Талқылау:Ғарифолла Есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 333]
|-
|711
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10238]
|-
|712
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15842]
|-
|713
|[[Жай зат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 1768]
|-
|714
|[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1937]
|-
|715
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5668]
|-
|716
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9268]
|-
|717
|[[Шығыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19225]
|-
|718
|[[Виттельсбахтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 392]
|-
|719
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11541]
|-
|720
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15663]
|-
|721
|[[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3576]
|-
|722
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7885]
|-
|723
|[[Марқакөл қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11833]
|-
|724
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5782]
|-
|725
|[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7718]
|-
|726
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13657]
|-
|727
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17737]
|-
|728
|[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3205]
|-
|729
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 16986]
|-
|730
|[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5643]
|-
|731
|[[Сүлеймен Бақырғани]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2510]
|-
|732
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18284]
|-
|733
|[[Эйнштейн постулаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1127]
|-
|734
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8542]
|-
|735
|[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6915]
|-
|736
|[[Әлеуметтік салық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 740]
|-
|737
|[[Араб жазуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 3378]
|-
|738
|[[Ядролық қару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 4289]
|-
|739
|[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4574]
|-
|740
|[[Ән-Нас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7402]
|-
|741
|[[Қандала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3917]
|-
|742
|[[Уикипедия:Санаттар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3685]
|-
|743
|[[Жетіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5478]
|-
|744
|[[Жапония қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5480]
|-
|745
|[[Георгий Михайлович Вицин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 388]
|-
|746
|[[Жатыр мойны эрозиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5652]
|-
|747
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22480]
|-
|748
|[[Ақтөбе гуманитарлық колледжі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 648]
|-
|749
|[[Тасаттық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 1535]
|-
|750
|[[Қызыл тамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 838]
|-
|751
|[[Жезқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6559]
|-
|752
|[[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 4065]
|-
|753
|[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2291]
|-
|754
|[[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2445]
|-
|755
|[[Тоқтамыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7052]
|-
|756
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19206]
|-
|757
|[[Шиелі ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3895]
|-
|758
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14396]
|-
|759
|[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1503]
|-
|760
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7079]
|-
|761
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16831]
|-
|762
|[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 6598]
|-
|763
|[[Палеолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 71]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 9442]
|-
|764
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11531]
|-
|765
|[[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1245]
|-
|766
|[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2279]
|-
|767
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10556]
|-
|768
|[[Эрлинг Холанд]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 1038]
|-
|769
|[[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 664]
|-
|770
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24535]
|-
|771
|[[Бұрыш (геометрия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 3772]
|-
|772
|[[Кельтеминар мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 562]
|-
|773
|[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11117]
|-
|774
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15708]
|-
|775
|[[Ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2751]
|-
|776
|[[Барақ хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5905]
|-
|777
|[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3723]
|-
|778
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5269]
|-
|779
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9592]
|-
|780
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4622]
|-
|781
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7386]
|-
|782
|[[Бекіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 2625]
|-
|783
|[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2704]
|-
|784
|[[Өлім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 1439]
|-
|785
|[[Тама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5716]
|-
|786
|[[Әскери шен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 1051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5598]
|-
|787
|[[Шекті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5251]
|-
|788
|[[II Екатерина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1689]
|-
|789
|[[Ас беру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 6194]
|-
|790
|[[Өтте тас байлану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 4277]
|-
|791
|[[Қазақстан газеттері тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5850]
|-
|792
|[[Назарбаев Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2942]
|-
|793
|[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1992]
|-
|794
|[[Әл-Кәфирун сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7310]
|-
|795
|[[Созақ ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3674]
|-
|796
|[[Қазақ ұлттық өнер университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2781]
|-
|797
|[[Үйлену тойы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2587]
|-
|798
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6546]
|-
|799
|[[Мысыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6444]
|-
|800
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24275]
|-
|801
|[[Бату хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6512]
|-
|802
|[[Жыл күндерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7104]
|-
|803
|[[Астана LRT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 685]
|-
|804
|[[Қазақстан ғалымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4999]
|-
|805
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16756]
|-
|806
|[[Алтын Орда хандарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8277]
|-
|807
|[[Қыпшақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17713]
|-
|808
|[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11544]
|-
|809
|[[Көлсай көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4524]
|-
|810
|[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8752]
|-
|811
|[[Ғарифолла Есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1214]
|-
|812
|[[Орман қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 846]
|-
|813
|[[:Санат:Ресей өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6223]
|-
|814
|[[Ортаққор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3886]
|-
|815
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 7513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16805]
|-
|816
|[[Еуропа өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6682]
|-
|817
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8252]
|-
|818
|[[Петр Моисеевич Поспелов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 378]
|-
|819
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8029]
|-
|820
|[[Күн күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 5104]
|-
|821
|[[Лэндон Донован]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 365]
|-
|822
|[[Азан шақырып ат қою]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6416]
|-
|823
|[[Шыңғыс хан әулеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 12327]
|-
|824
|[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2041]
|-
|825
|[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 11295]
|-
|826
|[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4084]
|-
|827
|[[Ақпараттық қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10475]
|-
|828
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10716]
|-
|829
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21927]
|-
|830
|[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5899]
|-
|831
|[[Жаңа Зеландия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2962]
|-
|832
|[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5693]
|-
|833
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11467]
|-
|834
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6386]
|-
|835
|[[:Санат:Қазақстан мұнайгаз компаниялары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 503]
|-
|836
|[[Құрылтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3756]
|-
|837
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9456]
|-
|838
|[[Дания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2448]
|-
|839
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7865]
|-
|840
|[[Асхат Сергеевич Ниязов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4625]
|-
|841
|[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5826]
|-
|842
|[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2729]
|-
|843
|[[Игельстром реформасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4670]
|-
|844
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10253]
|-
|845
|[[Жаңабай (Дулат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4359]
|-
|846
|[[Мөңке би Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9245]
|-
|847
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 5346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22996]
|-
|848
|[[Сабина Абайқызы Алтынбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1959]
|-
|849
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8618]
|-
|850
|[[Шкала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 609]
|-
|851
|[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5070]
|-
|852
|[[Жылқы аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3349]
|-
|853
|[[Грузия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4007]
|-
|854
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 2277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12374]
|-
|855
|[[Дыбыс қысымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 326]
|-
|856
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8420]
|-
|857
|[[Qazaqstan (телеарна)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7969]
|-
|858
|[[Сарайшық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6501]
|-
|859
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9806]
|-
|860
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19587]
|-
|861
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4965]
|-
|862
|[[Өт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82 4919]
|-
|863
|[[BINOM School]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BINOM_School 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BINOM_School 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BINOM_School 1042]
|-
|864
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12332]
|-
|865
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15886]
|-
|866
|[[Лексика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6220]
|-
|867
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14072]
|-
|868
|[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4540]
|-
|869
|[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3667]
|-
|870
|[[Бекет Мырзағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4812]
|-
|871
|[[Кетбұға]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 3320]
|-
|872
|[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 963]
|-
|873
|[[Отырар апаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9146]
|-
|874
|[[Ыстықкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3553]
|-
|875
|[[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1656]
|-
|876
|[[Бақ өсіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 461]
|-
|877
|[[Жиде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2823]
|-
|878
|[[Төтенше жағдай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2800]
|-
|879
|[[Құдалық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3936]
|-
|880
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12298]
|-
|881
|[[Баян-Өлгей аймағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 2678]
|-
|882
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15345]
|-
|883
|[[Оргазм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 1766]
|-
|884
|[[Сөзжасам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 2046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8276]
|-
|885
|[[Абақ Керей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3445]
|-
|886
|[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4674]
|-
|887
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6453]
|-
|888
|[[Мойын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1094]
|-
|889
|[[Қымыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 6088]
|-
|890
|[[Бекболат Әшекеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3012]
|-
|891
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7910]
|-
|892
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20175]
|-
|893
|[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4043]
|-
|894
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7975]
|-
|895
|[[Вагиналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3762]
|-
|896
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9773]
|-
|897
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14150]
|-
|898
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9536]
|-
|899
|[[Философия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 1039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 11267]
|-
|900
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17224]
|-
|901
|[[Қамар сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6313]
|-
|902
|[[Көнерген сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 9649]
|-
|903
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15658]
|-
|904
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 769]
|-
|905
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8331]
|-
|906
|[[Самарқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 2264]
|-
|907
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12553]
|-
|908
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13249]
|-
|909
|[[Жәпек бытыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 541]
|-
|910
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8745]
|-
|911
|[[Сүйінші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3772]
|-
|912
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29563]
|-
|913
|[[Штифенхофен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 306]
|-
|914
|[[Мұса пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4788]
|-
|915
|[[Орда (музыкалық топ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3816]
|-
|916
|[[Жәндіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5725]
|-
|917
|[[Никотин қышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 570]
|-
|918
|[[Темекі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 4350]
|-
|919
|[[Әсия Әйіпқызы Беркенова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1006]
|-
|920
|[[Сиыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 7266]
|-
|921
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18915]
|-
|922
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 392]
|-
|923
|[[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5729]
|-
|924
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19731]
|-
|925
|[[Адам анатомиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4814]
|-
|926
|[[Тұрымтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 582]
|-
|927
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11948]
|-
|928
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5163]
|-
|929
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9965]
|-
|930
|[[Zheka Fatbelly]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Zheka_Fatbelly 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zheka_Fatbelly 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Zheka_Fatbelly 5824]
|-
|931
|[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18248]
|-
|932
|[[Аркадий Кемерханұлы Топаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2026]
|-
|933
|[[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 2468]
|-
|934
|[[Бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1572]
|-
|935
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10156]
|-
|936
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5959]
|-
|937
|[[Жер тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3237]
|-
|938
|[[Канада]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5741]
|-
|939
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6893]
|-
|940
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6933]
|-
|941
|[[Қазақстандағы дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 2974]
|-
|942
|[[SCAT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SCAT 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SCAT 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SCAT 3137]
|-
|943
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9273]
|-
|944
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 1110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4307]
|-
|945
|[[Садыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 2757]
|-
|946
|[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1566]
|-
|947
|[[Минет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3930]
|-
|948
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7124]
|-
|949
|[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3287]
|-
|950
|[[Қақбас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 1181]
|-
|951
|[[Ошақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5424]
|-
|952
|[[Саяси партия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 3757]
|-
|953
|[[АИВ/ЖИТС]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 9870]
|-
|954
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 16071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39454]
|-
|955
|[[Сара Тастанбекқызы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 4066]
|-
|956
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7375]
|-
|957
|[[Сауд Арабиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5572]
|-
|958
|[[Адам ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 7153]
|-
|959
|[[Эссе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7453]
|-
|960
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7737]
|-
|961
|[[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1329]
|-
|962
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5254]
|-
|963
|[[Ботай (қоныс)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 1704]
|-
|964
|[[Мекке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 3030]
|-
|965
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10201]
|-
|966
|[[Ағатай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1181]
|-
|967
|[[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 5043]
|-
|968
|[[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 992]
|-
|969
|[[Кюрасао]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 484]
|-
|970
|[[Қанжығалы руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4155]
|-
|971
|[[Айнымалы ток]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 2767]
|-
|972
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7330]
|-
|973
|[[Үлкен көз кесіртке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 451]
|-
|974
|[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3457]
|-
|975
|[[Маколей Калкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 541]
|-
|976
|[[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1660]
|-
|977
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8520]
|-
|978
|[[Аят әл-Курси]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3507]
|-
|979
|[[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4798]
|-
|980
|[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6943]
|-
|981
|[[Гарвард университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1757]
|-
|982
|[[Максимович рауғашы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 318]
|-
|983
|[[Қыз ұзату салттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5914]
|-
|984
|[[Оянған өлке (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 67]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2714]
|-
|985
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6198]
|-
|986
|[[Уақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5795]
|-
|987
|[[Сәулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 2076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5271]
|-
|988
|[[Карта ойыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3512]
|-
|989
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14615]
|-
|990
|[[Ұлы Жібек Жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 418]
|-
|991
|[[Ән-Ниса сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3061]
|-
|992
|[[Адамаралық қарым-қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3877]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>k4ldtlyn8mt14uhm18inxsm3lcra6er</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моджтаба Хаменеи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775842</id>
    <revision>
      <id>3629013</id>
      <parentid>3619077</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IvanScrooge98</username>
        <id>56144</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ image</comment>
      <origin>3629013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17489" sha1="2d0wh3fvf40vcj3gdj18clwfvt1flu1" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғаға қатысы бар|Ирандағы соғыс (2026)|20260308}}
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = елбасы&lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Моджтаба Хаменеи
 | Шынайы есімі         = مجتبی خامنه‌ای
 | Суреті               = Portrait of Mojtaba Khamenei.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Хаменеи, 2026 жыл

 | Титулы               = [[Иран Жоғарғы көсемі]]
 | Ту                   = Flag of Iran.svg
 | Ту2                  = Emblem of Iran.svg
 | Басқара бастады      = 8 наурыз 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = [[Масуд Пезешкиан]]
 | Ізашары              = [[Әли Хаменеи]]
 | Ізбасары             = 

 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 

 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 

 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 

 | Туған кездегі есімі  = Моджтаба Хосейни Хаменеи
 | Туған күні           = 8.9.1969
 | Туған жері           = {{туғанжері|Машһад|Машһадта}}, [[Иран шаһаншаһ мемлекеті|Иран]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 

 | Діні                 = [[Шииттер|шиия ислам]]
 | Әкесі                = [[Әли Хаменеи]]
 | Анасы                = {{iw|Мансуре Ходжасте Багерзаде|Мансуре Ходжасте Багерзаде|fa|منصوره خجسته باقرزاده}}
 | Жұбайы               = {{marriage|Заһра Хаддад-Әдел|2004|2026|end=died}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.in.gr/2026/03/01/world/nekroi-kori-o-gampros-kai-o-eggonos-tou-ali-xamenei-kata-tis-proines-epitheseis/ |title=Νεκροί η κόρη, ο γαμπρός, ο εγγονός και η νύφη του Αλί Χαμενεΐ κατά τις πρωινές επιθέσεις |language=el |work=in.gr}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260302060622/https://www.in.gr/2026/03/01/world/nekroi-kori-o-gampros-kai-o-eggonos-tou-ali-xamenei-kata-tis-proines-epitheseis/ |date=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;
 | Балалары             = 3
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Қом семинариясы]]
 | Мамандығы            = 
 | Қызмет еткен жылдары = {{Unbulleted list
  |1987–1988 ([[Ислам төңкерісі сақшыларының корпусы]])
  |2009 ([[Басидж]])
}}
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = {{Unbulleted list
  |[[Ислам төңкерісі сақшыларының корпусы]] (1987–1988)
  |[[Басидж]] (2009)
}}
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = {{Unbulleted list
  |[[Иран-Ирак соғысы]]
  |[[Ирандағы наразылық шаралары (2009)|Жасыл төңкеріс]]
}}
 | Қолтаңбасы           =Mojtaba Khamenei Signature.svg 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Mojtaba Khamenei
 | Марапаттары          = 
}}
[[Марджа ат-таклид|Аятолла]] [[Сәийд|Сейіт]] '''Моджтаба Хосейни Хаменеи'''&lt;ref name=&quot;kursiv&quot; /&gt; (тағы '''Мұжтаба''';&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qaznews.kz/irannyng-zhanga-rwhani-koeshbasshysy-muzhtaba-hamenei-alghash-ret-resmi-maelimdeme-zhasady/ |title=
Иранның жаңа рухани көшбасшысы Мұжтаба Хаменеи алғаш рет ресми мәлімдеме жасады. |language=kk |publisher=QazNews |date=2026-03-14 |accessdate=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qrnews.kz/news/irannyng-zhanga-kosemi-algashky-resmi-malimdemesinde-ne-aytty-iFt0T |title=
Иранның жаңа көсемі алғашқы ресми мәлімдемесінде не айтты? |language=kk |publisher=QrNews|last=Абдрахманов |first= Мағжан |date=2026-03-13 |accessdate=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/33703872.html |title=
Иранның жаңа рухани көсемі Мұжтаба Хаменеи мәлімдеме жасады |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-12 |accessdate=2026-03-15}}&lt;/ref&gt; {{lang-fa|مجتبی حسینی خامنه‌ای}}; [[8 қыркүйек]] [[1969 жыл]], [[Машһад]]) — [[иран]]дық саяси және діни қайраткер, 2026 жылғы наурыздан бері [[Иран жоғарғы көсемі]].&lt;ref name=&quot;election&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/ali-khameneis-son-mojtaba-chosen-as-irans-new-supreme-leader |title=
Ali Khamenei’s son Mojtaba chosen as Iran’s new supreme leader |language=en |publisher=[[The Guardian]] |last=Tondo |first=Lorenzo |date=2026-03-08 |accessdate=2026-03-08}}&lt;/ref&gt;

Хаменеи — Иранның бұрынғы жоғарғы көсемі [[Әли Хаменеи]]дің екінші баласы. Ол 1987 жылдан 1988 жылға дейін [[Ислам революциясы сақшыларының корпусы]]нда қызмет етті. [[Ирандағы наразылық шаралары (2009)|2009 жылы]] наразыларға қарсы күш көрсеткен [[Басидж]]ге бейресми түрде басшылық еткен.

Дін мен саясаттағы кішкене тәжірибесі және [[непотизм]]ге қарамастан&lt;ref name=&quot;kursiv&quot; /&gt; 2026 жылғы наурызда Хаменеи елдің келесі жоғарғы көсемі болып сайланды.&lt;ref name=&quot;election&quot; /&gt; Ізашар әкесі [[Ирандағы соғыс (2026)|сол жылғы ақпан]]да [[Әли Хаменеидің өлтірілуі|өлтірілген болатын]].&lt;ref name=&quot;24kz&quot;&gt;{{Cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/757002-irannyn-zana-zogargy-kosbassysy-sajlandy |title=Иранның жаңа Жоғарғы көшбасшысы сайланды |language=kk |work=24.kz |date=2026-03-04 |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

Әли Хаменеидің билігі кезінде Моджтаба оның ең мүмкін ізбасары, ең ықпалды баласы делінді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Mojtaba Khamenei and Mahdi Hashemi |language=en |url=http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=1033 |accessdate=2015-08-14}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090905201044/http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=1033 |date=2009-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Borger&quot;&gt;{{cite news |last=Borger |first=Julian |date=2009-07-08 |title=Khamenei's son takes control of Iran's anti-protest militia |url=https://www.theguardian.com/world/2009/jul/08/khamenei-son-controls-iran-militia |accessdate=2009-07-11 |newspaper=[[The Guardian]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130907001755/http://www.theguardian.com/world/2009/jul/08/khamenei-son-controls-iran-militia |date=2013-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sahimi2089&quot;&gt;{{cite news |last=Sahimi |first=Mohammad |date=2009-08-20 |title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html |accessdate=2013-02-11 |publisher=PBS |location=Los Angeles}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190501030945/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html |date=2019-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Slavin&quot;&gt;{{cite news |last=Slavin |first=Barbara |date=2022-09-20 |title=The Supreme Leader is still alive. But when he does eventually die, how will succession play out? |language=en |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/the-supreme-leader-is-still-alive-but-when-he-does-eventually-die-how-will-succession-play-out |accessdate=2022-12-26 |newspaper=Atlantic Council}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20221028132340/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/the-supreme-leader-is-still-alive-but-when-he-does-eventually-die-how-will-succession-play-out/ |date=2022-10-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NYT&gt;{{Cite news |last=Fassihi |first=Farnaz |date=2026-03-03 |title=Ayatollah Ali Khamenei’s Son Emerges as Leading Choice to Be His Successor |url=https://www.nytimes.com/2026/03/03/world/middleeast/iran-mojtaba-khamenei-successor.html |language=en |accessdate=2026-03-04 |publisher=[[The New York Times]] |language=en |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Саяси және заңи ұстанымы бойынша Моджтаба [[Ирандағы консерватизм|Иран консерваторлары]]ның экстремал жағында деп бағаланады. [[Атлант кеңесі]] оны «идеологиясы бойынша ең экстремист молдалармен байланысты» деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.axios.com/2026/03/08/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |title=Iran's next supreme leader: Khamenei's hardline son Mojtaba |publisher=[[Axios]] |language=en |last=Walker |first=Josephine |date=2026-03-08 |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt; Сарапшылар оны әкесімен салыстырғанда ядролық қаруды көбірек қолдайды деп бағалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/what-kind-supreme-leader-would-mojtaba-khamenei-be |title=What Kind of Supreme Leader Would Mojtaba Khamenei Be? |publisher=[[Вашингтон Таяу Шығыс саясаты институты]] |language=en |author=Clawson, Patrick; Nadimi, Farzin |date=2026-03-05 |accessdate=2026-03-09}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20260309001045/https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/what-kind-supreme-leader-would-mojtaba-khamenei-be |date=2026-03-09}}&lt;/ref&gt;

== Ерте жылдары және білімі ==
Хаменеи 1969 жылғы 8 қыркүйекте [[Машһад]]та туған. Ол — [[Иран жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]]дің екінші ұл баласы.&lt;ref name=&quot;kursiv&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-04/hameneiding-uly-modzhtaba-irannyng-zhanga-zhogharghy-koesemi-bolyp-sajlandy-baq/amp/ |title=Хаменеидің ұлы Моджтаба Иранның жаңа жоғарғы көсемі болып сайланды — БАҚ |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Дүйсенбек |first=Талғат |date=2026-03-04 |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- &lt;ref name=&quot;shadow&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/07/the-man-in-the-shadow-mojtaba-khamenei.html |title=The Man in the Shadow: Mojtaba Khamenei |publisher=[[PBS]] |accessdate=2017-09-05}} {{Wayback|date=2017-11-09 |url=https://web.archive.org/web/20171109183057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/07/the-man-in-the-shadow-mojtaba-khamenei.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mehdi2012&gt;{{cite web |last=Khalaji |first=Mehdi |title=Supreme Succession. Who Will Lead Post-Khamenei Iran? |url=http://www.metransparent.com/IMG/pdf/mehdi_khalaji_supreme_succession.pdf |publisher=The Washington Institute |location=Washington, DC |format=Policy Focus (No. 117) |date=2012}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140416184302/http://www.metransparent.com/IMG/pdf/mehdi_khalaji_supreme_succession.pdf |date=2014-04-16}}&lt;/ref&gt; --&gt; Дін білімін әкесінен және өзге де ұстаздан алған, осылайша дін қызметкері атанған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/408242-irannynh-dganha-zhogharghy-koshbasshysy-saylandy |title=Иранның жаңа Жоғарғы көшбасшысы сайланды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Мұқаев |first=Шыңғыс |date=2026-03-04 |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Хаменеи [[Қом (қала)|Қом]] қаласында діни дәріс беретін.&lt;ref name=&quot;kursiv&quot; /&gt;

=== Жоғарғы көсемдікке үміткерлігі ===
Хаменеи Иран жоғарғы көсемдігіне үміткерлер арасында еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sn.kz/sn-akparat-agyny/133616-irandagy-en-zhogary-bilik-khameneidin-ulyna-otti/amp |title=Ирандағы ең жоғары билік Хаменеидің ұлына өтті |language=kk |work=sn.kz |date=2026-03-04 |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt; Иранның үш түрлі шенеунігі оны «айқын фаворит» деді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.nur.kz/world/2350011-baq-ali-hameneiding-uly-irannyng-zhanga-zhogargy-kosemi-bolyp-sailandy/ |title=БАҚ: Әли Хаменеидің ұлы Иранның жаңа жоғарғы көсемі болып сайланды |language=kk |work=kaz.nur.kz |last=Асқарқызы |first=Эльмира |date=2026-03-04 |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 4 наурызда түрлі шетелдік деректер Моджтабаның Жоғарғы көсем болып сайланғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;24kz&quot; /&gt; Бұны, алайда, ресми деректер әлі растамады.&lt;ref name=&quot;kursiv&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/last/bak-hameneidin-uly-irannyn-zhana-zhogargy-kosemi-atandy |title=АҚШ шабуылынан қаза тапқан Әли Хаменеидің ұлы Иранның жаңа рухани көсемі атануы мүмкін |language=kk |work=inbusiness.kz |last=Смаилова |first=Балжан |date=2026-03-04 |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

=== Жоғарғы көсем ===
2026 жылғы 8 наурызда [[Сарапшылар кеңесі]] жаңа Жоғарғы көсемнің Хаменеи екенін жариялады.&lt;ref name=&quot;election&quot; /&gt; Сайланғанынан бері Хаменеи халық алдында шығып көрмеген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cwy8ldyp2zwo |title=Iranians deeply divided over Mojtaba Khamenei's rise to power |language=en |publisher=[[BBC News]] |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=2026-03-10 |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt; [[Әли Хаменеи өлтірілуі|Әкесін өлтірген]] соққыда Хаменеи қатты жарақаттанды деген ақпарат бар. [[Масуд Пезешкиан]]ның ұлы Юсуф ол «кішкене ғана» жарақат алды, бірақ дені сау деді.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |title=Iran Israel War: Mojtaba Khamenei&amp;#039;s Profile Photo Flagged As AI-Generated Amid Injury Reports |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-mojtaba-khameneis-profile-photo-flagged-as-ai-generated-amid-injury-reports-11209063 |language=en |work=ndtv.com}}&lt;/ref&gt; Иран шенеунігі [[The Telegraph]] баспасына: «Моджтаба туралы ешкім ештеңе білмейді: оның тірі ме, әлде қайтыс болғаны ма, немесе қаншалықты ауыр жараланғаны да белгісіз. Бізге тек оның жараланғаны айтылды. Ол [[Ирандағы соғыс (2026)|соғыс]]қа ықпал етпейді, өйткені ол мұнда жоқ. Командирлердің көпшілігі, дәлірек айтқанда, барлық командирлер, одан еш хабар алмады» деп хабарлады.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |title=Mojtaba Khamenei is uniting Iran against Trump – but he may not be alive |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/03/13/mojtaba-khamenei-uniting-iran-against-trump-may-not-alive/ |work=The Telegraph |first=Akhtar |last=Makoii |date=2026-03-13 |accessdate=2026-03-15}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Иран жоғарғы басшылары}}
{{DEFAULTSORT:Хаменеи, Моджтаба}}
[[Санат:Иран саясаткерлері]]
[[Санат:Иран аятоллалары]]
[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Шииттер]]
[[Санат:Иран билеушілері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]</text>
      <sha1>2d0wh3fvf40vcj3gdj18clwfvt1flu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Византия өнертабыстарының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778298</id>
    <revision>
      <id>3629150</id>
      <parentid>3626845</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coffee86</username>
        <id>27186</id>
      </contributor>
      <comment>/* Күнделікті өмір */</comment>
      <origin>3629150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29632" sha1="hwdu9txbaqmjujja5kz413bzy4adac9" xml:space="preserve">[[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті.&lt;ref name=&quot;Heinle &amp; Schlaich 1996, 32&quot;&gt;{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}&lt;/ref&gt;]]
Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}&lt;/ref&gt;.

== Сәулет өнері ==
* '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады.
* '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады.
* '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Galliazzo|1995}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу
Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі
&lt;/gallery&gt;{{Clear}}

== Әскери істер ==
* '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды.
* '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген.
* '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}&lt;/ref&gt;

Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}&lt;/ref&gt; деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}&lt;/ref&gt;. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}&lt;/ref&gt;.

Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}&lt;/ref&gt;. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}&lt;/ref&gt;. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан&lt;ref&gt;{{Harvnb|Roland|1992}}&lt;/ref&gt;.
* '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Forbes|1964}}&lt;/ref&gt; Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pászthory|1986}}&lt;/ref&gt; Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pentz|1988}}&lt;/ref&gt; Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pentz|1988}}&lt;/ref&gt;
* '''Жалын шашқыш''': Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы.
Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі
Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар)
Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]]
&lt;/gallery&gt;

== Күнделікті өмір ==
* '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}&lt;/ref&gt;

Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі (Исх. 27:3). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған.&lt;ref name=&quot;leitesculinaria&quot;&gt;{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}&lt;/ref&gt; [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Roman &quot;Swiss Army Knife&quot;|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}&lt;/ref&gt; Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды.
* '''[[Византия лирасы]]:''' Византия (Шығыс Рим) империясындағы ортағасырлық садақ ішекті музыкалық аспап қой.
* '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды.
* '''Белгіше:''' иконалар ― белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады.
* '''Фета:''' фета ірімшігі, атап айтқанда, алғаш рет Византия империясында Авиценнаның «Медицина туралы өлеңінде» prósphatos (грекше: πρόσφατος, «жаңа») деген атпен жазылған, оны криттер мен Фессалиядағы аррумындар өндірген.
* '''Кеме диірмені:''' тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті.
* '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады.
* '''Аурухана:''' аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған.
* '''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века|XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі
Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне|[[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]]
* [[Ежелгі грек технологиялары]]

== Әдебиет ==
* {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|узкие}}

== Қайнары ==
* {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}}
* {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}}
* {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}}
* {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}}
* {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}}
* {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}}
* {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}}
* {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}}
* {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}}
* {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}}
* {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}}
* {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}}
* {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}}
* {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}}
* {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}}
* {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}}
* {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2010|pages=265–283}}
* {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}}
* {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}}
* {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}}
* {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}}
* {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}}
* {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}}

== Сілтемелер ==
* Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы]</text>
      <sha1>hwdu9txbaqmjujja5kz413bzy4adac9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629152</id>
      <parentid>3629150</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coffee86</username>
        <id>27186</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери істер */</comment>
      <origin>3629152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30651" sha1="540zn7g8iry1e510wdignsqiy384psl" xml:space="preserve">[[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті.&lt;ref name=&quot;Heinle &amp; Schlaich 1996, 32&quot;&gt;{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}&lt;/ref&gt;]]
Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}&lt;/ref&gt;.

== Сәулет өнері ==
* '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады.
* '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады.
* '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Galliazzo|1995}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу
Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі
&lt;/gallery&gt;{{Clear}}

== Әскери істер ==
* '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды.
* '''Мұнара жүйесі:''' 10-шы ғасырда, араб-византия соғыстары кезінде, Византия империясы маяк жүйесін пайдаланып, Аббасид халифатының шекарасынан Анатолия арқылы Византия астанасы Константинопольдегі императорлық сарайға хабарламаларды жеткізді. Оны Лео Математик император Теофилос үшін ойлап тапқан, бірақ Теофилдің ұлы және мұрагері Михаил III оны жойған немесе түбегейлі қысқартқан. Кейінірек маяктар Грекияда да қолданылды, ал Анатолиядағы маяк жүйесінің сақталған бөліктері 12-ғасырда император Мануил I Комнин тарапынан қайта іске қосылған сияқты.
* '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген.
* '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}&lt;/ref&gt;

Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}&lt;/ref&gt; деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}&lt;/ref&gt;. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}&lt;/ref&gt;.

Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}&lt;/ref&gt;. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}&lt;/ref&gt;. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан&lt;ref&gt;{{Harvnb|Roland|1992}}&lt;/ref&gt;.
* '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Forbes|1964}}&lt;/ref&gt; Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pászthory|1986}}&lt;/ref&gt; Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pentz|1988}}&lt;/ref&gt; Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pentz|1988}}&lt;/ref&gt;
* '''Жалын шашқыш''': Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы.
Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века| XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі
Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар)
Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]]
&lt;/gallery&gt;

== Күнделікті өмір ==
* '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}&lt;/ref&gt;

Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі (Исх. 27:3). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған.&lt;ref name=&quot;leitesculinaria&quot;&gt;{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}&lt;/ref&gt; [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Roman &quot;Swiss Army Knife&quot;|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}&lt;/ref&gt; Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды.
* '''[[Византия лирасы]]:''' Византия (Шығыс Рим) империясындағы ортағасырлық садақ ішекті музыкалық аспап қой.
* '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды.
* '''Белгіше:''' иконалар ― белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады.
* '''Фета:''' фета ірімшігі, атап айтқанда, алғаш рет Византия империясында Авиценнаның «Медицина туралы өлеңінде» prósphatos (грекше: πρόσφατος, «жаңа») деген атпен жазылған, оны криттер мен Фессалиядағы аррумындар өндірген.
* '''Кеме диірмені:''' тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті.
* '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады.
* '''Аурухана:''' аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған.
* '''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века|XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі
Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне|[[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]]
* [[Ежелгі грек технологиялары]]

== Әдебиет ==
* {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|узкие}}

== Қайнары ==
* {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}}
* {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}}
* {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}}
* {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}}
* {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}}
* {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}}
* {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}}
* {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}}
* {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}}
* {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}}
* {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}}
* {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}}
* {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}}
* {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}}
* {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}}
* {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}}
* {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2010|pages=265–283}}
* {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}}
* {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}}
* {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}}
* {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}}
* {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}}
* {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}}

== Сілтемелер ==
* Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы]</text>
      <sha1>540zn7g8iry1e510wdignsqiy384psl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629153</id>
      <parentid>3629152</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coffee86</username>
        <id>27186</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери істер */</comment>
      <origin>3629153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30718" sha1="acpuigqn17qsujlq18sg419dn9k34fi" xml:space="preserve">[[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті.&lt;ref name=&quot;Heinle &amp; Schlaich 1996, 32&quot;&gt;{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}&lt;/ref&gt;]]
Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}&lt;/ref&gt;.

== Сәулет өнері ==
* '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады.
* '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады.
* '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Кападокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Galliazzo|1995}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу
Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі
&lt;/gallery&gt;{{Clear}}

== Әскери істер ==
* '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды.
* [[Византия сигнал мұнаралары жүйесі|'''Мұнара жүйесі:''']] 10-шы ғасырда, араб-византия соғыстары кезінде, Византия империясы маяк жүйесін пайдаланып, Аббасид халифатының шекарасынан Анатолия арқылы Византия астанасы Константинопольдегі императорлық сарайға хабарламаларды жеткізді. Оны Лео Математик император Теофилос үшін ойлап тапқан, бірақ Теофилдің ұлы және мұрагері Михаил III оны жойған немесе түбегейлі қысқартқан. Кейінірек маяктар Грекияда да қолданылды, ал Анатолиядағы маяк жүйесінің сақталған бөліктері 12-ғасырда император Мануил I Комнин тарапынан қайта іске қосылған сияқты.
* '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген.
* '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}&lt;/ref&gt;

Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}&lt;/ref&gt; деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}&lt;/ref&gt;. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}&lt;/ref&gt;.

Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}&lt;/ref&gt;. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}&lt;/ref&gt;. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан&lt;ref&gt;{{Harvnb|Roland|1992}}&lt;/ref&gt;.
* '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Forbes|1964}}&lt;/ref&gt; Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pászthory|1986}}&lt;/ref&gt; Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pentz|1988}}&lt;/ref&gt; Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pentz|1988}}&lt;/ref&gt;
* '''Жалын шашқыш''': Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы.
Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века|XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі
Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар)
Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]]
&lt;/gallery&gt;

== Күнделікті өмір ==
* '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}&lt;/ref&gt;

Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі (Исх. 27:3). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған.&lt;ref name=&quot;leitesculinaria&quot;&gt;{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}&lt;/ref&gt; [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Roman &quot;Swiss Army Knife&quot;|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}&lt;/ref&gt; Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды.
* '''[[Византия лирасы]]:''' Византия (Шығыс Рим) империясындағы ортағасырлық садақ ішекті музыкалық аспап қой.
* '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды.
* '''Белгіше:''' иконалар ― белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады.
* '''Фета:''' фета ірімшігі, атап айтқанда, алғаш рет Византия империясында Авиценнаның «Медицина туралы өлеңінде» prósphatos (грекше: πρόσφατος, «жаңа») деген атпен жазылған, оны криттер мен Фессалиядағы аррумындар өндірген.
* '''Кеме диірмені:''' тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті.
* '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады.
* '''Аурухана:''' аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған.
* '''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века|XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі
Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне|[[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]]
* [[Ежелгі грек технологиялары]]

== Әдебиет ==
* {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|узкие}}

== Қайнары ==
* {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}}
* {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}}
* {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}}
* {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}}
* {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}}
* {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}}
* {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}}
* {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}}
* {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}}
* {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}}
* {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}}
* {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}}
* {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}}
* {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}}
* {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}}
* {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}}
* {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2010|pages=265–283}}
* {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}}
* {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}}
* {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}}
* {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}}
* {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}}
* {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}}

== Сілтемелер ==
* Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы]</text>
      <sha1>acpuigqn17qsujlq18sg419dn9k34fi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629166</id>
      <parentid>3629153</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Coffee86</username>
        <id>27186</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сәулет өнері */</comment>
      <origin>3629166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30720" sha1="ef9oqbc6w11sl7rabzbja1t8lki4rpt" xml:space="preserve">[[Сурет:Hagia_Sophia_09.JPG|нобай|250x250 нүкте|Византиядағы [[Айя София|Айя Софияның]] ерекше көп күмбезді профилі және тарихтағы алғашқы [[Парус|аспалы]] [[күмбез]] православиелік және [[Ислам сәулеті|ислам сәулет өнерінің]] қалыптасуына әсер етті.&lt;ref name=&quot;Heinle &amp; Schlaich 1996, 32&quot;&gt;{{Harvnb|Heinle|Schlaich|1996}}&lt;/ref&gt;]]
Бұл '''Византия өнертабыстарының тізімі'''. Византия немесе [[Византия империясы|Шығыс Рим империясы]] [[Рим империясы|Рим империясының]] [[Батыс Рим империясының құлауы|бір бөлігі жаулап алынғаннан кейін оның]] мұрагері болды. Оның негізгі сипаттамалары [[Ежелгі Рим|Рим]] мемлекеттік дәстүрлері, грек мәдениеті және [[Христиандық|христиан діні]] болды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kinder|Hilgemann|1989}}&lt;/ref&gt;.

== Сәулет өнері ==
* '''Күмбезді ғибадатхана:''' крест-күмбезді ғибадатхана Орта Византия шіркеулерінің басым сәулет нысаны болды. Кросс-күмбезді шіркеудің құрамы кемелдікке жеткен, басқа орталықтық діни ғимараттар мен бойлық насыбайгүлдердің жоспарларының әсерінен қалыптасты. Ең ерте сақталған мысал — Константинопольдегі Мария Мария шіркеуі (907/908), оның дамуын 880/881 жылы қасиетті етілген Неа Экклесияға дейін негізді сенімділікпен байқауға болады.
* '''Аспалы күмбез:''' Сәулет өнеріндегі желкен – күмбезді шаршы жоспарға тіреуге мүмкіндік беретін құрылым. Желкендердің прототиптерін римдік күмбез құрылысы тәжірибесінен табуға болатынымен, алғашқы толыққанды аспалы күмбез 563 жылы Аясофияны қайта құру кезінде пайда болды. Милеттік сәулетші Исидордың жиені Кіші Исидор жасаған, диаметрі 31,24 м болатын күмбез Қайта өрлеу дәуіріне дейін теңдесі жоқ (Флоренция соборын қараңыз). Аясофия кейінгі православие шіркеулерінің прототипі болды, ал оның архитектуралық стилін мың жылдан кейін түрік мешіттері қабылдады.
* '''Сүйір аркалы көпір:''' Сүйірлі аркамен бекітілген ең ерте белгілі көпір — Каппадокиядағы 5 немесе 6 ғасырдағы Қарамағара көпірі. Оның бар болғаны 17 метрлік аркасы Евфрат өзенінің ағынын бөгеп тұрды. Арқаның шетінің бір жағында Киелі кітапқа сілтеме жасалған грек жазуы орналасқан. Құрылым бүгінде Кебан су қоймасында су астында қалды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Galliazzo|1995}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Panagia_Chalkeon_2.jpg|link=Файл:Panagia_Chalkeon_2.jpg|alt=Панагия Халкеон, крестово-купольная церковь XI века|Панагия Халкеон, XI ғасырдағы крест күмбезді шіркеу
Сурет:Ayasofya-Innenansicht.jpg|link=Файл:Ayasofya-Innenansicht.jpg|alt=Подвесной купол собора Святой Софии (563 г.), внутренний вид|[[Айя София|Айя Софияның]] (563) аспалы күмбезі, ішкі көрінісі
&lt;/gallery&gt;{{Clear}}

== Әскери істер ==
* '''Қарама-қарсы салмақтағы требушет:''' Қарапайым тартқыш требучетке қарағанда әлдеқайда күшті дизайн қарсы салмақ туралы ең ерте жазбаша ескерту 12 ғасырдағы тарихшы Никетас Чониатстың жұмысында кездеседі. Никетас болашақ император Андроникос I Комнин 1165 жылы Зеугминон қоршауында пайдаланған тас проекторды сипаттайды. Ол жүкшығырмен жабдықталған, зымырандарды ұшыру үшін итеруді де, гибридті требушетті де қажет етпейтін құрылғы. Чеведден артиллерияның жаңа түрі 1097 жылы Никейді қоршау кезінде, қоршаудағы крест жорықтарының одақтасы император Алексий I Комненнің дәстүрлі дизайннан ерекшеленетін және бәріне қатты әсер еткен жаңа ауыр артиллериялық қондырғыларды ойлап тапқаны туралы хабарланған кезде енгізілді деп болжайды.
* [[Византия сигнал мұнаралары жүйесі|'''Мұнара жүйесі:''']] 10-шы ғасырда, араб-византия соғыстары кезінде, Византия империясы маяк жүйесін пайдаланып, Аббасид халифатының шекарасынан Анатолия арқылы Византия астанасы Константинопольдегі императорлық сарайға хабарламаларды жеткізді. Оны Лео Математик император Теофилос үшін ойлап тапқан, бірақ Теофилдің ұлы және мұрагері Михаил III оны жойған немесе түбегейлі қысқартқан. Кейінірек маяктар Грекияда да қолданылды, ал Анатолиядағы маяк жүйесінің сақталған бөліктері 12-ғасырда император Мануил I Комнин тарапынан қайта іске қосылған сияқты.
* '''Қол требушеті:''' қол требушеті (хиромангана) снарядтарды жылжыту үшін рычагты механизмі бар тірекке орнатылған таяқша болды. Негізінде бір адам басқара алатын портативті требушеті. Шамамен 965 жылы император Никефорос II Фокас оны ашық далада жау құрылымдарын жою үшін пайдалануды ұсынды. Ол сондай-ақ генерал Никефорос Оураностың тактикасында (шамамен 1000 ж.) айтылған және артиллерияның бір түрі ретінде Anonymus De obsidione toleranda тізімінде келтірілген.
* '''Грек оты:''' Грек отын ойлап табу және әскери қолдану империяны мұсылман арабтардың ерте шабуылынан қорғауда шешуші рөл атқарды. Константинопольге Каллиникос атты сириялық босқын әкелген өрт сөндіру қаруы астананы 674-678 және 717-718 жылдардағы мұсылман қоршауларынан құтқару үшін дер кезінде келді, әйтпесе Византия мемлекеті үшін өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}&lt;/ref&gt;

Византия шежірешілері «теңіз оты» немесе «сұйық от»&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}; {{Harvnb|Ellis Davidson|1973}}&lt;/ref&gt; деп атаған грек оты, негізінен, жау галераларына қарсы шайқаста қолданылатын әскери-теңіз қаруы болды. Нақты құрамы қатаң сақталған мемлекеттік құпия болды, сондықтан қазіргі заманғы ғалымдар оның құрамы туралы әлі де пікірталас жүргізіп келеді, бірақ дайындаудың негізгі әдісі өте айқын, бұл жалын шашқышқа ұқсайды: сұйық қоспа, грильде қыздырылып, қысыммен, содан кейін оператор сифон арқылы жауға қарсы кез келген бағытта лақтырылды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Haldon|Byrne|1977}}&lt;/ref&gt;. Немесе оны айналмалы [[Көтергіш кран|крандардан]] құюға немесе грек оты бар керамикалық ыдыстар түрінде гранаталар ретінде лақтыруға болады&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}&lt;/ref&gt;.

Грек оты Византияның көптеген жауларының арасында қорқынышты беделге ие болды, олар өздерінің жанғыш заттарын ― құрамы басқа болуы мүмкін ― қолдана бастады&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}&lt;/ref&gt;. Дегенмен, бұл керемет қару емес еді және тыныш теңіз және артқы жел сияқты қолайлы жағдайларға байланысты болды&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pryor|Jeffreys|2006}}&lt;/ref&gt;. Грек отын пайдалану қашан және қалай тоқтатылғаны белгісіз. Бір теория бойынша, византиялықтар 1204 жылы Константинопольді басып алудан әлдеқайда бұрын шамадан тыс ұйымдаспағандықтан құпияны жоғалтқан&lt;ref&gt;{{Harvnb|Roland|1992}}&lt;/ref&gt;.
* '''Өрттейтін граната''': [[Гранат|Гранаталар]] III Левтің (717–741) билігінен кейін көп ұзамай пайда болды, сол кезде Византия сарбаздары грек отын от шашқыштардан ғана емес, тас және керамикалық ыдыстарға да салуға болатынын білді.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Forbes|1964}}&lt;/ref&gt; Үлкен контейнерлер жауға [[Катапульта|катапульталармен]] немесе требушеттермен лақтырылды, олар лақтырылмас бұрын тұтанды немесе соққыдан кейін от жебелерімен тұтанды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pászthory|1986}}&lt;/ref&gt; Гранаталар кейінірек [[Ислам|мұсылман]] әскерлерінің пайдалануына қабылданды: көптеген авторлар граната снарядтары деп анықтаған сфералық-конустық пішінді кемелер ислам әлемінің көп бөлігінде табылды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pentz|1988}}&lt;/ref&gt; Сирияның Хама қаласында XIII ғасырдағы граната шеберханасы қазылды.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pentz|1988}}&lt;/ref&gt;
* '''Жалын шашқыш''': Әскери-теңіз [[Отшашар|от шашқыштары]] үшін жоғарыдағы ''грек отын'' қараңыз. Құрлықтағы соғыста портативті қол сифондары қолданылған.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Trebuchet1.png|link=Файл:Trebuchet1.png|alt=Современный рисунок требушета с противовесом, который готовят к стрельбе| Қарсы салмақ атуға дайындалып жатқан требушенің заманауи иллюстрациясы.
Сурет:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|link=Файл:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|alt=Византийский корабль, использующий греческий огонь в конце XI века|XI ғасырдың аяғында грек отын қолданып жатқан Византия кемесі
Сурет:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|link=Файл:Liquid_fire_granades_Chania.jpg|alt=Глиняные гранаты, наполненные греческим огнём (X–XII вв.)| Грек отымен толтырылған саз [[Гранат|гранаттары]] (X–XII ғасырлар)
Сурет:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|link=Файл:Hand-siphon_for_Greek_fire,_medieval_illumination_(detail).jpg|alt=Ручной сифон, переносной огнемёт| Қол сифоны, портативті [[Отшашар|от шашқыш]]
&lt;/gallery&gt;

== Күнделікті өмір ==
* '''[[Шанышқы]]:''' Шанышқыны алғаш рет VII ғасырда Византия империясының ақсүйектері азық-түлік жинау үшін қолданған. Кейінірек ол Батыс Еуропаға Мария Аргиропулинаның Джованни Орсеолоға үйленуі арқылы енгізілген. Аңыз бойынша, оның үйлену тойында ол екі тісті жеке алтын шанышқысын жеген. Шанышқыны білмеген және қолдарымен тамақтанған венециандықтар шанышқыны пайдалануды Құдайға тіл тигізу деп санаған: «Құдай өзінің даналығымен адамға табиғи шанышқыларды — саусақтарын берген. Сондықтан, тамақ кезінде оларды жасанды металл шанышқылармен ауыстыру оның үшін қорлық», — деп мәлімдеді діни қызметкерлердің бірі. Бірнеше жылдан кейін ол аурудан қайтыс болды, венециандықтар бұл ауруды оның шанышқыны қолдану арқылы Құдайға деген құрметсіздіктің нәтижесі деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2014-12-18|title=Forks: From Odd Byzantine Instruments to Modern Utensils|url=https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/|accessdate=2020-08-23|work=National Geographic|lang=en|archivedate=2020-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051355/https://www.nationalgeographic.com/culture/food/the-plate/2014/12/18/table-manners/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bramen|first=Lisa|title=A History of Western Eating Utensils, From the Scandalous Fork to the Incredible Spork|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/|accessdate=2020-08-23|work=Smithsonian Magazine|lang=en|archivedate=2020-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815172429/https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/a-history-of-western-eating-utensils-from-the-scandalous-fork-to-the-incredible-spork-64593179/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Ward|first=Chad|date=2009-05-06|title=Origins of the Common Fork|url=https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html|accessdate=2020-08-23|work=Leite's Culinaria|lang=en-US|archivedate=2023-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230603003809/https://leitesculinaria.com/1157/writings-origins-fork.html}}&lt;/ref&gt;

Мыс шанышқылар (''вилицы'') Мұса мен перғауындардың заманынан бері белгілі (Исх. 27:3). Археологтар қола дәуіріндегі (б.з.д. 2400–1900) ежелгі қытайлық Цицзя мәдениетінің қабірлерінен сүйек шанышқыларын тапқан. Шан әулетінің (б.з.д. 1600–1050) және одан кейінгі әулеттердің қабірлерінен де шанышқылар табылған. Ежелгі Египетте үлкен шанышқылар ас үй ыдыстары ретінде пайдаланылған.&lt;ref name=&quot;leitesculinaria&quot;&gt;{{Cite web|url=http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html|title=The Uncommon Origins of the Common Fork|publisher=Leite's Culinaria|author=Ward, Chad|date=2009-05-06|accessdate=2022-01-30|archivedate=2017-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170728064833/http://leitesculinaria.com/1157/writings-the-uncommon-origins-of-the-common-fork.html}}&lt;/ref&gt; [[Рим империясы|Рим империясында]] [[қола]] және күміс шанышқылар қолданылған, бұл Еуропадағы мұражайлардағы көптеген экспонаттардан көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Roman &quot;Swiss Army Knife&quot;|publisher=Fitzwilliam Museum|url=http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|date=2003-03-25|accessdate=2017-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170511010745/http://webapps.fitzmuseum.cam.ac.uk/explorer/index.php?oid=70534|archivedate=2017-05-11}}&lt;/ref&gt; Қолданылуы жергілікті әдет-ғұрыптарға, [[Қоғамдық тап|әлеуметтік тапқа]] және тағамның сипатына байланысты өзгеріп отырды, бірақ шанышқылар негізінен тағам дайындау және беру кезінде қолданылған. [[Византия империясы|Византияда]] шанышқы жеке ас құралдары ретінде қолданыла бастаған сияқты. Бастапқыда шанышқының тек екі тісі болған. Тістері түзу болғандықтан, оны тек тамақты қасықпен емес, шашырату үшін пайдалануға болатын. [[XI ғасыр|XI ғасырда]] шанышқы [[Италия|Италияға]] әкелінді. Әулие Петр Дамиан XI ғасырда [[Византия империясы|Византия]] сарайында екі тісті алтын шанышқының қолданылғанын сипаттайды. Еуропада шанышқы [[XIV ғасыр|XIV ғасырға]] қарай кеңінен қолданыла бастады, ал [[XVII ғасыр|XVII ғасырда]] ол ақсүйектер мен [[Көпестер|саудагерлердің]] тағамдарында маңызды атрибутқа айналды.
* '''[[Византия лирасы]]:''' Византия (Шығыс Рим) империясындағы ортағасырлық садақ ішекті музыкалық аспап қой.
* '''Corpus iuris civilis:''' Ұлы Юстиниан билігі кезінде заң ғылымының эволюциясына айқын әсер еткен реформаларды бастады, өйткені оның Corpus Juris Civilis Батыс әлеміндегі заң ғылымының негізіне айналды.
* '''Белгіше:''' иконалар ― белгілі бір дәстүрлі ережелер бойынша боялған, Шығыс православие шіркеуінің алғашқы күндерінен бастап қастерлеуде басты рөл атқарған Иса, Мәриям және әулиелер сияқты қасиетті тұлғалардың бейнелері. Ең тән византиялық пішін — эллиндік темпера немесе энкаустика әдістерімен боялған портативті ағаш панельдердегі кескіндер. Басқа опцияларға (бағалы) металл рельефтері немесе қымбат тастардан, алтыннан, күмістен және піл сүйегінен жасалған мозаикамен орнатылған панельдер кіреді. 8-9 ғасырлардағы Византияның ішкі саясатында үстемдік еткен иконокластикалық дау-дамай кезінде икондарды қолдануға қатаң қарсылық көрсетілді, бірақ ақырында жеңіске жеткен иконокластар оны қайта жандандырды. Тек бірнеше ерте иконалар иконоклазмадан аман қалды, олардың ең көрнекті үлгілері 6-7 ғасырлардағы Әулие Екатерина монастырының жинақтары болып табылады.
* '''Фета:''' фета ірімшігі, атап айтқанда, алғаш рет Византия империясында Авиценнаның «Медицина туралы өлеңінде» prósphatos (грекше: πρόσφατος, «жаңа») деген атпен жазылған, оны криттер мен Фессалиядағы аррумындар өндірген.
* '''Кеме диірмені:''' тарихшы Прокопий кеме диірмендерін Белисарий Римді қоршау кезінде (537/538) бастапқыда импровизацияланған шешім ретінде ойлап тапқанын атап өтеді. Остроготтар диірмендер тәуелді су арналарына су беруді тоқтатқаннан кейін Белисарий өзен кемелерін фрезерлік механизммен жабдықтауды бұйырды; олар көпір тіректерінің арасына бекітілді, онда күшті ағыс кемеде орнатылған су дөңгелектерін қозғалтты. Жаңашыл қолдану орта ғасырлық су диірмендері арасында тез ұнамды болды, Парижге және Франк патшалығына жиырма жылдан кейін ғана жетті.
* '''Импульстік теория:''' натурфилософиялық теория, оған сәйкес лақтырылған денелердің қозғалысының себебі оларға сыртқы көзден түсетін белгілі бір күш (импульс) болып табылады. Теорияны Джон Филопонус енгізді және инерция, импульс және үдеу ұғымдарының алғышарттары болып табылады.
* '''Аурухана:''' аурухананың емделушілерге медициналық көмек көрсететін мекеме ретіндегі түсінігі және жай өлетін орын емес, христиандық қайырымдылық мұраттарының арқасында емделу мүмкіндігі Византия империясында пайда болған.
* '''Сиам егіздерінің бөлінуі:''' біріктірілген егіздердің бөлінуінің алғашқы белгілі мысалы 10 ғасырда Византия империясында болды. Біріктірілген егіздер жұбы Константинопольде көп жылдар бойы өмір сүрді. Олардың бірі қайтыс болған кезде Константинополь хирургтары марқұмның денесін алып тастауға шешім қабылдады. Нәтиже ішінара сәтті болды, өйткені тірі қалған егіз біріншісі қайтыс болғаннан кейін үш күннен кейін өмір сүрді. Екінші адамның бөлінгеннен кейін бірнеше күн өмір сүргенін тарихшылар тіпті бір жарым ғасырдан кейін де айтқан. Біріктірілген егіздердің ажырасуының келесі тіркелген жағдайы 1689 жылы Германияда орын алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|title=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium — Medievalists.net|date=2014-01-04|accessdate=2022-01-23|archivedate=2019-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804174100/http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=THE UNSPEAKABLE HISTORY OF THORACOPAGUS TWINS' SEPARATION|last=Montandon|first=Denys|date=2015-12|work=denysmontandon.com|accessdate=2022-01-23|archivedate=2017-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225215336/http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf}}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Vladimirskaya.jpg|link=Файл:Vladimirskaya.jpg|alt=Владимирская Богоматерь, икона XII века|XII ғасырдағы ''Владимир ханымының'' бейнесі
Сурет:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|link=Файл:Shipmills,_Martyrdom_of_St_Ursula_at_Cologne_(detail).jpg|alt=Средневековые корабельные мельницы на Рейне|[[Рейн|Рейндегі]] ортағасырлық кеме зауыттары
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Грек өнертабыстары мен жаңалықтарының тізімі]]
* [[Ежелгі грек технологиялары]]

== Әдебиет ==
* {{Citation|author=Dennis|first=George T.|title=Were the Byzantines Creative or Merely Imitative?|work=Byzantinische Forschungen|pages=1–9|year=1997}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|узкие}}

== Қайнары ==
* {{Citation|author=Chevedden|first=Paul E.|title=The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion|work=Dumbarton Oaks Papers|pages=71–116|year=2000|doi=10.2307/1291833|url=}}
* {{Citation|author=Эллис-Дэвидсон, Хильда|first=H. R.|authorlink=|title=The Secret Weapon of Byzantium|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1973|pages=61–74|url=}}
* {{Citation|author=Forbes|first=R. J.|title=Studies in Ancient Technology|publisher=E. J. Brill|location=Leiden|year=1964}}
* {{Citation|author=Galliazzo|first=Vittorio|title=I ponti romani|year=1995|publisher=Edizioni Canova|location=Treviso|pages=92, 93 (fig. 39)}}
* {{Citation|author=Guillou|first=André|title=La Civiltà bizantina, oggetti e messagio|year=1993|publisher=L'Erma di Bretschneider|location=Rome|pages=36, 62 (fig. 24)}}
* {{Citation|author=Haldon|first=J.|title=A Possible Solution to the Problem of Greek Fire|work=Byzantinische Zeitschrift|year=1977|pages=91–99|doi=10.1515/byzs.1977.70.1.91}}
* {{Citation|author=Heinle|first=Erwin|title=Kuppeln aller Zeiten, aller Kulturen|location=Stuttgart|year=1996}}
* {{Citation|author=Hellenkemper|first=H.|title=Lexikon des Mittelalters|pages=730–731|publisher=Metzler|location=Stuttgart|url=}}
* {{Citation|author=Hild|first=Friedrich|year=1977|editor=Hunger|title=Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini|publisher=Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften}}
* {{Citation|editor=Kazhdan|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|pages=977–981|publisher=Oxford University Press|location=New York|url=}}
* {{Citation|editor=Kinder|title=dtv-Atlas zur Weltgeschichte|publisher=Deutscher Taschenbuch Verlag|year=1989}}
* {{Citation|author=Lange|first=Dorothea|title=Theorien zur Entstehung der byzantinischen Kreuzkuppelkirche|work=Architectura|pages=93–113|year=1986}}
* {{Citation|author=Cyril Mango|first=Cyril|authorlink=|title=Byzantine Architecture|publisher=H. N. Abrams|location=New York|year=1976|url=}}
* {{Citation|author=O’Connor|first=Colin|title=Roman Bridges|publisher=Cambridge University Press|year=1993}}
* {{Citation|author=Ousterhout|first=Robert|title=An Apologia for Byzantine Architecture|work=Gesta|pages=21–33|year=1996|doi=10.2307/767224}}
* {{Citation|author=Pászthory|first=Emmerich|title=Über das «Griechische Feuer». Die Analyse eines spätantiken Waffensystems|work=Antike Welt|pages=27–37|year=1986}}
* {{Citation|author=Pentcheva|first=Bissera V.|editor=Stephenson|title=The Byzantine World|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2010|pages=265–283}}
* {{Citation|author=Pentz|first=Peter|title=A Medieval Workshop for Producing 'Greek fire' Grenades|work=Antiquity (journal)|pages=89–93|year=1988|doi=10.1017/S0003598X00073531|url=}}
* {{Citation|author=Pryor|first=John H.|title=The Age of the ΔΡΟΜΩΝ. The Byzantine Navy ca. 500–1204|publisher=Brill Academic Publishers|year=2006}}
* {{Citation|author=Rasch|first=Jürgen|year=1985|title=Die Kuppel in der römischen Architektur. Entwicklung, Formgebung, Konstruktion|work=Architectura|pages=117–139}}
* {{Citation|author=Roland|first=Alex|title=Secrecy, Technology, and War: Greek Fire and the Defense of Byzantium, 678-1204|work=Technology and Culture|pages=655–679|year=1992|doi=10.2307/3106585|url=}}
* {{Citation|author=Tunç|first=Gülgün|title=Tas Köprülerimiz|location=Ankara|year=1978}}
* {{Citation|author=Örjan Wikander|first=Örjan|authorlink=|editor=Wikander|title=Handbook of Ancient Water Technology|year=2000|publisher=Brill|location=Leiden|pages=371–400|url=}}

== Сілтемелер ==
* Млаханалар: [https://web.archive.org/web/20050327005948/http://www.mlahanas.de/Greeks/Medieval/MedievalGreece.html Византия ғылымы және технологиясы]</text>
      <sha1>ef9oqbc6w11sl7rabzbja1t8lki4rpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3628812</id>
      <parentid>3628507</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3628812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="286658" sha1="0wxotj2e07obycnvg99mk81w6q9inhp" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-07-10'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;1325&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 325]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;431&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 431]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Берш]]
| data-sort-value=&quot;387&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 387]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;366&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 366]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[Ананас]]
| data-sort-value=&quot;261&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 261]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Ұлықбек көшесі (Алматы)]]
| data-sort-value=&quot;260&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 260]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[Бақтыораз Бейсекбаев]]
| data-sort-value=&quot;243&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 243]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Ғаббас Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;220&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 220]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Меркіт]]
| data-sort-value=&quot;199&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 199]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Газа]]
| data-sort-value=&quot;190&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B0 190]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Алтынсарин ескерткіші]]
| data-sort-value=&quot;185&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 185]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Болат Оралұлы Ақшолақов]]
| data-sort-value=&quot;182&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 182]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[OPPO Electronics]]
| data-sort-value=&quot;181&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=OPPO_Electronics 181]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Орел и Решка (телебағдарлама)]]
| data-sort-value=&quot;180&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 180]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;179&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 179]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[Обаған (Алтынсарин ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;171&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%28%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 171]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[Арзум Онан]]
| data-sort-value=&quot;162&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%BC_%D0%9E%D0%BD%D0%B0%D0%BD 162]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Евгений Иванович Шевцов]]
| data-sort-value=&quot;158&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%86%D0%BE%D0%B2 158]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;157&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 157]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[Uzi]]
| data-sort-value=&quot;145&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Uzi 145]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value=&quot;143&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 143]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[Бейсенбай Кенжебаев]]
| data-sort-value=&quot;141&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 141]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Қыз ұзату]]
| data-sort-value=&quot;139&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 139]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Астана медицина университеті]]
| data-sort-value=&quot;139&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 139]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Валя Карнавал]]
| data-sort-value=&quot;137&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D1%8F_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB 137]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі]]
| data-sort-value=&quot;135&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 135]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Аугусто Сесар Сандино]]
| data-sort-value=&quot;133&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B3%D1%83%D1%81%D1%82%D0%BE_%D0%A1%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE 133]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Жаһаннам]]
| data-sort-value=&quot;132&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BC 132]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Майк Пенс]]
| data-sort-value=&quot;130&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D0%B5%D0%BD%D1%81 130]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value=&quot;127&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 127]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Хершинг-ам-Аммерзе]]
| data-sort-value=&quot;124&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B3-%D0%B0%D0%BC-%D0%90%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B7%D0%B5 124]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Ала бүйі]]
| data-sort-value=&quot;123&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D2%AF%D0%B9%D1%96 123]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;123&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 123]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Зеренді]]
| data-sort-value=&quot;121&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96 121]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[(6) Геба]]
| data-sort-value=&quot;120&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%286%29_%D0%93%D0%B5%D0%B1%D0%B0 120]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Ақмола облысының әкімшілік бөлінісі]]
| data-sort-value=&quot;118&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 118]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Андромеда (шоқжұлдыз)]]
| data-sort-value=&quot;113&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0_%28%D1%88%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 113]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;112&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 112]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[Жайылма]]
| data-sort-value=&quot;111&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0 111]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[Алакөл мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;109&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 109]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;109&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 109]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;104&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 104]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Нұртас Исабаев]]
| data-sort-value=&quot;104&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 104]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Құрбақалар]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 103]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Әбілда Аймақ]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B 94]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[Ирендік]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA 92]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Ермұхамед Мәулен]]
| data-sort-value=&quot;82&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 82]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 79]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Балқаш]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 77]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;76&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 76]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Бал]]
| data-sort-value=&quot;76&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB 76]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 75]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
| data-sort-value=&quot;71&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 71]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Анабиоз]]
| data-sort-value=&quot;70&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B7 70]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Петров мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;70&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 70]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Администратор]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80 69]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 68]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Бұзаубас]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 65]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[Рамзан Ахматұлы Қадыров]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 65]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 64]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Футболдан әлем чемпионаты]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 64]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 64]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 63]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[Тоқа Темір]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 62]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 61]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Қазақстан газеттері тізімі]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 61]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 61]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Уикипедия:Форум]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 59]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Абақ Керей]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 58]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[Бангладеш]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%88 58]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[:Сурет:Logo KAA Gent.png|Сурет:Logo KAA Gent.png]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ALogo_KAA_Gent.png 57]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Қазақстан демографиясы]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 56]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Қазақ есімдері]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 54]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 52]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 52]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 51]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Көк кит]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA_%D0%BA%D0%B8%D1%82 50]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 49]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[Әл-Кәһф сүресі]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 48]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 47]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Бадана]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0 46]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[ZaQ (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 46]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[Аманат (партия)]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 45]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Крест жорықтары]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 44]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 43]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 43]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Әбілқайыр Бақтыбайұлы Ысқақов]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 42]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Михаил Станиславович Шайдоров]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 42]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Егемен Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 42]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 42]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Шашыратқы]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 42]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 40]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Алакөл (көл)]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 40]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 39]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Криштиану Роналду]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 39]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 38]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 38]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Семей медицина университеті]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 37]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 37]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Қарақұрт]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 37]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 37]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[Қазақша Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 37]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[Скален бұлшықеттері]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 37]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 36]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 35]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 35]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 35]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[:Санат:Қазақстан журналистері|Санат:Қазақстан журналистері]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 34]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[Ақ Орда (мемлекет)]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 34]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Қ]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 33]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 33]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 32]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 32]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 32]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 31]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 31]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[NewYorker]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=NewYorker 30]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 30]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 30]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 30]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 29]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 29]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Досмұхамбет би]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 28]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[Дина Төлепберген]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Ламин Ямаль]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 28]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Ыстықкөл]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 28]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[Ботбай]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 27]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 27]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Асхат Жұмағалиұлы Жұмағали]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 27]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 27]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 27]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 26]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 26]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[Қазақстан елшілерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 26]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Қазақстан телеарналары]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 26]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 26]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[Қазақ шежіресі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[ALT Университеті]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Германия]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 25]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Айлант]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 25]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Қазақстандағы саяси партиялар]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Рауан Кенжеханұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Килиан Мбаппе]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 24]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Ұйымның қаржы қызметі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Алатау (қала)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Нұрсұлтан мешіті]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[5 тамыз]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=5_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 23]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Сұлтан Бейбарыс]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 23]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[I Сүлеймен]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 23]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Байтақ (партия)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 22]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[Қазақстан халық кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Шанышқылы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[Жігіт сөзі. Асфальттағы қан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Уикипедия:Анықтама]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 21]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 21]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[Ұлттық құрылтай]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Дулат Исабеков]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[Лионель Месси]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 21]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[Мұрат Абдуламитұлы Әбенов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Таңшолпан (бағдарлама)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Жұмбақтас]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 21]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 20]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[Жұлдыз]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 20]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[1000000000 (сан)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1000000000_%28%D1%81%D0%B0%D0%BD%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Уикипедия:Қауым порталы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[Ақмешіт әулие үңгірі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Тораңғы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Шежіре]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 20]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Қарақалпақстан]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[Керей (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[Марокко]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%BE 19]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[Шымыр]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[Эрлинг Холанд]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 19]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 19]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Қой малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 19]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Шеркеш]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 19]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Аналды секс]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 19]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Бөкей Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[Кристофер Нолан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%80_%D0%9D%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Өзін-өзі өлтіру]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 18]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[Қазақстан музейлері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Азан шақырып ат қою]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 18]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Моңғол шапқыншылығы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Питер Тиль]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D0%B8%D0%BB%D1%8C 18]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[КСРО ыдырауы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[Өт айдайтын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Бельгия]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D1%8F 18]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 17]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[Сиыр малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[Қуық түбі безінің қабынуы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[Суан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Жетіқарақшы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[Саят Темірболатұлы Исембаев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 17]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Келінжан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[Саясаттану]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 17]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 17]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[IC 544]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IC_544 16]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[Түркия]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[Sәlem Entertainment]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=S%D3%99lem_Entertainment 16]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Киікоты-душица обыкновенная]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%BA%D0%BE%D1%82%D1%8B-%D0%B4%D1%83%D1%88%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[Жамбыл Жабайұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Ән-Нас сүресі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Қазақстан теңгесі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Жоламан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[Зарина Кармен]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Қыз Жібек (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[Жақайым]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 16]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Аша Матай]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Көңіл айту]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[Маңғыстау облысы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[Батыр руы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Ағылшын тілі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Анар Мұратқызы Фазылжанова]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A4%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[Есенқұл Жақыпбеков]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Ұлы Отан соғысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Швейцария]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Ерболат Беделхан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[Жапония қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[Баянауыл ауданы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Қазақстан өзендері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[Шалкөде (жайлау)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%28%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Танымал қазақтардың тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[Қола дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Бура (найман)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0_%28%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Теміреткі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[Түйе малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Уикипедия:Telegram]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 15]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[Құнанбай Өскенбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[Ақтамберді Сарыұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Айша бибі кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Аида Ғалымқызы Балаева]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[Балтабай Әділ]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB 14]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Биньямин Нетаньяху]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D1%85%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[Ақтөбе]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 14]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Етеккір]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[Сырдария]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[Құран]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Қарауыл руы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Индиго]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 14]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Қан топтары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 14]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[Әл-Ихлас сүресі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Данияр Маратұлы Елеусінов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[20 шілде]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=20_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 14]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Досай Тұрсынбайұлы Кенжетаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Борсық]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Мақсат Мәлікұлы Толықбаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Жаппас]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 14]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Футбол]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Үйсін мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[Шарын шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Сырым Датұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Ясин сүресі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Арап Сіләмұлы Еспенбетов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D1%96%D0%BB%D3%99%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Тараз]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 14]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[Лонгвуд Симфониялық Оркестрі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%83%D0%B4_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Берел қорымы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Франция қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[Мастопатия]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Мұстафа Өзтүрiк]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[Жарылғап батыр]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Күнделік.кз]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 13]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[Беріш]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 13]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Моңғол империясы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[Динара Жанабайқызы Сәтжан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Бәйдібек Қарашаұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[Ошақты]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Рахман қайнары (шипажай)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[Жүрек]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Сауда]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Қарағанды]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[Асан қайғы Сәбитұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[Босния және Герцеговина федерациясы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Қымыз]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 13]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Көкшетау]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[Қаратал ауданы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[Қазақстан 2030]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 13]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Жаужүрек мың бала]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[Тарақты]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[:Санат:Оңтүстік Америка өзендері|Санат:Оңтүстік Америка өзендері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 13]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[Ұлан (газет)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Ебіней Арыстанұлы Бөкетов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[Уикипедия:Авторлық құқықтар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[Қыз жасауы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[ДУА]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%A3%D0%90 12]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Майқы би]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 12]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Алшын]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Шаян (Бәйдібек ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Темірқазық]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Футболдан әлем чемпионатының сұрмергендері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Германия Демократиялық Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Талдықорған]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[Уикипедия:Видео сабақтар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[Қапшағай су қоймасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Уикипедия:Жүктеу]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Сырға салу]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Қостанай облысы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Үндістан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Тікұшақтың шығу тарихы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BA%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Майлықожа Сұлтанқожаұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Ми]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 12]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Отырар апаты]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Айя Шалқар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Домалақ ана]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Қорқай дұғасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Жүсіпбек Аймауытов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[Қатысушы:EPIC]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 11]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Зу-Зу Күлпаш]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 11]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Семей]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 11]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Софы Қалыбекұлы Сматаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Жұма намаз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Шаңырақ (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Терме]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5 11]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[Еуропа өзендері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Ислам пайғамбарлары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[Шахмұрат Мүтәліп]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 11]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Уикипедия:Таныстыру]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Қарақұйрық]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[:Санат:Қазақстан актерлері|Санат:Қазақстан актерлері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Қанжығалы руы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Қаратай (ру)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Жетімдер руы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[Қазақ радиосы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Макаров тапаншасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Жантақ]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Абзал Сапарбекұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[Баланы ұшықтау]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Сығанақ]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[Ислам]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 11]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[Әзірет Сұлтан мешіті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[Кейкі Көкембайұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Спанч Боб Шаршы Шалбар (кейіпкер)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%87_%D0%91%D0%BE%D0%B1_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80_%28%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[Қатаған]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Франция]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Өтте тас байлану]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Ботай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 11]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[Еркектің жыныстық мүшесі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Шарль де Кетеларе]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8C_%D0%B4%D0%B5_%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B5 11]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Гүлдер (ансамбль)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%28%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%8C%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Норвегия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Ырғызбай ата кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[Грузия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[Канадин]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[Қан мен тер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[Сәбіз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Қазақстандағы минералды ресурстар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Жетісу газеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[Матай (ру бірлестігі)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[2026 жыл]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[Хасен Рүстемұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Байлар-Жандар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Асхат Сергеевич Ниязов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Төре]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 10]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Жапония жанартауларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[Sadraddin]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 10]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Құйынды мекен (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[Үлгі:User time zone]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3AUser_time_zone 10]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[Талқылау:Серік Әкірамұлы Қалиев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[Іштің қатуы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Оразкелді (Қоңырат)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Қайрат Сатыбалдыұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Атырау]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[:Санат:Қазақстан журналдары|Санат:Қазақстан журналдары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Қазақстан-Американдық еркін университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Тама]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[:Санат:Анализаторлар қызметін пайдаланатын үлгілер|Санат:Анализаторлар қызметін пайдаланатын үлгілер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Саржомарт]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[Сүндеттеу]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[Түлкібас ауданы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[Берік Ноғайұлы Асылов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[:Санат:Қазақстан театрлары|Санат:Қазақстан театрлары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Құрмет ордені]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Қарқаралы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[Вагиналды секс]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[Уикипедия:Форум/Администраторлар форумы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%84%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[Әзербайжан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[Уикипедия:Қысқа сілтеме]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 10]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Қатысушы талқылауы:1nter pares]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A1nter_pares 10]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Балқадиша әні]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Буркини]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B8 10]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Ресей Олимпиада комитеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[Менің атым Қожа (хикаят)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Ноғай Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Аборт]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[:Санат:Алфавит бойынша әндер|Санат:Алфавит бойынша әндер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[Шаймерден Қосшығұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%88%D1%8B%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Төлепбек Әбдіұлы Назарбеков]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[Надежда Давыдовна Тоқаева]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Ғани Мұратбаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[YouTube]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=YouTube 10]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[Отқа май құю]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 10]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[Қазақстан құстары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[Төлен Әбдік]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[Тоғыз-құмалақ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[Орбұлақ шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Журналистика]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 9]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[Божбан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[Алаша (ру)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[Ортаққор]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Сүйінші]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[:Санат:Ресей өзендері|Санат:Ресей өзендері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Жау тылындағы бала]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[Карта ойыны]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[Шалқар (көл, Батыс Қазақстан облысы)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%2C_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Жарқанаттар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[Отмар Карас]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Ұйықтатын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Майра Уәлиқызы Шамсутдинова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D1%83%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Қайыңды (көл)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Тұрар Рысқұлов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Асшаян]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%8F%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Қазақстан халық партиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[Шабран]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Қасым Аманжолов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Айт руы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D1%80%D1%83%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[:Сурет:Мәшһүр Жүсіп кесенесі.jpg|Сурет:Мәшһүр Жүсіп кесенесі.jpg]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96.jpg 9]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[Рудный]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер|Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Есім хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Тас дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Сыпыра жырау]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Ұ]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[Әсел Иманғалиқызы Тасмағамбетова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Асқазан мен он екі елі ішектің жара ауруы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Тәуекел хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[Перизат Қайрат]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Бурабай ұлттық паркі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Қатысушы:Lucky2704]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ALucky2704 9]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Тел өскен ұл]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 9]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Кете (ру)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[Владимир Карпович Божко]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%BA%D0%BE 9]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Һ]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[:Санат:Жапония аралдары|Санат:Жапония аралдары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[Жеңіс Сейдоллаұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[Испания]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[Үстеу]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Respublica]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Respublica 9]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[Нәзипа Сегізбайқызы Құлжанова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[:Санат:Қазақстан зауыттары|Санат:Қазақстан зауыттары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Мажарстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Мысыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Даун синдромы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[Бұрындық хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Ысық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[Жетіру]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Ұйғыр халқының материалдық және рухани мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Төлеңгіттер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Семей полигоны]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Іш өту]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[Павлодар облысы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Шығыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Солтүстік Қазақстан университеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[Едіге]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%B3%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[Карбон қышқылдары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Сайрам ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Бақытсыз Жамал]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 9]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Есекжем]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Дуа]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[Абай атындағы республикалық мамандандырылған мектеп-интернаты]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Ою-өрнек]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[Шиқан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[Тұмар ханша]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[Үлгі:Алматыдағы университеттер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Мойынқұм ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[Qazaqstan (телеарна)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Хризантема қышқылы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 9]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[Айтжан Нұрмағамбетова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Кенан Имирзалыоғлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BE%D2%93%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Қарауылкелді (ауыл)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Эйфель мұнарасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[Атығай]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[Ерке сылқым (күй)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Уикипедия:Глоссарий]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%93%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Ұрыс хан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Қасым Аманжол]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB 8]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[Әзілхан Нұршайықов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Уикипедия:Елшілік]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Усман Дембеле]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Домбыра]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Көлсай көлдері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[Байғанин ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Жусан иісі (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[Тобықты]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Энеолит]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[Кәкпір]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BA%D0%BF%D1%96%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Шәуешек]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D1%83%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Зат есім]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Уақ]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Әскери шен]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[Il’han Ihsan]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 8]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[Қорықтар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Мұбашир ат-Тарази]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%80_%D0%B0%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8 8]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[Халық қаһарманы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[Уикипедия:Зертхана]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Арал ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 8]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Мәтін]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Когурё]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 8]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Ескендір Зұлқарнайын]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Зайырлы мемлекет]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[Карим Адейеми]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BC_%D0%90%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B5%D0%BC%D0%B8 8]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[Олимпиада ойындарындағы волейбол]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 8]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Дихан Әбілев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[Естай - Қорлан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[Күн күнтізбесі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[Есет Көкіұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[Қатысушы:Садықова Ақгүл/зертхана]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B3%D2%AF%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[Әміре Қашаубаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[Қырғыз руы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Еуразия]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[Қарақалпақтар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Мұртты обалар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Үркер]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[География]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[Балықтар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[Уикипедия:Жиі қойылатын сұрақтар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B8%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[Нұрлыбек Иманбаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Көтібар Бәсенұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[Майкл Джексон]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Түктібай әулие]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[Көлбай Төгісов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%B3%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[Шопан ата]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Әл-Кәусәр сүресі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Қыдыр ата]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[Алпамыс батыр]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[:Санат:Қазақ жазушылары|Санат:Қазақ жазушылары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Сүре]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[Қант диабеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[Мақаншы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[Көнешұңқыр мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%88%D2%B1%D2%A3%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[Бура руы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0_%D1%80%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Жазылбек Қуанышбаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Жануарлар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%98%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Саясат]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Уикимедиа қоры]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Польша]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[Қайтадан (фильм, 2025)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Қазақстан Республикасының Президенті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Шымкент]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[Бұланты шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Әл-Кәфирун сүресі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[Тілеу Айтұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%90%D0%B9%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[Тоқтар Серіков]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Рентген]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B3%D0%B5%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[Мақаншы ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Байзақ Мәмбетұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Мастурбация]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Араб тілі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[Көкемарал]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB 8]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Әзімбек Пазылбекұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[Жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[Музыкалық аспаптар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Испания Ұлттық футбол құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[Абылай хан алаңы (Бурабай)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%28%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[Көңіл толқыны (күй)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Азамат Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Адам]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[Ақтау]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Нағашы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Германия қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[Бұлтың]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%8B%D2%A3 8]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Қазақстан журналистер одағы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[Жүсіп (пайғамбар)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%28%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[Бәсіре]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Ninety One]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Ninety_One 8]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[Өмірзая (роман)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Ділдә Алшынбайқызы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99_%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[Өлі-тірі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[Бекет Мырзағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Бағдат Батырбекұлы Мусин]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[Сона]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Төреғали Төреəліұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Арқалық (қала)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[Қазақстанның көне қалалары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Джуд Беллингем]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%B4_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/мамыр 2026|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар/мамыр 2026]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%2F%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80_2026 8]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[Сайрам]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC 8]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>0wxotj2e07obycnvg99mk81w6q9inhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шекарасыз дәрігерлер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782468</id>
    <revision>
      <id>3629066</id>
      <parentid>3616599</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T04:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3629066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7934" sha1="s852zuci92ngs58hphrg2o4y1uxxueg" xml:space="preserve">{{Коммерциялық емес ұйым|атауы=Шекарасыз дәрігерлер|шынайы атауы={{lang-fr|Médecins sans frontières}}|түрі=Медициналық гуманитарлық ұйым|құрылған=[[1971 жыл]] [[22 желтоқсан]]|орналасуы={{SUI}}, [[Женева]],  Руе де Лаусанне 78, 1202|lat_dir=N|lat_deg=46.2164|lon_dir=E|lon_deg=6.1478|CoordScale=2000|айналым=2,36 млрд € (2024)|қызметкерлер саны=67 000|басты тұлғалары=Джавид Абдельмонейм|құрылтайшылары=Бернард Кушнер, Жак Берес, Филипп Бернье, Раймонд Борел, Марсель Делкур, Ксавье Эммануэлли, Владан Радоман және Макс Рекамье}}

'''Шекарасыз дәрігерлер''' ({{lang-fr|Médecins sans frontières}}, ''MSF; ШД'') — әлемнің 70-тен астам елінде әскери қақтығыстар, ашаршылық, індеттер, мәжбүрлі көші-қон және табиғи апаттар нәтижесінде зардап шеккен адамдарға шұғыл медициналық көмек көрсететін халықаралық тәуелсіз коммерциялық емес медициналық гуманитарлық ұйым.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kmfk/press/news/details/629362|title=ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘРІГЕР КҮНІ ҚҰТТЫ БОЛСЫН!|author=|date=2023-10-02|website=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-06-12|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Биафра 1967—1970 жылдарда ===
[[Сурет:Starved girl.jpg|нобай|224x224 нүкте|Нигерия азаматтық соғысы кезіндегі [[квашиоркор]]ға шалдыққан бала]]
1967—1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде Нигерия әскерилері елдің жаңадан тәуелсіздік алған оңтүстік-шығыс аймағы — Биафраның айналасында блокада құрды. Бұл уақытта Франция Биафраны қолдаған санаулы ірі елдердің бірі болды (Ұлыбритания, КСРО және АҚШ Нигерия үкіметінің жағында болды), блокада ішіндегі жағдай әлемге беймәлім еді. Бірқатар француз дәрігерлері қоршаудағы Биафрадағы ауруханалар мен тамақтандыру орталықтарында жұмыс істеу үшін Француз [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крестінде]] ерікті болды. Ұйымның негізін қалаушылардың бірі Бернар Кушнер болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification {{!}} Doctors Without Borders - USA |url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/dr-bernard-kouchner-and-msf-clarification |accessdate=2026-05-12 |website=www.doctorswithoutborders.org |language=en}}&lt;/ref&gt; кейіннен француз саясатында мансабы өрлеп,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S.-Europe Relations: An Address by Bernard Kouchner |url=https://www.brookings.edu/events/u-s-europe-relations-an-address-by-bernard-kouchner-foreign-minister-of-france/ |accessdate=2026-05-12 |website=Brookings |language=en}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары өзі атқарған Сыртқы және Еуропалық істер министрі лауазымына дейін көтерілді.

Елге кіргеннен кейін еріктілер, Биафраның медицина қызметкерлері мен ауруханаларынан бөлек, Нигерия Қарулы Күштерінің шабуылдарына ұшырады және блокадалық күштердің бейбіт тұрғындарды өлтіріп, аштан қатырып жатқанына куә болды. Дәрігерлер Нигерия үкіметі мен Қызыл Крестті олардың сырт көзге сыбайлас сияқты көрінген әрекеттері үшін жария түрде сынға алды. Бұл дәрігерлер саяси/діни шекараларға мән бермейтін және аман қалғандардың әл-ауқатына басымдық беретін жаңа көмек ұйымы қажет деген қорытындыға келді. Нигериядан бөлек, ШД Африканың бірнеше елінде, соның ішінде Бенин, Замбия, Уганда, Кения, Оңтүстік Африка, Руанда, Судан, Сьерра-Леоне және басқаларында бар.

=== 1971 жылғы құрылым ===
Төтенше медициналық және хирургиялық араласу тобы (Groupe d'intervention médicale et chirurgicale en urgence) 1971 жылы Биафрада жұмыс істеген француз дәрігерлерімен көмек көрсету және аман қалғандардың құқықтары маңызды екенін атап көрсету мақсатында құрылды. Француздық ''TONUS'' медициналық журналының редакторы Раймонд Борель Шығыс Пәкістанда кем дегенде 625 000 адамның өмірін қиған 1970 жылғы Бхола циклына жауап ретінде «Француз медициналық көмегі» деп аталатын топты құрған болатын. Борель табиғи апаттардан аман қалғандарға көмек көрсету үшін дәрігерлерді жинауды көздеді. 1971 жылғы 22 желтоқсанда әріптестердің осы екі тобы бірлесіп, Шекарасыз дәрігерлер ұйымын құрды.

ШД алғашқы миссиясы Никарагуаның астанасы [[Манагуа]] қаласына бағытталды, онда 1972 жылғы жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратып, 10 000-нан 30 000-ға дейін адамның өмірін қиған болатын. Бүгінде төтенше жағдайларға жедел әрекет етуімен танымал бұл ұйым Қызыл Крест көмек көрсету миссиясын бастағаннан кейін үш күн өткен соң жетті. 1974 жылғы 18 және 19 қыркүйекте Фифи дауылы Гондураста жойқын су тасқынын тудырып, мыңдаған адамның өмірін қиды, осыдан кейін ШД өзінің алғашқы ұзақ мерзімді медициналық көмек миссиясын құрды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:1971 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығымен марапатталған ұйымдар]]
[[Санат:Шекарасыз дәрігерлер]]
[[Санат:Халықаралық коммерциялық емес ұйымдар]]
[[Санат:Нансе сыйлығы иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Франция)]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>s852zuci92ngs58hphrg2o4y1uxxueg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629067</id>
      <parentid>3629066</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T04:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1971 жылғы құрылым */</comment>
      <origin>3629067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8605" sha1="s7syvcwhyb8fgsp1022oqswlq3q789n" xml:space="preserve">{{Коммерциялық емес ұйым|атауы=Шекарасыз дәрігерлер|шынайы атауы={{lang-fr|Médecins sans frontières}}|түрі=Медициналық гуманитарлық ұйым|құрылған=[[1971 жыл]] [[22 желтоқсан]]|орналасуы={{SUI}}, [[Женева]],  Руе де Лаусанне 78, 1202|lat_dir=N|lat_deg=46.2164|lon_dir=E|lon_deg=6.1478|CoordScale=2000|айналым=2,36 млрд € (2024)|қызметкерлер саны=67 000|басты тұлғалары=Джавид Абдельмонейм|құрылтайшылары=Бернард Кушнер, Жак Берес, Филипп Бернье, Раймонд Борел, Марсель Делкур, Ксавье Эммануэлли, Владан Радоман және Макс Рекамье}}

'''Шекарасыз дәрігерлер''' ({{lang-fr|Médecins sans frontières}}, ''MSF; ШД'') — әлемнің 70-тен астам елінде әскери қақтығыстар, ашаршылық, індеттер, мәжбүрлі көші-қон және табиғи апаттар нәтижесінде зардап шеккен адамдарға шұғыл медициналық көмек көрсететін халықаралық тәуелсіз коммерциялық емес медициналық гуманитарлық ұйым.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kmfk/press/news/details/629362|title=ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘРІГЕР КҮНІ ҚҰТТЫ БОЛСЫН!|author=|date=2023-10-02|website=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-06-12|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Биафра 1967—1970 жылдарда ===
[[Сурет:Starved girl.jpg|нобай|224x224 нүкте|Нигерия азаматтық соғысы кезіндегі [[квашиоркор]]ға шалдыққан бала]]
1967—1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде Нигерия әскерилері елдің жаңадан тәуелсіздік алған оңтүстік-шығыс аймағы — Биафраның айналасында блокада құрды. Бұл уақытта Франция Биафраны қолдаған санаулы ірі елдердің бірі болды (Ұлыбритания, КСРО және АҚШ Нигерия үкіметінің жағында болды), блокада ішіндегі жағдай әлемге беймәлім еді. Бірқатар француз дәрігерлері қоршаудағы Биафрадағы ауруханалар мен тамақтандыру орталықтарында жұмыс істеу үшін Француз [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крестінде]] ерікті болды. Ұйымның негізін қалаушылардың бірі Бернар Кушнер болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification {{!}} Doctors Without Borders - USA |url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/dr-bernard-kouchner-and-msf-clarification |accessdate=2026-05-12 |website=www.doctorswithoutborders.org |language=en}}&lt;/ref&gt; кейіннен француз саясатында мансабы өрлеп,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S.-Europe Relations: An Address by Bernard Kouchner |url=https://www.brookings.edu/events/u-s-europe-relations-an-address-by-bernard-kouchner-foreign-minister-of-france/ |accessdate=2026-05-12 |website=Brookings |language=en}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары өзі атқарған Сыртқы және Еуропалық істер министрі лауазымына дейін көтерілді.

Елге кіргеннен кейін еріктілер, Биафраның медицина қызметкерлері мен ауруханаларынан бөлек, Нигерия Қарулы Күштерінің шабуылдарына ұшырады және блокадалық күштердің бейбіт тұрғындарды өлтіріп, аштан қатырып жатқанына куә болды. Дәрігерлер Нигерия үкіметі мен Қызыл Крестті олардың сырт көзге сыбайлас сияқты көрінген әрекеттері үшін жария түрде сынға алды. Бұл дәрігерлер саяси/діни шекараларға мән бермейтін және аман қалғандардың әл-ауқатына басымдық беретін жаңа көмек ұйымы қажет деген қорытындыға келді. Нигериядан бөлек, ШД Африканың бірнеше елінде, соның ішінде Бенин, Замбия, Уганда, Кения, Оңтүстік Африка, Руанда, Судан, Сьерра-Леоне және басқаларында бар.

=== 1971 жылғы құрылым ===
Төтенше медициналық және хирургиялық араласу тобы (Groupe d'intervention médicale et chirurgicale en urgence) 1971 жылы Биафрада жұмыс істеген француз дәрігерлерімен көмек көрсету және аман қалғандардың құқықтары маңызды екенін атап көрсету мақсатында құрылды. Француздық ''TONUS'' медициналық журналының редакторы Раймонд Борель Шығыс Пәкістанда кем дегенде 625 000 адамның өмірін қиған 1970 жылғы Бхола циклына жауап ретінде «Француз медициналық көмегі» деп аталатын топты құрған болатын. Борель табиғи апаттардан аман қалғандарға көмек көрсету үшін дәрігерлерді жинауды көздеді. 1971 жылғы 22 желтоқсанда әріптестердің осы екі тобы бірлесіп, Шекарасыз дәрігерлер ұйымын құрды.

ШД алғашқы миссиясы Никарагуаның астанасы [[Манагуа]] қаласына бағытталды, онда 1972 жылғы жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратып, 10 000-нан 30 000-ға дейін адамның өмірін қиған болатын.&lt;ref&gt;Bortolotti, above, puts the death toll at 10,000. An estimate of 15,000 to 30,000, warning of an inevitable dysentery epidemic, comes from: {{Cite journal|author=Camilo, V|year=1974|title=The Earthquake in Managua|journal=The Lancet|volume=303|issue=7845|pages=25–26|doi=10.1016/s0140-6736(74)93014-1|pmid=4129001}}&lt;/ref&gt; Бүгінде төтенше жағдайларға жедел әрекет етуімен танымал бұл ұйым Қызыл Крест көмек көрсету миссиясын бастағаннан кейін үш күн өткен соң жетті. 1974 жылғы 18 және 19 қыркүйекте Фифи дауылы Гондураста жойқын су тасқынын тудырып, мыңдаған адамның өмірін қиды, осыдан кейін ШД өзінің алғашқы ұзақ мерзімді медициналық көмек миссиясын құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |title=Chronologies: Années 70 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=11 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211190505/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:1971 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығымен марапатталған ұйымдар]]
[[Санат:Шекарасыз дәрігерлер]]
[[Санат:Халықаралық коммерциялық емес ұйымдар]]
[[Санат:Нансе сыйлығы иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Франция)]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>s7syvcwhyb8fgsp1022oqswlq3q789n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629070</id>
      <parentid>3629067</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T04:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1971 жылғы құрылым */</comment>
      <origin>3629070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11318" sha1="lyvijy792lv7565hmfx3811zvl4cuhe" xml:space="preserve">{{Коммерциялық емес ұйым|атауы=Шекарасыз дәрігерлер|шынайы атауы={{lang-fr|Médecins sans frontières}}|түрі=Медициналық гуманитарлық ұйым|құрылған=[[1971 жыл]] [[22 желтоқсан]]|орналасуы={{SUI}}, [[Женева]],  Руе де Лаусанне 78, 1202|lat_dir=N|lat_deg=46.2164|lon_dir=E|lon_deg=6.1478|CoordScale=2000|айналым=2,36 млрд € (2024)|қызметкерлер саны=67 000|басты тұлғалары=Джавид Абдельмонейм|құрылтайшылары=Бернард Кушнер, Жак Берес, Филипп Бернье, Раймонд Борел, Марсель Делкур, Ксавье Эммануэлли, Владан Радоман және Макс Рекамье}}

'''Шекарасыз дәрігерлер''' ({{lang-fr|Médecins sans frontières}}, ''MSF; ШД'') — әлемнің 70-тен астам елінде әскери қақтығыстар, ашаршылық, індеттер, мәжбүрлі көші-қон және табиғи апаттар нәтижесінде зардап шеккен адамдарға шұғыл медициналық көмек көрсететін халықаралық тәуелсіз коммерциялық емес медициналық гуманитарлық ұйым.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kmfk/press/news/details/629362|title=ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘРІГЕР КҮНІ ҚҰТТЫ БОЛСЫН!|author=|date=2023-10-02|website=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-06-12|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Биафра 1967—1970 жылдарда ===
[[Сурет:Starved girl.jpg|нобай|224x224 нүкте|Нигерия азаматтық соғысы кезіндегі [[квашиоркор]]ға шалдыққан бала]]
1967—1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде Нигерия әскерилері елдің жаңадан тәуелсіздік алған оңтүстік-шығыс аймағы — Биафраның айналасында блокада құрды. Бұл уақытта Франция Биафраны қолдаған санаулы ірі елдердің бірі болды (Ұлыбритания, КСРО және АҚШ Нигерия үкіметінің жағында болды), блокада ішіндегі жағдай әлемге беймәлім еді. Бірқатар француз дәрігерлері қоршаудағы Биафрадағы ауруханалар мен тамақтандыру орталықтарында жұмыс істеу үшін Француз [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крестінде]] ерікті болды. Ұйымның негізін қалаушылардың бірі Бернар Кушнер болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification {{!}} Doctors Without Borders - USA |url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/dr-bernard-kouchner-and-msf-clarification |accessdate=2026-05-12 |website=www.doctorswithoutborders.org |language=en}}&lt;/ref&gt; кейіннен француз саясатында мансабы өрлеп,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S.-Europe Relations: An Address by Bernard Kouchner |url=https://www.brookings.edu/events/u-s-europe-relations-an-address-by-bernard-kouchner-foreign-minister-of-france/ |accessdate=2026-05-12 |website=Brookings |language=en}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары өзі атқарған Сыртқы және Еуропалық істер министрі лауазымына дейін көтерілді.

Елге кіргеннен кейін еріктілер, Биафраның медицина қызметкерлері мен ауруханаларынан бөлек, Нигерия Қарулы Күштерінің шабуылдарына ұшырады және блокадалық күштердің бейбіт тұрғындарды өлтіріп, аштан қатырып жатқанына куә болды. Дәрігерлер Нигерия үкіметі мен Қызыл Крестті олардың сырт көзге сыбайлас сияқты көрінген әрекеттері үшін жария түрде сынға алды. Бұл дәрігерлер саяси/діни шекараларға мән бермейтін және аман қалғандардың әл-ауқатына басымдық беретін жаңа көмек ұйымы қажет деген қорытындыға келді. Нигериядан бөлек, ШД Африканың бірнеше елінде, соның ішінде Бенин, Замбия, Уганда, Кения, Оңтүстік Африка, Руанда, Судан, Сьерра-Леоне және басқаларында бар.

=== 1971 жылғы құрылым ===
Төтенше медициналық және хирургиялық араласу тобы 1971 жылы Биафрада жұмыс істеген француз дәрігерлерімен көмек көрсету және аман қалғандардың құқықтары маңызды екенін атап көрсету мақсатында құрылды. Француздық ''TONUS'' медициналық журналының редакторы Раймонд Борель Шығыс Пәкістанда кем дегенде 625 000 адамның өмірін қиған 1970 жылғы Бхола циклына жауап ретінде «Француз медициналық көмегі» деп аталатын топты құрған болатын. Борель табиғи апаттардан аман қалғандарға көмек көрсету үшін дәрігерлерді жинауды көздеді. 1971 жылғы 22 желтоқсанда әріптестердің осы екі тобы бірлесіп, Шекарасыз дәрігерлер ұйымын құрды.

ШД алғашқы миссиясы Никарагуаның астанасы [[Манагуа]] қаласына бағытталды, онда 1972 жылғы жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратып, 10 000-нан 30 000-ға дейін адамның өмірін қиған болатын.&lt;ref&gt;Bortolotti, above, puts the death toll at 10,000. An estimate of 15,000 to 30,000, warning of an inevitable dysentery epidemic, comes from: {{Cite journal|author=Camilo, V|year=1974|title=The Earthquake in Managua|journal=The Lancet|volume=303|issue=7845|pages=25–26|doi=10.1016/s0140-6736(74)93014-1|pmid=4129001}}&lt;/ref&gt; Бүгінде төтенше жағдайларға жедел әрекет етуімен танымал бұл ұйым Қызыл Крест көмек көрсету миссиясын бастағаннан кейін үш күн өткен соң жетті. 1974 жылғы 18 және 19 қыркүйекте Фифи дауылы Гондураста жойқын су тасқынын тудырып, мыңдаған адамның өмірін қиды, осыдан кейін ШД өзінің алғашқы ұзақ мерзімді медициналық көмек миссиясын құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |title=Chronologies: Années 70 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=11 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211190505/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1975 және 1979 жылдар аралығында, Оңтүстік Вьетнам Солтүстік Вьетнамнан жеңілгеннен кейін, миллиондаған камбоджалықтар [[Қызыл Кхмерлер|қызыл кхмерлерден]] қашу үшін Таиландқа қоныс аударды. Бұған жауап ретінде ШД Таиландта өзінің босқындар лагеріне арналған алғашқы миссияларын ұйымдастырды. 1989 жылы Вьетнам әскері Камбоджадан шығарылған кезде, ШД жаппай қырғыннан аман қалғандарға көмектесу және елдің денсаулық сақтау жүйесін қайта қалпына келтіру үшін ұзақ мерзімді көмек миссияларын бастады. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы соғыстан зардап шеккендерге көмектесу үшін Таиландқа жіберілген бұл миссияларды оның алғашқы әскери миссиясы деп санауға болғанымен, ШД өзінің нағыз соғыс аймағындағы алғашқы миссиясын 1976 жылы өткізді деп есептейді. ШД Ливандағы азаматтық соғыс кезінде осы елдің түрлі қалаларындағы ауруханаларда ота жасауға көмектесіп, тоғыз жыл (1976–1984) бойы еңбек етті, осылайша өзінің бейтараптығымен және оқ астында жұмыс істеуге дайындығымен танымал болды. Соғыс бойы ШД христиан және мұсылман сарбаздарына бірдей көмек көрсетіп, дәл солардың ішінде сол сәтте медициналық көмекке ең көп зәру болған топқа жәрдем берді. 1984 жылы Ливандағы жағдай одан әрі ушығып, гуманитарлық топтардың қауіпсіздігі барынша азайған кезде, ШД өз еріктілерін кері қайтарып алды.

==== Бастапқы негізін қалаушылар ====
Жак Берес, Филипп Берниер, Раймонд Борел, Жан Каброл, Марсель Делкурт, Ксавье Эммануэлли, Паскаль Греллети Босвиль, Жерард Иллиуз, Бернард Кушнер, Жерард Пигеон, Владан Радоман, Макс Рекамье, Луи Шиттли

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:1971 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығымен марапатталған ұйымдар]]
[[Санат:Шекарасыз дәрігерлер]]
[[Санат:Халықаралық коммерциялық емес ұйымдар]]
[[Санат:Нансе сыйлығы иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Франция)]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>lyvijy792lv7565hmfx3811zvl4cuhe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629071</id>
      <parentid>3629070</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T04:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1971 жылғы құрылым */</comment>
      <origin>3629071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12074" sha1="l3bagrgxmsee2i0tjyz2bzqcs73j0uj" xml:space="preserve">{{Коммерциялық емес ұйым|атауы=Шекарасыз дәрігерлер|шынайы атауы={{lang-fr|Médecins sans frontières}}|түрі=Медициналық гуманитарлық ұйым|құрылған=[[1971 жыл]] [[22 желтоқсан]]|орналасуы={{SUI}}, [[Женева]],  Руе де Лаусанне 78, 1202|lat_dir=N|lat_deg=46.2164|lon_dir=E|lon_deg=6.1478|CoordScale=2000|айналым=2,36 млрд € (2024)|қызметкерлер саны=67 000|басты тұлғалары=Джавид Абдельмонейм|құрылтайшылары=Бернард Кушнер, Жак Берес, Филипп Бернье, Раймонд Борел, Марсель Делкур, Ксавье Эммануэлли, Владан Радоман және Макс Рекамье}}

'''Шекарасыз дәрігерлер''' ({{lang-fr|Médecins sans frontières}}, ''MSF; ШД'') — әлемнің 70-тен астам елінде әскери қақтығыстар, ашаршылық, індеттер, мәжбүрлі көші-қон және табиғи апаттар нәтижесінде зардап шеккен адамдарға шұғыл медициналық көмек көрсететін халықаралық тәуелсіз коммерциялық емес медициналық гуманитарлық ұйым.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kmfk/press/news/details/629362|title=ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘРІГЕР КҮНІ ҚҰТТЫ БОЛСЫН!|author=|date=2023-10-02|website=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-06-12|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Биафра 1967—1970 жылдарда ===
[[Сурет:Starved girl.jpg|нобай|224x224 нүкте|Нигерия азаматтық соғысы кезіндегі [[квашиоркор]]ға шалдыққан бала]]
1967—1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде Нигерия әскерилері елдің жаңадан тәуелсіздік алған оңтүстік-шығыс аймағы — Биафраның айналасында блокада құрды. Бұл уақытта Франция Биафраны қолдаған санаулы ірі елдердің бірі болды (Ұлыбритания, КСРО және АҚШ Нигерия үкіметінің жағында болды), блокада ішіндегі жағдай әлемге беймәлім еді. Бірқатар француз дәрігерлері қоршаудағы Биафрадағы ауруханалар мен тамақтандыру орталықтарында жұмыс істеу үшін Француз [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крестінде]] ерікті болды. Ұйымның негізін қалаушылардың бірі Бернар Кушнер болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification {{!}} Doctors Without Borders - USA |url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/dr-bernard-kouchner-and-msf-clarification |accessdate=2026-05-12 |website=www.doctorswithoutborders.org |language=en}}&lt;/ref&gt; кейіннен француз саясатында мансабы өрлеп,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S.-Europe Relations: An Address by Bernard Kouchner |url=https://www.brookings.edu/events/u-s-europe-relations-an-address-by-bernard-kouchner-foreign-minister-of-france/ |accessdate=2026-05-12 |website=Brookings |language=en}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары өзі атқарған Сыртқы және Еуропалық істер министрі лауазымына дейін көтерілді.

Елге кіргеннен кейін еріктілер, Биафраның медицина қызметкерлері мен ауруханаларынан бөлек, Нигерия Қарулы Күштерінің шабуылдарына ұшырады және блокадалық күштердің бейбіт тұрғындарды өлтіріп, аштан қатырып жатқанына куә болды. Дәрігерлер Нигерия үкіметі мен Қызыл Крестті олардың сырт көзге сыбайлас сияқты көрінген әрекеттері үшін жария түрде сынға алды. Бұл дәрігерлер саяси/діни шекараларға мән бермейтін және аман қалғандардың әл-ауқатына басымдық беретін жаңа көмек ұйымы қажет деген қорытындыға келді. Нигериядан бөлек, ШД Африканың бірнеше елінде, соның ішінде Бенин, Замбия, Уганда, Кения, Оңтүстік Африка, Руанда, Судан, Сьерра-Леоне және басқаларында бар.

=== 1971 жылғы құрылым ===
Төтенше медициналық және хирургиялық араласу тобы 1971 жылы Биафрада жұмыс істеген француз дәрігерлерімен көмек көрсету және аман қалғандардың құқықтары маңызды екенін атап көрсету мақсатында құрылды. Француздық ''TONUS'' медициналық журналының редакторы Раймонд Борель Шығыс Пәкістанда кем дегенде 625 000 адамның өмірін қиған 1970 жылғы Бхола циклына жауап ретінде «Француз медициналық көмегі» деп аталатын топты құрған болатын. Борель табиғи апаттардан аман қалғандарға көмек көрсету үшін дәрігерлерді жинауды көздеді. 1971 жылғы 22 желтоқсанда әріптестердің осы екі тобы бірлесіп, Шекарасыз дәрігерлер ұйымын құрды.

ШД алғашқы миссиясы Никарагуаның астанасы [[Манагуа]] қаласына бағытталды, онда 1972 жылғы жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратып, 10 000-нан 30 000-ға дейін адамның өмірін қиған болатын.&lt;ref&gt;Bortolotti, above, puts the death toll at 10,000. An estimate of 15,000 to 30,000, warning of an inevitable dysentery epidemic, comes from: {{Cite journal|author=Camilo, V|year=1974|title=The Earthquake in Managua|journal=The Lancet|volume=303|issue=7845|pages=25–26|doi=10.1016/s0140-6736(74)93014-1|pmid=4129001}}&lt;/ref&gt; Бүгінде төтенше жағдайларға жедел әрекет етуімен танымал бұл ұйым Қызыл Крест көмек көрсету миссиясын бастағаннан кейін үш күн өткен соң жетті. 1974 жылғы 18 және 19 қыркүйекте Фифи дауылы Гондураста жойқын су тасқынын тудырып, мыңдаған адамның өмірін қиды, осыдан кейін ШД өзінің алғашқы ұзақ мерзімді медициналық көмек миссиясын құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |title=Chronologies: Années 70 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=11 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211190505/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1975 және 1979 жылдар аралығында, Оңтүстік Вьетнам Солтүстік Вьетнамнан жеңілгеннен кейін, миллиондаған камбоджалықтар [[Қызыл Кхмерлер|қызыл кхмерлерден]] қашу үшін Таиландқа қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;Dromi_2020&quot;&gt;{{cite book|last1=Dromi|first1=Shai M.|url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo46479924.html|title=Above the Fray: The Red Cross and the Making of the Humanitarian NGO Sector|date=2020|publisher=Univ. of Chicago Press|isbn=978-0-226-68010-1|location=Chicago|page=126}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде ШД Таиландта өзінің босқындар лагеріне арналған алғашқы миссияларын ұйымдастырды. 1989 жылы Вьетнам әскері Камбоджадан шығарылған кезде, ШД жаппай қырғыннан аман қалғандарға көмектесу және елдің денсаулық сақтау жүйесін қайта қалпына келтіру үшін ұзақ мерзімді көмек миссияларын бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |title=Cambodia's second chance |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035654/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |archivedate=2 December 2008 |accessdate=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Оңтүстік-Шығыс Азиядағы соғыстан зардап шеккендерге көмектесу үшін Таиландқа жіберілген бұл миссияларды оның алғашқы әскери миссиясы деп санауға болғанымен, ШД өзінің нағыз соғыс аймағындағы алғашқы миссиясын 1976 жылы өткізді деп есептейді. ШД Ливандағы азаматтық соғыс кезінде осы елдің түрлі қалаларындағы ауруханаларда ота жасауға көмектесіп, тоғыз жыл (1976–1984) бойы еңбек етті, осылайша өзінің бейтараптығымен және оқ астында жұмыс істеуге дайындығымен танымал болды. Соғыс бойы ШД христиан және мұсылман сарбаздарына бірдей көмек көрсетіп, дәл солардың ішінде сол сәтте медициналық көмекке ең көп зәру болған топқа жәрдем берді. 1984 жылы Ливандағы жағдай одан әрі ушығып, гуманитарлық топтардың қауіпсіздігі барынша азайған кезде, ШД өз еріктілерін кері қайтарып алды.

==== Бастапқы негізін қалаушылар ====
Жак Берес, Филипп Берниер, Раймонд Борел, Жан Каброл, Марсель Делкурт, Ксавье Эммануэлли, Паскаль Греллети Босвиль, Жерард Иллиуз, Бернард Кушнер, Жерард Пигеон, Владан Радоман, Макс Рекамье, Луи Шиттли

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:1971 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығымен марапатталған ұйымдар]]
[[Санат:Шекарасыз дәрігерлер]]
[[Санат:Халықаралық коммерциялық емес ұйымдар]]
[[Санат:Нансе сыйлығы иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Франция)]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>l3bagrgxmsee2i0tjyz2bzqcs73j0uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629075</id>
      <parentid>3629071</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3629075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15282" sha1="e8dmabuq21edcmv4kn83yxsnsh1xzt3" xml:space="preserve">{{Коммерциялық емес ұйым|атауы=Шекарасыз дәрігерлер|шынайы атауы={{lang-fr|Médecins sans frontières}}|түрі=Медициналық гуманитарлық ұйым|құрылған=[[1971 жыл]] [[22 желтоқсан]]|орналасуы={{SUI}}, [[Женева]],  Руе де Лаусанне 78, 1202|lat_dir=N|lat_deg=46.2164|lon_dir=E|lon_deg=6.1478|CoordScale=2000|айналым=2,36 млрд € (2024)|қызметкерлер саны=67 000|басты тұлғалары=Джавид Абдельмонейм|құрылтайшылары=Бернард Кушнер, Жак Берес, Филипп Бернье, Раймонд Борел, Марсель Делкур, Ксавье Эммануэлли, Владан Радоман және Макс Рекамье}}

'''Шекарасыз дәрігерлер''' ({{lang-fr|Médecins sans frontières}}, ''MSF; ШД'') — әлемнің 70-тен астам елінде әскери қақтығыстар, ашаршылық, індеттер, мәжбүрлі көші-қон және табиғи апаттар нәтижесінде зардап шеккен адамдарға шұғыл медициналық көмек көрсететін халықаралық тәуелсіз коммерциялық емес медициналық гуманитарлық ұйым.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kmfk/press/news/details/629362|title=ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘРІГЕР КҮНІ ҚҰТТЫ БОЛСЫН!|author=|date=2023-10-02|website=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-06-12|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Биафра 1967—1970 жылдарда ===
[[Сурет:Starved girl.jpg|нобай|224x224 нүкте|Нигерия азаматтық соғысы кезіндегі [[квашиоркор]]ға шалдыққан бала]]
1967—1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде Нигерия әскерилері елдің жаңадан тәуелсіздік алған оңтүстік-шығыс аймағы — Биафраның айналасында блокада құрды. Бұл уақытта Франция Биафраны қолдаған санаулы ірі елдердің бірі болды (Ұлыбритания, КСРО және АҚШ Нигерия үкіметінің жағында болды), блокада ішіндегі жағдай әлемге беймәлім еді. Бірқатар француз дәрігерлері қоршаудағы Биафрадағы ауруханалар мен тамақтандыру орталықтарында жұмыс істеу үшін Француз [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крестінде]] ерікті болды. Ұйымның негізін қалаушылардың бірі Бернар Кушнер болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification {{!}} Doctors Without Borders - USA |url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/dr-bernard-kouchner-and-msf-clarification |accessdate=2026-05-12 |website=www.doctorswithoutborders.org |language=en}}&lt;/ref&gt; кейіннен француз саясатында мансабы өрлеп,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S.-Europe Relations: An Address by Bernard Kouchner |url=https://www.brookings.edu/events/u-s-europe-relations-an-address-by-bernard-kouchner-foreign-minister-of-france/ |accessdate=2026-05-12 |website=Brookings |language=en}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары өзі атқарған Сыртқы және Еуропалық істер министрі лауазымына дейін көтерілді.

Елге кіргеннен кейін еріктілер, Биафраның медицина қызметкерлері мен ауруханаларынан бөлек, Нигерия Қарулы Күштерінің шабуылдарына ұшырады және блокадалық күштердің бейбіт тұрғындарды өлтіріп, аштан қатырып жатқанына куә болды. Дәрігерлер Нигерия үкіметі мен Қызыл Крестті олардың сырт көзге сыбайлас сияқты көрінген әрекеттері үшін жария түрде сынға алды. Бұл дәрігерлер саяси/діни шекараларға мән бермейтін және аман қалғандардың әл-ауқатына басымдық беретін жаңа көмек ұйымы қажет деген қорытындыға келді. Нигериядан бөлек, ШД Африканың бірнеше елінде, соның ішінде Бенин, Замбия, Уганда, Кения, Оңтүстік Африка, Руанда, Судан, Сьерра-Леоне және басқаларында бар.

=== 1971 жылғы құрылым ===
Төтенше медициналық және хирургиялық араласу тобы 1971 жылы Биафрада жұмыс істеген француз дәрігерлерімен көмек көрсету және аман қалғандардың құқықтары маңызды екенін атап көрсету мақсатында құрылды. Француздық ''TONUS'' медициналық журналының редакторы Раймонд Борель Шығыс Пәкістанда кем дегенде 625 000 адамның өмірін қиған 1970 жылғы Бхола циклына жауап ретінде «Француз медициналық көмегі» деп аталатын топты құрған болатын. Борель табиғи апаттардан аман қалғандарға көмек көрсету үшін дәрігерлерді жинауды көздеді. 1971 жылғы 22 желтоқсанда әріптестердің осы екі тобы бірлесіп, Шекарасыз дәрігерлер ұйымын құрды.

ШД алғашқы миссиясы Никарагуаның астанасы [[Манагуа]] қаласына бағытталды, онда 1972 жылғы жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратып, 10 000-нан 30 000-ға дейін адамның өмірін қиған болатын.&lt;ref&gt;Bortolotti, above, puts the death toll at 10,000. An estimate of 15,000 to 30,000, warning of an inevitable dysentery epidemic, comes from: {{Cite journal|author=Camilo, V|year=1974|title=The Earthquake in Managua|journal=The Lancet|volume=303|issue=7845|pages=25–26|doi=10.1016/s0140-6736(74)93014-1|pmid=4129001}}&lt;/ref&gt; Бүгінде төтенше жағдайларға жедел әрекет етуімен танымал бұл ұйым Қызыл Крест көмек көрсету миссиясын бастағаннан кейін үш күн өткен соң жетті. 1974 жылғы 18 және 19 қыркүйекте Фифи дауылы Гондураста жойқын су тасқынын тудырып, мыңдаған адамның өмірін қиды, осыдан кейін ШД өзінің алғашқы ұзақ мерзімді медициналық көмек миссиясын құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |title=Chronologies: Années 70 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=11 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211190505/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1975 және 1979 жылдар аралығында, Оңтүстік Вьетнам Солтүстік Вьетнамнан жеңілгеннен кейін, миллиондаған камбоджалықтар [[Қызыл Кхмерлер|қызыл кхмерлерден]] қашу үшін Таиландқа қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;Dromi_2020&quot;&gt;{{cite book|last1=Dromi|first1=Shai M.|url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo46479924.html|title=Above the Fray: The Red Cross and the Making of the Humanitarian NGO Sector|date=2020|publisher=Univ. of Chicago Press|isbn=978-0-226-68010-1|location=Chicago|page=126}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде ШД Таиландта өзінің босқындар лагеріне арналған алғашқы миссияларын ұйымдастырды. 1989 жылы Вьетнам әскері Камбоджадан шығарылған кезде, ШД жаппай қырғыннан аман қалғандарға көмектесу және елдің денсаулық сақтау жүйесін қайта қалпына келтіру үшін ұзақ мерзімді көмек миссияларын бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |title=Cambodia's second chance |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035654/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |archivedate=2 December 2008 |accessdate=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Оңтүстік-Шығыс Азиядағы соғыстан зардап шеккендерге көмектесу үшін Таиландқа жіберілген бұл миссияларды оның алғашқы әскери миссиясы деп санауға болғанымен, ШД өзінің нағыз соғыс аймағындағы алғашқы миссиясын 1976 жылы өткізді деп есептейді. ШД Ливандағы азаматтық соғыс кезінде осы елдің түрлі қалаларындағы ауруханаларда ота жасауға көмектесіп, тоғыз жыл (1976–1984) бойы еңбек етті, осылайша өзінің бейтараптығымен және оқ астында жұмыс істеуге дайындығымен танымал болды. Соғыс бойы ШД христиан және мұсылман сарбаздарына бірдей көмек көрсетіп, дәл солардың ішінде сол сәтте медициналық көмекке ең көп зәру болған топқа жәрдем берді. 1984 жылы Ливандағы жағдай одан әрі ушығып, гуманитарлық топтардың қауіпсіздігі барынша азайған кезде, ШД өз еріктілерін кері қайтарып алды.

==== Бастапқы негізін қалаушылар ====
Жак Берес, Филипп Берниер, Раймонд Борел, Жан Каброл, Марсель Делкурт, Ксавье Эммануэлли, Паскаль Греллети Босвиль, Жерард Иллиуз, Бернард Кушнер, Жерард Пигеон, Владан Радоман, Макс Рекамье, Луи Шиттли

=== 1970 жылдары ===
Клод Малюре 1977 жылы Шекарасыз дәрігерлер ұйымының жаңа президенті болып сайланды, осыдан кейін көп ұзамай ұйымның болашағына қатысты пікірталастар басталды. Атап айтқанда, үнсіз қалудың орнына өзің көрген зардаптар мен азаптар туралы ашық айтуды білдіретін куәлік ету тұжырымдамасына Малюре мен оның жақтастары қарсы шықты немесе оның маңызын төмендетуге тырысты. Малюре ШД өздері жұмыс істеп жатқан елдердің үкіметтерін сынаудан аулақ болуы керек деп есептеді, Кушнер елдегі халықтың тартқан зардабын құжаттап, оны жариялауды мәселені шешудің ең тиімді жолы деп білді.

1975 жылдан бастап төрт жыл бойы Оңтүстік Вьетнам мен оған көршілес елдерден босқындар жаяу және қайықтармен ағылғаннан кейін, 1979 жылы француз зиялылары Le Monde газетінде босқындарға медициналық көмек көрсетуге бағытталған «Вьетнамға арналған қайық» атты жобаға үндеу тастады. Бұл жоба ШД мүшелерінің көпшілігі тарапынан қолдау таппаса да, кейбір өкілдері, соның ішінде кейіннен министр болған Бернар Кушнер, Жарық аралы деп аталатын кемені жалдап, дәрігерлермен, журналистермен және фотографтармен бірге [[Оңтүстік Қытай теңізі|Оңтүстік Қытай теңізіне]] жүзіп барып, қайықтағы адамдарға медициналық көмек көрсетті. Осы игі істі қолға алған бөлініп шыққан ұйым — Әлем дәрігерлері — кейіннен гуманитарлық араласуды міндет ретінде, әсіресе Франция сияқты Батыс елдерінің міндеті ретінде қарастыру идеясын дамытты. 2007 жылы ШД өз мәлімдемесінде 30 жылға жуық уақыт бойы ұйым мен Кушнер арасында гуманитарлық мақсатта араласу құқығы және қарулы күштерді қолдану сияқты мәселелерде ашық келіспеушіліктер болғанын нақтылады. Кушнер соңғы нұсқаны қолдайды, ШД барлық саяси, экономикалық және діни биліктен тәуелсіз, бейтарап гуманитарлық іс-қимылды жақтайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:1971 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығымен марапатталған ұйымдар]]
[[Санат:Шекарасыз дәрігерлер]]
[[Санат:Халықаралық коммерциялық емес ұйымдар]]
[[Санат:Нансе сыйлығы иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Франция)]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>e8dmabuq21edcmv4kn83yxsnsh1xzt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629076</id>
      <parentid>3629075</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1970 жылдары */</comment>
      <origin>3629076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16185" sha1="4qv4cufc0nlik9m98aicohj0f9jkfim" xml:space="preserve">{{Коммерциялық емес ұйым|атауы=Шекарасыз дәрігерлер|шынайы атауы={{lang-fr|Médecins sans frontières}}|түрі=Медициналық гуманитарлық ұйым|құрылған=[[1971 жыл]] [[22 желтоқсан]]|орналасуы={{SUI}}, [[Женева]],  Руе де Лаусанне 78, 1202|lat_dir=N|lat_deg=46.2164|lon_dir=E|lon_deg=6.1478|CoordScale=2000|айналым=2,36 млрд € (2024)|қызметкерлер саны=67 000|басты тұлғалары=Джавид Абдельмонейм|құрылтайшылары=Бернард Кушнер, Жак Берес, Филипп Бернье, Раймонд Борел, Марсель Делкур, Ксавье Эммануэлли, Владан Радоман және Макс Рекамье}}

'''Шекарасыз дәрігерлер''' ({{lang-fr|Médecins sans frontières}}, ''MSF; ШД'') — әлемнің 70-тен астам елінде әскери қақтығыстар, ашаршылық, індеттер, мәжбүрлі көші-қон және табиғи апаттар нәтижесінде зардап шеккен адамдарға шұғыл медициналық көмек көрсететін халықаралық тәуелсіз коммерциялық емес медициналық гуманитарлық ұйым.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kmfk/press/news/details/629362|title=ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘРІГЕР КҮНІ ҚҰТТЫ БОЛСЫН!|author=|date=2023-10-02|website=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-06-12|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Биафра 1967—1970 жылдарда ===
[[Сурет:Starved girl.jpg|нобай|224x224 нүкте|Нигерия азаматтық соғысы кезіндегі [[квашиоркор]]ға шалдыққан бала]]
1967—1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде Нигерия әскерилері елдің жаңадан тәуелсіздік алған оңтүстік-шығыс аймағы — Биафраның айналасында блокада құрды. Бұл уақытта Франция Биафраны қолдаған санаулы ірі елдердің бірі болды (Ұлыбритания, КСРО және АҚШ Нигерия үкіметінің жағында болды), блокада ішіндегі жағдай әлемге беймәлім еді. Бірқатар француз дәрігерлері қоршаудағы Биафрадағы ауруханалар мен тамақтандыру орталықтарында жұмыс істеу үшін Француз [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крестінде]] ерікті болды. Ұйымның негізін қалаушылардың бірі Бернар Кушнер болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification {{!}} Doctors Without Borders - USA |url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/dr-bernard-kouchner-and-msf-clarification |accessdate=2026-05-12 |website=www.doctorswithoutborders.org |language=en}}&lt;/ref&gt; кейіннен француз саясатында мансабы өрлеп,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S.-Europe Relations: An Address by Bernard Kouchner |url=https://www.brookings.edu/events/u-s-europe-relations-an-address-by-bernard-kouchner-foreign-minister-of-france/ |accessdate=2026-05-12 |website=Brookings |language=en}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары өзі атқарған Сыртқы және Еуропалық істер министрі лауазымына дейін көтерілді.

Елге кіргеннен кейін еріктілер, Биафраның медицина қызметкерлері мен ауруханаларынан бөлек, Нигерия Қарулы Күштерінің шабуылдарына ұшырады және блокадалық күштердің бейбіт тұрғындарды өлтіріп, аштан қатырып жатқанына куә болды. Дәрігерлер Нигерия үкіметі мен Қызыл Крестті олардың сырт көзге сыбайлас сияқты көрінген әрекеттері үшін жария түрде сынға алды. Бұл дәрігерлер саяси/діни шекараларға мән бермейтін және аман қалғандардың әл-ауқатына басымдық беретін жаңа көмек ұйымы қажет деген қорытындыға келді. Нигериядан бөлек, ШД Африканың бірнеше елінде, соның ішінде Бенин, Замбия, Уганда, Кения, Оңтүстік Африка, Руанда, Судан, Сьерра-Леоне және басқаларында бар.

=== 1971 жылғы құрылым ===
Төтенше медициналық және хирургиялық араласу тобы 1971 жылы Биафрада жұмыс істеген француз дәрігерлерімен көмек көрсету және аман қалғандардың құқықтары маңызды екенін атап көрсету мақсатында құрылды. Француздық ''TONUS'' медициналық журналының редакторы Раймонд Борель Шығыс Пәкістанда кем дегенде 625 000 адамның өмірін қиған 1970 жылғы Бхола циклына жауап ретінде «Француз медициналық көмегі» деп аталатын топты құрған болатын. Борель табиғи апаттардан аман қалғандарға көмек көрсету үшін дәрігерлерді жинауды көздеді. 1971 жылғы 22 желтоқсанда әріптестердің осы екі тобы бірлесіп, Шекарасыз дәрігерлер ұйымын құрды.

ШД алғашқы миссиясы Никарагуаның астанасы [[Манагуа]] қаласына бағытталды, онда 1972 жылғы жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратып, 10 000-нан 30 000-ға дейін адамның өмірін қиған болатын.&lt;ref&gt;Bortolotti, above, puts the death toll at 10,000. An estimate of 15,000 to 30,000, warning of an inevitable dysentery epidemic, comes from: {{Cite journal|author=Camilo, V|year=1974|title=The Earthquake in Managua|journal=The Lancet|volume=303|issue=7845|pages=25–26|doi=10.1016/s0140-6736(74)93014-1|pmid=4129001}}&lt;/ref&gt; Бүгінде төтенше жағдайларға жедел әрекет етуімен танымал бұл ұйым Қызыл Крест көмек көрсету миссиясын бастағаннан кейін үш күн өткен соң жетті. 1974 жылғы 18 және 19 қыркүйекте Фифи дауылы Гондураста жойқын су тасқынын тудырып, мыңдаған адамның өмірін қиды, осыдан кейін ШД өзінің алғашқы ұзақ мерзімді медициналық көмек миссиясын құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |title=Chronologies: Années 70 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=11 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211190505/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1975 және 1979 жылдар аралығында, Оңтүстік Вьетнам Солтүстік Вьетнамнан жеңілгеннен кейін, миллиондаған камбоджалықтар [[Қызыл Кхмерлер|қызыл кхмерлерден]] қашу үшін Таиландқа қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;Dromi_2020&quot;&gt;{{cite book|last1=Dromi|first1=Shai M.|url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo46479924.html|title=Above the Fray: The Red Cross and the Making of the Humanitarian NGO Sector|date=2020|publisher=Univ. of Chicago Press|isbn=978-0-226-68010-1|location=Chicago|page=126}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде ШД Таиландта өзінің босқындар лагеріне арналған алғашқы миссияларын ұйымдастырды. 1989 жылы Вьетнам әскері Камбоджадан шығарылған кезде, ШД жаппай қырғыннан аман қалғандарға көмектесу және елдің денсаулық сақтау жүйесін қайта қалпына келтіру үшін ұзақ мерзімді көмек миссияларын бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |title=Cambodia's second chance |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035654/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |archivedate=2 December 2008 |accessdate=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Оңтүстік-Шығыс Азиядағы соғыстан зардап шеккендерге көмектесу үшін Таиландқа жіберілген бұл миссияларды оның алғашқы әскери миссиясы деп санауға болғанымен, ШД өзінің нағыз соғыс аймағындағы алғашқы миссиясын 1976 жылы өткізді деп есептейді. ШД Ливандағы азаматтық соғыс кезінде осы елдің түрлі қалаларындағы ауруханаларда ота жасауға көмектесіп, тоғыз жыл (1976–1984) бойы еңбек етті, осылайша өзінің бейтараптығымен және оқ астында жұмыс істеуге дайындығымен танымал болды. Соғыс бойы ШД христиан және мұсылман сарбаздарына бірдей көмек көрсетіп, дәл солардың ішінде сол сәтте медициналық көмекке ең көп зәру болған топқа жәрдем берді. 1984 жылы Ливандағы жағдай одан әрі ушығып, гуманитарлық топтардың қауіпсіздігі барынша азайған кезде, ШД өз еріктілерін кері қайтарып алды.

==== Бастапқы негізін қалаушылар ====
Жак Берес, Филипп Берниер, Раймонд Борел, Жан Каброл, Марсель Делкурт, Ксавье Эммануэлли, Паскаль Греллети Босвиль, Жерард Иллиуз, Бернард Кушнер, Жерард Пигеон, Владан Радоман, Макс Рекамье, Луи Шиттли

=== 1970 жылдары ===
Клод Малюре 1977 жылы Шекарасыз дәрігерлер ұйымының жаңа президенті болып сайланды, осыдан кейін көп ұзамай ұйымның болашағына қатысты пікірталастар басталды.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |title=MSF's principles and identity – The challenges ahead |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&amp;component=toolkit.article&amp;method=full_html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035852/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&amp;component=toolkit.article&amp;method=full_html |archive-date=2 December 2008 |access-date=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Атап айтқанда, үнсіз қалудың орнына өзің көрген зардаптар мен азаптар туралы ашық айтуды білдіретін куәлік ету тұжырымдамасына Малюре мен оның жақтастары қарсы шықты немесе оның маңызын төмендетуге тырысты. Малюре ШД өздері жұмыс істеп жатқан елдердің үкіметтерін сынаудан аулақ болуы керек деп есептеді, Кушнер елдегі халықтың тартқан зардабын құжаттап, оны жариялауды мәселені шешудің ең тиімді жолы деп білді.

1975 жылдан бастап төрт жыл бойы Оңтүстік Вьетнам мен оған көршілес елдерден босқындар жаяу және қайықтармен ағылғаннан кейін, 1979 жылы француз зиялылары Le Monde газетінде босқындарға медициналық көмек көрсетуге бағытталған «Вьетнамға арналған қайық» атты жобаға үндеу тастады. Бұл жоба ШД мүшелерінің көпшілігі тарапынан қолдау таппаса да, кейбір өкілдері, соның ішінде кейіннен министр болған Бернар Кушнер, Жарық аралы деп аталатын кемені жалдап, дәрігерлермен, журналистермен және фотографтармен бірге [[Оңтүстік Қытай теңізі]]не жүзіп барып, қайықтағы адамдарға медициналық көмек көрсетті. Осы игі істі қолға алған бөлініп шыққан ұйым — Әлем дәрігерлері — кейіннен гуманитарлық араласуды міндет ретінде, әсіресе Франция сияқты Батыс елдерінің міндеті ретінде қарастыру идеясын дамытты.&lt;ref&gt;Richard Seymour, ''The Liberal Defense of Murder'' (London 2008), p. 174.&lt;/ref&gt; 2007 жылы ШД өз мәлімдемесінде 30 жылға жуық уақыт бойы ұйым мен Кушнер арасында гуманитарлық мақсатта араласу құқығы және қарулы күштерді қолдану сияқты мәселелерде ашық келіспеушіліктер болғанын нақтылады. Кушнер соңғы нұсқаны қолдайды, ШД барлық саяси, экономикалық және діни биліктен тәуелсіз, бейтарап гуманитарлық іс-қимылды жақтайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=2053 |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification, 22 May 2007 |publisher=Doctorswithoutborders.org |accessdate=3 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927220144/http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=2053 |archivedate=27 September 2011 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:1971 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығымен марапатталған ұйымдар]]
[[Санат:Шекарасыз дәрігерлер]]
[[Санат:Халықаралық коммерциялық емес ұйымдар]]
[[Санат:Нансе сыйлығы иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Франция)]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>4qv4cufc0nlik9m98aicohj0f9jkfim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629079</id>
      <parentid>3629076</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1971 жылғы құрылым */</comment>
      <origin>3629079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16185" sha1="qkp5r5mrwwl4nac63z90tdlkovg8s4b" xml:space="preserve">{{Коммерциялық емес ұйым|атауы=Шекарасыз дәрігерлер|шынайы атауы={{lang-fr|Médecins sans frontières}}|түрі=Медициналық гуманитарлық ұйым|құрылған=[[1971 жыл]] [[22 желтоқсан]]|орналасуы={{SUI}}, [[Женева]],  Руе де Лаусанне 78, 1202|lat_dir=N|lat_deg=46.2164|lon_dir=E|lon_deg=6.1478|CoordScale=2000|айналым=2,36 млрд € (2024)|қызметкерлер саны=67 000|басты тұлғалары=Джавид Абдельмонейм|құрылтайшылары=Бернард Кушнер, Жак Берес, Филипп Бернье, Раймонд Борел, Марсель Делкур, Ксавье Эммануэлли, Владан Радоман және Макс Рекамье}}

'''Шекарасыз дәрігерлер''' ({{lang-fr|Médecins sans frontières}}, ''MSF; ШД'') — әлемнің 70-тен астам елінде әскери қақтығыстар, ашаршылық, індеттер, мәжбүрлі көші-қон және табиғи апаттар нәтижесінде зардап шеккен адамдарға шұғыл медициналық көмек көрсететін халықаралық тәуелсіз коммерциялық емес медициналық гуманитарлық ұйым.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kmfk/press/news/details/629362|title=ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘРІГЕР КҮНІ ҚҰТТЫ БОЛСЫН!|author=|date=2023-10-02|website=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-06-12|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Биафра 1967—1970 жылдарда ===
[[Сурет:Starved girl.jpg|нобай|224x224 нүкте|Нигерия азаматтық соғысы кезіндегі [[квашиоркор]]ға шалдыққан бала]]
1967—1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде Нигерия әскерилері елдің жаңадан тәуелсіздік алған оңтүстік-шығыс аймағы — Биафраның айналасында блокада құрды. Бұл уақытта Франция Биафраны қолдаған санаулы ірі елдердің бірі болды (Ұлыбритания, КСРО және АҚШ Нигерия үкіметінің жағында болды), блокада ішіндегі жағдай әлемге беймәлім еді. Бірқатар француз дәрігерлері қоршаудағы Биафрадағы ауруханалар мен тамақтандыру орталықтарында жұмыс істеу үшін Француз [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крестінде]] ерікті болды. Ұйымның негізін қалаушылардың бірі Бернар Кушнер болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification {{!}} Doctors Without Borders - USA |url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/dr-bernard-kouchner-and-msf-clarification |accessdate=2026-05-12 |website=www.doctorswithoutborders.org |language=en}}&lt;/ref&gt; кейіннен француз саясатында мансабы өрлеп,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S.-Europe Relations: An Address by Bernard Kouchner |url=https://www.brookings.edu/events/u-s-europe-relations-an-address-by-bernard-kouchner-foreign-minister-of-france/ |accessdate=2026-05-12 |website=Brookings |language=en}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары өзі атқарған Сыртқы және Еуропалық істер министрі лауазымына дейін көтерілді.

Елге кіргеннен кейін еріктілер, Биафраның медицина қызметкерлері мен ауруханаларынан бөлек, Нигерия Қарулы Күштерінің шабуылдарына ұшырады және блокадалық күштердің бейбіт тұрғындарды өлтіріп, аштан қатырып жатқанына куә болды. Дәрігерлер Нигерия үкіметі мен Қызыл Крестті олардың сырт көзге сыбайлас сияқты көрінген әрекеттері үшін жария түрде сынға алды. Бұл дәрігерлер саяси/діни шекараларға мән бермейтін және аман қалғандардың әл-ауқатына басымдық беретін жаңа көмек ұйымы қажет деген қорытындыға келді. Нигериядан бөлек, ШД Африканың бірнеше елінде, соның ішінде Бенин, Замбия, Уганда, Кения, Оңтүстік Африка, Руанда, Судан, Сьерра-Леоне және басқаларында бар.

=== 1971 жылғы құрылым ===
Төтенше медициналық және хирургиялық араласу тобы 1971 жылы Биафрада жұмыс істеген француз дәрігерлерімен көмек көрсету және аман қалғандардың құқықтары маңызды екенін атап көрсету мақсатында құрылды. Француздық ''TONUS'' медициналық журналының редакторы Раймонд Борель Шығыс Пәкістанда кем дегенде 625 000 адамның өмірін қиған 1970 жылғы Бхола циклына жауап ретінде «Француз медициналық көмегі» деп аталатын топты құрған болатын. Борель табиғи апаттардан аман қалғандарға көмек көрсету үшін дәрігерлерді жинауды көздеді. 1971 жылғы 22 желтоқсанда әріптестердің осы екі тобы бірлесіп, Шекарасыз дәрігерлер ұйымын құрды.

ШД алғашқы миссиясы Никарагуаның астанасы [[Манагуа]] қаласына бағытталды, онда 1972 жылғы жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратып, 10 000-нан 30 000-ға дейін адамның өмірін қиған болатын.&lt;ref&gt;Bortolotti, above, puts the death toll at 10,000. An estimate of 15,000 to 30,000, warning of an inevitable dysentery epidemic, comes from: {{Cite journal|author=Camilo, V|year=1974|title=The Earthquake in Managua|journal=The Lancet|volume=303|issue=7845|pages=25–26|doi=10.1016/s0140-6736(74)93014-1|pmid=4129001}}&lt;/ref&gt; Бүгінде төтенше жағдайларға жедел әрекет етуімен танымал бұл ұйым Қызыл Крест көмек көрсету миссиясын бастағаннан кейін үш күн өткен соң жетті. 1974 жылғы 18 және 19 қыркүйекте Фифи дауылы Гондураста жойқын су тасқынын тудырып, мыңдаған адамның өмірін қиды, осыдан кейін ШД өзінің алғашқы ұзақ мерзімді медициналық көмек миссиясын құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |title=Chronologies: Années 70 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=11 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211190505/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1975 және 1979 жылдар аралығында, Оңтүстік Вьетнам Солтүстік Вьетнамнан жеңілгеннен кейін, миллиондаған камбоджалықтар [[Қызыл Кхмерлер|қызыл кхмерлер]]ден қашу үшін Таиландқа қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;Dromi_2020&quot;&gt;{{cite book|last1=Dromi|first1=Shai M.|url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo46479924.html|title=Above the Fray: The Red Cross and the Making of the Humanitarian NGO Sector|date=2020|publisher=Univ. of Chicago Press|isbn=978-0-226-68010-1|location=Chicago|page=126}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде ШД Таиландта өзінің босқындар лагеріне арналған алғашқы миссияларын ұйымдастырды. 1989 жылы Вьетнам әскері Камбоджадан шығарылған кезде, ШД жаппай қырғыннан аман қалғандарға көмектесу және елдің денсаулық сақтау жүйесін қайта қалпына келтіру үшін ұзақ мерзімді көмек миссияларын бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |title=Cambodia's second chance |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035654/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |archivedate=2 December 2008 |accessdate=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Оңтүстік-Шығыс Азиядағы соғыстан зардап шеккендерге көмектесу үшін Таиландқа жіберілген бұл миссияларды оның алғашқы әскери миссиясы деп санауға болғанымен, ШД өзінің нағыз соғыс аймағындағы алғашқы миссиясын 1976 жылы өткізді деп есептейді. ШД Ливандағы азаматтық соғыс кезінде осы елдің түрлі қалаларындағы ауруханаларда ота жасауға көмектесіп, тоғыз жыл (1976–1984) бойы еңбек етті, осылайша өзінің бейтараптығымен және оқ астында жұмыс істеуге дайындығымен танымал болды. Соғыс бойы ШД христиан және мұсылман сарбаздарына бірдей көмек көрсетіп, дәл солардың ішінде сол сәтте медициналық көмекке ең көп зәру болған топқа жәрдем берді. 1984 жылы Ливандағы жағдай одан әрі ушығып, гуманитарлық топтардың қауіпсіздігі барынша азайған кезде, ШД өз еріктілерін кері қайтарып алды.

==== Бастапқы негізін қалаушылар ====
Жак Берес, Филипп Берниер, Раймонд Борел, Жан Каброл, Марсель Делкурт, Ксавье Эммануэлли, Паскаль Греллети Босвиль, Жерард Иллиуз, Бернард Кушнер, Жерард Пигеон, Владан Радоман, Макс Рекамье, Луи Шиттли

=== 1970 жылдары ===
Клод Малюре 1977 жылы Шекарасыз дәрігерлер ұйымының жаңа президенті болып сайланды, осыдан кейін көп ұзамай ұйымның болашағына қатысты пікірталастар басталды.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |title=MSF's principles and identity – The challenges ahead |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&amp;component=toolkit.article&amp;method=full_html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035852/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&amp;component=toolkit.article&amp;method=full_html |archive-date=2 December 2008 |access-date=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Атап айтқанда, үнсіз қалудың орнына өзің көрген зардаптар мен азаптар туралы ашық айтуды білдіретін куәлік ету тұжырымдамасына Малюре мен оның жақтастары қарсы шықты немесе оның маңызын төмендетуге тырысты. Малюре ШД өздері жұмыс істеп жатқан елдердің үкіметтерін сынаудан аулақ болуы керек деп есептеді, Кушнер елдегі халықтың тартқан зардабын құжаттап, оны жариялауды мәселені шешудің ең тиімді жолы деп білді.

1975 жылдан бастап төрт жыл бойы Оңтүстік Вьетнам мен оған көршілес елдерден босқындар жаяу және қайықтармен ағылғаннан кейін, 1979 жылы француз зиялылары Le Monde газетінде босқындарға медициналық көмек көрсетуге бағытталған «Вьетнамға арналған қайық» атты жобаға үндеу тастады. Бұл жоба ШД мүшелерінің көпшілігі тарапынан қолдау таппаса да, кейбір өкілдері, соның ішінде кейіннен министр болған Бернар Кушнер, Жарық аралы деп аталатын кемені жалдап, дәрігерлермен, журналистермен және фотографтармен бірге [[Оңтүстік Қытай теңізі]]не жүзіп барып, қайықтағы адамдарға медициналық көмек көрсетті. Осы игі істі қолға алған бөлініп шыққан ұйым — Әлем дәрігерлері — кейіннен гуманитарлық араласуды міндет ретінде, әсіресе Франция сияқты Батыс елдерінің міндеті ретінде қарастыру идеясын дамытты.&lt;ref&gt;Richard Seymour, ''The Liberal Defense of Murder'' (London 2008), p. 174.&lt;/ref&gt; 2007 жылы ШД өз мәлімдемесінде 30 жылға жуық уақыт бойы ұйым мен Кушнер арасында гуманитарлық мақсатта араласу құқығы және қарулы күштерді қолдану сияқты мәселелерде ашық келіспеушіліктер болғанын нақтылады. Кушнер соңғы нұсқаны қолдайды, ШД барлық саяси, экономикалық және діни биліктен тәуелсіз, бейтарап гуманитарлық іс-қимылды жақтайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=2053 |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification, 22 May 2007 |publisher=Doctorswithoutborders.org |accessdate=3 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927220144/http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=2053 |archivedate=27 September 2011 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:1971 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығымен марапатталған ұйымдар]]
[[Санат:Шекарасыз дәрігерлер]]
[[Санат:Халықаралық коммерциялық емес ұйымдар]]
[[Санат:Нансе сыйлығы иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Франция)]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>qkp5r5mrwwl4nac63z90tdlkovg8s4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629159</id>
      <parentid>3629079</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3629159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19369" sha1="oqjzbmsvaggwdn2e8zs9lhfob1pi3nu" xml:space="preserve">{{Коммерциялық емес ұйым|атауы=Шекарасыз дәрігерлер|шынайы атауы={{lang-fr|Médecins sans frontières}}|түрі=Медициналық гуманитарлық ұйым|құрылған=[[1971 жыл]] [[22 желтоқсан]]|орналасуы={{SUI}}, [[Женева]],  Руе де Лаусанне 78, 1202|lat_dir=N|lat_deg=46.2164|lon_dir=E|lon_deg=6.1478|CoordScale=2000|айналым=2,36 млрд € (2024)|қызметкерлер саны=67 000|басты тұлғалары=Джавид Абдельмонейм|құрылтайшылары=Бернард Кушнер, Жак Берес, Филипп Бернье, Раймонд Борел, Марсель Делкур, Ксавье Эммануэлли, Владан Радоман және Макс Рекамье}}

'''Шекарасыз дәрігерлер''' ({{lang-fr|Médecins sans frontières}}, ''MSF; ШД'') — әлемнің 70-тен астам елінде әскери қақтығыстар, ашаршылық, індеттер, мәжбүрлі көші-қон және табиғи апаттар нәтижесінде зардап шеккен адамдарға шұғыл медициналық көмек көрсететін халықаралық тәуелсіз коммерциялық емес медициналық гуманитарлық ұйым.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kmfk/press/news/details/629362|title=ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘРІГЕР КҮНІ ҚҰТТЫ БОЛСЫН!|author=|date=2023-10-02|website=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-06-12|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Биафра 1967—1970 жылдарда ===
[[Сурет:Starved girl.jpg|нобай|224x224 нүкте|Нигерия азаматтық соғысы кезіндегі [[квашиоркор]]ға шалдыққан бала]]
1967—1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде Нигерия әскерилері елдің жаңадан тәуелсіздік алған оңтүстік-шығыс аймағы — Биафраның айналасында блокада құрды. Бұл уақытта Франция Биафраны қолдаған санаулы ірі елдердің бірі болды (Ұлыбритания, КСРО және АҚШ Нигерия үкіметінің жағында болды), блокада ішіндегі жағдай әлемге беймәлім еді. Бірқатар француз дәрігерлері қоршаудағы Биафрадағы ауруханалар мен тамақтандыру орталықтарында жұмыс істеу үшін Француз [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крестінде]] ерікті болды. Ұйымның негізін қалаушылардың бірі Бернар Кушнер болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification {{!}} Doctors Without Borders - USA |url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/dr-bernard-kouchner-and-msf-clarification |accessdate=2026-05-12 |website=www.doctorswithoutborders.org |language=en}}&lt;/ref&gt; кейіннен француз саясатында мансабы өрлеп,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S.-Europe Relations: An Address by Bernard Kouchner |url=https://www.brookings.edu/events/u-s-europe-relations-an-address-by-bernard-kouchner-foreign-minister-of-france/ |accessdate=2026-05-12 |website=Brookings |language=en}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары өзі атқарған Сыртқы және Еуропалық істер министрі лауазымына дейін көтерілді.

Елге кіргеннен кейін еріктілер, Биафраның медицина қызметкерлері мен ауруханаларынан бөлек, Нигерия Қарулы Күштерінің шабуылдарына ұшырады және блокадалық күштердің бейбіт тұрғындарды өлтіріп, аштан қатырып жатқанына куә болды. Дәрігерлер Нигерия үкіметі мен Қызыл Крестті олардың сырт көзге сыбайлас сияқты көрінген әрекеттері үшін жария түрде сынға алды. Бұл дәрігерлер саяси/діни шекараларға мән бермейтін және аман қалғандардың әл-ауқатына басымдық беретін жаңа көмек ұйымы қажет деген қорытындыға келді. Нигериядан бөлек, ШД Африканың бірнеше елінде, соның ішінде Бенин, Замбия, Уганда, Кения, Оңтүстік Африка, Руанда, Судан, Сьерра-Леоне және басқаларында бар.

=== 1971 жылғы құрылым ===
Төтенше медициналық және хирургиялық араласу тобы 1971 жылы Биафрада жұмыс істеген француз дәрігерлерімен көмек көрсету және аман қалғандардың құқықтары маңызды екенін атап көрсету мақсатында құрылды. Француздық ''TONUS'' медициналық журналының редакторы Раймонд Борель Шығыс Пәкістанда кем дегенде 625 000 адамның өмірін қиған 1970 жылғы Бхола циклына жауап ретінде «Француз медициналық көмегі» деп аталатын топты құрған болатын. Борель табиғи апаттардан аман қалғандарға көмек көрсету үшін дәрігерлерді жинауды көздеді. 1971 жылғы 22 желтоқсанда әріптестердің осы екі тобы бірлесіп, Шекарасыз дәрігерлер ұйымын құрды.

ШД алғашқы миссиясы Никарагуаның астанасы [[Манагуа]] қаласына бағытталды, онда 1972 жылғы жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратып, 10 000-нан 30 000-ға дейін адамның өмірін қиған болатын.&lt;ref&gt;Bortolotti, above, puts the death toll at 10,000. An estimate of 15,000 to 30,000, warning of an inevitable dysentery epidemic, comes from: {{Cite journal|author=Camilo, V|year=1974|title=The Earthquake in Managua|journal=The Lancet|volume=303|issue=7845|pages=25–26|doi=10.1016/s0140-6736(74)93014-1|pmid=4129001}}&lt;/ref&gt; Бүгінде төтенше жағдайларға жедел әрекет етуімен танымал бұл ұйым Қызыл Крест көмек көрсету миссиясын бастағаннан кейін үш күн өткен соң жетті. 1974 жылғы 18 және 19 қыркүйекте Фифи дауылы Гондураста жойқын су тасқынын тудырып, мыңдаған адамның өмірін қиды, осыдан кейін ШД өзінің алғашқы ұзақ мерзімді медициналық көмек миссиясын құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |title=Chronologies: Années 70 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=11 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211190505/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1975 және 1979 жылдар аралығында, Оңтүстік Вьетнам Солтүстік Вьетнамнан жеңілгеннен кейін, миллиондаған камбоджалықтар [[Қызыл кхмерлер|қызыл кхмерлерден]] қашу үшін Таиландқа қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;Dromi_2020&quot;&gt;{{cite book|last1=Dromi|first1=Shai M.|url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo46479924.html|title=Above the Fray: The Red Cross and the Making of the Humanitarian NGO Sector|date=2020|publisher=Univ. of Chicago Press|isbn=978-0-226-68010-1|location=Chicago|page=126}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде ШД Таиландта өзінің босқындар лагеріне арналған алғашқы миссияларын ұйымдастырды. 1989 жылы Вьетнам әскері Камбоджадан шығарылған кезде, ШД жаппай қырғыннан аман қалғандарға көмектесу және елдің денсаулық сақтау жүйесін қайта қалпына келтіру үшін ұзақ мерзімді көмек миссияларын бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |title=Cambodia's second chance |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035654/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |archivedate=2 December 2008 |accessdate=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Оңтүстік-Шығыс Азиядағы соғыстан зардап шеккендерге көмектесу үшін Таиландқа жіберілген бұл миссияларды оның алғашқы әскери миссиясы деп санауға болғанымен, ШД өзінің нағыз соғыс аймағындағы алғашқы миссиясын 1976 жылы өткізді деп есептейді. ШД Ливандағы азаматтық соғыс кезінде осы елдің түрлі қалаларындағы ауруханаларда ота жасауға көмектесіп, тоғыз жыл (1976–1984) бойы еңбек етті, осылайша өзінің бейтараптығымен және оқ астында жұмыс істеуге дайындығымен танымал болды. Соғыс бойы ШД христиан және мұсылман сарбаздарына бірдей көмек көрсетіп, дәл солардың ішінде сол сәтте медициналық көмекке ең көп зәру болған топқа жәрдем берді. 1984 жылы Ливандағы жағдай одан әрі ушығып, гуманитарлық топтардың қауіпсіздігі барынша азайған кезде, ШД өз еріктілерін кері қайтарып алды.

==== Бастапқы негізін қалаушылар ====
Жак Берес, Филипп Берниер, Раймонд Борел, Жан Каброл, Марсель Делкурт, Ксавье Эммануэлли, Паскаль Греллети Босвиль, Жерард Иллиуз, Бернард Кушнер, Жерард Пигеон, Владан Радоман, Макс Рекамье, Луи Шиттли

=== 1970 жылдары ===
Клод Малюре 1977 жылы Шекарасыз дәрігерлер ұйымының жаңа президенті болып сайланды, осыдан кейін көп ұзамай ұйымның болашағына қатысты пікірталастар басталды.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |title=MSF's principles and identity – The challenges ahead |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&amp;component=toolkit.article&amp;method=full_html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035852/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&amp;component=toolkit.article&amp;method=full_html |archive-date=2 December 2008 |access-date=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Атап айтқанда, үнсіз қалудың орнына өзің көрген зардаптар мен азаптар туралы ашық айтуды білдіретін куәлік ету тұжырымдамасына Малюре мен оның жақтастары қарсы шықты немесе оның маңызын төмендетуге тырысты. Малюре ШД өздері жұмыс істеп жатқан елдердің үкіметтерін сынаудан аулақ болуы керек деп есептеді, Кушнер елдегі халықтың тартқан зардабын құжаттап, оны жариялауды мәселені шешудің ең тиімді жолы деп білді.

1975 жылдан бастап төрт жыл бойы Оңтүстік Вьетнам мен оған көршілес елдерден босқындар жаяу және қайықтармен ағылғаннан кейін, 1979 жылы француз зиялылары Le Monde газетінде босқындарға медициналық көмек көрсетуге бағытталған «Вьетнамға арналған қайық» атты жобаға үндеу тастады. Бұл жоба ШД мүшелерінің көпшілігі тарапынан қолдау таппаса да, кейбір өкілдері, соның ішінде кейіннен министр болған Бернар Кушнер, Жарық аралы деп аталатын кемені жалдап, дәрігерлермен, журналистермен және фотографтармен бірге [[Оңтүстік Қытай теңізі]]не жүзіп барып, қайықтағы адамдарға медициналық көмек көрсетті. Осы игі істі қолға алған бөлініп шыққан ұйым — Әлем дәрігерлері — кейіннен гуманитарлық араласуды міндет ретінде, әсіресе Франция сияқты Батыс елдерінің міндеті ретінде қарастыру идеясын дамытты.&lt;ref&gt;Richard Seymour, ''The Liberal Defense of Murder'' (London 2008), p. 174.&lt;/ref&gt; 2007 жылы ШД өз мәлімдемесінде 30 жылға жуық уақыт бойы ұйым мен Кушнер арасында гуманитарлық мақсатта араласу құқығы және қарулы күштерді қолдану сияқты мәселелерде ашық келіспеушіліктер болғанын нақтылады. Кушнер соңғы нұсқаны қолдайды, ШД барлық саяси, экономикалық және діни биліктен тәуелсіз, бейтарап гуманитарлық іс-қимылды жақтайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=2053 |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification, 22 May 2007 |publisher=Doctorswithoutborders.org |accessdate=3 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927220144/http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=2053 |archivedate=27 September 2011 }}&lt;/ref&gt;

=== 1980 жылдары ===
1982 жылы Малюре мен Рони Брауман қайырымдылық жарналарын тиімдірек жинау үшін пошта арқылы қаражат жинау жүйесін енгізіп, ШД-нің қаржылық тәуелсіздігін арттырды. 1980 жылдары ШД-Франциядан (1971) бөлек басқа да жедел әрекет етуші бөлімдердің құрылуы байқалды: ШД-Бельгия (1980), ШД-Швейцария (1981), ШД-Голландия (1984) және ШД-Испания (1986). ШД-Люксембург 1986 жылы құрылған алғашқы қосымша қолдау көрсету бөлімі болды. 1990 жылдардың басында қолдау көрсету бөлімдерінің басым көпшілігі ашылды: ШД-Грекия (1990), ШД-АҚШ (1990), ШД-Канада (1991), ШД-Жапония (1992), ШД-Ұлыбритания (1993), ШД-Италия (1993), ШД-Аустралия (1994), сондай-ақ Германия, Аустрия, Дания, Швеция, Норвегия және Гонконг бөлімдері ашылды (ШД-Әмірліктер кейінірек құрылды). Малюре мен Брауман ШД-ні кәсібилендіруде маңызды рөл атқарды. 1979 жылғы желтоқсанда [[Ауған соғысы (1979–1989)|Кеңес әскері Ауғанстанға басып кіргеннен]] кейін, [[Муджахидтер|муджахидтерге]] медициналық көмек көрсету үшін дереу далалық миссиялар ұйымдастырылды, 1980 жылғы ақпанда ШД қызыл кхмерлерді көпшілік алдында ашық айыптады. 1983–1985 жылдары Эфиопиядағы ашаршылық кезінде ШД 1984 жылы бұл елде тамақтандыру бағдарламаларын құрды, бірақ халықаралық көмекті теріс пайдалану мен мәжбүрлі түрде қоныс аудару фактілерін әшкерелегеннен кейін, 1985 жылы елден қуылды. ШД-нің Эфиопия үкіметін ашық сынауы басқа үкіметтік емес ұйымдардың (ҮЕҰ) оларды өздері жариялаған бейтараптық ұстанымынан бас тартты деп айыптауына әкелді және Францияда гуманитарлық этика төңірегіндегі бірқатар пікірталастардың туындауына түрткі болды. Бұл топ 1986 жылғы 10 қазанда Сальвадордың астанасы [[Сан-Сальвадор]] қаласында болған жер сілкінісінен кейін жергілікті халықты таза [[Ауыз су|ауыз сумен]] қамтамасыз ету үшін су тазарту жабдықтарын орнатты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:1971 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығымен марапатталған ұйымдар]]
[[Санат:Шекарасыз дәрігерлер]]
[[Санат:Халықаралық коммерциялық емес ұйымдар]]
[[Санат:Нансе сыйлығы иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Франция)]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>oqjzbmsvaggwdn2e8zs9lhfob1pi3nu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629162</id>
      <parentid>3629159</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1980 жылдары */</comment>
      <origin>3629162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20265" sha1="qsrv37wrviwayw30861wbgxpemkhy9z" xml:space="preserve">{{Коммерциялық емес ұйым|атауы=Шекарасыз дәрігерлер|шынайы атауы={{lang-fr|Médecins sans frontières}}|түрі=Медициналық гуманитарлық ұйым|құрылған=[[1971 жыл]] [[22 желтоқсан]]|орналасуы={{SUI}}, [[Женева]],  Руе де Лаусанне 78, 1202|lat_dir=N|lat_deg=46.2164|lon_dir=E|lon_deg=6.1478|CoordScale=2000|айналым=2,36 млрд € (2024)|қызметкерлер саны=67 000|басты тұлғалары=Джавид Абдельмонейм|құрылтайшылары=Бернард Кушнер, Жак Берес, Филипп Бернье, Раймонд Борел, Марсель Делкур, Ксавье Эммануэлли, Владан Радоман және Макс Рекамье}}

'''Шекарасыз дәрігерлер''' ({{lang-fr|Médecins sans frontières}}, ''MSF; ШД'') — әлемнің 70-тен астам елінде әскери қақтығыстар, ашаршылық, індеттер, мәжбүрлі көші-қон және табиғи апаттар нәтижесінде зардап шеккен адамдарға шұғыл медициналық көмек көрсететін халықаралық тәуелсіз коммерциялық емес медициналық гуманитарлық ұйым.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kmfk/press/news/details/629362|title=ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘРІГЕР КҮНІ ҚҰТТЫ БОЛСЫН!|author=|date=2023-10-02|website=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-06-12|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Биафра 1967—1970 жылдарда ===
[[Сурет:Starved girl.jpg|нобай|224x224 нүкте|Нигерия азаматтық соғысы кезіндегі [[квашиоркор]]ға шалдыққан бала]]
1967—1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде Нигерия әскерилері елдің жаңадан тәуелсіздік алған оңтүстік-шығыс аймағы — Биафраның айналасында блокада құрды. Бұл уақытта Франция Биафраны қолдаған санаулы ірі елдердің бірі болды (Ұлыбритания, КСРО және АҚШ Нигерия үкіметінің жағында болды), блокада ішіндегі жағдай әлемге беймәлім еді. Бірқатар француз дәрігерлері қоршаудағы Биафрадағы ауруханалар мен тамақтандыру орталықтарында жұмыс істеу үшін Француз [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крестінде]] ерікті болды. Ұйымның негізін қалаушылардың бірі Бернар Кушнер болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification {{!}} Doctors Without Borders - USA |url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/dr-bernard-kouchner-and-msf-clarification |accessdate=2026-05-12 |website=www.doctorswithoutborders.org |language=en}}&lt;/ref&gt; кейіннен француз саясатында мансабы өрлеп,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S.-Europe Relations: An Address by Bernard Kouchner |url=https://www.brookings.edu/events/u-s-europe-relations-an-address-by-bernard-kouchner-foreign-minister-of-france/ |accessdate=2026-05-12 |website=Brookings |language=en}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары өзі атқарған Сыртқы және Еуропалық істер министрі лауазымына дейін көтерілді.

Елге кіргеннен кейін еріктілер, Биафраның медицина қызметкерлері мен ауруханаларынан бөлек, Нигерия Қарулы Күштерінің шабуылдарына ұшырады және блокадалық күштердің бейбіт тұрғындарды өлтіріп, аштан қатырып жатқанына куә болды. Дәрігерлер Нигерия үкіметі мен Қызыл Крестті олардың сырт көзге сыбайлас сияқты көрінген әрекеттері үшін жария түрде сынға алды. Бұл дәрігерлер саяси/діни шекараларға мән бермейтін және аман қалғандардың әл-ауқатына басымдық беретін жаңа көмек ұйымы қажет деген қорытындыға келді. Нигериядан бөлек, ШД Африканың бірнеше елінде, соның ішінде Бенин, Замбия, Уганда, Кения, Оңтүстік Африка, Руанда, Судан, Сьерра-Леоне және басқаларында бар.

=== 1971 жылғы құрылым ===
Төтенше медициналық және хирургиялық араласу тобы 1971 жылы Биафрада жұмыс істеген француз дәрігерлерімен көмек көрсету және аман қалғандардың құқықтары маңызды екенін атап көрсету мақсатында құрылды. Француздық ''TONUS'' медициналық журналының редакторы Раймонд Борель Шығыс Пәкістанда кем дегенде 625 000 адамның өмірін қиған 1970 жылғы Бхола циклына жауап ретінде «Француз медициналық көмегі» деп аталатын топты құрған болатын. Борель табиғи апаттардан аман қалғандарға көмек көрсету үшін дәрігерлерді жинауды көздеді. 1971 жылғы 22 желтоқсанда әріптестердің осы екі тобы бірлесіп, Шекарасыз дәрігерлер ұйымын құрды.

ШД алғашқы миссиясы Никарагуаның астанасы [[Манагуа]] қаласына бағытталды, онда 1972 жылғы жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратып, 10 000-нан 30 000-ға дейін адамның өмірін қиған болатын.&lt;ref&gt;Bortolotti, above, puts the death toll at 10,000. An estimate of 15,000 to 30,000, warning of an inevitable dysentery epidemic, comes from: {{Cite journal|author=Camilo, V|year=1974|title=The Earthquake in Managua|journal=The Lancet|volume=303|issue=7845|pages=25–26|doi=10.1016/s0140-6736(74)93014-1|pmid=4129001}}&lt;/ref&gt; Бүгінде төтенше жағдайларға жедел әрекет етуімен танымал бұл ұйым Қызыл Крест көмек көрсету миссиясын бастағаннан кейін үш күн өткен соң жетті. 1974 жылғы 18 және 19 қыркүйекте Фифи дауылы Гондураста жойқын су тасқынын тудырып, мыңдаған адамның өмірін қиды, осыдан кейін ШД өзінің алғашқы ұзақ мерзімді медициналық көмек миссиясын құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |title=Chronologies: Années 70 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=11 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211190505/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1975 және 1979 жылдар аралығында, Оңтүстік Вьетнам Солтүстік Вьетнамнан жеңілгеннен кейін, миллиондаған камбоджалықтар [[Қызыл кхмерлер|қызыл кхмерлерден]] қашу үшін Таиландқа қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;Dromi_2020&quot;&gt;{{cite book|last1=Dromi|first1=Shai M.|url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo46479924.html|title=Above the Fray: The Red Cross and the Making of the Humanitarian NGO Sector|date=2020|publisher=Univ. of Chicago Press|isbn=978-0-226-68010-1|location=Chicago|page=126}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде ШД Таиландта өзінің босқындар лагеріне арналған алғашқы миссияларын ұйымдастырды. 1989 жылы Вьетнам әскері Камбоджадан шығарылған кезде, ШД жаппай қырғыннан аман қалғандарға көмектесу және елдің денсаулық сақтау жүйесін қайта қалпына келтіру үшін ұзақ мерзімді көмек миссияларын бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |title=Cambodia's second chance |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035654/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |archivedate=2 December 2008 |accessdate=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Оңтүстік-Шығыс Азиядағы соғыстан зардап шеккендерге көмектесу үшін Таиландқа жіберілген бұл миссияларды оның алғашқы әскери миссиясы деп санауға болғанымен, ШД өзінің нағыз соғыс аймағындағы алғашқы миссиясын 1976 жылы өткізді деп есептейді. ШД Ливандағы азаматтық соғыс кезінде осы елдің түрлі қалаларындағы ауруханаларда ота жасауға көмектесіп, тоғыз жыл (1976–1984) бойы еңбек етті, осылайша өзінің бейтараптығымен және оқ астында жұмыс істеуге дайындығымен танымал болды. Соғыс бойы ШД христиан және мұсылман сарбаздарына бірдей көмек көрсетіп, дәл солардың ішінде сол сәтте медициналық көмекке ең көп зәру болған топқа жәрдем берді. 1984 жылы Ливандағы жағдай одан әрі ушығып, гуманитарлық топтардың қауіпсіздігі барынша азайған кезде, ШД өз еріктілерін кері қайтарып алды.

==== Бастапқы негізін қалаушылар ====
Жак Берес, Филипп Берниер, Раймонд Борел, Жан Каброл, Марсель Делкурт, Ксавье Эммануэлли, Паскаль Греллети Босвиль, Жерард Иллиуз, Бернард Кушнер, Жерард Пигеон, Владан Радоман, Макс Рекамье, Луи Шиттли

=== 1970 жылдары ===
Клод Малюре 1977 жылы Шекарасыз дәрігерлер ұйымының жаңа президенті болып сайланды, осыдан кейін көп ұзамай ұйымның болашағына қатысты пікірталастар басталды.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |title=MSF's principles and identity – The challenges ahead |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&amp;component=toolkit.article&amp;method=full_html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035852/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&amp;component=toolkit.article&amp;method=full_html |archive-date=2 December 2008 |access-date=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Атап айтқанда, үнсіз қалудың орнына өзің көрген зардаптар мен азаптар туралы ашық айтуды білдіретін куәлік ету тұжырымдамасына Малюре мен оның жақтастары қарсы шықты немесе оның маңызын төмендетуге тырысты. Малюре ШД өздері жұмыс істеп жатқан елдердің үкіметтерін сынаудан аулақ болуы керек деп есептеді, Кушнер елдегі халықтың тартқан зардабын құжаттап, оны жариялауды мәселені шешудің ең тиімді жолы деп білді.

1975 жылдан бастап төрт жыл бойы Оңтүстік Вьетнам мен оған көршілес елдерден босқындар жаяу және қайықтармен ағылғаннан кейін, 1979 жылы француз зиялылары Le Monde газетінде босқындарға медициналық көмек көрсетуге бағытталған «Вьетнамға арналған қайық» атты жобаға үндеу тастады. Бұл жоба ШД мүшелерінің көпшілігі тарапынан қолдау таппаса да, кейбір өкілдері, соның ішінде кейіннен министр болған Бернар Кушнер, Жарық аралы деп аталатын кемені жалдап, дәрігерлермен, журналистермен және фотографтармен бірге [[Оңтүстік Қытай теңізі]]не жүзіп барып, қайықтағы адамдарға медициналық көмек көрсетті. Осы игі істі қолға алған бөлініп шыққан ұйым — Әлем дәрігерлері — кейіннен гуманитарлық араласуды міндет ретінде, әсіресе Франция сияқты Батыс елдерінің міндеті ретінде қарастыру идеясын дамытты.&lt;ref&gt;Richard Seymour, ''The Liberal Defense of Murder'' (London 2008), p. 174.&lt;/ref&gt; 2007 жылы ШД өз мәлімдемесінде 30 жылға жуық уақыт бойы ұйым мен Кушнер арасында гуманитарлық мақсатта араласу құқығы және қарулы күштерді қолдану сияқты мәселелерде ашық келіспеушіліктер болғанын нақтылады. Кушнер соңғы нұсқаны қолдайды, ШД барлық саяси, экономикалық және діни биліктен тәуелсіз, бейтарап гуманитарлық іс-қимылды жақтайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=2053 |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification, 22 May 2007 |publisher=Doctorswithoutborders.org |accessdate=3 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927220144/http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=2053 |archivedate=27 September 2011 }}&lt;/ref&gt;

=== 1980 жылдары ===
1982 жылы Малюре мен Рони Брауман қайырымдылық жарналарын тиімдірек жинау үшін пошта арқылы қаражат жинау жүйесін енгізіп, ШД-нің қаржылық тәуелсіздігін арттырды. 1980 жылдары ШД-Франциядан (1971) бөлек басқа да жедел әрекет етуші бөлімдердің құрылуы байқалды: ШД-Бельгия (1980), ШД-Швейцария (1981), ШД-Голландия (1984) және ШД-Испания (1986). ШД-Люксембург 1986 жылы құрылған алғашқы қосымша қолдау көрсету бөлімі болды. 1990 жылдардың басында қолдау көрсету бөлімдерінің басым көпшілігі ашылды: ШД-Грекия (1990), ШД-АҚШ (1990), ШД-Канада (1991), ШД-Жапония (1992), ШД-Ұлыбритания (1993), ШД-Италия (1993), ШД-Аустралия (1994), сондай-ақ Германия, Аустрия, Дания, Швеция, Норвегия және Гонконг бөлімдері ашылды (ШД-Әмірліктер кейінірек құрылды). Малюре мен Брауман ШД-ні кәсібилендіруде маңызды рөл атқарды. 1979 жылғы желтоқсанда [[Ауған соғысы (1979–1989)|Кеңес әскері Ауғанстанға басып кіргеннен]] кейін, [[Муджахидтер|муджахидтерге]] медициналық көмек көрсету үшін дереу далалық миссиялар ұйымдастырылды, 1980 жылғы ақпанда ШД қызыл кхмерлерді көпшілік алдында ашық айыптады. 1983–1985 жылдары Эфиопиядағы ашаршылық кезінде ШД 1984 жылы бұл елде тамақтандыру бағдарламаларын құрды, бірақ халықаралық көмекті теріс пайдалану мен мәжбүрлі түрде қоныс аудару фактілерін әшкерелегеннен кейін, 1985 жылы елден қуылды. ШД-нің Эфиопия үкіметін ашық сынауы басқа үкіметтік емес ұйымдардың (ҮЕҰ) оларды өздері жариялаған бейтараптық ұстанымынан бас тартты деп айыптауына әкелді және Францияда гуманитарлық этика төңірегіндегі бірқатар пікірталастардың туындауына түрткі болды.&lt;ref&gt;{{cite conference |date=March 2009 |conference=49th Annual Meeting of the [[International Studies Association]] (ISA): Bridging Multiple Divides, EUA |location=San Francisco |last1=Kennedy |first1=Denis |title=Humanitarian NGOs and the Norm of Neutrality: A Community Approach}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Davey |first=Eleanor |title=Famine, aid, and ideology: the political activism of Médecins Sans Frontières in the 1980s |journal=French Historical Studies |year=2011 |volume=34 |issue=3 |pages=529–58 |doi=10.1215/00161071-1259157}}&lt;/ref&gt; Бұл топ 1986 жылғы 10 қазанда Сальвадордың астанасы [[Сан-Сальвадор]] қаласында болған жер сілкінісінен кейін жергілікті халықты таза [[ауыз су]]мен қамтамасыз ету үшін су тазарту жабдықтарын орнатты.&lt;ref name=&quot;frchrono80&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/80 |title=Chronologie: Années 80 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=1 July 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701233122/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/80 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:1971 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығымен марапатталған ұйымдар]]
[[Санат:Шекарасыз дәрігерлер]]
[[Санат:Халықаралық коммерциялық емес ұйымдар]]
[[Санат:Нансе сыйлығы иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Франция)]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>qsrv37wrviwayw30861wbgxpemkhy9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629163</id>
      <parentid>3629162</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1980 жылдары */</comment>
      <origin>3629163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20237" sha1="b75866ywnbn1un9jsany6i0afd9xbjn" xml:space="preserve">{{Коммерциялық емес ұйым|атауы=Шекарасыз дәрігерлер|шынайы атауы={{lang-fr|Médecins sans frontières}}|түрі=Медициналық гуманитарлық ұйым|құрылған=[[1971 жыл]] [[22 желтоқсан]]|орналасуы={{SUI}}, [[Женева]],  Руе де Лаусанне 78, 1202|lat_dir=N|lat_deg=46.2164|lon_dir=E|lon_deg=6.1478|CoordScale=2000|айналым=2,36 млрд € (2024)|қызметкерлер саны=67 000|басты тұлғалары=Джавид Абдельмонейм|құрылтайшылары=Бернард Кушнер, Жак Берес, Филипп Бернье, Раймонд Борел, Марсель Делкур, Ксавье Эммануэлли, Владан Радоман және Макс Рекамье}}

'''Шекарасыз дәрігерлер''' ({{lang-fr|Médecins sans frontières}}, ''MSF; ШД'') — әлемнің 70-тен астам елінде әскери қақтығыстар, ашаршылық, індеттер, мәжбүрлі көші-қон және табиғи апаттар нәтижесінде зардап шеккен адамдарға шұғыл медициналық көмек көрсететін халықаралық тәуелсіз коммерциялық емес медициналық гуманитарлық ұйым.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kmfk/press/news/details/629362|title=ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘРІГЕР КҮНІ ҚҰТТЫ БОЛСЫН!|author=|date=2023-10-02|website=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-06-12|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Биафра 1967—1970 жылдарда ===
[[Сурет:Starved girl.jpg|нобай|224x224 нүкте|Нигерия азаматтық соғысы кезіндегі [[квашиоркор]]ға шалдыққан бала]]
1967—1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде Нигерия әскерилері елдің жаңадан тәуелсіздік алған оңтүстік-шығыс аймағы — Биафраның айналасында блокада құрды. Бұл уақытта Франция Биафраны қолдаған санаулы ірі елдердің бірі болды (Ұлыбритания, КСРО және АҚШ Нигерия үкіметінің жағында болды), блокада ішіндегі жағдай әлемге беймәлім еді. Бірқатар француз дәрігерлері қоршаудағы Биафрадағы ауруханалар мен тамақтандыру орталықтарында жұмыс істеу үшін Француз [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крестінде]] ерікті болды. Ұйымның негізін қалаушылардың бірі Бернар Кушнер болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification {{!}} Doctors Without Borders - USA |url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/dr-bernard-kouchner-and-msf-clarification |accessdate=2026-05-12 |website=www.doctorswithoutborders.org |language=en}}&lt;/ref&gt; кейіннен француз саясатында мансабы өрлеп,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S.-Europe Relations: An Address by Bernard Kouchner |url=https://www.brookings.edu/events/u-s-europe-relations-an-address-by-bernard-kouchner-foreign-minister-of-france/ |accessdate=2026-05-12 |website=Brookings |language=en}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары өзі атқарған Сыртқы және Еуропалық істер министрі лауазымына дейін көтерілді.

Елге кіргеннен кейін еріктілер, Биафраның медицина қызметкерлері мен ауруханаларынан бөлек, Нигерия Қарулы Күштерінің шабуылдарына ұшырады және блокадалық күштердің бейбіт тұрғындарды өлтіріп, аштан қатырып жатқанына куә болды. Дәрігерлер Нигерия үкіметі мен Қызыл Крестті олардың сырт көзге сыбайлас сияқты көрінген әрекеттері үшін жария түрде сынға алды. Бұл дәрігерлер саяси/діни шекараларға мән бермейтін және аман қалғандардың әл-ауқатына басымдық беретін жаңа көмек ұйымы қажет деген қорытындыға келді. Нигериядан бөлек, ШД Африканың бірнеше елінде, соның ішінде Бенин, Замбия, Уганда, Кения, Оңтүстік Африка, Руанда, Судан, Сьерра-Леоне және басқаларында бар.

=== 1971 жылғы құрылым ===
Төтенше медициналық және хирургиялық араласу тобы 1971 жылы Биафрада жұмыс істеген француз дәрігерлерімен көмек көрсету және аман қалғандардың құқықтары маңызды екенін атап көрсету мақсатында құрылды. Француздық ''TONUS'' медициналық журналының редакторы Раймонд Борель Шығыс Пәкістанда кем дегенде 625 000 адамның өмірін қиған 1970 жылғы Бхола циклына жауап ретінде «Француз медициналық көмегі» деп аталатын топты құрған болатын. Борель табиғи апаттардан аман қалғандарға көмек көрсету үшін дәрігерлерді жинауды көздеді. 1971 жылғы 22 желтоқсанда әріптестердің осы екі тобы бірлесіп, Шекарасыз дәрігерлер ұйымын құрды.

ШД алғашқы миссиясы Никарагуаның астанасы [[Манагуа]] қаласына бағытталды, онда 1972 жылғы жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратып, 10 000-нан 30 000-ға дейін адамның өмірін қиған болатын.&lt;ref&gt;Bortolotti, above, puts the death toll at 10,000. An estimate of 15,000 to 30,000, warning of an inevitable dysentery epidemic, comes from: {{Cite journal|author=Camilo, V|year=1974|title=The Earthquake in Managua|journal=The Lancet|volume=303|issue=7845|pages=25–26|doi=10.1016/s0140-6736(74)93014-1|pmid=4129001}}&lt;/ref&gt; Бүгінде төтенше жағдайларға жедел әрекет етуімен танымал бұл ұйым Қызыл Крест көмек көрсету миссиясын бастағаннан кейін үш күн өткен соң жетті. 1974 жылғы 18 және 19 қыркүйекте Фифи дауылы Гондураста жойқын су тасқынын тудырып, мыңдаған адамның өмірін қиды, осыдан кейін ШД өзінің алғашқы ұзақ мерзімді медициналық көмек миссиясын құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |title=Chronologies: Années 70 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=11 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211190505/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1975 және 1979 жылдар аралығында, Оңтүстік Вьетнам Солтүстік Вьетнамнан жеңілгеннен кейін, миллиондаған камбоджалықтар [[Қызыл кхмерлер|қызыл кхмерлерден]] қашу үшін Таиландқа қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;Dromi_2020&quot;&gt;{{cite book|last1=Dromi|first1=Shai M.|url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo46479924.html|title=Above the Fray: The Red Cross and the Making of the Humanitarian NGO Sector|date=2020|publisher=Univ. of Chicago Press|isbn=978-0-226-68010-1|location=Chicago|page=126}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде ШД Таиландта өзінің босқындар лагеріне арналған алғашқы миссияларын ұйымдастырды. 1989 жылы Вьетнам әскері Камбоджадан шығарылған кезде, ШД жаппай қырғыннан аман қалғандарға көмектесу және елдің денсаулық сақтау жүйесін қайта қалпына келтіру үшін ұзақ мерзімді көмек миссияларын бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |title=Cambodia's second chance |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035654/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |archivedate=2 December 2008 |accessdate=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Оңтүстік-Шығыс Азиядағы соғыстан зардап шеккендерге көмектесу үшін Таиландқа жіберілген бұл миссияларды оның алғашқы әскери миссиясы деп санауға болғанымен, ШД өзінің нағыз соғыс аймағындағы алғашқы миссиясын 1976 жылы өткізді деп есептейді. ШД Ливандағы азаматтық соғыс кезінде осы елдің түрлі қалаларындағы ауруханаларда ота жасауға көмектесіп, тоғыз жыл (1976–1984) бойы еңбек етті, осылайша өзінің бейтараптығымен және оқ астында жұмыс істеуге дайындығымен танымал болды. Соғыс бойы ШД христиан және мұсылман сарбаздарына бірдей көмек көрсетіп, дәл солардың ішінде сол сәтте медициналық көмекке ең көп зәру болған топқа жәрдем берді. 1984 жылы Ливандағы жағдай одан әрі ушығып, гуманитарлық топтардың қауіпсіздігі барынша азайған кезде, ШД өз еріктілерін кері қайтарып алды.

==== Бастапқы негізін қалаушылар ====
Жак Берес, Филипп Берниер, Раймонд Борел, Жан Каброл, Марсель Делкурт, Ксавье Эммануэлли, Паскаль Греллети Босвиль, Жерард Иллиуз, Бернард Кушнер, Жерард Пигеон, Владан Радоман, Макс Рекамье, Луи Шиттли

=== 1970 жылдары ===
Клод Малюре 1977 жылы Шекарасыз дәрігерлер ұйымының жаңа президенті болып сайланды, осыдан кейін көп ұзамай ұйымның болашағына қатысты пікірталастар басталды.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |title=MSF's principles and identity – The challenges ahead |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&amp;component=toolkit.article&amp;method=full_html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035852/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&amp;component=toolkit.article&amp;method=full_html |archive-date=2 December 2008 |access-date=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Атап айтқанда, үнсіз қалудың орнына өзің көрген зардаптар мен азаптар туралы ашық айтуды білдіретін куәлік ету тұжырымдамасына Малюре мен оның жақтастары қарсы шықты немесе оның маңызын төмендетуге тырысты. Малюре ШД өздері жұмыс істеп жатқан елдердің үкіметтерін сынаудан аулақ болуы керек деп есептеді, Кушнер елдегі халықтың тартқан зардабын құжаттап, оны жариялауды мәселені шешудің ең тиімді жолы деп білді.

1975 жылдан бастап төрт жыл бойы Оңтүстік Вьетнам мен оған көршілес елдерден босқындар жаяу және қайықтармен ағылғаннан кейін, 1979 жылы француз зиялылары Le Monde газетінде босқындарға медициналық көмек көрсетуге бағытталған «Вьетнамға арналған қайық» атты жобаға үндеу тастады. Бұл жоба ШД мүшелерінің көпшілігі тарапынан қолдау таппаса да, кейбір өкілдері, соның ішінде кейіннен министр болған Бернар Кушнер, Жарық аралы деп аталатын кемені жалдап, дәрігерлермен, журналистермен және фотографтармен бірге [[Оңтүстік Қытай теңізі]]не жүзіп барып, қайықтағы адамдарға медициналық көмек көрсетті. Осы игі істі қолға алған бөлініп шыққан ұйым — Әлем дәрігерлері — кейіннен гуманитарлық араласуды міндет ретінде, әсіресе Франция сияқты Батыс елдерінің міндеті ретінде қарастыру идеясын дамытты.&lt;ref&gt;Richard Seymour, ''The Liberal Defense of Murder'' (London 2008), p. 174.&lt;/ref&gt; 2007 жылы ШД өз мәлімдемесінде 30 жылға жуық уақыт бойы ұйым мен Кушнер арасында гуманитарлық мақсатта араласу құқығы және қарулы күштерді қолдану сияқты мәселелерде ашық келіспеушіліктер болғанын нақтылады. Кушнер соңғы нұсқаны қолдайды, ШД барлық саяси, экономикалық және діни биліктен тәуелсіз, бейтарап гуманитарлық іс-қимылды жақтайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=2053 |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification, 22 May 2007 |publisher=Doctorswithoutborders.org |accessdate=3 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927220144/http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=2053 |archivedate=27 September 2011 }}&lt;/ref&gt;

=== 1980 жылдары ===
1982 жылы Малюре мен Рони Брауман қайырымдылық жарналарын тиімдірек жинау үшін пошта арқылы қаражат жинау жүйесін енгізіп, ШД-нің қаржылық тәуелсіздігін арттырды. 1980 жылдары ШД-Франциядан (1971) бөлек басқа да жедел әрекет етуші бөлімдердің құрылуы байқалды: ШД-Бельгия (1980), ШД-Швейцария (1981), ШД-Голландия (1984) және ШД-Испания (1986). ШД-Люксембург 1986 жылы құрылған алғашқы қосымша қолдау көрсету бөлімі болды. 1990 жылдардың басында қолдау көрсету бөлімдерінің басым көпшілігі ашылды: ШД-Грекия (1990), ШД-АҚШ (1990), ШД-Канада (1991), ШД-Жапония (1992), ШД-Ұлыбритания (1993), ШД-Италия (1993), ШД-Аустралия (1994), тағыда Германия, Аустрия, Дания, Швеция, Норвегия және Гонконг бөлімдері ашылды (ШД-Әмірліктер кейінірек құрылды). Малюре мен Брауман ШД-ні кәсібилендіруде маңызды рөл атқарды. 1979 жылғы желтоқсанда [[Ауған соғысы (1979–1989)|Кеңес әскері Ауғанстанға басып кіргеннен]] кейін, [[муджахидтер]]ге медициналық көмек көрсету үшін дереу далалық миссиялар ұйымдастырылды, 1980 жылғы ақпанда ШД қызыл кхмерлерді көпшілік алдында ашық айыптады. 1983–1985 жылдары Эфиопиядағы ашаршылық кезінде ШД 1984 жылы бұл елде тамақтандыру бағдарламаларын құрды, бірақ халықаралық көмекті теріс пайдалану мен мәжбүрлі түрде қоныс аудару фактілерін әшкерелегеннен кейін, 1985 жылы елден қуылды. ШД-нің Эфиопия үкіметін ашық сынауы басқа үкіметтік емес ұйымдардың (ҮЕҰ) оларды өздері жариялаған бейтараптық ұстанымынан бас тартты деп айыптауына әкелді және Францияда гуманитарлық этика төңірегіндегі бірқатар пікірталастардың туындауына түрткі болды.&lt;ref&gt;{{cite conference |date=March 2009 |conference=49th Annual Meeting of the [[International Studies Association]] (ISA): Bridging Multiple Divides, EUA |location=San Francisco |last1=Kennedy |first1=Denis |title=Humanitarian NGOs and the Norm of Neutrality: A Community Approach}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Davey |first=Eleanor |title=Famine, aid, and ideology: the political activism of Médecins Sans Frontières in the 1980s |journal=French Historical Studies |year=2011 |volume=34 |issue=3 |pages=529–58 |doi=10.1215/00161071-1259157}}&lt;/ref&gt; Бұл топ 1986 жылғы 10 қазанда Сальвадордың астанасы [[Сан-Сальвадор]] қаласында болған жер сілкінісінен кейін жергілікті халықты таза [[ауыз су]]мен қамтамасыз ету үшін су тазарту жабдықтарын орнатты.&lt;ref name=&quot;frchrono80&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/80 |title=Chronologie: Années 80 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=1 July 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701233122/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/80 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:1971 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығымен марапатталған ұйымдар]]
[[Санат:Шекарасыз дәрігерлер]]
[[Санат:Халықаралық коммерциялық емес ұйымдар]]
[[Санат:Нансе сыйлығы иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Франция)]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>b75866ywnbn1un9jsany6i0afd9xbjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629165</id>
      <parentid>3629163</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1971 жылғы құрылым */</comment>
      <origin>3629165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20209" sha1="qieqoxmliqkor2uw76xl82mu4gzvly4" xml:space="preserve">{{Коммерциялық емес ұйым|атауы=Шекарасыз дәрігерлер|шынайы атауы={{lang-fr|Médecins sans frontières}}|түрі=Медициналық гуманитарлық ұйым|құрылған=[[1971 жыл]] [[22 желтоқсан]]|орналасуы={{SUI}}, [[Женева]],  Руе де Лаусанне 78, 1202|lat_dir=N|lat_deg=46.2164|lon_dir=E|lon_deg=6.1478|CoordScale=2000|айналым=2,36 млрд € (2024)|қызметкерлер саны=67 000|басты тұлғалары=Джавид Абдельмонейм|құрылтайшылары=Бернард Кушнер, Жак Берес, Филипп Бернье, Раймонд Борел, Марсель Делкур, Ксавье Эммануэлли, Владан Радоман және Макс Рекамье}}

'''Шекарасыз дәрігерлер''' ({{lang-fr|Médecins sans frontières}}, ''MSF; ШД'') — әлемнің 70-тен астам елінде әскери қақтығыстар, ашаршылық, індеттер, мәжбүрлі көші-қон және табиғи апаттар нәтижесінде зардап шеккен адамдарға шұғыл медициналық көмек көрсететін халықаралық тәуелсіз коммерциялық емес медициналық гуманитарлық ұйым.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kmfk/press/news/details/629362|title=ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘРІГЕР КҮНІ ҚҰТТЫ БОЛСЫН!|author=|date=2023-10-02|website=|publisher=gov.kz|accessdate=2026-06-12|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Биафра 1967—1970 жылдарда ===
[[Сурет:Starved girl.jpg|нобай|224x224 нүкте|Нигерия азаматтық соғысы кезіндегі [[квашиоркор]]ға шалдыққан бала]]
1967—1970 жылдардағы Нигерия азаматтық соғысы кезінде Нигерия әскерилері елдің жаңадан тәуелсіздік алған оңтүстік-шығыс аймағы — Биафраның айналасында блокада құрды. Бұл уақытта Франция Биафраны қолдаған санаулы ірі елдердің бірі болды (Ұлыбритания, КСРО және АҚШ Нигерия үкіметінің жағында болды), блокада ішіндегі жағдай әлемге беймәлім еді. Бірқатар француз дәрігерлері қоршаудағы Биафрадағы ауруханалар мен тамақтандыру орталықтарында жұмыс істеу үшін Француз [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крестінде]] ерікті болды. Ұйымның негізін қалаушылардың бірі Бернар Кушнер болды,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification {{!}} Doctors Without Borders - USA |url=https://www.doctorswithoutborders.org/latest/dr-bernard-kouchner-and-msf-clarification |accessdate=2026-05-12 |website=www.doctorswithoutborders.org |language=en}}&lt;/ref&gt; кейіннен француз саясатында мансабы өрлеп,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S.-Europe Relations: An Address by Bernard Kouchner |url=https://www.brookings.edu/events/u-s-europe-relations-an-address-by-bernard-kouchner-foreign-minister-of-france/ |accessdate=2026-05-12 |website=Brookings |language=en}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары өзі атқарған Сыртқы және Еуропалық істер министрі лауазымына дейін көтерілді.

Елге кіргеннен кейін еріктілер, Биафраның медицина қызметкерлері мен ауруханаларынан бөлек, Нигерия Қарулы Күштерінің шабуылдарына ұшырады және блокадалық күштердің бейбіт тұрғындарды өлтіріп, аштан қатырып жатқанына куә болды. Дәрігерлер Нигерия үкіметі мен Қызыл Крестті олардың сырт көзге сыбайлас сияқты көрінген әрекеттері үшін жария түрде сынға алды. Бұл дәрігерлер саяси/діни шекараларға мән бермейтін және аман қалғандардың әл-ауқатына басымдық беретін жаңа көмек ұйымы қажет деген қорытындыға келді. Нигериядан бөлек, ШД Африканың бірнеше елінде, соның ішінде Бенин, Замбия, Уганда, Кения, Оңтүстік Африка, Руанда, Судан, Сьерра-Леоне және басқаларында бар.

=== 1971 жылғы құрылым ===
Төтенше медициналық және хирургиялық араласу тобы 1971 жылы Биафрада жұмыс істеген француз дәрігерлерімен көмек көрсету және аман қалғандардың құқықтары маңызды екенін атап көрсету мақсатында құрылды. Француздық ''TONUS'' медициналық журналының редакторы Раймонд Борель Шығыс Пәкістанда кем дегенде 625 000 адамның өмірін қиған 1970 жылғы Бхола циклына жауап ретінде «Француз медициналық көмегі» деп аталатын топты құрған болатын. Борель табиғи апаттардан аман қалғандарға көмек көрсету үшін дәрігерлерді жинауды көздеді. 1971 жылғы 22 желтоқсанда әріптестердің осы екі тобы бірлесіп, Шекарасыз дәрігерлер ұйымын құрды.

ШД алғашқы миссиясы Никарагуаның астанасы [[Манагуа]] қаласына бағытталды, онда 1972 жылғы жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратып, 10 000-нан 30 000-ға дейін адамның өмірін қиған болатын.&lt;ref&gt;Bortolotti, above, puts the death toll at 10,000. An estimate of 15,000 to 30,000, warning of an inevitable dysentery epidemic, comes from: {{Cite journal|author=Camilo, V|year=1974|title=The Earthquake in Managua|journal=The Lancet|volume=303|issue=7845|pages=25–26|doi=10.1016/s0140-6736(74)93014-1|pmid=4129001}}&lt;/ref&gt; Бүгінде төтенше жағдайларға жедел әрекет етуімен танымал бұл ұйым Қызыл Крест көмек көрсету миссиясын бастағаннан кейін үш күн өткен соң жетті. 1974 жылғы 18 және 19 қыркүйекте Фифи дауылы Гондураста жойқын су тасқынын тудырып, мыңдаған адамның өмірін қиды, осыдан кейін ШД өзінің алғашқы ұзақ мерзімді медициналық көмек миссиясын құрды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |title=Chronologies: Années 70 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=11 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211190505/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/70 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1975 және 1979 жылдар аралығында, Оңтүстік Вьетнам Солтүстік Вьетнамнан жеңілгеннен кейін, миллиондаған камбоджалықтар [[қызыл кхмерлер]]ден қашу үшін Таиландқа қоныс аударды.&lt;ref name=&quot;Dromi_2020&quot;&gt;{{cite book|last1=Dromi|first1=Shai M.|url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo46479924.html|title=Above the Fray: The Red Cross and the Making of the Humanitarian NGO Sector|date=2020|publisher=Univ. of Chicago Press|isbn=978-0-226-68010-1|location=Chicago|page=126}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде ШД Таиландта өзінің босқындар лагеріне арналған алғашқы миссияларын ұйымдастырды. 1989 жылы Вьетнам әскері Камбоджадан шығарылған кезде, ШД жаппай қырғыннан аман қалғандарға көмектесу және елдің денсаулық сақтау жүйесін қайта қалпына келтіру үшін ұзақ мерзімді көмек миссияларын бастады.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |title=Cambodia's second chance |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035654/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?component=article&amp;objectid=751B6EAC-B3D6-11D4-B1FA0060084A6370&amp;method=full_html |archivedate=2 December 2008 |accessdate=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Оңтүстік-Шығыс Азиядағы соғыстан зардап шеккендерге көмектесу үшін Таиландқа жіберілген бұл миссияларды оның алғашқы әскери миссиясы деп санауға болғанымен, ШД өзінің нағыз соғыс аймағындағы алғашқы миссиясын 1976 жылы өткізді деп есептейді. ШД Ливандағы азаматтық соғыс кезінде осы елдің түрлі қалаларындағы ауруханаларда ота жасауға көмектесіп, тоғыз жыл (1976–1984) бойы еңбек етті, осылайша өзінің бейтараптығымен және оқ астында жұмыс істеуге дайындығымен танымал болды. Соғыс бойы ШД христиан және мұсылман сарбаздарына бірдей көмек көрсетіп, дәл солардың ішінде сол сәтте медициналық көмекке ең көп зәру болған топқа жәрдем берді. 1984 жылы Ливандағы жағдай одан әрі ушығып, гуманитарлық топтардың қауіпсіздігі барынша азайған кезде, ШД өз еріктілерін кері қайтарып алды.

==== Бастапқы негізін қалаушылар ====
Жак Берес, Филипп Берниер, Раймонд Борел, Жан Каброл, Марсель Делкурт, Ксавье Эммануэлли, Паскаль Греллети Босвиль, Жерард Иллиуз, Бернард Кушнер, Жерард Пигеон, Владан Радоман, Макс Рекамье, Луи Шиттли

=== 1970 жылдары ===
Клод Малюре 1977 жылы Шекарасыз дәрігерлер ұйымының жаңа президенті болып сайланды, осыдан кейін көп ұзамай ұйымның болашағына қатысты пікірталастар басталды.&lt;ref&gt;{{cite web |work=msf.org |title=MSF's principles and identity – The challenges ahead |url=http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&amp;component=toolkit.article&amp;method=full_html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202035852/http://www.msf.org/msfinternational/invoke.cfm?objectid=F75AB4F5-E018-0C72-093A3A517D56EB33&amp;component=toolkit.article&amp;method=full_html |archive-date=2 December 2008 |access-date=10 January 2006 }}&lt;/ref&gt; Атап айтқанда, үнсіз қалудың орнына өзің көрген зардаптар мен азаптар туралы ашық айтуды білдіретін куәлік ету тұжырымдамасына Малюре мен оның жақтастары қарсы шықты немесе оның маңызын төмендетуге тырысты. Малюре ШД өздері жұмыс істеп жатқан елдердің үкіметтерін сынаудан аулақ болуы керек деп есептеді, Кушнер елдегі халықтың тартқан зардабын құжаттап, оны жариялауды мәселені шешудің ең тиімді жолы деп білді.

1975 жылдан бастап төрт жыл бойы Оңтүстік Вьетнам мен оған көршілес елдерден босқындар жаяу және қайықтармен ағылғаннан кейін, 1979 жылы француз зиялылары Le Monde газетінде босқындарға медициналық көмек көрсетуге бағытталған «Вьетнамға арналған қайық» атты жобаға үндеу тастады. Бұл жоба ШД мүшелерінің көпшілігі тарапынан қолдау таппаса да, кейбір өкілдері, соның ішінде кейіннен министр болған Бернар Кушнер, Жарық аралы деп аталатын кемені жалдап, дәрігерлермен, журналистермен және фотографтармен бірге [[Оңтүстік Қытай теңізі]]не жүзіп барып, қайықтағы адамдарға медициналық көмек көрсетті. Осы игі істі қолға алған бөлініп шыққан ұйым — Әлем дәрігерлері — кейіннен гуманитарлық араласуды міндет ретінде, әсіресе Франция сияқты Батыс елдерінің міндеті ретінде қарастыру идеясын дамытты.&lt;ref&gt;Richard Seymour, ''The Liberal Defense of Murder'' (London 2008), p. 174.&lt;/ref&gt; 2007 жылы ШД өз мәлімдемесінде 30 жылға жуық уақыт бойы ұйым мен Кушнер арасында гуманитарлық мақсатта араласу құқығы және қарулы күштерді қолдану сияқты мәселелерде ашық келіспеушіліктер болғанын нақтылады. Кушнер соңғы нұсқаны қолдайды, ШД барлық саяси, экономикалық және діни биліктен тәуелсіз, бейтарап гуманитарлық іс-қимылды жақтайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=2053 |title=Dr. Bernard Kouchner and MSF: A Clarification, 22 May 2007 |publisher=Doctorswithoutborders.org |accessdate=3 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927220144/http://www.doctorswithoutborders.org/press/release.cfm?id=2053 |archivedate=27 September 2011 }}&lt;/ref&gt;

=== 1980 жылдары ===
1982 жылы Малюре мен Рони Брауман қайырымдылық жарналарын тиімдірек жинау үшін пошта арқылы қаражат жинау жүйесін енгізіп, ШД-нің қаржылық тәуелсіздігін арттырды. 1980 жылдары ШД-Франциядан (1971) бөлек басқа да жедел әрекет етуші бөлімдердің құрылуы байқалды: ШД-Бельгия (1980), ШД-Швейцария (1981), ШД-Голландия (1984) және ШД-Испания (1986). ШД-Люксембург 1986 жылы құрылған алғашқы қосымша қолдау көрсету бөлімі болды. 1990 жылдардың басында қолдау көрсету бөлімдерінің басым көпшілігі ашылды: ШД-Грекия (1990), ШД-АҚШ (1990), ШД-Канада (1991), ШД-Жапония (1992), ШД-Ұлыбритания (1993), ШД-Италия (1993), ШД-Аустралия (1994), тағыда Германия, Аустрия, Дания, Швеция, Норвегия және Гонконг бөлімдері ашылды (ШД-Әмірліктер кейінірек құрылды). Малюре мен Брауман ШД-ні кәсібилендіруде маңызды рөл атқарды. 1979 жылғы желтоқсанда [[Ауған соғысы (1979–1989)|Кеңес әскері Ауғанстанға басып кіргеннен]] кейін, [[муджахидтер]]ге медициналық көмек көрсету үшін дереу далалық миссиялар ұйымдастырылды, 1980 жылғы ақпанда ШД қызыл кхмерлерді көпшілік алдында ашық айыптады. 1983–1985 жылдары Эфиопиядағы ашаршылық кезінде ШД 1984 жылы бұл елде тамақтандыру бағдарламаларын құрды, бірақ халықаралық көмекті теріс пайдалану мен мәжбүрлі түрде қоныс аудару фактілерін әшкерелегеннен кейін, 1985 жылы елден қуылды. ШД-нің Эфиопия үкіметін ашық сынауы басқа үкіметтік емес ұйымдардың (ҮЕҰ) оларды өздері жариялаған бейтараптық ұстанымынан бас тартты деп айыптауына әкелді және Францияда гуманитарлық этика төңірегіндегі бірқатар пікірталастардың туындауына түрткі болды.&lt;ref&gt;{{cite conference |date=March 2009 |conference=49th Annual Meeting of the [[International Studies Association]] (ISA): Bridging Multiple Divides, EUA |location=San Francisco |last1=Kennedy |first1=Denis |title=Humanitarian NGOs and the Norm of Neutrality: A Community Approach}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Davey |first=Eleanor |title=Famine, aid, and ideology: the political activism of Médecins Sans Frontières in the 1980s |journal=French Historical Studies |year=2011 |volume=34 |issue=3 |pages=529–58 |doi=10.1215/00161071-1259157}}&lt;/ref&gt; Бұл топ 1986 жылғы 10 қазанда Сальвадордың астанасы [[Сан-Сальвадор]] қаласында болған жер сілкінісінен кейін жергілікті халықты таза [[ауыз су]]мен қамтамасыз ету үшін су тазарту жабдықтарын орнатты.&lt;ref name=&quot;frchrono80&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/80 |title=Chronologie: Années 80 |language=fr |work=MSF-France |accessdate=10 January 2006 |archivedate=1 July 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701233122/http://www.medecinssansfrontieres.com/site/site.nsf/pages/80 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:1971 жылы құрылған ұйымдар]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығымен марапатталған ұйымдар]]
[[Санат:Шекарасыз дәрігерлер]]
[[Санат:Халықаралық коммерциялық емес ұйымдар]]
[[Санат:Нансе сыйлығы иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Франция)]]
[[Санат:Аустриялық ханзада сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>qieqoxmliqkor2uw76xl82mu4gzvly4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еуропалық шығарындылар стандарттары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783120</id>
    <revision>
      <id>3629112</id>
      <parentid>3627409</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T06:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Madi Dos</username>
        <id>18369</id>
      </contributor>
      <origin>3629112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24266" sha1="5h0rz7djg81drlew5602obtd8ya3393" xml:space="preserve">'''Еуропалық шығарындылар стандарттары (Euro emission standards)''' — Еуропалық Одаққа, Еуропалық экономикалық аймаққа мүше мемлекеттерге және Ұлыбританияға сатылатын жаңа құрлық көліктерінің, сондай-ақ Еуропаның аумақтық суларында жүзетін кемелердің зиянды заттар шығаруын реттейтін экологиялық стандарттар.

Бұл стандарттар көлік құралдарының пайдаланылуы кезінде шығатын ауа ластағыштарын, соның ішінде пайдаланылған газдарды, тежегіштердің тозуынан пайда болатын шаңды және шиналардың қажалуынан бөлінетін бөлшектерді шектеуге бағытталған. Стандарттар Еуропалық Одақтың директивалары арқылы кезең-кезеңімен енгізіліп, қоршаған ортаға әсерді азайту мақсатында талаптары біртіндеп күшейтіліп отырды.

2024 жылы келісілген '''Euro 7''' стандарты 2026 жылдан бастап күшіне енеді. Ол пайдаланылған газдардан бөлек, тежегіш пен шинаның тозуынан шығатын қатты бөлшектерді де реттейді. Сонымен қатар 2030 жылға дейін іштен жанатын қозғалтқышпен жабдықталған көліктер үшін электр көліктеріне қарағанда тежегіштен шығатын бөлшектерге қойылатын талаптар жеңілдеу болып қала береді.

== Тарихы ==
Еуропалық Одақта жеңіл автомобильдер, жүк автомобильдері, локомотивтер, тракторлар, өздігінен жүретін машиналар және өзен кемелері сияқты көлік құралдарының атмосфераға шығаратын азот оксидтері (NOx), жалпы көмірсутектер (THC), метан емес көмірсутектер (NMHC), көміртек тотығы (CO) және қатты бөлшектердің (PM) мөлшері заңнамамен реттеледі. Алайда бұл талаптар теңіз кемелері мен әуе кемелеріне қолданылмайды.

Әрбір көлік санатына жеке шығарындылар нормасы белгіленген. Стандарттарға сәйкестік арнайы сынақ циклдары арқылы анықталады. Белгіленген талаптарға сай келмейтін жаңа көлік құралдарын Еуропалық Одақ аумағында сатуға рұқсат берілмейді. Сонымен бірге жаңа стандарттар бұрыннан пайдаланылып жүрген көліктерге қолданылмайды.

Стандарттар белгілі бір технологияны пайдалануды міндеттемейді. Алайда жаңа талаптарды әзірлеу кезінде қолданыстағы техникалық мүмкіндіктер ескеріледі. Нарыққа жаңадан шығарылатын модельдер қолданыстағы немесе алдағы стандарттарға сәйкес болуы тиіс. Ал қолданыстағы модельдердің аздаған жаңартылған нұсқалары бұрынғы талаптарға сәйкес келетін қозғалтқыштармен белгілі бір уақытқа дейін шығарыла алады.

Шығарындыларды бақылаумен қатар, Еуропалық Одақ жүргізушілердің қауіпсіздігін арттыру мақсатында көлік құралдарына борттық диагностикалық жүйелерді (On-board diagnostics, OBD) енгізуді де міндеттеді. Бұл жүйелер шығарындылар стандарттарымен бірге қолданылады.

2000 жылдардың басында Аустралия жаңа автокөліктерге арналған ұлттық экологиялық талаптарын Еуропалық шығарындылар стандарттарымен үйлестіруді бастады. '''Euro III''' стандарты бұл елде 2006 жылғы 1 қаңтардан бастап енгізіліп, кейінгі кезеңдерде Еуропадағы енгізілу мерзімдеріне сәйкестендірілді.

2024 жылғы сәуірде '''Euro 7''' стандарты Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттер тарапынан ресми түрде бекітілді.

== Зиянды шығарындылар кезеңдері және құқықтық негізі ==
Еуропалық шығарындылар стандарттары әдетте '''Euro 1''', '''Euro 2''', '''Euro 3''', '''Euro 4''', '''Euro 5''', '''Euro 6''' және '''Euro 7''' деп аталады.

Бұл стандарттардың құқықтық негізі 1970 жылғы '''70/220/EEC''' директивасына енгізілген өзгерістерден тұрады.

Стандарттардың енгізілу кезеңдері төмендегідей:

* '''Euro 1''' — 1992 жыл;
* '''Euro 2''' — 1996 жыл;
* '''Euro 3''' — 2000 жыл;
* '''Euro 4''' — 2005 жыл;
* '''Euro 5''' — 2009 жыл;
* '''Euro 6''' — 2014 жыл;
* '''Euro 7''' — 2026 жыл.

Бұл талаптар бұрынғы '''70/220/EEC''' директивасындағы шығарындылар шектерінің орнына қолданылады.

Көлік құралдарының санаттары Еуропалық Одақтың тиісті директиваларына сәйкес айқындалады.

== Жеңіл автомобильдерге арналған шығарындылар стандарттары ==
Жеңіл автомобильдер мен жеңіл коммерциялық көліктерге арналған шығарындылар нормалары '''Euro 2''' стандартынан бастап бензин және дизель қозғалтқыштары үшін жеке белгіленді.

Дизель қозғалтқыштары үшін көміртек тотығына (CO) қатысты талаптар қатаңырақ болғанымен, азот оксидтерінің (NOx) рұқсат етілетін деңгейі бензин қозғалтқыштарына қарағанда жоғарырақ белгіленген.

Бензин қозғалтқыштары '''Euro 4''' кезеңіне дейін қатты бөлшектерге (PM) қатысты талаптардан босатылды. Алайда тікелей бүрку жүйесімен жабдықталған қозғалтқыштар үшін '''Euro 5''' және '''Euro 6''' стандарттарында қатты бөлшектердің шығарындысына арнайы шектеулер енгізілді.

2011 жылы '''Euro 5b''' стандартымен дизель қозғалтқыштары үшін, ал 2014 жылы '''Euro 6''' стандартымен бензин қозғалтқыштары үшін бөлшектер санының (PN) нормативтері енгізілді.

Техникалық тұрғыдан алғанда, Еуропалық шығарындылар стандарттары көлік құралдарының нақты пайдалану жағдайын толық көрсете бермейді. Себебі сынақ барысында өндірушілер көліктің салмағын азайту, аэродинамикалық кедергіні төмендету немесе электр жүктемесін азайту сияқты тәсілдерді қолдана алады. Мұндай жағдайлар нақты жолдағы пайдалану жағдайынан ерекшеленуі мүмкін.

== Әлем бойынша қолданылуы ==

* 2012 жылғы 1 қаңтардан бастап Бразилияда барлық жаңа ауыр жүк көліктері '''Proconve P7''' экологиялық стандартына (Euro 5 стандартына ұқсас) сәйкес болуы тиіс.
* 2014 жылғы қыркүйектен бастап Чилиде сатылатын барлық жаңа жеңіл автомобильдер '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап Бразилияда барлық жаңа жеңіл автомобильдер '''Proconve L6''' (Euro 5 стандартына ұқсас) талаптарына сәйкес болуы тиіс.
* 2016 жылғы 1 қаңтардан бастап Аргентинада барлық жаңа ауыр жүк көліктері '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2016 жылғы қаңтардан бастап Ресейде барлық жаңа жеңіл автомобильдер '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2016 жылдан бастап Түркияда барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 6''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2017 жылғы 1 қыркүйектен бастап Сингапурда барлық жаңа бензинмен жүретін автомобильдер '''Euro 6''' стандартына сәйкес болуы тиіс, ал дизельді автомобильдер үшін бұл талап 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап енгізілді.
* 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап Филиппинде барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 4''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап Қытайда барлық жаңа көлік құралдары '''China 5''' (Euro 5 стандартына ұқсас) талаптарына сәйкес болуы тиіс.
* 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап Аргентинада барлық жаңа жеңіл және ауыр көлік құралдары '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2018 жылдан бастап Ресейде барлық жаңа ауыр жүк көліктері '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2018 жылғы 1 сәуірден бастап Перуде '''Euro 4''', '''Tier 2''' және '''EPA 2007''' стандарттары міндетті болды.
* 2018 жылғы 8 қазаннан бастап Индонезияда барлық жаңа бензинді автомобильдер '''Euro 4''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2019 жылғы 1 шілдеден бастап Мексикада барлық жаңа ауыр жүк көліктері '''EPA 07''' және '''Euro 5''' стандарттарына сәйкес болуы тиіс.
* 2020 жылғы 1 сәуірден бастап Үндістанда барлық жаңа екі, үш және төрт дөңгелекті көлік құралдары '''BS VI''' (Euro 6 стандартына ұқсас) талаптарына сәйкес болуы тиіс.
* 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығына (ECOWAS) мүше елдерде барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 4''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап Қытайда барлық жаңа көлік құралдары '''China 6a''' (Euro 6 стандартына ұқсас) талаптарына сәйкес болуы тиіс.
* 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Камбоджада барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 4''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Вьетнамда барлық жаңа автомобильдер '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап Бразилияда барлық жаңа жеңіл автомобильдер '''Proconve L7''' (Euro 6 стандартына ұқсас) талаптарына сәйкес болуы тиіс.
* 2022 жылғы қыркүйектен бастап Чилиде барлық жаңа жеңіл және орта санаттағы көлік үлгілері '''Euro 6b''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2022 жылғы 12 сәуірден бастап Индонезияда барлық жаңа дизельді көлік құралдары '''Euro 4''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап Бразилияда барлық жаңа ауыр жүк көліктері '''Proconve P8''' (Euro 6 стандартына ұқсас) талаптарына сәйкес болуы тиіс.
* 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап Колумбияда барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 6b''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2023 жылғы 1 шілдеден бастап Қытайда барлық жаңа көлік құралдары уақытша «Euro 7» деп аталатын деңгейден де қатаң '''China 6b''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап Таиландта барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап Мароккода барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 6b''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2024 жылғы 1 қазаннан бастап Перуде жаңа көлік құралдары үшін '''Euro 6b''', '''Tier 3''' және '''EPA 2010''' стандарттары міндетті болды.
* 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап Мексикада барлық жаңа ауыр жүк көліктері '''EPA 10''' және '''Euro 6''' стандарттарына сәйкес болуы тиіс.
* 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап Бразилияда жаңа жеңіл автомобильдер паркі '''Proconve L8''' стандартының бірінші кезеңіне сәйкес болуы тиіс.
* 2025 жылғы 30 қыркүйектен бастап Чилиде барлық жаңа жеңіл және орта санаттағы көлік үлгілері '''Euro 6c''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2025 жылғы желтоқсаннан бастап Аустралияда сатылатын барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 6d''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап Камбоджада барлық жаңа көлік құралдары '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс.

== Көлік құралдарын тұрақты пайдалануға қойылған тыйымдар ==
* '''Euro 0''' бензин немесе дизель – Германияның Ной-Ульм қаласы мен тағы 42 қаланың кейбір бөліктерінде (ерекшеліктер қарастырылған).
* '''Euro 1''' бензин немесе дизель – Гент қаласында толық тыйым салынған; Антверпен мен Брюссельдің кейбір бөліктерінде шектеулер бар.
* '''Euro 1''' газбен жүретін автомобильдер – Италияның Пьемонт өңіріндегі 76 қалада.
* '''Euro 2''' дизель – Ной-Ульм қаласының кейбір бөліктерінде.
* '''Euro 2''' бензин немесе дизель – Пьемонт өңіріндегі 76 қалада.
* '''Euro 2''' – Мадридте (жергілікті емес көліктер үшін); Торрехон-де-Ардос пен Сарагосаның кейбір бөліктерінде ерекшеліктер бар.
* '''Euro 3''' дизель – Амстердам, Арнем, Гаага, Утрехт, Мадрид және Германияның 42 қаласының кейбір бөліктерінде. Сондай-ақ Францияның бірнеше қалалық агломерацияларында және Испанияның жекелеген өңірлерінде ерекше жағдайлармен қолданылады.
* '''Euro 3''' бензин немесе дизель – Глазго қаласының кейбір бөліктерінде (бірқатар ерекшеліктер, қайта жабдықтауды қаржыландыру және өтемақы бағдарламаларымен бірге).
* '''Euro 3''' бензин – 2024 жылғы 1 қазаннан бастап Милан қаласының Area C аймағында бензинмен жүретін жеңіл автомобильдер кемінде '''Euro 4''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* '''Euro 4''' дизель – Гент, Мюнхен және Штутгарт қалаларында, сондай-ақ Антверпен, Брюссель және Мадридтің кейбір бөліктерінде.
* '''Euro 4''' бензин – 2027 жылғы 1 қазаннан бастап Миланның Area C аймағында бензинді автомобильдер кемінде '''Euro 5''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* '''Euro 5''' дизель – Дармштадт пен Штутгарттың кейбір бөліктерінде, сондай-ақ Данияның бірнеше қаласында және Глазгода шектеулер қолданылады.
* '''Euro 5''' бензин – 2030 жылғы 1 қазаннан бастап Миланның Area C аймағында бензинді автомобильдер кемінде '''Euro 6''' стандартына сәйкес болуы тиіс.
* '''Euro 6''' дизель – 2028 жылғы 1 қазаннан бастап Миланның Area C аймағында '''Euro 6a''', '''Euro 6b''' және '''Euro 6c''' дизельді автомобильдерге тыйым салынады.
* '''Euro 6''' газбен жүрмейтін немесе электрлендірілмеген автомобильдер – Мадрид қаласының орталығында (ерекшеліктермен).

2019 жылдан бастап Германияның кейбір қалаларында '''Euro 4''' және '''Euro 5''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды.

2022 жылғы 1 қыркүйектен бастап Руан мен Тулузада '''Euro 3''' дизельді автомобильдерге (ерекшеліктермен) тыйым салынды.

2023 жылғы 1 маусымнан бастап Глазго қаласының кейбір бөліктерінде '''Euro 3''' (бензин және дизель) және '''Euro 5''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды.

2023 жылғы қыркүйектен бастап Экс-Марсель-Прованс агломерациясының кейбір бөліктерінде '''Euro 3''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды.

2023 жылғы 1 қазаннан бастап Данияның бірнеше қаласында '''Euro 5''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды.

2024 жылғы 1 қаңтардан бастап Торрехон-де-Ардос пен Сарагосаның кейбір бөліктерінде '''Euro 2''' автомобильдері мен '''Euro 3''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды.

2024 жылғы 1 қаңтардан бастап Гранд-Лион, Страсбург және Монпелье агломерацияларының кейбір бөліктерінде '''Euro 3''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды.

2024 жылғы 1 қаңтардан бастап Мадрид қаласының орталығында '''Euro 6''' талаптарына сәйкес келмейтін газбен жүрмейтін немесе электрлендірілмеген автомобильдерге тыйым салынды.

2024 жылғы 30 мамырдан бастап Данди қаласының кейбір бөліктерінде '''Euro 3''' (бензин және дизель) және '''Euro 5''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды.

2024 жылғы 1 маусымнан бастап Абердин мен Эдинбург қалаларының кейбір бөліктерінде '''Euro 3''' (бензин және дизель) және '''Euro 5''' дизельді автомобильдерге тыйым салынды.

2025 жылғы 1 қаңтардан бастап Нант қаласында '''Euro 1''' автомобильдеріне тыйым салынады.

2025 жылғы 1 қаңтардан бастап Мадридте '''Euro 2''' автомобильдері мен '''Euro 3''' дизельді автомобильдерге тыйым салынады.

2025 жылғы 1 қаңтардан бастап Монпелье агломерациясы мен Үлкен Париждің кейбір бөліктерінде '''Euro 3''' (бензин және дизель) және '''Euro 4''' дизельді автомобильдерге тыйым салынады.

2025 жылғы 1 сәуірден бастап Гранада қаласында (жергілікті емес көліктер үшін) '''Euro 2''' автомобильдері мен '''Euro 3''' дизельді автомобильдерге тыйым салынады.

2028 жылғы 1 қаңтардан бастап Гранд-Лион агломерациясының кейбір бөліктерінде '''Euro 4''' (бензин және дизель) және '''Euro 6''' дизельді автомобильдерге тыйым салынады.

== Сыртқы сілтемелер ==
* European Commission. ''Vehicle emissions standards''.
* UNECE (United Nations Economic Commission for Europe). ''Vehicle Regulations and Emission Standards''.
* [https://www.stratstone.com/blog/european-car-emissions-standards/ Еуро шығарындыларының стандарттары қандай?](''ағылшын тілінде'').

[[Санат:Еуропалық Одақтағы көміртегі шығарындылары]]
[[Санат:Шығарындылар стандарттары]]</text>
      <sha1>5h0rz7djg81drlew5602obtd8ya3393</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тулкин Махмурұлы Қиличев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783201</id>
    <revision>
      <id>3628880</id>
      <parentid>3628075</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:1983 жылы туғандар|1983 жылы туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19336" sha1="3x9x0961d6xgsji1tfl7wqluk1enalq" xml:space="preserve">{{Боксшы
|Есімі               = Тулкин Қиличев
|Шынайы есімі        = Toʻlqin Mahmur oʻgʻli Qilichev
|Суреті              = Tulkin Kilichev.jpg
|Сурет ені           =
|Суреттің сипаттамасы= Тулкин Қиличев
|Толық есімі         = Тулкин Махмурұлы Қиличев
|Лақап аты           =
|Азаматтығы          = {{UZB}}
|Туған күні          = 24.2.1983
|Туған жері          = Зафарабад, Жиззах облысы, Өзбек КСР, КСРО
|Қайтыс болған күні  =
|Қайтыс болған жері  =
|Тұрғылықты жері     =
|Салмағы             = орта салмақ
|Тұрысы              = оңқай
|Бойы                = 170 см
|Қолдың қарқыны      =
|Стилі               =
|Бапкері             =
|Бокстағы дәрежесі   =
|Кәсіпқой жекпе-жегі = 8
|Жеңісі              = 5
|Нокаут              =
|Жеңілісі            = 2
|Тең түскені         = 1
|Өткізілмегені       =
|boxrec              = 331468
}}

'''Тулкин Махмурұлы Қиличев''' ({{lang-uz|Toʻlqin Mahmur oʻgʻli Qilichev}}; [[24 ақпан]] [[1983 жыл|1983]]) — [[өзбекстан]]дық бокс жаттықтырушысы және бұрынғы кәсіпқой боксшы. Ол Өзбекстан бокс құрамасының бас жаттықтырушысы ретінде жұмыс істеген.&lt;ref name=&quot;olympic2022&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/oz/news/2213 |title=Toʻlqin Qilichevni tabriklaymiz! |publisher=Oʻzbekiston Milliy olimpiya qoʻmitasi |language=uz |date=24 February 2022 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Қиличев ұлттық құрама бапкерлер штабы құрамында Рио-2016, Токио-2020 және Париж-2024 Олимпиада ойындарына қатысқан. Осы кезеңде өзбекстандық боксшылар Олимпиада ойындарында бірнеше медаль жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rio 2016 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tokyo 2020 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Paris 2024 Boxing Results |url=https://olympics.com/en/paris-2024/results/boxing |access-date=3 July 2026 |publisher=International Olympic Committee}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы Париж Олимпиадасында [[Өзбекстан]] боксшылары бес алтын медаль жеңіп алды. Бұл нәтиже ел құрамасының Олимпиададағы бокстан ең жоғары көрсеткіштерінің бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://apnews.com/article/2024-olympics-boxing-uzbekistan-c1cca61836751a1a041c0801ad17c980 |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press |date=11 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-jalolov-thanks-britains-doctors-aiding-uzbek-coach-during-cardiac-arrest-2024-08-10/ |title=Jalolov thanks Britain's doctors for aiding Uzbek coach during cardiac arrest |work=Reuters |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны және білімі ==
Тулкин Қиличев 1983 жылы 24 ақпанда Өзбекстанның Жиззах облысындағы Зафарабад ауданында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;sportsuz-bio&quot;&gt;{{cite web |url=https://sports.uz/oz/news/view/tolqin-qilichevning-bolalik-xotiralari-yoxud-u-qanday-bokschi-bolgan-24-02-2020 |title=To'lqin Qilichevning bolalik xotiralari yoxud u qanday bokschi bo'lgan |publisher=Sports.uz |language=uz |date=24 February 2020 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

1995 жылы Жиззах қаласына көшіп, сол жерде бокспен айналыса бастады. 1997 жылы Шыршық қаласындағы республикалық олимпиадалық резерв училищесіне түсіп, оны 2002 жылы аяқтады.&lt;ref name=&quot;sportsuz-bio&quot; /&gt;

2002–2004 жылдары Орталық армия спорт клубында әскери қызмет атқарды. Кейін Өзбек мемлекеттік дене шынықтыру институтында оқып, 2008 жылы бітірді. 2010–2012 жылдары магистратурада білім алды.&lt;ref name=&quot;sportsuz-bio&quot; /&gt;

2022 жылы оған дене шынықтыру теориясы мен әдістемесі және спорттық дайындық үдерісі саласы бойынша профессор атағы берілгені хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sports.kz/news/sbornuyu-uzbekistana-poboksu-budet-trenirovat-professor |title=Сборную Узбекистана по боксу будет тренировать профессор |publisher=Sports.kz |language=ru |date=15 December 2022 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Боксшы ретіндегі мансабы ==
Қиличев бокспен жасөспірім кезінде айналыса бастады. Шыршықтағы олимпиадалық резерв училищесінде оқыған жылдары жасөспірімдер арасындағы республикалық жарыстарға қатысты.

2000 жылы Өзбекстан жасөспірімдер чемпионатының жүлдегері болды, ал 2001 жылы осы жарыстың финалына шықты.&lt;ref name=&quot;sportsuz-bio&quot; /&gt;

Кейін кәсіпқой боксқа өтті. 2005 жылы кәсіпқой рингтегі алғашқы жекпе-жегін өткізді. BoxRec дерегіне сәйкес, Қиличев кәсіпқой бокста 8 жекпе-жек өткізіп, 5 рет жеңіске жеткен, 2 рет жеңілген және 1 кездесу тең аяқталған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://boxrec.com/en/box-pro/331468 |title=Tulkin Kilichov |publisher=BoxRec |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Жаттықтырушылық мансабы ==

=== Алғашқы жылдары ===
Қиличев жаттықтырушылық қызметін 2009 жылы Шыршық қаласындағы республикалық олимпиадалық резерв училищесінде бастады. Ол жас боксшыларды дайындаумен айналысты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/525 |title=Let's get acquainted with the activities of Bahodir Zhalolov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=14 May 2021 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

2011 жылы Өзбекстан жасөспірімдер құрамасының жаттықтырушысы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/671 |title=&quot;They will defend the honor of the country in Tokyo&quot;: boxer from Surkhandarya-Sanzhar Tursunov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=9 June 2021 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/1055 |title=About awarding a group of athletes and coaches who achieved high results at the XXXII Summer Olympic Games in Tokyo |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Кейін ол Өзбекстан ұлттық құрамасының бапкерлер штабында жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.qalampir.uz/en/news/tulk-in-k-ilichev-osiyeda-yilning-eng-yakhshi-murabbiyi-buldi-112067 |title=Tulkin Kilichev named Asia's best boxing coach of the year |publisher=Qalampir.uz |date=30 December 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Uzbek Tigers ===
Қиличев World Series of Boxing турнирінде өнер көрсеткен ''Uzbek Tigers'' командасының бапкерлер құрамында да жұмыс істеді. Команда Өзбекстан бокс федерациясы мен Өзбекстан ұлттық олимпиада комитетінің қолдауымен құрылған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gazeta.uz/ru/2017/03/03/uzbektigers/ |title=Команда Uzbek Tigers сразится с российскими боксерами на матче WSB |publisher=Gazeta.uz |language=ru |date=3 March 2017 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

''Uzbek Tigers'' құрамында Хасанбой Дусматов, Фазлиддин Ғоибназаров, Шахрам Ғиясов, Муроджон Ахмадалиев және Баходир Жалолов сияқты боксшылар өнер көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/en/news/525 |title=Let's get acquainted with the activities of Bahodir Zhalolov |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=14 May 2021 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Олимпиада ойындары ==

=== Рио-2016 ===
[[2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2016 жылғы Рио-де-Жанейро Олимпиадасы]] Қиличев үшін Өзбекстан ұлттық құрамасының бапкерлер штабы құрамында қатысқан Олимпиада ойындарының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |title=Rio 2016 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Бұл ойындарда Өзбекстан боксшылары 7 медаль жеңіп алды: 3 алтын, 2 күміс және 2 қола.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/rio-2016/results/boxing |title=Rio 2016 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Медаль иегерлері:

* [[Хасанбай Досматов|Хасанбой Дусматов]] — алтын;
* [[Шаһобиддин Шәкірұлы Зоиров|Шахобиддин Зоиров]] — алтын;
* [[Фазлиддин Хасанбайұлы Гаибназаров|Фазлиддин Ғоибназаров]] — алтын;
* [[Бектемир Мелиқузиев]] — күміс;
* [[Шахрам Ғиясов]] — күміс;
* Муроджон Ахмадалиев — қола;
* [[Рустам Тулаганов]] — қола.

=== Токио-2020 ===
[[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Токио Олимпиадасы]] COVID-19 пандемиясына байланысты 2021 жылы өтті. Бұл жарыста Баходир Жалолов аса ауыр салмақта алтын медаль жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020/results/boxing |title=Tokyo 2020 Boxing Results |publisher=International Olympic Committee |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/en/athletes/bakhodir-jalolov |title=Bakhodir Jalolov |publisher=Olympics.com |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Париж-2024 ===
[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж Олимпиадасында]] Қиличев Өзбекстан құрамасының бас жаттықтырушысы ретінде көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/uz/news/3339 |title=Oʻzbek boksida ish boshlagan kubalik murabbiylar matbuot anjumanida rasman tanishtirildi |publisher=National Olympic Committee of Uzbekistan |language=uz |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Парижде өзбекстандық боксшылар 5 алтын медаль жеңіп алды. Олимпиада чемпиондары — [[Хасанбай Досматов|Хасанбой Дусматов]], Абдумалик Халоков, [[Асадхожа Зохидхожаұлы Мойдинхожаев|Асадхужа Муйдинхужаев]], Лазизбек Мулложонов және [[Баһадүр Исомиддинұлы Жалолов|Баходир Жалолов]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://apnews.com/article/2024-olympics-boxing-uzbekistan-c1cca61836751a1a041c0801ad17c980 |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press |date=11 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Денсаулығына байланысты оқиға ==
2024 жылғы 8 тамызда Қиличев Париж Олимпиадасы кезінде жүрек тоқтауына ұшырады. Бұл оқиға Хасанбой Дусматовтың жеңісінен кейін болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/olympics/boxing-jalolov-thanks-britains-doctors-aiding-uzbek-coach-during-cardiac-arrest-2024-08-10/ |title=Jalolov thanks Britain's doctors for aiding Uzbek coach during cardiac arrest |work=Reuters |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.skysports.com/boxing/news/12040/13194560/gb-boxing-doctor-and-physiotherapist-save-uzbek-coach-tulkin-kilichevs-life-after-cardiac-arrest |title=GB Boxing doctor and physiotherapist save Uzbek coach Tulkin Kilichev's life after cardiac arrest |work=Sky Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы көмекті Ұлыбритания бокс делегациясының дәрігері Хардж Сингх пен физиотерапевт Робби Лиллис көрсетті. Сингх жүрек-өкпе реанимациясын жасады, ал Лиллис дефибриллятор қолданды. Кейін Қиличев Париждегі ауруханаға жеткізілді.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.skysports.com/boxing/news/12040/13194560/gb-boxing-doctor-and-physiotherapist-save-uzbek-coach-tulkin-kilichevs-life-after-cardiac-arrest |title=GB Boxing doctor and physiotherapist save Uzbek coach Tulkin Kilichev's life after cardiac arrest |work=Sky Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/aug/10/team-gb-medics-are-lifesavers-after-uzbekistan-coach-suffers-cardiac-arrrest |title=Team GB medics are lifesavers after Uzbekistan coach suffers cardiac arrest |work=The Guardian |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

Өзбекстан құрамасының Париж Олимпиадасында алтын медаль алған боксшылары кейін ауруханадағы Қиличевке барғаны туралы хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.foxsports.com/articles/summer/after-coachs-life-was-likely-saved-backstage-uzbekistan-dominates-olympic-boxing-tournament |title=After coach's life was likely saved backstage, Uzbekistan dominates Olympic boxing tournament |work=Associated Press/Fox Sports |date=10 August 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары мен атақтары ==

* Бокстан спорт шебері&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://jtsu.uz/e/blog/4956-bugun-o-zbekiston-davlat-jismoniy-tarbiya-va-sport-universitetiga-o-zbekistonda-xizmat-ko-rsatgan-murabbiy-tajribali-mutaxassis-mixail-mixaylovich-romanchuk-tashrif-buyurdi |title=Bugun O'zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universitetiga O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan murabbiy, tajribali mutaxassis Mixail Mixaylovich Romanchuk tashrif buyurdi |website=Uzbekistan State University of Physical Education and Sport |access-date=3 July 2026 |language=uz}}&lt;/ref&gt;
* Өзбекстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы (2019)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/ru/news/2213 |title=Поздравляем Тулкина Киличева! |website=National Olympic Committee of Uzbekistan |access-date=3 July 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* «Sogʻlom avlod uchun» ордені, I дәрежелі (2021)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.uz/ru/lists/view/4540 |title=О награждении группы спортсменов и тренеров, добившихся высоких результатов на XXXII летних Олимпийских играх в городе Токио |website=Official website of the President of Uzbekistan |date=13 August 2021 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* «Shuhrat» медалі&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://uza.uz/de/posts/tolqin-qilichev-muvaffaqiyatga-erishishning-asosiy-sababi-tartib-intizom-video_629595 |title=To'lqin Qilichev: «Muvaffaqiyatga erishishning asosiy sababi — tartib-intizom» |website=Uzbekistan National News Agency |date=27 August 2024 |access-date=3 July 2026 |language=uz}}&lt;/ref&gt;
* Профессор ғылыми атағы&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sports.kz/news/sbornuyu-uzbekistana-poboksu-budet-trenirovat-professor |title=Сборную Узбекистана по боксу будет тренировать профессор |website=Sports.kz |date=15 December 2022 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* «Doʻstlik» ордені (2024)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://president.uz/ru/lists/view/7482 |title=О награждении группы спортсменов и тренеров, добившихся высоких результатов на XXXIII летних Олимпийских играх в городе Париже |website=Official website of the President of Uzbekistan |date=23 August 2024 |access-date=3 July 2026 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* Өзбекстанның Ұлттық спорт сыйлығында «Жылдың үздік жаттықтырушысы» номинациясының жеңімпазы (2024)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.olympic.uz/oz/news/8155 |title=“Milliy sport mukofoti-2024” o'z g'oliblarini aniqladi |website=National Olympic Committee of Uzbekistan |date=23 December 2024 |access-date=3 July 2026 |language=uz}}&lt;/ref&gt;
* Asian Boxing нұсқасы бойынша ерлер элиталық боксындағы 2024 жылдың үздік азиялық жаттықтырушысы&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.asbcnews.org/the-best-of-the-asians-project-has-returned-after-six-years-of-break-and-its-17-winners-were-named-today/ |title=The Best of the Asians project has returned after six years of break and its 17 winners were named today |website=Asian Boxing Confederation |date=28 December 2024 |access-date=3 July 2026}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{DEFAULTSORT:Қиличев, Тулкин}}
[[Санат:Өзбекстан боксшылары]]</text>
      <sha1>3x9x0961d6xgsji1tfl7wqluk1enalq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джероламо Кардано</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783209</id>
    <revision>
      <id>3628940</id>
      <parentid>3628076</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14598" sha1="lx019nby8dhdjn169ydxgd5qmizi6uh" xml:space="preserve">'''Джероламо Кардано''' немесе '''Джироламо Кардано''' ({{lang-it|Gerolamo Cardano, Girolamo Cardano}}; {{lang-la|Hieronymus Cardanus}}; [[24 қыркүйек]] [[1501 жыл]], [[Павия]] — [[21 қыркүйек]] [[1576 жыл]], [[Рим]]) — итальян Қайта өрлеу дәуірінің дәрігері, математигі, философы, инженері, астрологы және энциклопедист ғалымы. Ол [[алгебра]], ықтималдық, механика, медицина, философия және музыка теориясы салаларында еңбектер жазған көпқырлы тұлға ретінде белгілі.&lt;ref name=&quot;MacTutor&quot;&gt;[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cardan/ Girolamo Cardano], MacTutor History of Mathematics Archive.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SEP&quot;&gt;[https://plato.stanford.edu/entries/cardano/ Girolamo [Geronimo] Cardano], Stanford Encyclopedia of Philosophy.&lt;/ref&gt;

Карданоның есімі көбіне [[кубтық теңдеу]]лерді шешуге арналған [[Кардано формуласы]]мен байланыстырылады. Ол 1545 жылы жарық көрген ''[[Ars Magna]]'' еңбегінде кубтық және төртінші дәрежелі теңдеулердің шешімдерін жариялап, еуропалық алгебраның дамуына елеулі ықпал етті.&lt;ref name=&quot;MacTutor&quot; /&gt; Сонымен бірге ол құмар ойындарды талдау арқылы ықтималдық ұғымына жақындаған алғашқы авторлардың бірі болды.

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы және білімі ===
Кардано 1501 жылы Павияда дүниеге келген. Оның әкесі Фацио Кардано Миланда заңгер әрі математикадан хабардар адам болған; кейбір деректерде оның [[Леонардо да Винчи]]мен геометрия мәселелері бойынша кеңескені айтылады.&lt;ref name=&quot;MacTutor&quot; /&gt; Анасы Кьяра Микери болатын. Кардано некесіз туғандықтан, бұл жағдай оның жас кезіндегі әлеуметтік және кәсіби жолына кедергі келтірді.

1520 жылы Кардано [[Павия университеті]]не медицина оқуға түсті. Соғыс және университеттің жабылуы салдарынан оқуын кейін [[Падуя университеті]]нде жалғастырды. 1526 жылы медицина докторы дәрежесін алып, бастапқыда дәрігерлік қызметпен айналысты.&lt;ref name=&quot;Bologna&quot;&gt;[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/gerolamo-cardano Gerolamo Cardano], University of Bologna.&lt;/ref&gt;

=== Дәрігерлік және оқытушылық қызметі ===
Кардано біраз уақыт Миланда математикадан сабақ берді, кейін дәрігер ретінде танылды. Ол Милан дәрігерлер алқасына қабылданғаннан кейін Еуропадағы беделді дәрігерлердің бірі ретінде белгілі болды. Дегенмен оның мінезінің өткірлігі, пікірталасқа бейімдігі және астрологиямен айналысуы әріптестерімен жиі қақтығысқа әкелді.&lt;ref name=&quot;Bologna&quot; /&gt;

1560-жылдары Кардано Болоньяға ауысып, [[Болонья университеті]]нде медицина профессоры қызметін атқарды. Ол дәрігерлік тәжірибесін жалғастыра отырып, математика, философия, жаратылыстану және механика салаларындағы зерттеулерін де тоқтатпады.

=== Отбасы және жеке трагедиялары ===
1531 жылы Кардано Лючия Бандариниге үйленді. Олардың бірнеше баласы болды. Оның өміріндегі ең ауыр оқиғалардың бірі — үлкен ұлы Джованни Баттистаның әйелін улады деген айыппен сотталып, өлім жазасына кесілуі еді. Екінші ұлы Альдо Урбано құмар ойындарға әуестеніп, әкесінің ақшасын ұрлағандықтан, Кардано оны мұрадан айырды.

=== Инквизиция және соңғы жылдары ===
1570 жылы Кардано [[инквизиция]] тарапынан күдікке ілінді. Бұған оның астрологиялық жазбалары, соның ішінде діни тақырыптағы жорамалдары себеп болды. Ол бірнеше ай түрмеде отырды, кейін босатылғанымен, Болоньядағы қызметінен айырылды.&lt;ref name=&quot;SEP&quot; /&gt;

Өмірінің соңғы жылдарын Римде өткізді. Сол жерде өзінің әйгілі өмірбаяны ''De propria vita'' еңбегін аяқтады. Кардано 1576 жылы 21 қыркүйекте Римде қайтыс болды.

== Ғылыми қызметі ==
=== Алгебра ===
Карданоның математика тарихындағы басты еңбегі — 1545 жылы Нюрнбергте жарық көрген ''Artis magnae, sive de regulis algebraicis'', қысқаша ''[[Ars Magna]]'' деп аталатын кітап. Бұл еңбек латын тіліндегі алгебраға арналған алғашқы ірі трактаттардың бірі саналады.&lt;ref name=&quot;MacTutor&quot; /&gt;

''Ars Magna'' кітабында Кардано [[кубтық теңдеу]]лерді шешу әдістерін жариялады. Бұл әдістерді ол [[Никколо Тарталья]]дан алғанын мойындаған, ал одан бұрын кейбір шешімдерді [[Сципионе дель Ферро]] тапқан болуы мүмкін. Карданоның шәкірті [[Лодовико Феррари]] төртінші дәрежелі теңдеудің жалпы шешімін тапты, ал бұл нәтиже де ''Ars Magna'' арқылы ғылыми айналымға енді.&lt;ref name=&quot;Bologna&quot; /&gt;

Кардано Еуропада теріс сандарды жүйелі түрде қолданған алғашқы математиктердің бірі болды. Сонымен қатар ол теңдеулерді шешу барысында қазіргі кезде [[жорамал сан]]дар немесе [[комплекс сан]]дар деп аталатын ұғымдарға жақындады, бірақ олардың толық табиғатын кейін [[Рафаэль Бомбелли]] түсіндірді.

=== Ықтималдық теориясы ===
Кардано құмар ойындарға қызығушылық танытқан және сүйек тастау сияқты ойындарды математикалық тұрғыдан талдаған. Оның ''Liber de ludo aleae'' — «Құмар ойындар туралы кітап» атты еңбегі шамамен XVI ғасырда жазылғанымен, тек 1663 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Бұл еңбек ықтималдық теориясының алғашқы жүйелі мәтіндерінің бірі ретінде бағаланады.&lt;ref name=&quot;MacTutor&quot; /&gt;

Кардано қолайлы нәтижелер саны мен мүмкін нәтижелер саны арасындағы қатынасты қарастырып, ықтималдықтың қарапайым есептеу тәсілдеріне жақындады. Ол нақты ойын нәтижелері аз тәжірибеде теориялық күтуден ауытқуы мүмкін екенін, ал тәжірибе саны артқан сайын бұл айырмашылық азаятынын байқаған.

=== Инженерия және механика ===
Кардано инженерлік құрылғыларға да қызығушылық танытты. Оның атымен [[кардан білігі]] және [[кардандық аспа]] ұғымдары байланыстырылады. Мұндай механизмдер айналмалы қозғалысты әртүрлі бұрыштарда беруге мүмкіндік береді және кейін техникада, соның ішінде көлік құралдарында кең қолданылды.

Сонымен қатар ол [[гипоциклоида]]лармен байланысты механизмдерді зерттеді, құлыптар мен механикалық құрылғылар туралы жазды. Кейбір құрылғылар Карданодан бұрын белгілі болғанымен, ол оларды сипаттап, ғылыми-техникалық әдебиетке енгізуге үлес қосты.

=== Медицина, философия және басқа салалар ===
Кардано дәрігер ретінде беделді болғанымен, оның мұрасы тек медицинамен шектелмейді. Ол философия, табиғат құбылыстары, астрология, музыка теориясы, криптография және педагогика туралы да жазды. Оның ''De subtilitate'' және ''De rerum varietate'' еңбектері Қайта өрлеу дәуіріндегі энциклопедиялық білімге тән сипатта болды.&lt;ref name=&quot;SEP&quot; /&gt;

Криптография тарихында оның атымен '''Кардан торы''' деп аталатын қарапайым шифрлау құралы байланыстырылады. Ол сондай-ақ саңырау адамдарды оқыту мүмкіндігі туралы ерте пікір білдірген ғалымдардың бірі ретінде аталады.

== Негізгі еңбектері ==
Карданоның еңбектері өте көп. Олардың ішінде ғылым тарихында жиі аталатындары:
* ''De malo recentiorum medicorum medendi usu libellus'' — медицина туралы еңбек, 1536;
* ''Practica arithmetice et mensurandi singularis'' — арифметика және өлшеу туралы, 1539;
* ''De Consolatione'' — философиялық еңбек, 1542;
* ''Artis magnae, sive de regulis algebraicis'' немесе ''[[Ars Magna]]'' — алгебра туралы, 1545;
* ''De subtilitate rerum'' — табиғат құбылыстары мен натурфилософия туралы, 1550;
* ''De rerum varietate'' — энциклопедиялық сипаттағы еңбек, 1557;
* ''Opus novum de proportionibus'' — пропорциялар, қозғалыс және өлшемдер туралы, 1570;
* ''De propria vita'' — өмірбаяны;
* ''Liber de ludo aleae'' — ықтималдық және құмар ойындар туралы, қайтыс болғаннан кейін жарияланған.

== Еске алу ==
Карданоның есімі математикада, техникада және астрономияда сақталған. Оның атымен [[Кардано формуласы]], [[кардан білігі]], [[кардандық аспа]] және [[Ай]]дағы Cardanus кратері аталады.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Gerolamo Cardano (colour).jpg|Джероламо Карданоның түсті портреті
File:Girolamo Cardano. Line engraving by C. Ammon the younger, 16 Wellcome V0001002.jpg|Карданоның гравюралық портреті
File:Cardano-Ars.jpg|''Ars Magna'' еңбегіне қатысты сурет
File:Cardano - De propria vita, 1821 - 698063 F.jpg|''De propria vita'' өмірбаянының кейінгі басылымы
File:Cardano, Girolamo – De rerum varietate, 1557 – BEIC IE9021609.jpg|''De rerum varietate'', 1557
File:Cardano, Girolamo – De subtilitate, 1559 – BEIC 3024364.jpg|''De subtilitate'' басылымы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cardan/ MacTutor History of Mathematics Archive: Girolamo Cardano]
* [https://plato.stanford.edu/entries/cardano/ Stanford Encyclopedia of Philosophy: Girolamo Cardano]
* [https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-and-students/gerolamo-cardano University of Bologna: Gerolamo Cardano]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gerolamo_Cardano Wikimedia Commons: Gerolamo Cardano суреттері]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gerolamo_Cardano_(colour).jpg Wikimedia Commons: Gerolamo Cardano (colour).jpg]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Girolamo_Cardano._Line_engraving_by_C._Ammon_the_younger,_16_Wellcome_V0001002.jpg Wikimedia Commons: Cardano гравюрасы]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cardano-Ars.jpg Wikimedia Commons: Cardano-Ars.jpg]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cardano_-_De_propria_vita,_1821_-_698063_F.jpg Wikimedia Commons: De propria vita]

[[Санат:Италия математиктері]]
[[Санат:Италия дәрігерлері]]
[[Санат:Италия философтары]]
[[Санат:Қайта өрлеу дәуірінің ғалымдары]]
[[Санат:Алгебраистер]]
[[Санат:Ықтималдық теориясы]]
[[Санат:Падуя университетінің түлектері]]
[[Санат:Болонья университетінің оқытушылары]]</text>
      <sha1>lx019nby8dhdjn169ydxgd5qmizi6uh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бесінші дәрежелі теңдеу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783215</id>
    <revision>
      <id>3628876</id>
      <parentid>3627770</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Анықтамасы */</comment>
      <origin>3628876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15882" sha1="67lsxnr4argad4hr6narbxbjelm0rzf" xml:space="preserve">[[Сурет:Graph of a polynomial of the 5th degree1.svg|thumb|right|233px|Төрт критикалық нүктесі бар 5-дәрежелі көпмүшенің графигі.]]

'''Бесінші дәрежелі теңдеу''' немесе '''квинтикалық теңдеу''' — белгісіз шаманың ең жоғары дәрежесі беске тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Жалпы түрде ол былай жазылады:

:&lt;math&gt;ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f=0,\qquad a\ne 0.&lt;/math&gt;

Мұндағы &lt;math&gt;a,b,c,d,e,f&lt;/math&gt; — берілген коэффициенттер, ал &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; — белгісіз шама. Егер осы теңдеудің сол жағы функция ретінде қарастырылса, онда

:&lt;math&gt;g(x)=ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f&lt;/math&gt;

түріндегі функция '''бесінші дәрежелі функция''' немесе '''квинтикалық функция''' деп аталады.

Бесінші дәрежелі теңдеулер алгебра тарихында ерекше орын алады. Бірінші, екінші, үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулердің жалпы шешімі радикалдар арқылы өрнектелетін болса, жалпы бесінші дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілмейтіні [[Абель-Руффини теоремасы]] арқылы дәлелденген. Дегенмен кейбір арнайы бесінші дәрежелі теңдеулер радикалдармен, ал жалпы теңдеу басқа арнайы функциялар арқылы шешілуі мүмкін.

== Анықтамасы ==

Бесінші дәрежелі көпмүше

:&lt;math&gt;P(x)=ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f,\qquad a\ne 0&lt;/math&gt;

түрінде беріледі. Осы көпмүшені нөлге теңестіру арқылы бесінші дәрежелі теңдеу алынады:

:&lt;math&gt;ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f=0.&lt;/math&gt;

Коэффициенттер әдетте [[рационал сандар]], [[нақты сандар]] немесе [[кешен сан]]дар өрісінен алынады. Егер коэффициенттер нақты болса, онда көпмүшенің графигі нақты жазықтықта қарастырылады. Бесінші дәрежелі көпмүшенің туындысы төртінші дәрежелі көпмүше болады:

:&lt;math&gt;P'(x)=5ax^{4}+4bx^{3}+3cx^{2}+2dx+e.&lt;/math&gt;

Сондықтан бесінші дәрежелі функцияның графигінде ең көбі төрт критикалық нүкте болуы мүмкін.

== Графиктік қасиеттері ==

Бесінші дәрежелі функция тақ дәрежелі көпмүше болғандықтан, оның графигі жалпы пішіні жағынан үшінші дәрежелі функцияның графигіне ұқсас болуы мүмкін. Алайда бесінші дәрежелі функцияда қосымша жергілікті максимум және жергілікті минимум пайда болуы ықтимал.

Егер &lt;math&gt;a&gt;0&lt;/math&gt; болса, онда

:&lt;math&gt;x\to -\infty&lt;/math&gt; кезінде &lt;math&gt;P(x)\to -\infty&lt;/math&gt;,

:&lt;math&gt;x\to +\infty&lt;/math&gt; кезінде &lt;math&gt;P(x)\to +\infty&lt;/math&gt;.

Егер &lt;math&gt;a&lt;0&lt;/math&gt; болса, бағыттар керісінше өзгереді.

Комплекс сандар өрісінде бесінші дәрежелі көпмүшенің, еселіктерін қоса есептегенде, дәл бес түбірі болады. Нақты коэффициентті бесінші дәрежелі көпмүшенің нақты түбірлер саны 1, 3 немесе 5 болуы мүмкін, өйткені комплекс түбірлер нақты коэффициентті көпмүшелерде әрқашан түйіндес жұптар түрінде кездеседі.

== Виет теоремасы ==

Бесінші дәрежелі теңдеудің түбірлері &lt;math&gt;x_1,x_2,x_3,x_4,x_5&lt;/math&gt; болсын. Онда Виет формулалары бойынша түбірлер мен коэффициенттер арасындағы байланыс мынадай болады:

:&lt;math&gt;x_1+x_2+x_3+x_4+x_5=-\frac{b}{a},&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;x_1x_2+x_1x_3+x_1x_4+x_1x_5+x_2x_3+x_2x_4+x_2x_5+x_3x_4+x_3x_5+x_4x_5=\frac{c}{a},&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;x_1x_2x_3+x_1x_2x_4+x_1x_2x_5+x_1x_3x_4+x_1x_3x_5+x_1x_4x_5+x_2x_3x_4+x_2x_3x_5+x_2x_4x_5+x_3x_4x_5=-\frac{d}{a},&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;x_1x_2x_3x_4+x_1x_2x_3x_5+x_1x_2x_4x_5+x_1x_3x_4x_5+x_2x_3x_4x_5=\frac{e}{a},&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;x_1x_2x_3x_4x_5=-\frac{f}{a}.&lt;/math&gt;

Бұл формулалар түбірлердің симметриялық қосындыларын теңдеудің коэффициенттерімен байланыстырады.

== Радикалдар арқылы шешілмеуі ==

Бірінші дәрежелі теңдеудің шешімі қарапайым алгебралық түрлендірулермен табылады. Екінші дәрежелі теңдеу үшін квадрат теңдеу формуласы, үшінші дәрежелі теңдеу үшін Кардано формуласы, төртінші дәрежелі теңдеу үшін Феррари әдісі белгілі.

Алайда жалпы бесінші дәрежелі теңдеудің түбірлерін тек қосу, азайту, көбейту, бөлу және түбір табу амалдары арқылы өрнектейтін әмбебап формула жоқ. Бұл нәтиже [[Нильс Хенрик Абель]] мен [[Паоло Руффини]] есімдерімен байланысты [[Абель-Руффини теоремасы]] деп аталады.

Мысалы,

:&lt;math&gt;x^{5}-x+1=0&lt;/math&gt;

теңдеуі радикалдар арқылы жалпы түрде шешілмейтін бесінші дәрежелі теңдеулердің классикалық мысалдарының бірі ретінде қарастырылады.

== Шешілетін арнайы жағдайлар ==

Жалпы бесінші дәрежелі теңдеу радикалдармен шешілмегенімен, кейбір арнайы жағдайлар төменгі дәрежелі теңдеулерге келтіріледі.

=== Бос мүшесі нөлге тең жағдай ===

Егер &lt;math&gt;f=0&lt;/math&gt; болса, онда теңдеу

:&lt;math&gt;ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex=0&lt;/math&gt;

түрінде болады. Мұнда &lt;math&gt;x&lt;/math&gt;-ті жақша сыртына шығаруға болады:

:&lt;math&gt;x(ax^{4}+bx^{3}+cx^{2}+dx+e)=0.&lt;/math&gt;

Сонда бір түбірі &lt;math&gt;x=0&lt;/math&gt;, ал қалған түбірлері төртінші дәрежелі теңдеуді шешу арқылы табылады.

=== Көбейткіштерге жіктелетін жағдай ===

Егер бесінші дәрежелі көпмүше төменгі дәрежелі көпмүшелердің көбейтіндісі түрінде жіктелсе, онда теңдеу сәйкес төменгі дәрежелі теңдеулерге бөлінеді. Мысалы:

:&lt;math&gt;x^{5}-x^{4}-x+1=(x^{2}+1)(x+1)(x-1)^{2}.&lt;/math&gt;

Бұл жағдайда түбірлерді табу үшін квадраттық және сызықтық көбейткіштерді шешу жеткілікті.

=== Муавр типтес квинтикалар ===

Кейбір бесінші дәрежелі теңдеулер арнайы түрге ие болып, радикалдар арқылы шешіледі. Мысалы, Муавр типтес квинтика:

:&lt;math&gt;x^{5}+5ax^{3}+5a^{2}x+b=0&lt;/math&gt;

түрінде жазылады. Мұндай теңдеулердің шешімі көмекші квадрат теңдеуге және бесінші дәрежелі түбірлерге келтірілуі мүмкін.

== Галуа теориясымен байланысы ==

Бесінші дәрежелі теңдеулердің радикалдар арқылы шешілу мәселесі [[Галуа теориясы]]ның қалыптасуына тікелей әсер етті. [[Эварист Галуа]] көпмүшенің түбірлерінің симметрияларын зерттеп, теңдеудің радикалдармен шешілуі оның Галуа тобының шешілетін топ болуына тәуелді екенін көрсетті.

Ирредуцибелді бесінші дәрежелі көпмүшенің Галуа тобы бес элементтен тұратын жиынның барлық алмастырулар тобы &lt;math&gt;S_5&lt;/math&gt;-тің ішкі тобы болады. Мұндай көпмүше радикалдармен шешілуі үшін оның Галуа тобы шешілетін топ болуы қажет.

Осы көзқарас алгебралық теңдеулер теориясын топтар теориясымен байланыстырды және қазіргі абстрактілі алгебраның дамуына ықпал етті.

== Бринга — Жерар түрі ==

Бесінші дәрежелі теңдеуді арнайы түрге келтіру үшін әртүрлі түрлендірулер қолданылады. Олардың ішінде ең белгілісі — [[Бринга — Жерар түрі]]:

:&lt;math&gt;x^{5}+px+q=0&lt;/math&gt;

немесе кей жазылымда

:&lt;math&gt;x^{5}-x+t=0.&lt;/math&gt;

Жалпы бесінші дәрежелі теңдеуді Чирнгаузен түрлендірулері арқылы осыған ұқсас ықшам түрге келтіруге болады. Бұл түр радикалдармен жалпы шешілмесе де, оны Бринга радикалы, эллиптикалық функциялар немесе гипергеометриялық функциялар арқылы өрнектеуге болады.

XIX ғасырда Чарльз Эрмит бесінші дәрежелі теңдеудің шешімін эллиптикалық функциялар арқылы сипаттады. Осы бағытта Франческо Бриоски, Леопольд Кронекер және Феликс Клейн де маңызды нәтижелер алды. Клейн бесінші дәрежелі теңдеулерді икосаэдр симметриясымен және Галуа теориясымен байланыстырды.

== Сандық әдістер ==

Практикалық есептерде бесінші дәрежелі теңдеулер көбінесе жуық сандық әдістермен шешіледі. Оларға мыналар жатады:

* [[Ньютон әдісі]];
* кесіндіні екіге бөлу әдісі;
* қиюшылар әдісі;
* көпмүшелердің түбірлерін табуға арналған арнайы алгоритмдер;
* компьютерлік алгебра жүйелері.

Сандық әдістер нақты есептерде түбірлердің жуық мәнін табуға мүмкіндік береді, бірақ олар түбірлердің дәл алгебралық өрнегін міндетті түрде бермейді.

== Мысал ==

Мына теңдеуді қарастырайық:

:&lt;math&gt;x^{5}+5x=0.&lt;/math&gt;

Ортақ көбейткішті жақша сыртына шығарамыз:

:&lt;math&gt;x(x^{4}+5)=0.&lt;/math&gt;

Осыдан бір түбір:

:&lt;math&gt;x_1=0.&lt;/math&gt;

Қалған түбірлер

:&lt;math&gt;x^{4}+5=0&lt;/math&gt;

теңдеуінен табылады. Бұл теңдеудің нақты түбірлері жоқ, ал комплекс түбірлері төртінші дәрежелі түбірлер арқылы өрнектеледі.

== Қолданылуы ==

Бесінші дәрежелі теңдеулер тек таза алгебрада ғана емес, қолданбалы математикада, физикада және аспан механикасында да кездеседі.

Мысалы, екі дененің тартылыс өрісіндегі [[Лагранж нүктелері]]нің орнын есептегенде, кей жағдайда бесінші дәрежелі теңдеулер пайда болады. Күн — Жер жүйесіндегі &lt;math&gt;L_1&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;L_2&lt;/math&gt; нүктелеріне қатысты есептеулер бесінші дәрежелі теңдеулерге келуі мүмкін. Бұл нүктелер ғарыш аппараттарының орнықтылығын зерттеуде маңызды рөл атқарады.

== Тарихи маңызы ==

Бесінші дәрежелі теңдеулерді шешу мәселесі бірнеше ғасыр бойы математиктердің назарында болды. XVI ғасырда үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулердің шешілуі алгебраның үлкен жетістігі саналды. Осыдан кейін математиктер бесінші дәрежелі теңдеудің де осындай жалпы формуласын табуға тырысты.

XIX ғасырда Абель мен Руффини жалпы бесінші дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілмейтінін дәлелдеді. Кейін Галуа бұл мәселені түбірлердің симметриялары және топтар теориясы тұрғысынан түсіндірді. Осылайша бесінші дәрежелі теңдеулер мәселесі қазіргі алгебраның, әсіресе Галуа теориясының дамуына негіз болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Алгебралық теңдеу]]
* [[Көпмүшелік]]
* [[Квадрат теңдеу]]
* [[Кубтық теңдеу]]
* [[Төртінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Алтыншы дәрежелі теңдеу]]
* [[Абель-Руффини теоремасы]]
* [[Галуа теориясы]]
* [[Бринга — Жерар түрі]]
* [[Лагранж нүктелері]]

== Әдебиет ==

* Stewart, Ian. ''Galois Theory''. Chapman and Hall, 1989.
* Bewersdorff, Jörg. ''Galois Theory for Beginners: A Historical Perspective''. American Mathematical Society, 2006.
* Klein, Felix. ''Lectures on the Icosahedron and the Solution of Equations of the Fifth Degree''. Trübner &amp; Co., 1888.
* Lazard, Daniel. ''Solving Quintics in Radicals''. In: ''The Legacy of Niels Henrik Abel''. Berlin, 2004.
* Hermite, Charles. ''Sur la résolution de l'équation du cinquième degré''. Comptes Rendus de l'Académie des Sciences, 1858.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{math-stub}}
{{Алгебралық теңдеулер}}

[[Санат:Алгебралық теңдеулер]]
[[Санат:Көпмүшеліктер]]
[[Санат:Теңдеулер]]
[[Санат:Галуа теориясы]]
[[Санат:Алгебра]]
[[Санат:Математикалық анализ]]</text>
      <sha1>67lsxnr4argad4hr6narbxbjelm0rzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628942</id>
      <parentid>3628876</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3628942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15811" sha1="9une5bzy1fopfv2atih5c42vcli2irs" xml:space="preserve">[[Сурет:Graph of a polynomial of the 5th degree1.svg|thumb|right|233px|Төрт критикалық нүктесі бар 5-дәрежелі көпмүшенің графигі.]]

'''Бесінші дәрежелі теңдеу''' немесе '''квинтикалық теңдеу''' — белгісіз шаманың ең жоғары дәрежесі беске тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Жалпы түрде ол былай жазылады:

:&lt;math&gt;ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f=0,\qquad a\ne 0.&lt;/math&gt;

Мұндағы &lt;math&gt;a,b,c,d,e,f&lt;/math&gt; — берілген коэффициенттер, ал &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; — белгісіз шама. Егер осы теңдеудің сол жағы функция ретінде қарастырылса, онда

:&lt;math&gt;g(x)=ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f&lt;/math&gt;

түріндегі функция '''бесінші дәрежелі функция''' немесе '''квинтикалық функция''' деп аталады.

Бесінші дәрежелі теңдеулер алгебра тарихында ерекше орын алады. Бірінші, екінші, үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулердің жалпы шешімі радикалдар арқылы өрнектелетін болса, жалпы бесінші дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілмейтіні [[Абель-Руффини теоремасы]] арқылы дәлелденген. Дегенмен кейбір арнайы бесінші дәрежелі теңдеулер радикалдармен, ал жалпы теңдеу басқа арнайы функциялар арқылы шешілуі мүмкін.

== Анықтамасы ==

Бесінші дәрежелі көпмүше

:&lt;math&gt;P(x)=ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f,\qquad a\ne 0&lt;/math&gt;

түрінде беріледі. Осы көпмүшені нөлге теңестіру арқылы бесінші дәрежелі теңдеу алынады:

:&lt;math&gt;ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex+f=0.&lt;/math&gt;

Коэффициенттер әдетте [[рационал сандар]], [[нақты сандар]] немесе [[кешен сан]]дар өрісінен алынады. Егер коэффициенттер нақты болса, онда көпмүшенің графигі нақты жазықтықта қарастырылады. Бесінші дәрежелі көпмүшенің туындысы төртінші дәрежелі көпмүше болады:

:&lt;math&gt;P'(x)=5ax^{4}+4bx^{3}+3cx^{2}+2dx+e.&lt;/math&gt;

Сондықтан бесінші дәрежелі функцияның графигінде ең көбі төрт критикалық нүкте болуы мүмкін.

== Графиктік қасиеттері ==

Бесінші дәрежелі функция тақ дәрежелі көпмүше болғандықтан, оның графигі жалпы пішіні жағынан үшінші дәрежелі функцияның графигіне ұқсас болуы мүмкін. Алайда бесінші дәрежелі функцияда қосымша жергілікті максимум және жергілікті минимум пайда болуы ықтимал.

Егер &lt;math&gt;a&gt;0&lt;/math&gt; болса, онда

:&lt;math&gt;x\to -\infty&lt;/math&gt; кезінде &lt;math&gt;P(x)\to -\infty&lt;/math&gt;,

:&lt;math&gt;x\to +\infty&lt;/math&gt; кезінде &lt;math&gt;P(x)\to +\infty&lt;/math&gt;.

Егер &lt;math&gt;a&lt;0&lt;/math&gt; болса, бағыттар керісінше өзгереді.

Комплекс сандар өрісінде бесінші дәрежелі көпмүшенің, еселіктерін қоса есептегенде, дәл бес түбірі болады. Нақты коэффициентті бесінші дәрежелі көпмүшенің нақты түбірлер саны 1, 3 немесе 5 болуы мүмкін, өйткені комплекс түбірлер нақты коэффициентті көпмүшелерде әрқашан түйіндес жұптар түрінде кездеседі.

== Виет теоремасы ==

Бесінші дәрежелі теңдеудің түбірлері &lt;math&gt;x_1,x_2,x_3,x_4,x_5&lt;/math&gt; болсын. Онда Виет формулалары бойынша түбірлер мен коэффициенттер арасындағы байланыс мынадай болады:

:&lt;math&gt;x_1+x_2+x_3+x_4+x_5=-\frac{b}{a},&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;x_1x_2+x_1x_3+x_1x_4+x_1x_5+x_2x_3+x_2x_4+x_2x_5+x_3x_4+x_3x_5+x_4x_5=\frac{c}{a},&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;x_1x_2x_3+x_1x_2x_4+x_1x_2x_5+x_1x_3x_4+x_1x_3x_5+x_1x_4x_5+x_2x_3x_4+x_2x_3x_5+x_2x_4x_5+x_3x_4x_5=-\frac{d}{a},&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;x_1x_2x_3x_4+x_1x_2x_3x_5+x_1x_2x_4x_5+x_1x_3x_4x_5+x_2x_3x_4x_5=\frac{e}{a},&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;x_1x_2x_3x_4x_5=-\frac{f}{a}.&lt;/math&gt;

Бұл формулалар түбірлердің симметриялық қосындыларын теңдеудің коэффициенттерімен байланыстырады.

== Радикалдар арқылы шешілмеуі ==

Бірінші дәрежелі теңдеудің шешімі қарапайым алгебралық түрлендірулермен табылады. Екінші дәрежелі теңдеу үшін квадрат теңдеу формуласы, үшінші дәрежелі теңдеу үшін Кардано формуласы, төртінші дәрежелі теңдеу үшін Феррари әдісі белгілі.

Алайда жалпы бесінші дәрежелі теңдеудің түбірлерін тек қосу, азайту, көбейту, бөлу және түбір табу амалдары арқылы өрнектейтін әмбебап формула жоқ. Бұл нәтиже [[Нильс Хенрик Абель]] мен [[Паоло Руффини]] есімдерімен байланысты [[Абель-Руффини теоремасы]] деп аталады.

Мысалы,

:&lt;math&gt;x^{5}-x+1=0&lt;/math&gt;

теңдеуі радикалдар арқылы жалпы түрде шешілмейтін бесінші дәрежелі теңдеулердің классикалық мысалдарының бірі ретінде қарастырылады.

== Шешілетін арнайы жағдайлар ==

Жалпы бесінші дәрежелі теңдеу радикалдармен шешілмегенімен, кейбір арнайы жағдайлар төменгі дәрежелі теңдеулерге келтіріледі.

=== Бос мүшесі нөлге тең жағдай ===

Егер &lt;math&gt;f=0&lt;/math&gt; болса, онда теңдеу

:&lt;math&gt;ax^{5}+bx^{4}+cx^{3}+dx^{2}+ex=0&lt;/math&gt;

түрінде болады. Мұнда &lt;math&gt;x&lt;/math&gt;-ті жақша сыртына шығаруға болады:

:&lt;math&gt;x(ax^{4}+bx^{3}+cx^{2}+dx+e)=0.&lt;/math&gt;

Сонда бір түбірі &lt;math&gt;x=0&lt;/math&gt;, ал қалған түбірлері төртінші дәрежелі теңдеуді шешу арқылы табылады.

=== Көбейткіштерге жіктелетін жағдай ===

Егер бесінші дәрежелі көпмүше төменгі дәрежелі көпмүшелердің көбейтіндісі түрінде жіктелсе, онда теңдеу сәйкес төменгі дәрежелі теңдеулерге бөлінеді. Мысалы:

:&lt;math&gt;x^{5}-x^{4}-x+1=(x^{2}+1)(x+1)(x-1)^{2}.&lt;/math&gt;

Бұл жағдайда түбірлерді табу үшін квадраттық және сызықтық көбейткіштерді шешу жеткілікті.

=== Муавр типтес квинтикалар ===

Кейбір бесінші дәрежелі теңдеулер арнайы түрге ие болып, радикалдар арқылы шешіледі. Мысалы, Муавр типтес квинтика:

:&lt;math&gt;x^{5}+5ax^{3}+5a^{2}x+b=0&lt;/math&gt;

түрінде жазылады. Мұндай теңдеулердің шешімі көмекші квадрат теңдеуге және бесінші дәрежелі түбірлерге келтірілуі мүмкін.

== Галуа теориясымен байланысы ==

Бесінші дәрежелі теңдеулердің радикалдар арқылы шешілу мәселесі [[Галуа теориясы]]ның қалыптасуына тікелей әсер етті. [[Эварист Галуа]] көпмүшенің түбірлерінің симметрияларын зерттеп, теңдеудің радикалдармен шешілуі оның Галуа тобының шешілетін топ болуына тәуелді екенін көрсетті.

Ирредуцибелді бесінші дәрежелі көпмүшенің Галуа тобы бес элементтен тұратын жиынның барлық алмастырулар тобы &lt;math&gt;S_5&lt;/math&gt;-тің ішкі тобы болады. Мұндай көпмүше радикалдармен шешілуі үшін оның Галуа тобы шешілетін топ болуы қажет.

Осы көзқарас алгебралық теңдеулер теориясын топтар теориясымен байланыстырды және қазіргі абстрактілі алгебраның дамуына ықпал етті.

== Бринга — Жерар түрі ==

Бесінші дәрежелі теңдеуді арнайы түрге келтіру үшін әртүрлі түрлендірулер қолданылады. Олардың ішінде ең белгілісі — [[Бринга — Жерар түрі]]:

:&lt;math&gt;x^{5}+px+q=0&lt;/math&gt;

немесе кей жазылымда

:&lt;math&gt;x^{5}-x+t=0.&lt;/math&gt;

Жалпы бесінші дәрежелі теңдеуді Чирнгаузен түрлендірулері арқылы осыған ұқсас ықшам түрге келтіруге болады. Бұл түр радикалдармен жалпы шешілмесе де, оны Бринга радикалы, эллиптикалық функциялар немесе гипергеометриялық функциялар арқылы өрнектеуге болады.

XIX ғасырда Чарльз Эрмит бесінші дәрежелі теңдеудің шешімін эллиптикалық функциялар арқылы сипаттады. Осы бағытта Франческо Бриоски, Леопольд Кронекер және Феликс Клейн де маңызды нәтижелер алды. Клейн бесінші дәрежелі теңдеулерді икосаэдр симметриясымен және Галуа теориясымен байланыстырды.

== Сандық әдістер ==

Практикалық есептерде бесінші дәрежелі теңдеулер көбінесе жуық сандық әдістермен шешіледі. Оларға мыналар жатады:

* [[Ньютон әдісі]];
* кесіндіні екіге бөлу әдісі;
* қиюшылар әдісі;
* көпмүшелердің түбірлерін табуға арналған арнайы алгоритмдер;
* компьютерлік алгебра жүйелері.

Сандық әдістер нақты есептерде түбірлердің жуық мәнін табуға мүмкіндік береді, бірақ олар түбірлердің дәл алгебралық өрнегін міндетті түрде бермейді.

== Мысал ==

Мына теңдеуді қарастырайық:

:&lt;math&gt;x^{5}+5x=0.&lt;/math&gt;

Ортақ көбейткішті жақша сыртына шығарамыз:

:&lt;math&gt;x(x^{4}+5)=0.&lt;/math&gt;

Осыдан бір түбір:

:&lt;math&gt;x_1=0.&lt;/math&gt;

Қалған түбірлер

:&lt;math&gt;x^{4}+5=0&lt;/math&gt;

теңдеуінен табылады. Бұл теңдеудің нақты түбірлері жоқ, ал комплекс түбірлері төртінші дәрежелі түбірлер арқылы өрнектеледі.

== Қолданылуы ==

Бесінші дәрежелі теңдеулер тек таза алгебрада ғана емес, қолданбалы математикада, физикада және аспан механикасында да кездеседі.

Мысалы, екі дененің тартылыс өрісіндегі [[Лагранж нүктелері]]нің орнын есептегенде, кей жағдайда бесінші дәрежелі теңдеулер пайда болады. Күн — Жер жүйесіндегі &lt;math&gt;L_1&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;L_2&lt;/math&gt; нүктелеріне қатысты есептеулер бесінші дәрежелі теңдеулерге келуі мүмкін. Бұл нүктелер ғарыш аппараттарының орнықтылығын зерттеуде маңызды рөл атқарады.

== Тарихи маңызы ==

Бесінші дәрежелі теңдеулерді шешу мәселесі бірнеше ғасыр бойы математиктердің назарында болды. XVI ғасырда үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулердің шешілуі алгебраның үлкен жетістігі саналды. Осыдан кейін математиктер бесінші дәрежелі теңдеудің де осындай жалпы формуласын табуға тырысты.

XIX ғасырда Абель мен Руффини жалпы бесінші дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілмейтінін дәлелдеді. Кейін Галуа бұл мәселені түбірлердің симметриялары және топтар теориясы тұрғысынан түсіндірді. Осылайша бесінші дәрежелі теңдеулер мәселесі қазіргі алгебраның, әсіресе Галуа теориясының дамуына негіз болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Алгебралық теңдеу]]
* [[Көпмүшелік]]
* [[Квадрат теңдеу]]
* [[Кубтық теңдеу]]
* [[Төртінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Алтыншы дәрежелі теңдеу]]
* [[Абель-Руффини теоремасы]]
* [[Галуа теориясы]]
* [[Бринга — Жерар түрі]]
* [[Лагранж нүктелері]]

== Әдебиет ==

* Stewart, Ian. ''Galois Theory''. Chapman and Hall, 1989.
* Bewersdorff, Jörg. ''Galois Theory for Beginners: A Historical Perspective''. American Mathematical Society, 2006.
* Klein, Felix. ''Lectures on the Icosahedron and the Solution of Equations of the Fifth Degree''. Trübner &amp; Co., 1888.
* Lazard, Daniel. ''Solving Quintics in Radicals''. In: ''The Legacy of Niels Henrik Abel''. Berlin, 2004.
* Hermite, Charles. ''Sur la résolution de l'équation du cinquième degré''. Comptes Rendus de l'Académie des Sciences, 1858.

{{Алгебралық теңдеулер}}

[[Санат:Алгебралық теңдеулер]]
[[Санат:Көпмүшеліктер]]
[[Санат:Теңдеулер]]
[[Санат:Галуа теориясы]]
[[Санат:Алгебра]]
[[Санат:Математикалық анализ]]</text>
      <sha1>9une5bzy1fopfv2atih5c42vcli2irs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Теодор Сведберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783229</id>
    <revision>
      <id>3628881</id>
      <parentid>3627692</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6585" sha1="sr5nicqsbn60k2ycc0txtxnt0i0fh4v" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Теодор Сведберг 
 |Шынайы есімі        = швед. Theodor Svedberg
 |Суреті              = The-svedberg-1.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.8.1884 
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Вальбо|Евлеборгте}}, [[Швеция]]
 |Қайтыс болған күні  = 26.2.1971
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Эребро|Эреброда}}, [[Швеция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Швеция}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[суретші]], [[физик]], [[биохимия]]
 |Жұмыс орны          = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Оскар Видман]] және [[Карл Бенедикс]]
 |Атақты шәкірттері   = [[Арне Тиселиус]]
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1926 жыл ғылымда|1926]])&lt;br&gt;
[[Франклин медалі]] (1949)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Теодор Сведберг''' ({{Lang-sv|Theodor Svedberg}}; [[30 тамыз]] [[1884 жыл|1884]], [[Вальбо]] — [[26 ақпан]] [[1971 жыл|1971]], [[Эребру|Эребро]]) — швед физик-химигі және [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1926).

[[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі (1913), Лондон Корольдік Қоғамының шетелдік мүшесі (1944), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының]] (1945), КСРО Ғылым Академиясының (1966) мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1907 жылы Уппсала университетін бітіріп, сол жерде жұмыс істеді. 1949 жылдан бастап — ядролық химия институтының (Г. Вернер институты) директоры болды.

Ол халықаралық әйелдер демократиялық қозғалысының белсендісі және «Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1953), Андреа Андреенге (1888—1972) үйленген.

Корольдік технология институтының құрметті докторы (1944).

== Негізгі жұмыстар ==
Оның негізгі еңбектері [[Коллоидтық химия|коллоидтық химияға]], [[Молекула|молекулалардың]] өлшемі мен пішінін анықтауға [[Электрофорез|және электрофорезге]] арналған. [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мен М. Смолуховский әзірлеген [[броундық қозғалыс]] теориясын эксперименталды түрде растады (1906). Ол ерітіндіден коллоидтық бөлшектерді бөліп алу үшін ультрацентрифугалау әдісін жасап шығарды және алғашқы ультрацентрифугаларды жасады. [[Ақуыз|Ақуыздардың]] физикалық химиясының дамуына үлкен үлес қосты.

[[Түзілімденулік (түзілімөлшемдік) талдама|Тұндыру талдауында]] қолданылатын тұндыру жылдамдығының орталықтан тепкіш үдеуіне қатынасының өлшем бірлігі — [[сведберг]] оның есімімен аталған. 1 сведберг = 10&lt;sup&gt;−13&lt;/sup&gt; сек. Ол латынның бас S әрпімен белгіленеді (мысалы: 7S ақуызы).

== Нобель сыйлығы ==
1926 жылы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]], «дисперстік жүйелерді зерттеудегі жұмысы үшін».

== Жадынама ==
2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Теодор Сведбергтің есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] 
* [http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/roybiogmem/18/594 Сведберг, 1884–1971] / Корольдік қоғам мүшелерінің өмірбаяндық естеліктері, 1972 ж., 18 том, 595–627 беттер, баспа табақша, авторы: Стиг Клаэссон және Кай О. Педерсен {{In lang|en}} 
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]</text>
      <sha1>sr5nicqsbn60k2ycc0txtxnt0i0fh4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628882</id>
      <parentid>3628881</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6585" sha1="mj9vzdhxnp0rkgp7eak94v990w3bazj" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Теодор Сведберг 
 |Шынайы есімі        = швед. Theodor Svedberg
 |Суреті              = The-svedberg-1.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.8.1884 
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Вальбо|Евлеборгте}}, [[Швеция]]
 |Қайтыс болған күні  = 26.2.1971
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Эребру|Эреброда}}, [[Швеция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Швеция}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[суретші]], [[физик]], [[биохимия]]
 |Жұмыс орны          = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Оскар Видман]] және [[Карл Бенедикс]]
 |Атақты шәкірттері   = [[Арне Тиселиус]]
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1926 жыл ғылымда|1926]])&lt;br&gt;
[[Франклин медалі]] (1949)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Теодор Сведберг''' ({{Lang-sv|Theodor Svedberg}}; [[30 тамыз]] [[1884 жыл|1884]], [[Вальбо]] — [[26 ақпан]] [[1971 жыл|1971]], [[Эребру|Эребро]]) — швед физик-химигі және [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1926).

[[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі (1913), Лондон Корольдік Қоғамының шетелдік мүшесі (1944), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының]] (1945), КСРО Ғылым Академиясының (1966) мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1907 жылы Уппсала университетін бітіріп, сол жерде жұмыс істеді. 1949 жылдан бастап — ядролық химия институтының (Г. Вернер институты) директоры болды.

Ол халықаралық әйелдер демократиялық қозғалысының белсендісі және «Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1953), Андреа Андреенге (1888—1972) үйленген.

Корольдік технология институтының құрметті докторы (1944).

== Негізгі жұмыстар ==
Оның негізгі еңбектері [[Коллоидтық химия|коллоидтық химияға]], [[Молекула|молекулалардың]] өлшемі мен пішінін анықтауға [[Электрофорез|және электрофорезге]] арналған. [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мен М. Смолуховский әзірлеген [[броундық қозғалыс]] теориясын эксперименталды түрде растады (1906). Ол ерітіндіден коллоидтық бөлшектерді бөліп алу үшін ультрацентрифугалау әдісін жасап шығарды және алғашқы ультрацентрифугаларды жасады. [[Ақуыз|Ақуыздардың]] физикалық химиясының дамуына үлкен үлес қосты.

[[Түзілімденулік (түзілімөлшемдік) талдама|Тұндыру талдауында]] қолданылатын тұндыру жылдамдығының орталықтан тепкіш үдеуіне қатынасының өлшем бірлігі — [[сведберг]] оның есімімен аталған. 1 сведберг = 10&lt;sup&gt;−13&lt;/sup&gt; сек. Ол латынның бас S әрпімен белгіленеді (мысалы: 7S ақуызы).

== Нобель сыйлығы ==
1926 жылы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]], «дисперстік жүйелерді зерттеудегі жұмысы үшін».

== Жадынама ==
2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Теодор Сведбергтің есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] 
* [http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/roybiogmem/18/594 Сведберг, 1884–1971] / Корольдік қоғам мүшелерінің өмірбаяндық естеліктері, 1972 ж., 18 том, 595–627 беттер, баспа табақша, авторы: Стиг Клаэссон және Кай О. Педерсен {{In lang|en}} 
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]</text>
      <sha1>mj9vzdhxnp0rkgp7eak94v990w3bazj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628887</id>
      <parentid>3628882</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3628887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6789" sha1="3xbgtq9j2kbdh5vs9vmbx0f3yjmryvb" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Теодор Сведберг 
 |Шынайы есімі        = швед. Theodor Svedberg
 |Суреті              = The-svedberg-1.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.8.1884 
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Вальбо|Евлеборгте}}, [[Швеция]]
 |Қайтыс болған күні  = 26.2.1971
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Эребру|Эреброда}}, [[Швеция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Швеция}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[суретші]], [[физик]], [[биохимия]]
 |Жұмыс орны          = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Оскар Видман]] және [[Карл Бенедикс]]
 |Атақты шәкірттері   = [[Арне Тиселиус]]
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1926 жыл ғылымда|1926]])&lt;br&gt;
[[Франклин медалі]] (1949)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Теодор Сведберг''' ({{Lang-sv|Theodor Svedberg}}; [[30 тамыз]] [[1884 жыл|1884]], [[Вальбо]] — [[26 ақпан]] [[1971 жыл|1971]], [[Эребру|Эребро]]) — швед физик-химигі және [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1926).

[[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі (1913), Лондон Корольдік Қоғамының шетелдік мүшесі (1944), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының]] (1945), КСРО Ғылым Академиясының (1966) мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1907 жылы Уппсала университетін бітіріп, сол жерде жұмыс істеді. 1949 жылдан бастап — ядролық химия институтының (Г. Вернер институты) директоры болды.

Ол халықаралық әйелдер демократиялық қозғалысының белсендісі және «Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1953), Андреа Андреенге (1888—1972) үйленген.

Корольдік технология институтының құрметті докторы (1944).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/biographical/ |title=The Svedberg – Biographical |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі жұмыстар ==
Оның негізгі еңбектері [[Коллоидтық химия|коллоидтық химияға]], [[Молекула|молекулалардың]] өлшемі мен пішінін анықтауға [[Электрофорез|және электрофорезге]] арналған. [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мен М. Смолуховский әзірлеген [[броундық қозғалыс]] теориясын эксперименталды түрде растады (1906). Ол ерітіндіден коллоидтық бөлшектерді бөліп алу үшін ультрацентрифугалау әдісін жасап шығарды және алғашқы ультрацентрифугаларды жасады. [[Ақуыз|Ақуыздардың]] физикалық химиясының дамуына үлкен үлес қосты.

[[Түзілімденулік (түзілімөлшемдік) талдама|Тұндыру талдауында]] қолданылатын тұндыру жылдамдығының орталықтан тепкіш үдеуіне қатынасының өлшем бірлігі — [[сведберг]] оның есімімен аталған. 1 сведберг = 10&lt;sup&gt;−13&lt;/sup&gt; сек. Ол латынның бас S әрпімен белгіленеді (мысалы: 7S ақуызы).

== Нобель сыйлығы ==
1926 жылы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]], «дисперстік жүйелерді зерттеудегі жұмысы үшін».

== Жадынама ==
2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Теодор Сведбергтің есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] 
* [http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/roybiogmem/18/594 Сведберг, 1884–1971] / Корольдік қоғам мүшелерінің өмірбаяндық естеліктері, 1972 ж., 18 том, 595–627 беттер, баспа табақша, авторы: Стиг Клаэссон және Кай О. Педерсен {{In lang|en}} 
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]</text>
      <sha1>3xbgtq9j2kbdh5vs9vmbx0f3yjmryvb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628888</id>
      <parentid>3628887</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Негізгі жұмыстар */</comment>
      <origin>3628888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6979" sha1="2zv1ll7lkvahil7rdw4d8l5hzdd9eu9" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Теодор Сведберг 
 |Шынайы есімі        = швед. Theodor Svedberg
 |Суреті              = The-svedberg-1.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.8.1884 
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Вальбо|Евлеборгте}}, [[Швеция]]
 |Қайтыс болған күні  = 26.2.1971
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Эребру|Эреброда}}, [[Швеция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Швеция}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[суретші]], [[физик]], [[биохимия]]
 |Жұмыс орны          = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Оскар Видман]] және [[Карл Бенедикс]]
 |Атақты шәкірттері   = [[Арне Тиселиус]]
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1926 жыл ғылымда|1926]])&lt;br&gt;
[[Франклин медалі]] (1949)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Теодор Сведберг''' ({{Lang-sv|Theodor Svedberg}}; [[30 тамыз]] [[1884 жыл|1884]], [[Вальбо]] — [[26 ақпан]] [[1971 жыл|1971]], [[Эребру|Эребро]]) — швед физик-химигі және [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1926).

[[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі (1913), Лондон Корольдік Қоғамының шетелдік мүшесі (1944), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының]] (1945), КСРО Ғылым Академиясының (1966) мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1907 жылы Уппсала университетін бітіріп, сол жерде жұмыс істеді. 1949 жылдан бастап — ядролық химия институтының (Г. Вернер институты) директоры болды.

Ол халықаралық әйелдер демократиялық қозғалысының белсендісі және «Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1953), Андреа Андреенге (1888—1972) үйленген.

Корольдік технология институтының құрметті докторы (1944).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/biographical/ |title=The Svedberg – Biographical |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі жұмыстар ==
Оның негізгі еңбектері [[Коллоидтық химия|коллоидтық химияға]], [[Молекула|молекулалардың]] өлшемі мен пішінін анықтауға [[Электрофорез|және электрофорезге]] арналған. [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мен М. Смолуховский әзірлеген [[броундық қозғалыс]] теориясын эксперименталды түрде растады (1906). Ол ерітіндіден коллоидтық бөлшектерді бөліп алу үшін ультрацентрифугалау әдісін жасап шығарды және алғашқы ультрацентрифугаларды жасады. [[Ақуыз|Ақуыздардың]] физикалық химиясының дамуына үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/facts/ |title=The Svedberg – Facts |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Түзілімденулік (түзілімөлшемдік) талдама|Тұндыру талдауында]] қолданылатын тұндыру жылдамдығының орталықтан тепкіш үдеуіне қатынасының өлшем бірлігі — [[сведберг]] оның есімімен аталған. 1 сведберг = 10&lt;sup&gt;−13&lt;/sup&gt; сек. Ол латынның бас S әрпімен белгіленеді (мысалы: 7S ақуызы).

== Нобель сыйлығы ==
1926 жылы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]], «дисперстік жүйелерді зерттеудегі жұмысы үшін».

== Жадынама ==
2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Теодор Сведбергтің есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] 
* [http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/roybiogmem/18/594 Сведберг, 1884–1971] / Корольдік қоғам мүшелерінің өмірбаяндық естеліктері, 1972 ж., 18 том, 595–627 беттер, баспа табақша, авторы: Стиг Клаэссон және Кай О. Педерсен {{In lang|en}} 
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]</text>
      <sha1>2zv1ll7lkvahil7rdw4d8l5hzdd9eu9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628890</id>
      <parentid>3628888</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Негізгі жұмыстар */</comment>
      <origin>3628890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7161" sha1="c7d9q9s0gj2w3whv5rbcwc2b0g0cvoy" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Теодор Сведберг 
 |Шынайы есімі        = швед. Theodor Svedberg
 |Суреті              = The-svedberg-1.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.8.1884 
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Вальбо|Евлеборгте}}, [[Швеция]]
 |Қайтыс болған күні  = 26.2.1971
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Эребру|Эреброда}}, [[Швеция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Швеция}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[суретші]], [[физик]], [[биохимия]]
 |Жұмыс орны          = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Оскар Видман]] және [[Карл Бенедикс]]
 |Атақты шәкірттері   = [[Арне Тиселиус]]
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1926 жыл ғылымда|1926]])&lt;br&gt;
[[Франклин медалі]] (1949)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Теодор Сведберг''' ({{Lang-sv|Theodor Svedberg}}; [[30 тамыз]] [[1884 жыл|1884]], [[Вальбо]] — [[26 ақпан]] [[1971 жыл|1971]], [[Эребру|Эребро]]) — швед физик-химигі және [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1926).

[[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі (1913), Лондон Корольдік Қоғамының шетелдік мүшесі (1944), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының]] (1945), КСРО Ғылым Академиясының (1966) мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1907 жылы Уппсала университетін бітіріп, сол жерде жұмыс істеді. 1949 жылдан бастап — ядролық химия институтының (Г. Вернер институты) директоры болды.

Ол халықаралық әйелдер демократиялық қозғалысының белсендісі және «Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1953), Андреа Андреенге (1888—1972) үйленген.

Корольдік технология институтының құрметті докторы (1944).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/biographical/ |title=The Svedberg – Biographical |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі жұмыстар ==
Оның негізгі еңбектері [[Коллоидтық химия|коллоидтық химияға]], [[Молекула|молекулалардың]] өлшемі мен пішінін анықтауға [[Электрофорез|және электрофорезге]] арналған. [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мен М. Смолуховский әзірлеген [[броундық қозғалыс]] теориясын эксперименталды түрде растады (1906). Ол ерітіндіден коллоидтық бөлшектерді бөліп алу үшін ультрацентрифугалау әдісін жасап шығарды және алғашқы ультрацентрифугаларды жасады. [[Ақуыз|Ақуыздардың]] физикалық химиясының дамуына үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/facts/ |title=The Svedberg – Facts |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Түзілімденулік (түзілімөлшемдік) талдама|Тұндыру талдауында]] қолданылатын тұндыру жылдамдығының орталықтан тепкіш үдеуіне қатынасының өлшем бірлігі — [[сведберг]] оның есімімен аталған. 1 сведберг = 10&lt;sup&gt;−13&lt;/sup&gt; сек. Ол латынның бас S әрпімен белгіленеді (мысалы: 7S ақуызы).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Theodor-Svedberg |title=Theodor H.E. Svedberg |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Нобель сыйлығы ==
1926 жылы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]], «дисперстік жүйелерді зерттеудегі жұмысы үшін».

== Жадынама ==
2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Теодор Сведбергтің есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] 
* [http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/roybiogmem/18/594 Сведберг, 1884–1971] / Корольдік қоғам мүшелерінің өмірбаяндық естеліктері, 1972 ж., 18 том, 595–627 беттер, баспа табақша, авторы: Стиг Клаэссон және Кай О. Педерсен {{In lang|en}} 
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]</text>
      <sha1>c7d9q9s0gj2w3whv5rbcwc2b0g0cvoy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628892</id>
      <parentid>3628890</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3628892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7402" sha1="rrexy8ij6tmbknrpjkjetwamf3l800y" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Теодор Сведберг 
 |Шынайы есімі        = швед. Theodor Svedberg
 |Суреті              = The-svedberg-1.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.8.1884 
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Вальбо|Евлеборгте}}, [[Швеция]]
 |Қайтыс болған күні  = 26.2.1971
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Эребру|Эреброда}}, [[Швеция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Швеция}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[суретші]], [[физик]], [[биохимия]]
 |Жұмыс орны          = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Оскар Видман]] және [[Карл Бенедикс]]
 |Атақты шәкірттері   = [[Арне Тиселиус]]
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1926 жыл ғылымда|1926]])&lt;br&gt;
[[Франклин медалі]] (1949)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Теодор Сведберг''' ({{Lang-sv|Theodor Svedberg}}; [[30 тамыз]] [[1884 жыл|1884]], [[Вальбо]] — [[26 ақпан]] [[1971 жыл|1971]], [[Эребру|Эребро]]) — швед физик-химигі және [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1926).

[[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі (1913), Лондон Корольдік Қоғамының шетелдік мүшесі (1944), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының]] (1945), КСРО Ғылым Академиясының (1966) мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1907 жылы Уппсала университетін бітіріп, сол жерде жұмыс істеді. 1949 жылдан бастап — ядролық химия институтының (Г. Вернер институты) директоры болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uu.se/en/about-uu/history/nobel-prizes/the-svedberg |title=Theodor (The) Svedberg – Nobel Laureate and pioneer in the world of molecules |publisher=Uppsala University |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

Ол халықаралық әйелдер демократиялық қозғалысының белсендісі және «Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1953), Андреа Андреенге (1888—1972) үйленген.

Корольдік технология институтының құрметті докторы (1944).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/biographical/ |title=The Svedberg – Biographical |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі жұмыстар ==
Оның негізгі еңбектері [[Коллоидтық химия|коллоидтық химияға]], [[Молекула|молекулалардың]] өлшемі мен пішінін анықтауға [[Электрофорез|және электрофорезге]] арналған. [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мен М. Смолуховский әзірлеген [[броундық қозғалыс]] теориясын эксперименталды түрде растады (1906). Ол ерітіндіден коллоидтық бөлшектерді бөліп алу үшін ультрацентрифугалау әдісін жасап шығарды және алғашқы ультрацентрифугаларды жасады. [[Ақуыз|Ақуыздардың]] физикалық химиясының дамуына үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/facts/ |title=The Svedberg – Facts |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Түзілімденулік (түзілімөлшемдік) талдама|Тұндыру талдауында]] қолданылатын тұндыру жылдамдығының орталықтан тепкіш үдеуіне қатынасының өлшем бірлігі — [[сведберг]] оның есімімен аталған. 1 сведберг = 10&lt;sup&gt;−13&lt;/sup&gt; сек. Ол латынның бас S әрпімен белгіленеді (мысалы: 7S ақуызы).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Theodor-Svedberg |title=Theodor H.E. Svedberg |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Нобель сыйлығы ==
1926 жылы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]], «дисперстік жүйелерді зерттеудегі жұмысы үшін».

== Жадынама ==
2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Теодор Сведбергтің есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] 
* [http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/roybiogmem/18/594 Сведберг, 1884–1971] / Корольдік қоғам мүшелерінің өмірбаяндық естеліктері, 1972 ж., 18 том, 595–627 беттер, баспа табақша, авторы: Стиг Клаэссон және Кай О. Педерсен {{In lang|en}} 
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]</text>
      <sha1>rrexy8ij6tmbknrpjkjetwamf3l800y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628894</id>
      <parentid>3628892</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Негізгі жұмыстар */</comment>
      <origin>3628894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7617" sha1="k38oxmje7l6ay8ovg8j2x69pgxzroja" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Теодор Сведберг 
 |Шынайы есімі        = швед. Theodor Svedberg
 |Суреті              = The-svedberg-1.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.8.1884 
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Вальбо|Евлеборгте}}, [[Швеция]]
 |Қайтыс болған күні  = 26.2.1971
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Эребру|Эреброда}}, [[Швеция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Швеция}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[суретші]], [[физик]], [[биохимия]]
 |Жұмыс орны          = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Оскар Видман]] және [[Карл Бенедикс]]
 |Атақты шәкірттері   = [[Арне Тиселиус]]
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1926 жыл ғылымда|1926]])&lt;br&gt;
[[Франклин медалі]] (1949)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Теодор Сведберг''' ({{Lang-sv|Theodor Svedberg}}; [[30 тамыз]] [[1884 жыл|1884]], [[Вальбо]] — [[26 ақпан]] [[1971 жыл|1971]], [[Эребру|Эребро]]) — швед физик-химигі және [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1926).

[[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі (1913), Лондон Корольдік Қоғамының шетелдік мүшесі (1944), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының]] (1945), КСРО Ғылым Академиясының (1966) мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1907 жылы Уппсала университетін бітіріп, сол жерде жұмыс істеді. 1949 жылдан бастап — ядролық химия институтының (Г. Вернер институты) директоры болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uu.se/en/about-uu/history/nobel-prizes/the-svedberg |title=Theodor (The) Svedberg – Nobel Laureate and pioneer in the world of molecules |publisher=Uppsala University |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

Ол халықаралық әйелдер демократиялық қозғалысының белсендісі және «Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1953), Андреа Андреенге (1888—1972) үйленген.

Корольдік технология институтының құрметті докторы (1944).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/biographical/ |title=The Svedberg – Biographical |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі жұмыстар ==
Оның негізгі еңбектері [[Коллоидтық химия|коллоидтық химияға]], [[Молекула|молекулалардың]] өлшемі мен пішінін анықтауға [[Электрофорез|және электрофорезге]] арналған. [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мен М. Смолуховский әзірлеген [[броундық қозғалыс]] теориясын эксперименталды түрде растады (1906). Ол ерітіндіден коллоидтық бөлшектерді бөліп алу үшін ультрацентрифугалау әдісін жасап шығарды және алғашқы ультрацентрифугаларды жасады. [[Ақуыз|Ақуыздардың]] физикалық химиясының дамуына үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/facts/ |title=The Svedberg – Facts |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/theodor-svedberg |title=Theodor Svedberg |publisher=Science and Its Times |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Түзілімденулік (түзілімөлшемдік) талдама|Тұндыру талдауында]] қолданылатын тұндыру жылдамдығының орталықтан тепкіш үдеуіне қатынасының өлшем бірлігі — [[сведберг]] оның есімімен аталған. 1 сведберг = 10&lt;sup&gt;−13&lt;/sup&gt; сек. Ол латынның бас S әрпімен белгіленеді (мысалы: 7S ақуызы).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Theodor-Svedberg |title=Theodor H.E. Svedberg |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Нобель сыйлығы ==
1926 жылы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]], «дисперстік жүйелерді зерттеудегі жұмысы үшін».

== Жадынама ==
2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Теодор Сведбергтің есімін берді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] 
* [http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/roybiogmem/18/594 Сведберг, 1884–1971] / Корольдік қоғам мүшелерінің өмірбаяндық естеліктері, 1972 ж., 18 том, 595–627 беттер, баспа табақша, авторы: Стиг Клаэссон және Кай О. Педерсен {{In lang|en}} 
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]</text>
      <sha1>k38oxmje7l6ay8ovg8j2x69pgxzroja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628895</id>
      <parentid>3628894</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жадынама */</comment>
      <origin>3628895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7839" sha1="0co874ud19yabf8ko1pyybv8bulwwzw" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Теодор Сведберг 
 |Шынайы есімі        = швед. Theodor Svedberg
 |Суреті              = The-svedberg-1.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.8.1884 
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Вальбо|Евлеборгте}}, [[Швеция]]
 |Қайтыс болған күні  = 26.2.1971
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Эребру|Эреброда}}, [[Швеция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Швеция}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[суретші]], [[физик]], [[биохимия]]
 |Жұмыс орны          = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Оскар Видман]] және [[Карл Бенедикс]]
 |Атақты шәкірттері   = [[Арне Тиселиус]]
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1926 жыл ғылымда|1926]])&lt;br&gt;
[[Франклин медалі]] (1949)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Теодор Сведберг''' ({{Lang-sv|Theodor Svedberg}}; [[30 тамыз]] [[1884 жыл|1884]], [[Вальбо]] — [[26 ақпан]] [[1971 жыл|1971]], [[Эребру|Эребро]]) — швед физик-химигі және [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1926).

[[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі (1913), Лондон Корольдік Қоғамының шетелдік мүшесі (1944), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының]] (1945), КСРО Ғылым Академиясының (1966) мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1907 жылы Уппсала университетін бітіріп, сол жерде жұмыс істеді. 1949 жылдан бастап — ядролық химия институтының (Г. Вернер институты) директоры болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uu.se/en/about-uu/history/nobel-prizes/the-svedberg |title=Theodor (The) Svedberg – Nobel Laureate and pioneer in the world of molecules |publisher=Uppsala University |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

Ол халықаралық әйелдер демократиялық қозғалысының белсендісі және «Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1953), Андреа Андреенге (1888—1972) үйленген.

Корольдік технология институтының құрметті докторы (1944).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/biographical/ |title=The Svedberg – Biographical |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі жұмыстар ==
Оның негізгі еңбектері [[Коллоидтық химия|коллоидтық химияға]], [[Молекула|молекулалардың]] өлшемі мен пішінін анықтауға [[Электрофорез|және электрофорезге]] арналған. [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мен М. Смолуховский әзірлеген [[броундық қозғалыс]] теориясын эксперименталды түрде растады (1906). Ол ерітіндіден коллоидтық бөлшектерді бөліп алу үшін ультрацентрифугалау әдісін жасап шығарды және алғашқы ультрацентрифугаларды жасады. [[Ақуыз|Ақуыздардың]] физикалық химиясының дамуына үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/facts/ |title=The Svedberg – Facts |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/theodor-svedberg |title=Theodor Svedberg |publisher=Science and Its Times |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Түзілімденулік (түзілімөлшемдік) талдама|Тұндыру талдауында]] қолданылатын тұндыру жылдамдығының орталықтан тепкіш үдеуіне қатынасының өлшем бірлігі — [[сведберг]] оның есімімен аталған. 1 сведберг = 10&lt;sup&gt;−13&lt;/sup&gt; сек. Ол латынның бас S әрпімен белгіленеді (мысалы: 7S ақуызы).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Theodor-Svedberg |title=Theodor H.E. Svedberg |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Нобель сыйлығы ==
1926 жылы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]], «дисперстік жүйелерді зерттеудегі жұмысы үшін».

== Жадынама ==
2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Теодор Сведбергтің есімін берді.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196(11)63497-6/fulltext |title=Theodor Svedberg and the Ultracentrifuge |journal=Mayo Clinic Proceedings |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] 
* [http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/roybiogmem/18/594 Сведберг, 1884–1971] / Корольдік қоғам мүшелерінің өмірбаяндық естеліктері, 1972 ж., 18 том, 595–627 беттер, баспа табақша, авторы: Стиг Клаэссон және Кай О. Педерсен {{In lang|en}} 
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]</text>
      <sha1>0co874ud19yabf8ko1pyybv8bulwwzw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628945</id>
      <parentid>3628895</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері|Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7741" sha1="45va41f9w7hadp3q3wfsl2hatn7c49w" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Теодор Сведберг 
 |Шынайы есімі        = швед. Theodor Svedberg
 |Суреті              = The-svedberg-1.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.8.1884 
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Вальбо|Евлеборгте}}, [[Швеция]]
 |Қайтыс болған күні  = 26.2.1971
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Эребру|Эреброда}}, [[Швеция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Швеция}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[суретші]], [[физик]], [[биохимия]]
 |Жұмыс орны          = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Оскар Видман]] және [[Карл Бенедикс]]
 |Атақты шәкірттері   = [[Арне Тиселиус]]
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1926 жыл ғылымда|1926]])&lt;br&gt;
[[Франклин медалі]] (1949)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Теодор Сведберг''' ({{Lang-sv|Theodor Svedberg}}; [[30 тамыз]] [[1884 жыл|1884]], [[Вальбо]] — [[26 ақпан]] [[1971 жыл|1971]], [[Эребру|Эребро]]) — швед физик-химигі және [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1926).

[[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі (1913), Лондон Корольдік Қоғамының шетелдік мүшесі (1944), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының]] (1945), КСРО Ғылым Академиясының (1966) мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1907 жылы Уппсала университетін бітіріп, сол жерде жұмыс істеді. 1949 жылдан бастап — ядролық химия институтының (Г. Вернер институты) директоры болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uu.se/en/about-uu/history/nobel-prizes/the-svedberg |title=Theodor (The) Svedberg – Nobel Laureate and pioneer in the world of molecules |publisher=Uppsala University |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

Ол халықаралық әйелдер демократиялық қозғалысының белсендісі және «Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1953), Андреа Андреенге (1888—1972) үйленген.

Корольдік технология институтының құрметті докторы (1944).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/biographical/ |title=The Svedberg – Biographical |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі жұмыстар ==
Оның негізгі еңбектері [[Коллоидтық химия|коллоидтық химияға]], [[Молекула|молекулалардың]] өлшемі мен пішінін анықтауға [[Электрофорез|және электрофорезге]] арналған. [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мен М. Смолуховский әзірлеген [[броундық қозғалыс]] теориясын эксперименталды түрде растады (1906). Ол ерітіндіден коллоидтық бөлшектерді бөліп алу үшін ультрацентрифугалау әдісін жасап шығарды және алғашқы ультрацентрифугаларды жасады. [[Ақуыз|Ақуыздардың]] физикалық химиясының дамуына үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/facts/ |title=The Svedberg – Facts |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/theodor-svedberg |title=Theodor Svedberg |publisher=Science and Its Times |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Түзілімденулік (түзілімөлшемдік) талдама|Тұндыру талдауында]] қолданылатын тұндыру жылдамдығының орталықтан тепкіш үдеуіне қатынасының өлшем бірлігі — [[сведберг]] оның есімімен аталған. 1 сведберг = 10&lt;sup&gt;−13&lt;/sup&gt; сек. Ол латынның бас S әрпімен белгіленеді (мысалы: 7S ақуызы).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Theodor-Svedberg |title=Theodor H.E. Svedberg |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Нобель сыйлығы ==
1926 жылы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]], «дисперстік жүйелерді зерттеудегі жұмысы үшін».

== Жадынама ==
2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Теодор Сведбергтің есімін берді.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196(11)63497-6/fulltext |title=Theodor Svedberg and the Ultracentrifuge |journal=Mayo Clinic Proceedings |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] 
* [http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/roybiogmem/18/594 Сведберг, 1884–1971] / Корольдік қоғам мүшелерінің өмірбаяндық естеліктері, 1972 ж., 18 том, 595–627 беттер, баспа табақша, авторы: Стиг Клаэссон және Кай О. Педерсен {{In lang|en}} 
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]]</text>
      <sha1>45va41f9w7hadp3q3wfsl2hatn7c49w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628946</id>
      <parentid>3628945</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */</comment>
      <origin>3628946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7648" sha1="lunyjkdbbo9nd9k02a8bpxxd6vio33j" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Теодор Сведберг 
 |Шынайы есімі        = швед. Theodor Svedberg
 |Суреті              = The-svedberg-1.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 30.8.1884 
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Вальбо|Евлеборгте}}, [[Швеция]]
 |Қайтыс болған күні  = 26.2.1971
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Эребру|Эреброда}}, [[Швеция]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Швеция}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[суретші]], [[физик]], [[биохимия]]
 |Жұмыс орны          = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Уппсала университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = [[Оскар Видман]] және [[Карл Бенедикс]]
 |Атақты шәкірттері   = [[Арне Тиселиус]]
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1926 жыл ғылымда|1926]])&lt;br&gt;
[[Франклин медалі]] (1949)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Теодор Сведберг''' ({{Lang-sv|Theodor Svedberg}}; [[30 тамыз]] [[1884 жыл|1884]], [[Вальбо]] — [[26 ақпан]] [[1971 жыл|1971]], [[Эребру|Эребро]]) — швед физик-химигі және [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1926).

[[Швед корольдық ғылым академиясы|Швеция Корольдік Ғылым Академиясының]] мүшесі (1913), Лондон Корольдік Қоғамының шетелдік мүшесі (1944), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының]] (1945), КСРО Ғылым Академиясының (1966) мүшесі.

== Өмірбаяны ==
1907 жылы Уппсала университетін бітіріп, сол жерде жұмыс істеді. 1949 жылдан бастап — ядролық химия институтының (Г. Вернер институты) директоры болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uu.se/en/about-uu/history/nobel-prizes/the-svedberg |title=Theodor (The) Svedberg – Nobel Laureate and pioneer in the world of molecules |publisher=Uppsala University |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

Ол халықаралық әйелдер демократиялық қозғалысының белсендісі және «Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1953), Андреа Андреенге (1888—1972) үйленген.

Корольдік технология институтының құрметті докторы (1944).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/biographical/ |title=The Svedberg – Biographical |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Негізгі жұмыстар ==
Оның негізгі еңбектері [[Коллоидтық химия|коллоидтық химияға]], [[Молекула|молекулалардың]] өлшемі мен пішінін анықтауға [[Электрофорез|және электрофорезге]] арналған. [[Альберт Эйнштейн|А.]] [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мен М. Смолуховский әзірлеген [[броундық қозғалыс]] теориясын эксперименталды түрде растады (1906). Ол ерітіндіден коллоидтық бөлшектерді бөліп алу үшін ультрацентрифугалау әдісін жасап шығарды және алғашқы ультрацентрифугаларды жасады. [[Ақуыз|Ақуыздардың]] физикалық химиясының дамуына үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1926/svedberg/facts/ |title=The Svedberg – Facts |publisher=Nobel Prize Outreach AB |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/theodor-svedberg |title=Theodor Svedberg |publisher=Science and Its Times |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Түзілімденулік (түзілімөлшемдік) талдама|Тұндыру талдауында]] қолданылатын тұндыру жылдамдығының орталықтан тепкіш үдеуіне қатынасының өлшем бірлігі — [[сведберг]] оның есімімен аталған. 1 сведберг = 10&lt;sup&gt;−13&lt;/sup&gt; сек. Ол латынның бас S әрпімен белгіленеді (мысалы: 7S ақуызы).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Theodor-Svedberg |title=Theodor H.E. Svedberg |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Нобель сыйлығы ==
1926 жылы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]], «дисперстік жүйелерді зерттеудегі жұмысы үшін».

== Жадынама ==
2009 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың көрінетін жағындағы кратерге Теодор Сведбергтің есімін берді.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196(11)63497-6/fulltext |title=Theodor Svedberg and the Ultracentrifuge |journal=Mayo Clinic Proceedings |accessdate=2026-07-11 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] 
* [http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/roybiogmem/18/594 Сведберг, 1884–1971] / Корольдік қоғам мүшелерінің өмірбаяндық естеліктері, 1972 ж., 18 том, 595–627 беттер, баспа табақша, авторы: Стиг Клаэссон және Кай О. Педерсен {{In lang|en}} 
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>lunyjkdbbo9nd9k02a8bpxxd6vio33j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтыншы дәрежелі теңдеу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783239</id>
    <revision>
      <id>3628900</id>
      <parentid>3627774</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13276" sha1="m2socp0snfrskp8qkgjjqdq88svozu5" xml:space="preserve">[[Сурет:Sextic Graph.svg|thumb|right|233px|Бес критикалық нүктесі бар 6-дәрежелі көпмүшенің графигі.]]

'''Алтыншы дәрежелі теңдеу''' немесе '''алтыншы дәрежелі алгебралық теңдеу''' — ең жоғары дәрежесі 6-ға тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Мұндай теңдеудің сол жағы алтыншы дәрежелі [[көпмүшелік|көпмүше]] болып, оң жағы нөлге теңестіріледі. Жалпы түрі:

:&lt;math&gt;ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g=0,\qquad a\ne 0.&lt;/math&gt;

Мұндағы &lt;math&gt;a,b,c,d,e,f,g&lt;/math&gt; — теңдеудің коэффициенттері. Олар [[бүтін сандар]], [[рационал сандар]], [[нақты сандар]], [[кешен сандар]] немесе жалпы алғанда қандай да бір [[өріс (алгебра)|өрістің]] элементтері болуы мүмкін.

Алтыншы дәрежелі теңдеу ағылшын тіліндегі әдебиетте көбіне ''sextic equation'' деп аталады. Кейде сирек түрде ''hexic equation'' атауы да қолданылады.

== Жалпы сипаттамасы ==

Алтыншы дәрежелі көпмүшелік функция мына түрде жазылады:

:&lt;math&gt;f(x)=ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g.&lt;/math&gt;

Бұл функцияның туындысы бесінші дәрежелі көпмүше болады:

:&lt;math&gt;f'(x)=6ax^5+5bx^4+4cx^3+3dx^2+2ex+f.&lt;/math&gt;

Сондықтан алтыншы дәрежелі функцияның графигінде ең көбі бес [[экстремум]] нүктесі болуы мүмкін. Егер коэффициенттері нақты болса, графиктің екі шеттегі мінез-құлқы жетекші коэффициенттің таңбасына тәуелді:

* егер &lt;math&gt;a&gt;0&lt;/math&gt; болса, &lt;math&gt;x\to+\infty&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;x\to-\infty&lt;/math&gt; кезінде функция &lt;math&gt;+\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады;
* егер &lt;math&gt;a&lt;0&lt;/math&gt; болса, екі бағытта да функция &lt;math&gt;-\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады.

[[Алгебраның негізгі теоремасы]] бойынша комплекс сандар өрісінде алтыншы дәрежелі көпмүшенің, еселіктерімен қоса есептегенде, дәл алты түбірі болады. Нақты түбірлердің саны теңдеудің коэффициенттеріне тәуелді. Егер тек жай түбірлер және графиктің абсцисса осін қиып өтуі қарастырылса, нақты түбірлер саны 0, 2, 4 немесе 6 болуы мүмкін. Еселі түбірлер болған жағдайда әртүрлі нақты түбірлер саны бұдан өзгеше болуы ықтимал.

== Радикалдар арқылы шешілуі ==

Екінші, үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулер үшін радикалдар арқылы берілетін жалпы формулалар бар. Алайда бесінші және одан жоғары дәрежелі теңдеулер үшін мұндай жалпы формула жоқ. Бұл нәтиже [[Абель — Руффини теоремасы]]мен байланысты.

Сондықтан алтыншы дәрежелі теңдеу жалпы жағдайда радикалдар арқылы шешілмейді. Бірақ оның кейбір дербес түрлері қарапайым алмастырулар, көбейткіштерге жіктеу немесе төменгі дәрежелі теңдеулерге келтіру арқылы шешіледі.

[[Галуа теориясы]] белгілі бір нақты алтыншы дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілу-шешілмеуін анықтауға мүмкіндік береді. Жалпы түрде, теңдеудің шешілуі оның [[Галуа тобы]]ның құрылымына тәуелді. Атап айтқанда, кейбір шешілетін алтыншы дәрежелі теңдеулерде Галуа тобы түбірлер жиынын үш жұпқа немесе екі үштікке бөлуді сақтайтын арнайы ішкі топтарға жатады.&lt;ref name=&quot;Hagedorn&quot;&gt;{{cite journal |last=Hagedorn |first=T. R. |title=General formulas for solving solvable sextic equations |journal=Journal of Algebra |volume=233 |issue=2 |year=2000 |pages=704–757 |doi=10.1006/jabr.2000.8428 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S002186930098428X}}&lt;/ref&gt;

== Шешу алгоритмдері тарихынан ==

Алтыншы дәрежелі теңдеулердің жалпы теориясын құруға алғашқы елеулі талпыныстардың бірі XIX ғасырдың соңында жасалды. 1886 жылы америкалық математик [[Фрэнк Нельсон Коул]] алтыншы дәрежелі жалпы теңдеу теориясына арналған еңбегін жариялады.&lt;ref name=&quot;Cole&quot;&gt;{{cite journal |last=Cole |first=F. N. |title=A Contribution to the Theory of the General Equation of the Sixth Degree |journal=American Journal of Mathematics |volume=8 |year=1886 |pages=265–286 |url=https://www.jstor.org/stable/i340591}}&lt;/ref&gt;

Бесінші дәрежелі теңдеулерді зерттеу кезінде [[Феликс Клейн]] және басқа математиктер [[топтар теориясы]] мен [[сызықтық бөлшек түрлендіру]]лерді қолданды. Ал алтыншы дәрежелі теңдеу жағдайында тиісті симметриялар анағұрлым күрделі болады: олар &lt;math&gt;A_6&lt;/math&gt; [[айнымалы топ|айнымалы тобымен]] және 360 операциямен байланысты.

Алтыншы дәрежелі жалпы теңдеуді бір айнымалының сызықтық түрлендірулері арқылы толық сипаттау жеткіліксіз болып шығады. Сондықтан мұндай теңдеулерді зерттеу көпөлшемді түрлендірулерге, Галуа топтарына және арнайы функцияларға алып келеді. Осы себептен жалпы алтыншы дәрежелі теңдеуді іс жүзінде қарапайым формуламен шешу мүмкін емес деп саналады.&lt;ref name=&quot;King&quot;&gt;{{cite book |last=King |first=R. Bruce |title=Beyond the Quartic Equation |publisher=Birkhäuser Boston |year=2008 |isbn=978-0-8176-4836-7}}&lt;/ref&gt;

== Дербес түрлері ==

=== Бикубтық теңдеу ===

'''Бикубтық теңдеу''' — мына түрдегі алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^3+b=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;t^2+at+b=0.&lt;/math&gt;

Осы квадрат теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәні үшін &lt;math&gt;x^3=t&lt;/math&gt; теңдеуі шешіледі. Сондықтан бикубтық теңдеу алтыншы дәрежелі болғанымен, оны шешу квадрат және кубтық теңдеулерді шешуге келтіріледі.

=== Үшквадратты теңдеу ===

'''Үшквадратты теңдеу''' — тек жұп дәрежелерден тұратын алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^4+bx^2+c=0.&lt;/math&gt;

Мұнда &lt;math&gt;t=x^2&lt;/math&gt; алмастыруын енгізсек, теңдеу кубтық теңдеуге айналады:

:&lt;math&gt;t^3+at^2+bt+c=0.&lt;/math&gt;

Кубтық теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; үшін &lt;math&gt;x^2=t&lt;/math&gt; теңдеуі қарастырылады. Нақты түбірлердің болуы &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәндерінің таңбасына тәуелді.

=== Үшмүшелі алтыншы дәрежелі теңдеулер ===

Кейбір алтыншы дәрежелі теңдеулер тек үш мүшеден тұрады. Мысалы:

:&lt;math&gt;ax^6+dx^3+g=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу де &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;at^2+dt+g=0.&lt;/math&gt;

Осындай теңдеулер радикалдар арқылы шешілетін қарапайым алтыншы дәрежелі теңдеулер қатарына жатады.

== Мысалдар ==

Алтыншы дәрежелі теңдеудің қарапайым мысалы:

:&lt;math&gt;x^6-1=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу былай жіктеледі:

:&lt;math&gt;x^6-1=(x^3-1)(x^3+1)=0.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=1,\qquad x=-1.&lt;/math&gt;

Ал комплекс сандар өрісінде теңдеудің алты түбірі бар, олар бірлік шеңбер бойындағы алтыншы дәрежелі бірлік түбірлері болып табылады.

Тағы бір мысал:

:&lt;math&gt;x^6-5x^3+6=0.&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; десек:

:&lt;math&gt;t^2-5t+6=0.&lt;/math&gt;

Осыдан:

:&lt;math&gt;(t-2)(t-3)=0,&lt;/math&gt;

яғни &lt;math&gt;t=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;t=3&lt;/math&gt;. Демек:

:&lt;math&gt;x^3=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;x^3=3.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=\sqrt[3]{2},\qquad x=\sqrt[3]{3}.&lt;/math&gt;

== Геометриялық және қолданбалы мысалдар ==

Алтыншы дәрежелі теңдеулер тек бір айнымалы көпмүшелер ретінде ғана емес, екі айнымалы алгебралық қисықтар ретінде де кездеседі. Мысалы, [[Уатт қисығы]] — бу машинасының ерте механикалық зерттеулерінде пайда болған екі айнымалы алтыншы дәрежелі қисықтардың бірі.

Кейбір жағдайларда кубтық теңдеуді шешу әдістері айнымалыларды түрлендіру арқылы тек 6, 3 және 0 дәрежелі мүшелері бар алтыншы дәрежелі теңдеуге алып келеді. Мұндай теңдеу &lt;math&gt;x^3&lt;/math&gt; бойынша квадрат теңдеу ретінде қарастырылуы мүмкін.

== Этимологиясы ==

Ағылшын тіліндегі ''sextic'' атауы латын тіліндегі ''sex'' немесе ''sextus'' — «алты», «алтыншы» деген түбірмен байланысты. ''Hexic'' атауы грек тіліндегі ''hex'' — «алты» түбірінен жасалған, бірақ бұл термин сирек қолданылады.

Қазақ тілінде мұндай теңдеу үшін ең табиғи атау — '''алтыншы дәрежелі теңдеу'''.

== Тағы қараңыз ==
* [[Көпмүше]]
* [[Алгебралық теңдеу]]
* [[Квадрат теңдеу]]
* [[Кубтық теңдеу]]
* [[Төртінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Бесінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Жетінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Абель — Руффини теоремасы]]
* [[Галуа теориясы]]
* [[Алгебраның негізгі теоремасы]]
* [[Кэли секстикасы]]
* [[Уатт қисығы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://mathworld.wolfram.com/SexticEquation.html Sextic Equation] — Wolfram MathWorld.&lt;ref name=&quot;MathWorld&quot;&gt;{{cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Sextic Equation |website=MathWorld—A Wolfram Web Resource |url=https://mathworld.wolfram.com/SexticEquation.html |access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Sextic_equation Sextic equation] — ағылшын тіліндегі Уикипедия мақаласы.
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Уравнение_шестой_степени Уравнение шестой степени] — орыс тіліндегі Уикипедия мақаласы.
* [https://doi.org/10.1006/jabr.2000.8428 T. R. Hagedorn, ''General formulas for solving solvable sextic equations''] — Journal of Algebra, 2000.

{{math-stub}}
{{Алгебралық теңдеулер}}

[[Санат:Көпмүшеліктер]]
[[Санат:Теңдеулер]]
[[Санат:Галуа теориясы]]</text>
      <sha1>m2socp0snfrskp8qkgjjqdq88svozu5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628901</id>
      <parentid>3628900</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13276" sha1="l5i769x2f2zv3ybm0v491ccmdiwh49s" xml:space="preserve">[[Сурет:Sextic Graph.svg|thumb|right|233px|Бес критикалық нүктесі бар 6-дәрежелі көпмүшенің графигі.]]

'''Алтыншы дәрежелі теңдеу''' немесе '''алтыншы дәрежелі алгебралық теңдеу''' — ең жоғары дәрежесі 6-ға тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Мұндай теңдеудің сол жағы алтыншы дәрежелі [[көпмүшелік|көпмүше]] болып, оң жағы нөлге теңестіріледі. Жалпы түрі:

:&lt;math&gt;ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g=0,\qquad a\ne 0.&lt;/math&gt;

Мұндағы &lt;math&gt;a,b,c,d,e,f,g&lt;/math&gt; — теңдеудің коэффициенттері. Олар [[бүтін сандар]], [[рационал сандар]], [[нақты сандар]], [[кешен сан]]дар немесе жалпы алғанда қандай да бір [[өріс (алгебра)|өрістің]] элементтері болуы мүмкін.

Алтыншы дәрежелі теңдеу ағылшын тіліндегі әдебиетте көбіне ''sextic equation'' деп аталады. Кейде сирек түрде ''hexic equation'' атауы да қолданылады.

== Жалпы сипаттамасы ==

Алтыншы дәрежелі көпмүшелік функция мына түрде жазылады:

:&lt;math&gt;f(x)=ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g.&lt;/math&gt;

Бұл функцияның туындысы бесінші дәрежелі көпмүше болады:

:&lt;math&gt;f'(x)=6ax^5+5bx^4+4cx^3+3dx^2+2ex+f.&lt;/math&gt;

Сондықтан алтыншы дәрежелі функцияның графигінде ең көбі бес [[экстремум]] нүктесі болуы мүмкін. Егер коэффициенттері нақты болса, графиктің екі шеттегі мінез-құлқы жетекші коэффициенттің таңбасына тәуелді:

* егер &lt;math&gt;a&gt;0&lt;/math&gt; болса, &lt;math&gt;x\to+\infty&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;x\to-\infty&lt;/math&gt; кезінде функция &lt;math&gt;+\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады;
* егер &lt;math&gt;a&lt;0&lt;/math&gt; болса, екі бағытта да функция &lt;math&gt;-\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады.

[[Алгебраның негізгі теоремасы]] бойынша комплекс сандар өрісінде алтыншы дәрежелі көпмүшенің, еселіктерімен қоса есептегенде, дәл алты түбірі болады. Нақты түбірлердің саны теңдеудің коэффициенттеріне тәуелді. Егер тек жай түбірлер және графиктің абсцисса осін қиып өтуі қарастырылса, нақты түбірлер саны 0, 2, 4 немесе 6 болуы мүмкін. Еселі түбірлер болған жағдайда әртүрлі нақты түбірлер саны бұдан өзгеше болуы ықтимал.

== Радикалдар арқылы шешілуі ==

Екінші, үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулер үшін радикалдар арқылы берілетін жалпы формулалар бар. Алайда бесінші және одан жоғары дәрежелі теңдеулер үшін мұндай жалпы формула жоқ. Бұл нәтиже [[Абель — Руффини теоремасы]]мен байланысты.

Сондықтан алтыншы дәрежелі теңдеу жалпы жағдайда радикалдар арқылы шешілмейді. Бірақ оның кейбір дербес түрлері қарапайым алмастырулар, көбейткіштерге жіктеу немесе төменгі дәрежелі теңдеулерге келтіру арқылы шешіледі.

[[Галуа теориясы]] белгілі бір нақты алтыншы дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілу-шешілмеуін анықтауға мүмкіндік береді. Жалпы түрде, теңдеудің шешілуі оның [[Галуа тобы]]ның құрылымына тәуелді. Атап айтқанда, кейбір шешілетін алтыншы дәрежелі теңдеулерде Галуа тобы түбірлер жиынын үш жұпқа немесе екі үштікке бөлуді сақтайтын арнайы ішкі топтарға жатады.&lt;ref name=&quot;Hagedorn&quot;&gt;{{cite journal |last=Hagedorn |first=T. R. |title=General formulas for solving solvable sextic equations |journal=Journal of Algebra |volume=233 |issue=2 |year=2000 |pages=704–757 |doi=10.1006/jabr.2000.8428 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S002186930098428X}}&lt;/ref&gt;

== Шешу алгоритмдері тарихынан ==

Алтыншы дәрежелі теңдеулердің жалпы теориясын құруға алғашқы елеулі талпыныстардың бірі XIX ғасырдың соңында жасалды. 1886 жылы америкалық математик [[Фрэнк Нельсон Коул]] алтыншы дәрежелі жалпы теңдеу теориясына арналған еңбегін жариялады.&lt;ref name=&quot;Cole&quot;&gt;{{cite journal |last=Cole |first=F. N. |title=A Contribution to the Theory of the General Equation of the Sixth Degree |journal=American Journal of Mathematics |volume=8 |year=1886 |pages=265–286 |url=https://www.jstor.org/stable/i340591}}&lt;/ref&gt;

Бесінші дәрежелі теңдеулерді зерттеу кезінде [[Феликс Клейн]] және басқа математиктер [[топтар теориясы]] мен [[сызықтық бөлшек түрлендіру]]лерді қолданды. Ал алтыншы дәрежелі теңдеу жағдайында тиісті симметриялар анағұрлым күрделі болады: олар &lt;math&gt;A_6&lt;/math&gt; [[айнымалы топ|айнымалы тобымен]] және 360 операциямен байланысты.

Алтыншы дәрежелі жалпы теңдеуді бір айнымалының сызықтық түрлендірулері арқылы толық сипаттау жеткіліксіз болып шығады. Сондықтан мұндай теңдеулерді зерттеу көпөлшемді түрлендірулерге, Галуа топтарына және арнайы функцияларға алып келеді. Осы себептен жалпы алтыншы дәрежелі теңдеуді іс жүзінде қарапайым формуламен шешу мүмкін емес деп саналады.&lt;ref name=&quot;King&quot;&gt;{{cite book |last=King |first=R. Bruce |title=Beyond the Quartic Equation |publisher=Birkhäuser Boston |year=2008 |isbn=978-0-8176-4836-7}}&lt;/ref&gt;

== Дербес түрлері ==

=== Бикубтық теңдеу ===

'''Бикубтық теңдеу''' — мына түрдегі алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^3+b=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;t^2+at+b=0.&lt;/math&gt;

Осы квадрат теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәні үшін &lt;math&gt;x^3=t&lt;/math&gt; теңдеуі шешіледі. Сондықтан бикубтық теңдеу алтыншы дәрежелі болғанымен, оны шешу квадрат және кубтық теңдеулерді шешуге келтіріледі.

=== Үшквадратты теңдеу ===

'''Үшквадратты теңдеу''' — тек жұп дәрежелерден тұратын алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^4+bx^2+c=0.&lt;/math&gt;

Мұнда &lt;math&gt;t=x^2&lt;/math&gt; алмастыруын енгізсек, теңдеу кубтық теңдеуге айналады:

:&lt;math&gt;t^3+at^2+bt+c=0.&lt;/math&gt;

Кубтық теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; үшін &lt;math&gt;x^2=t&lt;/math&gt; теңдеуі қарастырылады. Нақты түбірлердің болуы &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәндерінің таңбасына тәуелді.

=== Үшмүшелі алтыншы дәрежелі теңдеулер ===

Кейбір алтыншы дәрежелі теңдеулер тек үш мүшеден тұрады. Мысалы:

:&lt;math&gt;ax^6+dx^3+g=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу де &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;at^2+dt+g=0.&lt;/math&gt;

Осындай теңдеулер радикалдар арқылы шешілетін қарапайым алтыншы дәрежелі теңдеулер қатарына жатады.

== Мысалдар ==

Алтыншы дәрежелі теңдеудің қарапайым мысалы:

:&lt;math&gt;x^6-1=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу былай жіктеледі:

:&lt;math&gt;x^6-1=(x^3-1)(x^3+1)=0.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=1,\qquad x=-1.&lt;/math&gt;

Ал комплекс сандар өрісінде теңдеудің алты түбірі бар, олар бірлік шеңбер бойындағы алтыншы дәрежелі бірлік түбірлері болып табылады.

Тағы бір мысал:

:&lt;math&gt;x^6-5x^3+6=0.&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; десек:

:&lt;math&gt;t^2-5t+6=0.&lt;/math&gt;

Осыдан:

:&lt;math&gt;(t-2)(t-3)=0,&lt;/math&gt;

яғни &lt;math&gt;t=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;t=3&lt;/math&gt;. Демек:

:&lt;math&gt;x^3=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;x^3=3.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=\sqrt[3]{2},\qquad x=\sqrt[3]{3}.&lt;/math&gt;

== Геометриялық және қолданбалы мысалдар ==

Алтыншы дәрежелі теңдеулер тек бір айнымалы көпмүшелер ретінде ғана емес, екі айнымалы алгебралық қисықтар ретінде де кездеседі. Мысалы, [[Уатт қисығы]] — бу машинасының ерте механикалық зерттеулерінде пайда болған екі айнымалы алтыншы дәрежелі қисықтардың бірі.

Кейбір жағдайларда кубтық теңдеуді шешу әдістері айнымалыларды түрлендіру арқылы тек 6, 3 және 0 дәрежелі мүшелері бар алтыншы дәрежелі теңдеуге алып келеді. Мұндай теңдеу &lt;math&gt;x^3&lt;/math&gt; бойынша квадрат теңдеу ретінде қарастырылуы мүмкін.

== Этимологиясы ==

Ағылшын тіліндегі ''sextic'' атауы латын тіліндегі ''sex'' немесе ''sextus'' — «алты», «алтыншы» деген түбірмен байланысты. ''Hexic'' атауы грек тіліндегі ''hex'' — «алты» түбірінен жасалған, бірақ бұл термин сирек қолданылады.

Қазақ тілінде мұндай теңдеу үшін ең табиғи атау — '''алтыншы дәрежелі теңдеу'''.

== Тағы қараңыз ==
* [[Көпмүше]]
* [[Алгебралық теңдеу]]
* [[Квадрат теңдеу]]
* [[Кубтық теңдеу]]
* [[Төртінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Бесінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Жетінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Абель — Руффини теоремасы]]
* [[Галуа теориясы]]
* [[Алгебраның негізгі теоремасы]]
* [[Кэли секстикасы]]
* [[Уатт қисығы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://mathworld.wolfram.com/SexticEquation.html Sextic Equation] — Wolfram MathWorld.&lt;ref name=&quot;MathWorld&quot;&gt;{{cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Sextic Equation |website=MathWorld—A Wolfram Web Resource |url=https://mathworld.wolfram.com/SexticEquation.html |access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Sextic_equation Sextic equation] — ағылшын тіліндегі Уикипедия мақаласы.
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Уравнение_шестой_степени Уравнение шестой степени] — орыс тіліндегі Уикипедия мақаласы.
* [https://doi.org/10.1006/jabr.2000.8428 T. R. Hagedorn, ''General formulas for solving solvable sextic equations''] — Journal of Algebra, 2000.

{{math-stub}}
{{Алгебралық теңдеулер}}

[[Санат:Көпмүшеліктер]]
[[Санат:Теңдеулер]]
[[Санат:Галуа теориясы]]</text>
      <sha1>l5i769x2f2zv3ybm0v491ccmdiwh49s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628903</id>
      <parentid>3628901</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3628903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13282" sha1="de1dc7nx4n9bs57t8i0ovqtvx2s5umo" xml:space="preserve">[[Сурет:Sextic Graph.svg|thumb|right|233px|Бес критикалық нүктесі бар 6-дәрежелі көпмүшенің графигі.]]

'''Алтыншы дәрежелі теңдеу''' немесе '''алтыншы дәрежелі алгебралық теңдеу''' — ең жоғары дәрежесі 6-ға тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Мұндай теңдеудің сол жағы алтыншы дәрежелі [[көпмүшелік|көпмүше]] болып, оң жағы нөлге теңестіріледі. Жалпы түрі:

:&lt;math&gt;ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g=0,\qquad a\ne 0.&lt;/math&gt;

Мұндағы &lt;math&gt;a,b,c,d,e,f,g&lt;/math&gt; — теңдеудің коэффициенттері. Олар [[бүтін сандар]], [[рационал сандар]], [[нақты сандар]], [[кешен сан]]дар немесе жалпы алғанда қандай да бір [[өріс (алгебра)|өрістің]] элементтері болуы мүмкін.

Алтыншы дәрежелі теңдеу ағылшын тіліндегі әдебиетте көбіне ''sextic equation'' деп аталады. Кейде сирек түрде ''hexic equation'' атауы да қолданылады.

== Жалпы сипаттамасы ==

Алтыншы дәрежелі көпмүшелік функция мына түрде жазылады:

:&lt;math&gt;f(x)=ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g.&lt;/math&gt;

Бұл функцияның туындысы бесінші дәрежелі көпмүше болады:

:&lt;math&gt;f'(x)=6ax^5+5bx^4+4cx^3+3dx^2+2ex+f.&lt;/math&gt;

Сондықтан алтыншы дәрежелі функцияның графигінде ең көбі бес [[экстремум]] нүктесі болуы мүмкін. Егер коэффициенттері нақты болса, графиктің екі шеттегі мінез-құлқы жетекші коэффициенттің таңбасына тәуелді:

* егер &lt;math&gt;a&gt;0&lt;/math&gt; болса, &lt;math&gt;x\to+\infty&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;x\to-\infty&lt;/math&gt; кезінде функция &lt;math&gt;+\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады;
* егер &lt;math&gt;a&lt;0&lt;/math&gt; болса, екі бағытта да функция &lt;math&gt;-\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады.

[[Алгебраның негізгі теоремасы]] бойынша комплекс сандар өрісінде алтыншы дәрежелі көпмүшенің, еселіктерімен қоса есептегенде, дәл алты түбірі болады. Нақты түбірлердің саны теңдеудің коэффициенттеріне тәуелді. Егер тек жай түбірлер және графиктің абсцисса осін қиып өтуі қарастырылса, нақты түбірлер саны 0, 2, 4 немесе 6 болуы мүмкін. Еселі түбірлер болған жағдайда әртүрлі нақты түбірлер саны бұдан өзгеше болуы ықтимал.

== Радикалдар арқылы шешілуі ==

Екінші, үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулер үшін радикалдар арқылы берілетін жалпы формулалар бар. Алайда бесінші және одан жоғары дәрежелі теңдеулер үшін мұндай жалпы формула жоқ. Бұл нәтиже [[Абель — Руффини теоремасы]]мен байланысты.

Сондықтан алтыншы дәрежелі теңдеу жалпы жағдайда радикалдар арқылы шешілмейді. Бірақ оның кейбір дербес түрлері қарапайым алмастырулар, көбейткіштерге жіктеу немесе төменгі дәрежелі теңдеулерге келтіру арқылы шешіледі.

[[Галуа теориясы]] белгілі бір нақты алтыншы дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілу-шешілмеуін анықтауға мүмкіндік береді. Жалпы түрде, теңдеудің шешілуі оның [[Галуа тобы]]ның құрылымына тәуелді. Атап айтқанда, кейбір шешілетін алтыншы дәрежелі теңдеулерде Галуа тобы түбірлер жиынын үш жұпқа немесе екі үштікке бөлуді сақтайтын арнайы ішкі топтарға жатады.&lt;ref name=&quot;Hagedorn&quot;&gt;{{cite journal |last=Hagedorn |first=T. R. |title=General formulas for solving solvable sextic equations |journal=Journal of Algebra |volume=233 |issue=2 |year=2000 |pages=704–757 |doi=10.1006/jabr.2000.8428 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S002186930098428X}}&lt;/ref&gt;

== Шешу алгоритмдері тарихынан ==

Алтыншы дәрежелі теңдеулердің жалпы теориясын құруға алғашқы елеулі талпыныстардың бірі XIX ғасырдың соңында жасалды. 1886 жылы америкалық математик [[Фрэнк Нельсон Коул]] алтыншы дәрежелі жалпы теңдеу теориясына арналған еңбегін жариялады.&lt;ref name=&quot;Cole&quot;&gt;{{cite journal |last=Cole |first=F. N. |title=A Contribution to the Theory of the General Equation of the Sixth Degree |journal=American Journal of Mathematics |volume=8 |year=1886 |pages=265–286 |url=https://www.jstor.org/stable/i340591}}&lt;/ref&gt;

Бесінші дәрежелі теңдеулерді зерттеу кезінде [[Феликс Клейн]] және басқа математиктер [[топтар теориясы]] мен [[сызықтық бөлшек түрлендіру]]лерді қолданды. Ал алтыншы дәрежелі теңдеу жағдайында тиісті симметриялар анағұрлым күрделі болады: олар &lt;math&gt;A_6&lt;/math&gt; [[айнымалы топ|айнымалы тобымен]] және 360 операциямен байланысты.

Алтыншы дәрежелі жалпы теңдеуді бір айнымалының сызықтық түрлендірулері арқылы толық сипаттау жеткіліксіз болып шығады. Сондықтан мұндай теңдеулерді зерттеу көпөлшемді түрлендірулерге, Галуа топтарына және арнайы функцияларға алып келеді. Осы себептен жалпы алтыншы дәрежелі теңдеуді іс жүзінде қарапайым формуламен шешу мүмкін емес деп саналады.&lt;ref name=&quot;King&quot;&gt;{{cite book |last=King |first=R. Bruce |title=Beyond the Quartic Equation |publisher=Birkhäuser Boston |year=2008 |isbn=978-0-8176-4836-7}}&lt;/ref&gt;

== Дербес түрлері ==

=== Бикубтық теңдеу ===

'''Бикубтық теңдеу''' — мына түрдегі алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^3+b=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;t^2+at+b=0.&lt;/math&gt;

Осы квадрат теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәні үшін &lt;math&gt;x^3=t&lt;/math&gt; теңдеуі шешіледі. Сондықтан бикубтық теңдеу алтыншы дәрежелі болғанымен, оны шешу квадрат және кубтық теңдеулерді шешуге келтіріледі.

=== Үшквадратты теңдеу ===

'''Үшквадратты теңдеу''' — тек жұп дәрежелерден тұратын алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^4+bx^2+c=0.&lt;/math&gt;

Мұнда &lt;math&gt;t=x^2&lt;/math&gt; алмастыруын енгізсек, теңдеу кубтық теңдеуге айналады:

:&lt;math&gt;t^3+at^2+bt+c=0.&lt;/math&gt;

Кубтық теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; үшін &lt;math&gt;x^2=t&lt;/math&gt; теңдеуі қарастырылады. Нақты түбірлердің болуы &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәндерінің таңбасына тәуелді.

=== Үшмүшелі алтыншы дәрежелі теңдеулер ===

Кейбір алтыншы дәрежелі теңдеулер тек үш мүшеден тұрады. Мысалы:

:&lt;math&gt;ax^6+dx^3+g=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу де &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;at^2+dt+g=0.&lt;/math&gt;

Осындай теңдеулер радикалдар арқылы шешілетін қарапайым алтыншы дәрежелі теңдеулер қатарына жатады.

== Мысалдар ==

Алтыншы дәрежелі теңдеудің қарапайым мысалы:

:&lt;math&gt;x^6-1=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу былай жіктеледі:

:&lt;math&gt;x^6-1=(x^3-1)(x^3+1)=0.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=1,\qquad x=-1.&lt;/math&gt;

Ал комплекс сандар өрісінде теңдеудің алты түбірі бар, олар бірлік шеңбер бойындағы алтыншы дәрежелі бірлік түбірлері болып табылады.

Тағы бір мысал:

:&lt;math&gt;x^6-5x^3+6=0.&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; десек:

:&lt;math&gt;t^2-5t+6=0.&lt;/math&gt;

Осыдан:

:&lt;math&gt;(t-2)(t-3)=0,&lt;/math&gt;

яғни &lt;math&gt;t=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;t=3&lt;/math&gt;. Демек:

:&lt;math&gt;x^3=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;x^3=3.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=\sqrt[3]{2},\qquad x=\sqrt[3]{3}.&lt;/math&gt;

== Геометриялық және қолданбалы мысалдар ==

Алтыншы дәрежелі теңдеулер тек бір айнымалы көпмүшелер ретінде ғана емес, екі айнымалы алгебралық қисықтар ретінде де кездеседі. Мысалы, [[Уатт қисығы]] — бу машинасының ерте механикалық зерттеулерінде пайда болған екі айнымалы алтыншы дәрежелі қисықтардың бірі.

Кейбір жағдайларда кубтық теңдеуді шешу әдістері айнымалыларды түрлендіру арқылы тек 6, 3 және 0 дәрежелі мүшелері бар алтыншы дәрежелі теңдеуге алып келеді. Мұндай теңдеу &lt;math&gt;x^3&lt;/math&gt; бойынша квадрат теңдеу ретінде қарастырылуы мүмкін.

== Этимологиясы ==

Ағылшын тіліндегі ''sextic'' атауы латын тіліндегі ''sex'' немесе ''sextus'' — «алты», «алтыншы» деген түбірмен байланысты. ''Hexic'' атауы грек тіліндегі ''hex'' — «алты» түбірінен жасалған, бірақ бұл термин сирек қолданылады.

Қазақ тілінде мұндай теңдеу үшін ең табиғи атау — '''алтыншы дәрежелі теңдеу'''.

== Тағы қараңыз ==
* [[Көпмүшелік]]
* [[Алгебралық теңдеу]]
* [[Квадрат теңдеу]]
* [[Кубтық теңдеу]]
* [[Төртінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Бесінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Жетінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Абель — Руффини теоремасы]]
* [[Галуа теориясы]]
* [[Алгебраның негізгі теоремасы]]
* [[Кэли секстикасы]]
* [[Уатт қисығы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://mathworld.wolfram.com/SexticEquation.html Sextic Equation] — Wolfram MathWorld.&lt;ref name=&quot;MathWorld&quot;&gt;{{cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Sextic Equation |website=MathWorld—A Wolfram Web Resource |url=https://mathworld.wolfram.com/SexticEquation.html |access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Sextic_equation Sextic equation] — ағылшын тіліндегі Уикипедия мақаласы.
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Уравнение_шестой_степени Уравнение шестой степени] — орыс тіліндегі Уикипедия мақаласы.
* [https://doi.org/10.1006/jabr.2000.8428 T. R. Hagedorn, ''General formulas for solving solvable sextic equations''] — Journal of Algebra, 2000.

{{math-stub}}
{{Алгебралық теңдеулер}}

[[Санат:Көпмүшеліктер]]
[[Санат:Теңдеулер]]
[[Санат:Галуа теориясы]]</text>
      <sha1>de1dc7nx4n9bs57t8i0ovqtvx2s5umo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628947</id>
      <parentid>3628903</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13281" sha1="f528hjxlbp2z8iqhxrlaasunz3e55cy" xml:space="preserve">[[Сурет:Sextic Graph.svg|thumb|right|233px|Бес критикалық нүктесі бар 6-дәрежелі көпмүшенің графигі.]]
'''Алтыншы дәрежелі теңдеу''' немесе '''алтыншы дәрежелі алгебралық теңдеу''' — ең жоғары дәрежесі 6-ға тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Мұндай теңдеудің сол жағы алтыншы дәрежелі [[көпмүшелік|көпмүше]] болып, оң жағы нөлге теңестіріледі. Жалпы түрі:

:&lt;math&gt;ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g=0,\qquad a\ne 0.&lt;/math&gt;

Мұндағы &lt;math&gt;a,b,c,d,e,f,g&lt;/math&gt; — теңдеудің коэффициенттері. Олар [[бүтін сандар]], [[рационал сандар]], [[нақты сандар]], [[кешен сан]]дар немесе жалпы алғанда қандай да бір [[өріс (алгебра)|өрістің]] элементтері болуы мүмкін.

Алтыншы дәрежелі теңдеу ағылшын тіліндегі әдебиетте көбіне ''sextic equation'' деп аталады. Кейде сирек түрде ''hexic equation'' атауы да қолданылады.

== Жалпы сипаттамасы ==

Алтыншы дәрежелі көпмүшелік функция мына түрде жазылады:

:&lt;math&gt;f(x)=ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g.&lt;/math&gt;

Бұл функцияның туындысы бесінші дәрежелі көпмүше болады:

:&lt;math&gt;f'(x)=6ax^5+5bx^4+4cx^3+3dx^2+2ex+f.&lt;/math&gt;

Сондықтан алтыншы дәрежелі функцияның графигінде ең көбі бес [[экстремум]] нүктесі болуы мүмкін. Егер коэффициенттері нақты болса, графиктің екі шеттегі мінез-құлқы жетекші коэффициенттің таңбасына тәуелді:

* егер &lt;math&gt;a&gt;0&lt;/math&gt; болса, &lt;math&gt;x\to+\infty&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;x\to-\infty&lt;/math&gt; кезінде функция &lt;math&gt;+\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады;
* егер &lt;math&gt;a&lt;0&lt;/math&gt; болса, екі бағытта да функция &lt;math&gt;-\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады.

[[Алгебраның негізгі теоремасы]] бойынша комплекс сандар өрісінде алтыншы дәрежелі көпмүшенің, еселіктерімен қоса есептегенде, дәл алты түбірі болады. Нақты түбірлердің саны теңдеудің коэффициенттеріне тәуелді. Егер тек жай түбірлер және графиктің абсцисса осін қиып өтуі қарастырылса, нақты түбірлер саны 0, 2, 4 немесе 6 болуы мүмкін. Еселі түбірлер болған жағдайда әртүрлі нақты түбірлер саны бұдан өзгеше болуы ықтимал.

== Радикалдар арқылы шешілуі ==

Екінші, үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулер үшін радикалдар арқылы берілетін жалпы формулалар бар. Алайда бесінші және одан жоғары дәрежелі теңдеулер үшін мұндай жалпы формула жоқ. Бұл нәтиже [[Абель — Руффини теоремасы]]мен байланысты.

Сондықтан алтыншы дәрежелі теңдеу жалпы жағдайда радикалдар арқылы шешілмейді. Бірақ оның кейбір дербес түрлері қарапайым алмастырулар, көбейткіштерге жіктеу немесе төменгі дәрежелі теңдеулерге келтіру арқылы шешіледі.

[[Галуа теориясы]] белгілі бір нақты алтыншы дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілу-шешілмеуін анықтауға мүмкіндік береді. Жалпы түрде, теңдеудің шешілуі оның [[Галуа тобы]]ның құрылымына тәуелді. Атап айтқанда, кейбір шешілетін алтыншы дәрежелі теңдеулерде Галуа тобы түбірлер жиынын үш жұпқа немесе екі үштікке бөлуді сақтайтын арнайы ішкі топтарға жатады.&lt;ref name=&quot;Hagedorn&quot;&gt;{{cite journal |last=Hagedorn |first=T. R. |title=General formulas for solving solvable sextic equations |journal=Journal of Algebra |volume=233 |issue=2 |year=2000 |pages=704–757 |doi=10.1006/jabr.2000.8428 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S002186930098428X}}&lt;/ref&gt;

== Шешу алгоритмдері тарихынан ==

Алтыншы дәрежелі теңдеулердің жалпы теориясын құруға алғашқы елеулі талпыныстардың бірі XIX ғасырдың соңында жасалды. 1886 жылы америкалық математик [[Фрэнк Нельсон Коул]] алтыншы дәрежелі жалпы теңдеу теориясына арналған еңбегін жариялады.&lt;ref name=&quot;Cole&quot;&gt;{{cite journal |last=Cole |first=F. N. |title=A Contribution to the Theory of the General Equation of the Sixth Degree |journal=American Journal of Mathematics |volume=8 |year=1886 |pages=265–286 |url=https://www.jstor.org/stable/i340591}}&lt;/ref&gt;

Бесінші дәрежелі теңдеулерді зерттеу кезінде [[Феликс Клейн]] және басқа математиктер [[топтар теориясы]] мен [[сызықтық бөлшек түрлендіру]]лерді қолданды. Ал алтыншы дәрежелі теңдеу жағдайында тиісті симметриялар анағұрлым күрделі болады: олар &lt;math&gt;A_6&lt;/math&gt; [[айнымалы топ|айнымалы тобымен]] және 360 операциямен байланысты.

Алтыншы дәрежелі жалпы теңдеуді бір айнымалының сызықтық түрлендірулері арқылы толық сипаттау жеткіліксіз болып шығады. Сондықтан мұндай теңдеулерді зерттеу көпөлшемді түрлендірулерге, Галуа топтарына және арнайы функцияларға алып келеді. Осы себептен жалпы алтыншы дәрежелі теңдеуді іс жүзінде қарапайым формуламен шешу мүмкін емес деп саналады.&lt;ref name=&quot;King&quot;&gt;{{cite book |last=King |first=R. Bruce |title=Beyond the Quartic Equation |publisher=Birkhäuser Boston |year=2008 |isbn=978-0-8176-4836-7}}&lt;/ref&gt;

== Дербес түрлері ==

=== Бикубтық теңдеу ===

'''Бикубтық теңдеу''' — мына түрдегі алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^3+b=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;t^2+at+b=0.&lt;/math&gt;

Осы квадрат теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәні үшін &lt;math&gt;x^3=t&lt;/math&gt; теңдеуі шешіледі. Сондықтан бикубтық теңдеу алтыншы дәрежелі болғанымен, оны шешу квадрат және кубтық теңдеулерді шешуге келтіріледі.

=== Үшквадратты теңдеу ===

'''Үшквадратты теңдеу''' — тек жұп дәрежелерден тұратын алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^4+bx^2+c=0.&lt;/math&gt;

Мұнда &lt;math&gt;t=x^2&lt;/math&gt; алмастыруын енгізсек, теңдеу кубтық теңдеуге айналады:

:&lt;math&gt;t^3+at^2+bt+c=0.&lt;/math&gt;

Кубтық теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; үшін &lt;math&gt;x^2=t&lt;/math&gt; теңдеуі қарастырылады. Нақты түбірлердің болуы &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәндерінің таңбасына тәуелді.

=== Үшмүшелі алтыншы дәрежелі теңдеулер ===

Кейбір алтыншы дәрежелі теңдеулер тек үш мүшеден тұрады. Мысалы:

:&lt;math&gt;ax^6+dx^3+g=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу де &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;at^2+dt+g=0.&lt;/math&gt;

Осындай теңдеулер радикалдар арқылы шешілетін қарапайым алтыншы дәрежелі теңдеулер қатарына жатады.

== Мысалдар ==

Алтыншы дәрежелі теңдеудің қарапайым мысалы:

:&lt;math&gt;x^6-1=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу былай жіктеледі:

:&lt;math&gt;x^6-1=(x^3-1)(x^3+1)=0.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=1,\qquad x=-1.&lt;/math&gt;

Ал комплекс сандар өрісінде теңдеудің алты түбірі бар, олар бірлік шеңбер бойындағы алтыншы дәрежелі бірлік түбірлері болып табылады.

Тағы бір мысал:

:&lt;math&gt;x^6-5x^3+6=0.&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; десек:

:&lt;math&gt;t^2-5t+6=0.&lt;/math&gt;

Осыдан:

:&lt;math&gt;(t-2)(t-3)=0,&lt;/math&gt;

яғни &lt;math&gt;t=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;t=3&lt;/math&gt;. Демек:

:&lt;math&gt;x^3=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;x^3=3.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=\sqrt[3]{2},\qquad x=\sqrt[3]{3}.&lt;/math&gt;

== Геометриялық және қолданбалы мысалдар ==

Алтыншы дәрежелі теңдеулер тек бір айнымалы көпмүшелер ретінде ғана емес, екі айнымалы алгебралық қисықтар ретінде де кездеседі. Мысалы, [[Уатт қисығы]] — бу машинасының ерте механикалық зерттеулерінде пайда болған екі айнымалы алтыншы дәрежелі қисықтардың бірі.

Кейбір жағдайларда кубтық теңдеуді шешу әдістері айнымалыларды түрлендіру арқылы тек 6, 3 және 0 дәрежелі мүшелері бар алтыншы дәрежелі теңдеуге алып келеді. Мұндай теңдеу &lt;math&gt;x^3&lt;/math&gt; бойынша квадрат теңдеу ретінде қарастырылуы мүмкін.

== Этимологиясы ==

Ағылшын тіліндегі ''sextic'' атауы латын тіліндегі ''sex'' немесе ''sextus'' — «алты», «алтыншы» деген түбірмен байланысты. ''Hexic'' атауы грек тіліндегі ''hex'' — «алты» түбірінен жасалған, бірақ бұл термин сирек қолданылады.

Қазақ тілінде мұндай теңдеу үшін ең табиғи атау — '''алтыншы дәрежелі теңдеу'''.

== Тағы қараңыз ==
* [[Көпмүшелік]]
* [[Алгебралық теңдеу]]
* [[Квадрат теңдеу]]
* [[Кубтық теңдеу]]
* [[Төртінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Бесінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Жетінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Абель — Руффини теоремасы]]
* [[Галуа теориясы]]
* [[Алгебраның негізгі теоремасы]]
* [[Кэли секстикасы]]
* [[Уатт қисығы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://mathworld.wolfram.com/SexticEquation.html Sextic Equation] — Wolfram MathWorld.&lt;ref name=&quot;MathWorld&quot;&gt;{{cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Sextic Equation |website=MathWorld—A Wolfram Web Resource |url=https://mathworld.wolfram.com/SexticEquation.html |access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Sextic_equation Sextic equation] — ағылшын тіліндегі Уикипедия мақаласы.
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Уравнение_шестой_степени Уравнение шестой степени] — орыс тіліндегі Уикипедия мақаласы.
* [https://doi.org/10.1006/jabr.2000.8428 T. R. Hagedorn, ''General formulas for solving solvable sextic equations''] — Journal of Algebra, 2000.

{{math-stub}}
{{Алгебралық теңдеулер}}

[[Санат:Көпмүшеліктер]]
[[Санат:Теңдеулер]]
[[Санат:Галуа теориясы]]</text>
      <sha1>f528hjxlbp2z8iqhxrlaasunz3e55cy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628948</id>
      <parentid>3628947</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3628948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13064" sha1="kr9ok201kn76znweeu5m6dl0bz8gkbp" xml:space="preserve">[[Сурет:Sextic Graph.svg|thumb|right|233px|Бес критикалық нүктесі бар 6-дәрежелі көпмүшенің графигі.]]
'''Алтыншы дәрежелі теңдеу''' немесе '''алтыншы дәрежелі алгебралық теңдеу''' — ең жоғары дәрежесі 6-ға тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Мұндай теңдеудің сол жағы алтыншы дәрежелі [[көпмүшелік|көпмүше]] болып, оң жағы нөлге теңестіріледі. Жалпы түрі:

:&lt;math&gt;ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g=0,\qquad a\ne 0.&lt;/math&gt;

Мұндағы &lt;math&gt;a,b,c,d,e,f,g&lt;/math&gt; — теңдеудің коэффициенттері. Олар [[бүтін сандар]], [[рационал сандар]], [[нақты сандар]], [[кешен сан]]дар немесе жалпы алғанда қандай да бір [[өріс (алгебра)|өрістің]] элементтері болуы мүмкін.

Алтыншы дәрежелі теңдеу ағылшын тіліндегі әдебиетте көбіне ''sextic equation'' деп аталады. Кейде сирек түрде ''hexic equation'' атауы да қолданылады.

== Жалпы сипаттамасы ==

Алтыншы дәрежелі көпмүшелік функция мына түрде жазылады:

:&lt;math&gt;f(x)=ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g.&lt;/math&gt;

Бұл функцияның туындысы бесінші дәрежелі көпмүше болады:

:&lt;math&gt;f'(x)=6ax^5+5bx^4+4cx^3+3dx^2+2ex+f.&lt;/math&gt;

Сондықтан алтыншы дәрежелі функцияның графигінде ең көбі бес [[экстремум]] нүктесі болуы мүмкін. Егер коэффициенттері нақты болса, графиктің екі шеттегі мінез-құлқы жетекші коэффициенттің таңбасына тәуелді:

* егер &lt;math&gt;a&gt;0&lt;/math&gt; болса, &lt;math&gt;x\to+\infty&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;x\to-\infty&lt;/math&gt; кезінде функция &lt;math&gt;+\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады;
* егер &lt;math&gt;a&lt;0&lt;/math&gt; болса, екі бағытта да функция &lt;math&gt;-\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады.

[[Алгебраның негізгі теоремасы]] бойынша комплекс сандар өрісінде алтыншы дәрежелі көпмүшенің, еселіктерімен қоса есептегенде, дәл алты түбірі болады. Нақты түбірлердің саны теңдеудің коэффициенттеріне тәуелді. Егер тек жай түбірлер және графиктің абсцисса осін қиып өтуі қарастырылса, нақты түбірлер саны 0, 2, 4 немесе 6 болуы мүмкін. Еселі түбірлер болған жағдайда әртүрлі нақты түбірлер саны бұдан өзгеше болуы ықтимал.

== Радикалдар арқылы шешілуі ==

Екінші, үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулер үшін радикалдар арқылы берілетін жалпы формулалар бар. Алайда бесінші және одан жоғары дәрежелі теңдеулер үшін мұндай жалпы формула жоқ. Бұл нәтиже [[Абель — Руффини теоремасы]]мен байланысты.

Сондықтан алтыншы дәрежелі теңдеу жалпы жағдайда радикалдар арқылы шешілмейді. Бірақ оның кейбір дербес түрлері қарапайым алмастырулар, көбейткіштерге жіктеу немесе төменгі дәрежелі теңдеулерге келтіру арқылы шешіледі.

[[Галуа теориясы]] белгілі бір нақты алтыншы дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілу-шешілмеуін анықтауға мүмкіндік береді. Жалпы түрде, теңдеудің шешілуі оның [[Галуа тобы]]ның құрылымына тәуелді. Атап айтқанда, кейбір шешілетін алтыншы дәрежелі теңдеулерде Галуа тобы түбірлер жиынын үш жұпқа немесе екі үштікке бөлуді сақтайтын арнайы ішкі топтарға жатады.&lt;ref name=&quot;Hagedorn&quot;&gt;{{cite journal |last=Hagedorn |first=T. R. |title=General formulas for solving solvable sextic equations |journal=Journal of Algebra |volume=233 |issue=2 |year=2000 |pages=704–757 |doi=10.1006/jabr.2000.8428 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S002186930098428X}}&lt;/ref&gt;

== Шешу алгоритмдері тарихынан ==

Алтыншы дәрежелі теңдеулердің жалпы теориясын құруға алғашқы елеулі талпыныстардың бірі XIX ғасырдың соңында жасалды. 1886 жылы америкалық математик [[Фрэнк Нельсон Коул]] алтыншы дәрежелі жалпы теңдеу теориясына арналған еңбегін жариялады.&lt;ref name=&quot;Cole&quot;&gt;{{cite journal |last=Cole |first=F. N. |title=A Contribution to the Theory of the General Equation of the Sixth Degree |journal=American Journal of Mathematics |volume=8 |year=1886 |pages=265–286 |url=https://www.jstor.org/stable/i340591}}&lt;/ref&gt;

Бесінші дәрежелі теңдеулерді зерттеу кезінде [[Феликс Клейн]] және басқа математиктер [[топтар теориясы]] мен [[сызықтық бөлшек түрлендіру]]лерді қолданды. Ал алтыншы дәрежелі теңдеу жағдайында тиісті симметриялар анағұрлым күрделі болады: олар &lt;math&gt;A_6&lt;/math&gt; [[айнымалы топ|айнымалы тобымен]] және 360 операциямен байланысты.

Алтыншы дәрежелі жалпы теңдеуді бір айнымалының сызықтық түрлендірулері арқылы толық сипаттау жеткіліксіз болып шығады. Сондықтан мұндай теңдеулерді зерттеу көпөлшемді түрлендірулерге, Галуа топтарына және арнайы функцияларға алып келеді. Осы себептен жалпы алтыншы дәрежелі теңдеуді іс жүзінде қарапайым формуламен шешу мүмкін емес деп саналады.&lt;ref name=&quot;King&quot;&gt;{{cite book |last=King |first=R. Bruce |title=Beyond the Quartic Equation |publisher=Birkhäuser Boston |year=2008 |isbn=978-0-8176-4836-7}}&lt;/ref&gt;

== Дербес түрлері ==

=== Бикубтық теңдеу ===

'''Бикубтық теңдеу''' — мына түрдегі алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^3+b=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;t^2+at+b=0.&lt;/math&gt;

Осы квадрат теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәні үшін &lt;math&gt;x^3=t&lt;/math&gt; теңдеуі шешіледі. Сондықтан бикубтық теңдеу алтыншы дәрежелі болғанымен, оны шешу квадрат және кубтық теңдеулерді шешуге келтіріледі.

=== Үшквадратты теңдеу ===

'''Үшквадратты теңдеу''' — тек жұп дәрежелерден тұратын алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^4+bx^2+c=0.&lt;/math&gt;

Мұнда &lt;math&gt;t=x^2&lt;/math&gt; алмастыруын енгізсек, теңдеу кубтық теңдеуге айналады:

:&lt;math&gt;t^3+at^2+bt+c=0.&lt;/math&gt;

Кубтық теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; үшін &lt;math&gt;x^2=t&lt;/math&gt; теңдеуі қарастырылады. Нақты түбірлердің болуы &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәндерінің таңбасына тәуелді.

=== Үшмүшелі алтыншы дәрежелі теңдеулер ===

Кейбір алтыншы дәрежелі теңдеулер тек үш мүшеден тұрады. Мысалы:

:&lt;math&gt;ax^6+dx^3+g=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу де &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;at^2+dt+g=0.&lt;/math&gt;

Осындай теңдеулер радикалдар арқылы шешілетін қарапайым алтыншы дәрежелі теңдеулер қатарына жатады.

== Мысалдар ==

Алтыншы дәрежелі теңдеудің қарапайым мысалы:

:&lt;math&gt;x^6-1=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу былай жіктеледі:

:&lt;math&gt;x^6-1=(x^3-1)(x^3+1)=0.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=1,\qquad x=-1.&lt;/math&gt;

Ал комплекс сандар өрісінде теңдеудің алты түбірі бар, олар бірлік шеңбер бойындағы алтыншы дәрежелі бірлік түбірлері болып табылады.

Тағы бір мысал:

:&lt;math&gt;x^6-5x^3+6=0.&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; десек:

:&lt;math&gt;t^2-5t+6=0.&lt;/math&gt;

Осыдан:

:&lt;math&gt;(t-2)(t-3)=0,&lt;/math&gt;

яғни &lt;math&gt;t=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;t=3&lt;/math&gt;. Демек:

:&lt;math&gt;x^3=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;x^3=3.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=\sqrt[3]{2},\qquad x=\sqrt[3]{3}.&lt;/math&gt;

== Геометриялық және қолданбалы мысалдар ==

Алтыншы дәрежелі теңдеулер тек бір айнымалы көпмүшелер ретінде ғана емес, екі айнымалы алгебралық қисықтар ретінде де кездеседі. Мысалы, [[Уатт қисығы]] — бу машинасының ерте механикалық зерттеулерінде пайда болған екі айнымалы алтыншы дәрежелі қисықтардың бірі.

Кейбір жағдайларда кубтық теңдеуді шешу әдістері айнымалыларды түрлендіру арқылы тек 6, 3 және 0 дәрежелі мүшелері бар алтыншы дәрежелі теңдеуге алып келеді. Мұндай теңдеу &lt;math&gt;x^3&lt;/math&gt; бойынша квадрат теңдеу ретінде қарастырылуы мүмкін.

== Этимологиясы ==

Ағылшын тіліндегі ''sextic'' атауы латын тіліндегі ''sex'' немесе ''sextus'' — «алты», «алтыншы» деген түбірмен байланысты. ''Hexic'' атауы грек тіліндегі ''hex'' — «алты» түбірінен жасалған, бірақ бұл термин сирек қолданылады.

Қазақ тілінде мұндай теңдеу үшін ең табиғи атау — '''алтыншы дәрежелі теңдеу'''.

== Тағы қараңыз ==
* [[Көпмүшелік]]
* [[Алгебралық теңдеу]]
* [[Квадрат теңдеу]]
* [[Кубтық теңдеу]]
* [[Төртінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Бесінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Жетінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Абель — Руффини теоремасы]]
* [[Галуа теориясы]]
* [[Алгебраның негізгі теоремасы]]
* [[Кэли секстикасы]]
* [[Уатт қисығы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://mathworld.wolfram.com/SexticEquation.html Sextic Equation] — Wolfram MathWorld.
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Sextic_equation Sextic equation] — ағылшын тіліндегі Уикипедия мақаласы.
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Уравнение_шестой_степени Уравнение шестой степени] — орыс тіліндегі Уикипедия мақаласы.
* [https://doi.org/10.1006/jabr.2000.8428 T. R. Hagedorn, ''General formulas for solving solvable sextic equations''] — Journal of Algebra, 2000.

{{math-stub}}
{{Алгебралық теңдеулер}}

[[Санат:Көпмүшеліктер]]
[[Санат:Теңдеулер]]
[[Санат:Галуа теориясы]]</text>
      <sha1>kr9ok201kn76znweeu5m6dl0bz8gkbp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628954</id>
      <parentid>3628948</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3628954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12726" sha1="jowcdcm7hrw3tamifa5qeq9ogwj866v" xml:space="preserve">[[Сурет:Sextic Graph.svg|thumb|right|233px|Бес критикалық нүктесі бар 6-дәрежелі көпмүшенің графигі.]]
'''Алтыншы дәрежелі теңдеу''' немесе '''алтыншы дәрежелі алгебралық теңдеу''' — ең жоғары дәрежесі 6-ға тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Мұндай теңдеудің сол жағы алтыншы дәрежелі [[көпмүшелік|көпмүше]] болып, оң жағы нөлге теңестіріледі. Жалпы түрі:

:&lt;math&gt;ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g=0,\qquad a\ne 0.&lt;/math&gt;

Мұндағы &lt;math&gt;a,b,c,d,e,f,g&lt;/math&gt; — теңдеудің коэффициенттері. Олар [[бүтін сандар]], [[рационал сандар]], [[нақты сандар]], [[кешен сан]]дар немесе жалпы алғанда қандай да бір [[өріс (алгебра)|өрістің]] элементтері болуы мүмкін.

Алтыншы дәрежелі теңдеу ағылшын тіліндегі әдебиетте көбіне ''sextic equation'' деп аталады. Кейде сирек түрде ''hexic equation'' атауы да қолданылады.

== Жалпы сипаттамасы ==

Алтыншы дәрежелі көпмүшелік функция мына түрде жазылады:

:&lt;math&gt;f(x)=ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g.&lt;/math&gt;

Бұл функцияның туындысы бесінші дәрежелі көпмүше болады:

:&lt;math&gt;f'(x)=6ax^5+5bx^4+4cx^3+3dx^2+2ex+f.&lt;/math&gt;

Сондықтан алтыншы дәрежелі функцияның графигінде ең көбі бес [[экстремум]] нүктесі болуы мүмкін. Егер коэффициенттері нақты болса, графиктің екі шеттегі мінез-құлқы жетекші коэффициенттің таңбасына тәуелді:

* егер &lt;math&gt;a&gt;0&lt;/math&gt; болса, &lt;math&gt;x\to+\infty&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;x\to-\infty&lt;/math&gt; кезінде функция &lt;math&gt;+\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады;
* егер &lt;math&gt;a&lt;0&lt;/math&gt; болса, екі бағытта да функция &lt;math&gt;-\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады.

[[Алгебраның негізгі теоремасы]] бойынша комплекс сандар өрісінде алтыншы дәрежелі көпмүшенің, еселіктерімен қоса есептегенде, дәл алты түбірі болады. Нақты түбірлердің саны теңдеудің коэффициенттеріне тәуелді. Егер тек жай түбірлер және графиктің абсцисса осін қиып өтуі қарастырылса, нақты түбірлер саны 0, 2, 4 немесе 6 болуы мүмкін. Еселі түбірлер болған жағдайда әртүрлі нақты түбірлер саны бұдан өзгеше болуы ықтимал.

== Радикалдар арқылы шешілуі ==

Екінші, үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулер үшін радикалдар арқылы берілетін жалпы формулалар бар. Алайда бесінші және одан жоғары дәрежелі теңдеулер үшін мұндай жалпы формула жоқ. Бұл нәтиже [[Абель — Руффини теоремасы]]мен байланысты.

Сондықтан алтыншы дәрежелі теңдеу жалпы жағдайда радикалдар арқылы шешілмейді. Бірақ оның кейбір дербес түрлері қарапайым алмастырулар, көбейткіштерге жіктеу немесе төменгі дәрежелі теңдеулерге келтіру арқылы шешіледі.

[[Галуа теориясы]] белгілі бір нақты алтыншы дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілу-шешілмеуін анықтауға мүмкіндік береді. Жалпы түрде, теңдеудің шешілуі оның [[Галуа тобы]]ның құрылымына тәуелді. Атап айтқанда, кейбір шешілетін алтыншы дәрежелі теңдеулерде Галуа тобы түбірлер жиынын үш жұпқа немесе екі үштікке бөлуді сақтайтын арнайы ішкі топтарға жатады.&lt;ref name=&quot;Hagedorn&quot;&gt;{{cite journal |last=Hagedorn |first=T. R. |title=General formulas for solving solvable sextic equations |journal=Journal of Algebra |volume=233 |issue=2 |year=2000 |pages=704–757 |doi=10.1006/jabr.2000.8428 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S002186930098428X}}&lt;/ref&gt;

== Шешу алгоритмдері тарихынан ==

Алтыншы дәрежелі теңдеулердің жалпы теориясын құруға алғашқы елеулі талпыныстардың бірі XIX ғасырдың соңында жасалды. 1886 жылы америкалық математик [[Фрэнк Нельсон Коул]] алтыншы дәрежелі жалпы теңдеу теориясына арналған еңбегін жариялады.&lt;ref name=&quot;Cole&quot;&gt;{{cite journal |last=Cole |first=F. N. |title=A Contribution to the Theory of the General Equation of the Sixth Degree |journal=American Journal of Mathematics |volume=8 |year=1886 |pages=265–286 |url=https://www.jstor.org/stable/i340591}}&lt;/ref&gt;

Бесінші дәрежелі теңдеулерді зерттеу кезінде [[Феликс Клейн]] және басқа математиктер [[топтар теориясы]] мен [[сызықтық бөлшек түрлендіру]]лерді қолданды. Ал алтыншы дәрежелі теңдеу жағдайында тиісті симметриялар анағұрлым күрделі болады: олар &lt;math&gt;A_6&lt;/math&gt; [[айнымалы топ|айнымалы тобымен]] және 360 операциямен байланысты.

Алтыншы дәрежелі жалпы теңдеуді бір айнымалының сызықтық түрлендірулері арқылы толық сипаттау жеткіліксіз болып шығады. Сондықтан мұндай теңдеулерді зерттеу көпөлшемді түрлендірулерге, Галуа топтарына және арнайы функцияларға алып келеді. Осы себептен жалпы алтыншы дәрежелі теңдеуді іс жүзінде қарапайым формуламен шешу мүмкін емес деп саналады.&lt;ref name=&quot;King&quot;&gt;{{cite book |last=King |first=R. Bruce |title=Beyond the Quartic Equation |publisher=Birkhäuser Boston |year=2008 |isbn=978-0-8176-4836-7}}&lt;/ref&gt;

== Дербес түрлері ==

=== Бикубтық теңдеу ===

'''Бикубтық теңдеу''' — мына түрдегі алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^3+b=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;t^2+at+b=0.&lt;/math&gt;

Осы квадрат теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәні үшін &lt;math&gt;x^3=t&lt;/math&gt; теңдеуі шешіледі. Сондықтан бикубтық теңдеу алтыншы дәрежелі болғанымен, оны шешу квадрат және кубтық теңдеулерді шешуге келтіріледі.

=== Үшквадратты теңдеу ===

'''Үшквадратты теңдеу''' — тек жұп дәрежелерден тұратын алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^4+bx^2+c=0.&lt;/math&gt;

Мұнда &lt;math&gt;t=x^2&lt;/math&gt; алмастыруын енгізсек, теңдеу кубтық теңдеуге айналады:

:&lt;math&gt;t^3+at^2+bt+c=0.&lt;/math&gt;

Кубтық теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; үшін &lt;math&gt;x^2=t&lt;/math&gt; теңдеуі қарастырылады. Нақты түбірлердің болуы &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәндерінің таңбасына тәуелді.

=== Үшмүшелі алтыншы дәрежелі теңдеулер ===

Кейбір алтыншы дәрежелі теңдеулер тек үш мүшеден тұрады. Мысалы:

:&lt;math&gt;ax^6+dx^3+g=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу де &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;at^2+dt+g=0.&lt;/math&gt;

Осындай теңдеулер радикалдар арқылы шешілетін қарапайым алтыншы дәрежелі теңдеулер қатарына жатады.

== Мысалдар ==

Алтыншы дәрежелі теңдеудің қарапайым мысалы:

:&lt;math&gt;x^6-1=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу былай жіктеледі:

:&lt;math&gt;x^6-1=(x^3-1)(x^3+1)=0.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=1,\qquad x=-1.&lt;/math&gt;

Ал комплекс сандар өрісінде теңдеудің алты түбірі бар, олар бірлік шеңбер бойындағы алтыншы дәрежелі бірлік түбірлері болып табылады.

Тағы бір мысал:

:&lt;math&gt;x^6-5x^3+6=0.&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; десек:

:&lt;math&gt;t^2-5t+6=0.&lt;/math&gt;

Осыдан:

:&lt;math&gt;(t-2)(t-3)=0,&lt;/math&gt;

яғни &lt;math&gt;t=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;t=3&lt;/math&gt;. Демек:

:&lt;math&gt;x^3=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;x^3=3.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=\sqrt[3]{2},\qquad x=\sqrt[3]{3}.&lt;/math&gt;

== Геометриялық және қолданбалы мысалдар ==

Алтыншы дәрежелі теңдеулер тек бір айнымалы көпмүшелер ретінде ғана емес, екі айнымалы алгебралық қисықтар ретінде де кездеседі. Мысалы, [[Уатт қисығы]] — бу машинасының ерте механикалық зерттеулерінде пайда болған екі айнымалы алтыншы дәрежелі қисықтардың бірі.

Кейбір жағдайларда кубтық теңдеуді шешу әдістері айнымалыларды түрлендіру арқылы тек 6, 3 және 0 дәрежелі мүшелері бар алтыншы дәрежелі теңдеуге алып келеді. Мұндай теңдеу &lt;math&gt;x^3&lt;/math&gt; бойынша квадрат теңдеу ретінде қарастырылуы мүмкін.

== Этимологиясы ==

Ағылшын тіліндегі ''sextic'' атауы латын тіліндегі ''sex'' немесе ''sextus'' — «алты», «алтыншы» деген түбірмен байланысты. ''Hexic'' атауы грек тіліндегі ''hex'' — «алты» түбірінен жасалған, бірақ бұл термин сирек қолданылады.

Қазақ тілінде мұндай теңдеу үшін ең табиғи атау — '''алтыншы дәрежелі теңдеу'''.

== Тағы қараңыз ==
* [[Көпмүшелік]]
* [[Алгебралық теңдеу]]
* [[Квадрат теңдеу]]
* [[Кубтық теңдеу]]
* [[Төртінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Бесінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Жетінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Абель — Руффини теоремасы]]
* [[Галуа теориясы]]
* [[Алгебраның негізгі теоремасы]]
* [[Кэли секстикасы]]
* [[Уатт қисығы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://mathworld.wolfram.com/SexticEquation.html Sextic Equation] — Wolfram MathWorld.
* [https://doi.org/10.1006/jabr.2000.8428 T. R. Hagedorn, ''General formulas for solving solvable sextic equations''] — Journal of Algebra, 2000.

{{math-stub}}
{{Алгебралық теңдеулер}}

[[Санат:Көпмүшеліктер]]
[[Санат:Теңдеулер]]
[[Санат:Галуа теориясы]]</text>
      <sha1>jowcdcm7hrw3tamifa5qeq9ogwj866v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628958</id>
      <parentid>3628954</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12716" sha1="kz9uf9al88mizbhv21db09llwsnxiiw" xml:space="preserve">[[Сурет:Sextic Graph.svg|thumb|right|233px|Бес критикалық нүктесі бар 6-дәрежелі көпмүшенің графигі.]]
'''Алтыншы дәрежелі теңдеу''' немесе '''алтыншы дәрежелі алгебралық теңдеу''' — ең жоғары дәрежесі 6-ға тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Мұндай теңдеудің сол жағы алтыншы дәрежелі [[көпмүшелік|көпмүше]] болып, оң жағы нөлге теңестіріледі. Жалпы түрі:

:&lt;math&gt;ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g=0,\qquad a\ne 0.&lt;/math&gt;

Мұндағы &lt;math&gt;a,b,c,d,e,f,g&lt;/math&gt; — теңдеудің коэффициенттері. Олар [[бүтін сандар]], [[рационал сандар]], [[нақты сандар]], [[кешен сан]]дар немесе жалпы алғанда қандай да бір [[өріс (алгебра)|өрістің]] элементтері болуы мүмкін.

Алтыншы дәрежелі теңдеу ағылшын тіліндегі әдебиетте көбіне ''sextic equation'' деп аталады. Кейде сирек түрде ''hexic equation'' атауы да қолданылады.

== Жалпы сипаттамасы ==
Алтыншы дәрежелі көпмүшелік функция мына түрде жазылады:

:&lt;math&gt;f(x)=ax^6+bx^5+cx^4+dx^3+ex^2+fx+g.&lt;/math&gt;

Бұл функцияның туындысы бесінші дәрежелі көпмүше болады:

:&lt;math&gt;f'(x)=6ax^5+5bx^4+4cx^3+3dx^2+2ex+f.&lt;/math&gt;

Сондықтан алтыншы дәрежелі функцияның графигінде ең көбі бес [[экстремум]] нүктесі болуы мүмкін. Егер коэффициенттері нақты болса, графиктің екі шеттегі мінез-құлқы жетекші коэффициенттің таңбасына тәуелді:

* егер &lt;math&gt;a&gt;0&lt;/math&gt; болса, &lt;math&gt;x\to+\infty&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;x\to-\infty&lt;/math&gt; кезінде функция &lt;math&gt;+\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады;
* егер &lt;math&gt;a&lt;0&lt;/math&gt; болса, екі бағытта да функция &lt;math&gt;-\infty&lt;/math&gt;-ке ұмтылады.

[[Алгебраның негізгі теоремасы]] бойынша комплекс сандар өрісінде алтыншы дәрежелі көпмүшенің, еселіктерімен қоса есептегенде, дәл алты түбірі болады. Нақты түбірлердің саны теңдеудің коэффициенттеріне тәуелді. Егер тек жай түбірлер және графиктің абсцисса осін қиып өтуі қарастырылса, нақты түбірлер саны 0, 2, 4 немесе 6 болуы мүмкін. Еселі түбірлер болған жағдайда әртүрлі нақты түбірлер саны бұдан өзгеше болуы ықтимал.

== Радикалдар арқылы шешілуі ==
Екінші, үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулер үшін радикалдар арқылы берілетін жалпы формулалар бар. Алайда бесінші және одан жоғары дәрежелі теңдеулер үшін мұндай жалпы формула жоқ. Бұл нәтиже [[Абель — Руффини теоремасы]]мен байланысты.

Сондықтан алтыншы дәрежелі теңдеу жалпы жағдайда радикалдар арқылы шешілмейді. Бірақ оның кейбір дербес түрлері қарапайым алмастырулар, көбейткіштерге жіктеу немесе төменгі дәрежелі теңдеулерге келтіру арқылы шешіледі.

[[Галуа теориясы]] белгілі бір нақты алтыншы дәрежелі теңдеудің радикалдар арқылы шешілу-шешілмеуін анықтауға мүмкіндік береді. Жалпы түрде, теңдеудің шешілуі оның [[Галуа тобы]]ның құрылымына тәуелді. Атап айтқанда, кейбір шешілетін алтыншы дәрежелі теңдеулерде Галуа тобы түбірлер жиынын үш жұпқа немесе екі үштікке бөлуді сақтайтын арнайы ішкі топтарға жатады.&lt;ref name=&quot;Hagedorn&quot;&gt;{{cite journal |last=Hagedorn |first=T. R. |title=General formulas for solving solvable sextic equations |journal=Journal of Algebra |volume=233 |issue=2 |year=2000 |pages=704–757 |doi=10.1006/jabr.2000.8428 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S002186930098428X}}&lt;/ref&gt;

== Шешу алгоритмдері тарихынан ==
Алтыншы дәрежелі теңдеулердің жалпы теориясын құруға алғашқы елеулі талпыныстардың бірі XIX ғасырдың соңында жасалды. 1886 жылы америкалық математик [[Фрэнк Нельсон Коул]] алтыншы дәрежелі жалпы теңдеу теориясына арналған еңбегін жариялады.&lt;ref name=&quot;Cole&quot;&gt;{{cite journal |last=Cole |first=F. N. |title=A Contribution to the Theory of the General Equation of the Sixth Degree |journal=American Journal of Mathematics |volume=8 |year=1886 |pages=265–286 |url=https://www.jstor.org/stable/i340591}}&lt;/ref&gt;

Бесінші дәрежелі теңдеулерді зерттеу кезінде [[Феликс Клейн]] және басқа математиктер [[топтар теориясы]] мен [[сызықтық бөлшек түрлендіру]]лерді қолданды. Ал алтыншы дәрежелі теңдеу жағдайында тиісті симметриялар анағұрлым күрделі болады: олар &lt;math&gt;A_6&lt;/math&gt; [[айнымалы топ|айнымалы тобымен]] және 360 операциямен байланысты.

Алтыншы дәрежелі жалпы теңдеуді бір айнымалының сызықтық түрлендірулері арқылы толық сипаттау жеткіліксіз болып шығады. Сондықтан мұндай теңдеулерді зерттеу көпөлшемді түрлендірулерге, Галуа топтарына және арнайы функцияларға алып келеді. Осы себептен жалпы алтыншы дәрежелі теңдеуді іс жүзінде қарапайым формуламен шешу мүмкін емес деп саналады.&lt;ref name=&quot;King&quot;&gt;{{cite book |last=King |first=R. Bruce |title=Beyond the Quartic Equation |publisher=Birkhäuser Boston |year=2008 |isbn=978-0-8176-4836-7}}&lt;/ref&gt;

== Дербес түрлері ==
=== Бикубтық теңдеу ===
'''Бикубтық теңдеу''' — мына түрдегі алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^3+b=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;t^2+at+b=0.&lt;/math&gt;

Осы квадрат теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәні үшін &lt;math&gt;x^3=t&lt;/math&gt; теңдеуі шешіледі. Сондықтан бикубтық теңдеу алтыншы дәрежелі болғанымен, оны шешу квадрат және кубтық теңдеулерді шешуге келтіріледі.

=== Үшквадратты теңдеу ===
'''Үшквадратты теңдеу''' — тек жұп дәрежелерден тұратын алтыншы дәрежелі теңдеу:

:&lt;math&gt;x^6+ax^4+bx^2+c=0.&lt;/math&gt;

Мұнда &lt;math&gt;t=x^2&lt;/math&gt; алмастыруын енгізсек, теңдеу кубтық теңдеуге айналады:

:&lt;math&gt;t^3+at^2+bt+c=0.&lt;/math&gt;

Кубтық теңдеудің түбірлері табылғаннан кейін әрбір &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; үшін &lt;math&gt;x^2=t&lt;/math&gt; теңдеуі қарастырылады. Нақты түбірлердің болуы &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; мәндерінің таңбасына тәуелді.

=== Үшмүшелі алтыншы дәрежелі теңдеулер ===
Кейбір алтыншы дәрежелі теңдеулер тек үш мүшеден тұрады. Мысалы:

:&lt;math&gt;ax^6+dx^3+g=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу де &lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; алмастыруы арқылы квадрат теңдеуге келтіріледі:

:&lt;math&gt;at^2+dt+g=0.&lt;/math&gt;

Осындай теңдеулер радикалдар арқылы шешілетін қарапайым алтыншы дәрежелі теңдеулер қатарына жатады.

== Мысалдар ==
Алтыншы дәрежелі теңдеудің қарапайым мысалы:

:&lt;math&gt;x^6-1=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу былай жіктеледі:

:&lt;math&gt;x^6-1=(x^3-1)(x^3+1)=0.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=1,\qquad x=-1.&lt;/math&gt;

Ал комплекс сандар өрісінде теңдеудің алты түбірі бар, олар бірлік шеңбер бойындағы алтыншы дәрежелі бірлік түбірлері болып табылады.

Тағы бір мысал:

:&lt;math&gt;x^6-5x^3+6=0.&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;t=x^3&lt;/math&gt; десек:

:&lt;math&gt;t^2-5t+6=0.&lt;/math&gt;

Осыдан:

:&lt;math&gt;(t-2)(t-3)=0,&lt;/math&gt;

яғни &lt;math&gt;t=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;t=3&lt;/math&gt;. Демек:

:&lt;math&gt;x^3=2&lt;/math&gt; немесе &lt;math&gt;x^3=3.&lt;/math&gt;

Нақты түбірлері:

:&lt;math&gt;x=\sqrt[3]{2},\qquad x=\sqrt[3]{3}.&lt;/math&gt;

== Геометриялық және қолданбалы мысалдар ==
Алтыншы дәрежелі теңдеулер тек бір айнымалы көпмүшелер ретінде ғана емес, екі айнымалы алгебралық қисықтар ретінде де кездеседі. Мысалы, [[Уатт қисығы]] — бу машинасының ерте механикалық зерттеулерінде пайда болған екі айнымалы алтыншы дәрежелі қисықтардың бірі.

Кейбір жағдайларда кубтық теңдеуді шешу әдістері айнымалыларды түрлендіру арқылы тек 6, 3 және 0 дәрежелі мүшелері бар алтыншы дәрежелі теңдеуге алып келеді. Мұндай теңдеу &lt;math&gt;x^3&lt;/math&gt; бойынша квадрат теңдеу ретінде қарастырылуы мүмкін.

== Этимологиясы ==
Ағылшын тіліндегі ''sextic'' атауы латын тіліндегі ''sex'' немесе ''sextus'' — «алты», «алтыншы» деген түбірмен байланысты. ''Hexic'' атауы грек тіліндегі ''hex'' — «алты» түбірінен жасалған, бірақ бұл термин сирек қолданылады.

Қазақ тілінде мұндай теңдеу үшін ең табиғи атау — '''алтыншы дәрежелі теңдеу'''.

== Тағы қараңыз ==
* [[Көпмүшелік]]
* [[Алгебралық теңдеу]]
* [[Квадрат теңдеу]]
* [[Кубтық теңдеу]]
* [[Төртінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Бесінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Жетінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Абель — Руффини теоремасы]]
* [[Галуа теориясы]]
* [[Алгебраның негізгі теоремасы]]
* [[Кэли секстикасы]]
* [[Уатт қисығы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://mathworld.wolfram.com/SexticEquation.html Sextic Equation] — Wolfram MathWorld.
* [https://doi.org/10.1006/jabr.2000.8428 T. R. Hagedorn, ''General formulas for solving solvable sextic equations''] — Journal of Algebra, 2000.

{{math-stub}}
{{Алгебралық теңдеулер}}

[[Санат:Көпмүшеліктер]]
[[Санат:Теңдеулер]]
[[Санат:Галуа теориясы]]</text>
      <sha1>kz9uf9al88mizbhv21db09llwsnxiiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жетінші дәрежелі теңдеу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783241</id>
    <revision>
      <id>3628952</id>
      <parentid>3627773</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15160" sha1="2f03ibphwuwxktyzty38wjaj2ancj0k" xml:space="preserve">[[Сурет:Septic_graph.svg|thumb|right|233px|7 нақты нөлі және 6 критикалық нүктесі бар жетінші дәрежелі көпмүшенің графигі.]]
'''Жетінші дәрежелі теңдеу''' немесе '''жетінші дәрежелі алгебралық теңдеу''' — ең жоғары дәрежесі 7-ге тең болатын [[алгебралық теңдеу]]. Мұндай теңдеу бір айнымалының жетінші дәрежелі [[көпмүше]]сін нөлге теңестіру арқылы беріледі. Жалпы түрі:

:&lt;math&gt;ax^{7}+bx^{6}+cx^{5}+dx^{4}+ex^{3}+fx^{2}+gx+h=0,\qquad a\ne 0.&lt;/math&gt;

Мұндағы &lt;math&gt;a,b,c,d,e,f,g,h&lt;/math&gt; — теңдеудің коэффициенттері. Олар [[бүтін сандар]], [[рационал сандар]], [[нақты сандар]], [[комплекс сандар]] немесе жалпы жағдайда белгілі бір [[өріс (алгебра)|өрістің]] не [[сақина (алгебра)|сақинаның]] элементтері болуы мүмкін.

Ағылшын тіліндегі математикалық әдебиетте жетінші дәрежелі теңдеу ''septic equation'' деп аталады. Қазақ тілінде ең табиғи атауы — '''жетінші дәрежелі теңдеу'''.

== Жалпы сипаттамасы ==

Жетінші дәрежелі функция мына түрде жазылады:

:&lt;math&gt;f(x)=ax^{7}+bx^{6}+cx^{5}+dx^{4}+ex^{3}+fx^{2}+gx+h,\qquad a\ne 0.&lt;/math&gt;

Теңдеу осы функцияны нөлге теңестіру арқылы алынады:

:&lt;math&gt;f(x)=0.&lt;/math&gt;

Егер &lt;math&gt;a=0&lt;/math&gt; болса, онда көпмүшенің дәрежесі төмендейді: &lt;math&gt;b\ne 0&lt;/math&gt; болғанда ол алтыншы дәрежелі, &lt;math&gt;b=0,\ c\ne 0&lt;/math&gt; болғанда бесінші дәрежелі теңдеуге және сол сияқты төменгі дәрежелі теңдеулерге айналады.

[[Алгебраның негізгі теоремасы]] бойынша комплекс сандар өрісінде жетінші дәрежелі теңдеудің, еселіктерімен қоса есептегенде, дәл жеті түбірі болады. Нақты коэффициенттері бар жағдайда нақты түбірлердің саны тақ болады: қарапайым жағдайда теңдеу 1, 3, 5 немесе 7 нақты түбірге ие болуы мүмкін. Қалған түбірлер нақты емес комплекс түбірлер түрінде жұп-жұбымен пайда болады.

== Графигінің қасиеттері ==
Жетінші дәрежелі функция тақ дәрежелі болғандықтан, оның графигі жалпы пішіні жағынан [[кубтық функция]] мен [[бесінші дәрежелі функция]] графиктеріне ұқсайды. Бірақ жетінші дәрежелі функцияда қосымша жергілікті максимумдар мен минимумдар болуы мүмкін.

Оның туындысы, әдетте, алтыншы дәрежелі функция болады:

:&lt;math&gt;f'(x)=7ax^{6}+6bx^{5}+5cx^{4}+4dx^{3}+3ex^{2}+2fx+g.&lt;/math&gt;

Сондықтан нақты сандар өрісінде жетінші дәрежелі функцияның графигінде ең көбі алты критикалық нүкте болуы мүмкін. Олар, мысалы, үш жергілікті максимум және үш жергілікті минимум түрінде орналасуы ықтимал.

Жетекші коэффициенттің таңбасына қарай графиктің шеткі мінез-құлқы өзгереді:
* егер &lt;math&gt;a&gt;0&lt;/math&gt; болса, онда &lt;math&gt;x\to -\infty&lt;/math&gt; кезінде &lt;math&gt;f(x)\to -\infty&lt;/math&gt;, ал &lt;math&gt;x\to +\infty&lt;/math&gt; кезінде &lt;math&gt;f(x)\to +\infty&lt;/math&gt;;
* егер &lt;math&gt;a&lt;0&lt;/math&gt; болса, онда &lt;math&gt;x\to -\infty&lt;/math&gt; кезінде &lt;math&gt;f(x)\to +\infty&lt;/math&gt;, ал &lt;math&gt;x\to +\infty&lt;/math&gt; кезінде &lt;math&gt;f(x)\to -\infty&lt;/math&gt;.

Осы себепті нақты коэффициенттері бар жетінші дәрежелі көпмүшенің кем дегенде бір нақты түбірі болады.

== Радикалдар арқылы шешілуі ==
Екінші, үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулер үшін радикалдар арқылы берілетін жалпы формулалар бар. Бірақ бесінші және одан жоғары дәрежелі теңдеулер үшін мұндай жалпы формула жоқ. Бұл нәтиже [[Абель — Руффини теоремасы]]мен байланысты.

Сондықтан жетінші дәрежелі теңдеу жалпы жағдайда радикалдар арқылы шешілмейді. Алайда кейбір дербес жетінші дәрежелі теңдеулер көбейткіштерге жіктеу, айнымалыны алмастыру немесе арнайы құрылымы арқылы радикалдармен шешілуі мүмкін. Мұндай теңдеулердің шешілуі [[Галуа теориясы]] арқылы зерттеледі.

== Шешілетін жетінші дәрежелі теңдеулер ==
Кейбір жетінші дәрежелі теңдеулер радикалдар арқылы шешіледі. Мысалы, де Муавр типіндегі шешілетін бесінші дәрежелі теңдеудің жалпылауы ретінде мына жетінші дәрежелі теңдеу қарастырылады:

:&lt;math&gt;x^{7}+7\alpha x^{5}+14\alpha^{2}x^{3}+7\alpha^{3}x+\beta=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу қосымша квадрат теңдеумен байланыстырылады:

:&lt;math&gt;y^{2}+\beta y-\alpha^{7}=0.&lt;/math&gt;

Мұндай құрылымда теңдеу &lt;math&gt;x=u+v&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;uv+\alpha=0&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;u^{7}+v^{7}+\beta=0&lt;/math&gt; қатынастары арқылы алынуы мүмкін. Егер &lt;math&gt;y_1&lt;/math&gt; және &lt;math&gt;y_2&lt;/math&gt; қосымша квадрат теңдеудің түбірлері болса, онда жеті түбірдің түрі былай жазылады:

:&lt;math&gt;x_k=\omega_k\sqrt[7]{y_1}+\omega_k^{6}\sqrt[7]{y_2},&lt;/math&gt;

мұндағы &lt;math&gt;\omega_k&lt;/math&gt; — бірліктің жетінші дәрежелі түбірлерінің бірі. Бұл жағдайда теңдеудің Галуа тобы 42 ретті максималды шешілетін топ болады.&lt;ref name=&quot;King&quot;&gt;{{cite book |last=King |first=R. Bruce |title=Beyond the Quartic Equation |publisher=Birkhäuser |location=Boston, Basel, Berlin |year=2009 |pages=143–144 |isbn=978-0-8176-4849-7}}&lt;/ref&gt;

Тағы бір шешілетін отбасы мына түрде беріледі:

:&lt;math&gt;x^{7}-2x^{6}+(\alpha+1)x^{5}+(\alpha-1)x^{4}-\alpha x^{3}-(\alpha+5)x^{2}-6x-4=0.&lt;/math&gt;

Оның дискриминанты:

:&lt;math&gt;\Delta=-4^{4}\left(4\alpha^{3}+99\alpha^{2}-34\alpha+467\right)^{3}.&lt;/math&gt;

Бұл отбасының Галуа тобы 14 ретті [[диэдрлік топ]] болып табылады.&lt;ref name=&quot;King&quot; /&gt;

== Галуа топтары ==
Жетінші дәрежелі теңдеулердің шешілу мәселесінде [[Галуа тобы]] маңызды рөл атқарады. Жалпы жағдайда жетінші дәрежелі теңдеудің Галуа тобы түбірлердің орын алмастыруларын сипаттайды.

Радикалдар арқылы шешілетін жетінші дәрежелі теңдеулердің Галуа тобы мына топтардың біріне жатуы мүмкін:

* 7 ретті [[циклдік топ]];
* 14 ретті [[диэдрлік топ]];
* 21 немесе 42 ретті метациклдік топ.

Бұлардан басқа, жетінші дәрежелі теңдеулерде 168 ретті &lt;math&gt;L(3,2)&lt;/math&gt; тобы кездеседі. Бұл топ [[Фано жазықтығы]]ның жеті нүктесі мен жеті «түзуін» сақтайтын орын алмастырулармен байланысты. Мұндай Галуа тобы бар теңдеулерді шешу үшін [[эллиптикалық функциялар]] қажет болуы мүмкін.

Жалпы жағдайда жетінші дәрежелі теңдеудің Галуа тобы 2520 ретті [[айнымалы топ]] &lt;math&gt;A_7&lt;/math&gt; немесе 5040 ретті [[симметриялық топ]] &lt;math&gt;S_7&lt;/math&gt; болуы мүмкін. Мұндай теңдеулерді шешу үшін [[гиперэллиптикалық функциялар]] және үшінші тектегі [[тета-функция]]лар қолданылады.&lt;ref name=&quot;King&quot; /&gt;

== Гильберттің он үшінші проблемасымен байланысы ==
Жетінші дәрежелі теңдеулер [[Гильберттің он үшінші проблемасы]]мен тығыз байланысты. Бұл проблема бірнеше айнымалы функцияларды екі айнымалы функциялардың суперпозициясы арқылы өрнектеу мүмкіндігіне қатысты қойылған.

Жетінші дәрежелі теңдеулер — шешімдерін екі айнымалының үздіксіз функцияларының суперпозициясы арқылы алуға болатыны бірден айқын емес ең төменгі дәрежелі теңдеулердің бірі. 1957 жылы [[Андрей Колмогоров]] пен [[Владимир Арнольд]] кез келген көп айнымалы үздіксіз функцияны бір және екі айнымалы үздіксіз функциялардың суперпозициясы арқылы көрсетуге болатынын дәлелдеді.&lt;ref name=&quot;Brattka&quot;&gt;{{cite book |last=Brattka |first=Vasco |chapter=From Hilbert's 13th Problem to the theory of neural networks: constructive aspects of Kolmogorov's Superposition Theorem |title=Kolmogorov's Heritage in Mathematics |publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg |year=2007 |pages=253–280 |isbn=978-3-540-36349-1}}&lt;/ref&gt;

Алайда Арнольдтің пікірінше, Гильберт проблемасының тереңірек мәні жетінші дәрежелі теңдеулердің шешімдерін екі айнымалының алгебралық функциялары арқылы көрсету мүмкіндігіне қатысты. Бұл сұрақ қазіргі математикада толық шешілген мәселе ретінде қарастырылмайды.&lt;ref name=&quot;Arnold&quot;&gt;{{cite web |last=Arnold |first=V. I. |title=From Hilbert's Superposition Problem to Dynamical Systems |url=https://www.pdmi.ras.ru/~arnsem/Arnold/arnold-hilbert.pdf |access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;

== Геометриялық қолданылуы ==
Жетінші дәрежелі теңдеулер геометрияда да пайда болады. Мысалы, шеңберге іштей сызылған бесбұрыштың ауданының квадраты кейбір жетінші дәрежелі теңдеудің түбірі болады. Бұл теңдеудің коэффициенттері бесбұрыш қабырғаларының симметриялық функциялары арқылы өрнектеледі.

Ұқсас қасиет шеңберге іштей сызылған алтыбұрыш үшін де орындалады: оның ауданының квадраты да қабырғалары арқылы анықталатын жетінші дәрежелі теңдеудің түбірі болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Pentagon&quot;&gt;{{cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Cyclic Pentagon |website=MathWorld—A Wolfram Web Resource |url=https://mathworld.wolfram.com/CyclicPentagon.html |access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hexagon&quot;&gt;{{cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Cyclic Hexagon |website=MathWorld—A Wolfram Web Resource |url=https://mathworld.wolfram.com/CyclicHexagon.html |access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдар ==
Қарапайым жетінші дәрежелі теңдеудің мысалы:

:&lt;math&gt;x^{7}-1=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеудің бір нақты түбірі бар:

:&lt;math&gt;x=1.&lt;/math&gt;

Комплекс сандар өрісінде оның жеті түбірі болады. Олар бірліктің жетінші дәрежелі түбірлері:

:&lt;math&gt;x_k=e^{2\pi i k/7},\qquad k=0,1,2,3,4,5,6.&lt;/math&gt;

Тағы бір мысал:

:&lt;math&gt;x^{7}-x=0.&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу былай жіктеледі:

:&lt;math&gt;x(x^{6}-1)=0.&lt;/math&gt;

Осыдан нақты түбірлер:

:&lt;math&gt;x=-1,\quad x=0,\quad x=1.&lt;/math&gt;

Қалған түбірлер комплекс түбірлер болады.

== Тағы қараңыз==
* [[Алгебралық теңдеу]]
* [[Көпмүше]]
* [[Сызықтық теңдеу]]
* [[Квадрат теңдеу]]
* [[Кубтық теңдеу]]
* [[Төртінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Бесінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Алтыншы дәрежелі теңдеу]]
* [[Абель — Руффини теоремасы]]
* [[Галуа теориясы]]
* [[Галуа тобы]]
* [[Гильберттің он үшінші проблемасы]]
* [[Фано жазықтығы]]
* [[Эллиптикалық функция]]
* [[Гиперэллиптикалық функция]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://galoisdb.math.upb.de/groups?deg=7 A Database for Number Fields: Galois groups of degree 7] — Галуа топтары жөніндегі дерекқор.
* [https://mathworld.wolfram.com/CyclicPentagon.html Cyclic Pentagon] — Wolfram MathWorld.
* [https://mathworld.wolfram.com/CyclicHexagon.html Cyclic Hexagon] — Wolfram MathWorld.
* [https://www.pdmi.ras.ru/~arnsem/Arnold/arnold-hilbert.pdf V. I. Arnold, ''From Hilbert's Superposition Problem to Dynamical Systems''].

{{math-stub}}
{{Алгебралық теңдеулер}}

[[Санат:Көпмүшеліктер]]
[[Санат:Теңдеулер]]
[[Санат:Галуа теориясы]]</text>
      <sha1>2f03ibphwuwxktyzty38wjaj2ancj0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абель-Руффини теоремасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783242</id>
    <revision>
      <id>3628951</id>
      <parentid>3627768</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11660" sha1="a2fannm3l1v26an2e3osici94yi45ti" xml:space="preserve">'''Абель-Руффини теоремасы''' — [[алгебра]]дағы негізгі теоремалардың бірі. Теорема жалпы көпмүшелік теңдеудің бесінші және одан жоғары дәрежелерінде оның түбірлерін теңдеудің коэффициенттері арқылы тек арифметикалық амалдар мен [[радикал]]дар, яғни түбір шығару амалдары арқылы өрнектейтін жалпы формула болмайтынын айтады.

Бұл теорема кейде '''Абельдің мүмкін еместік теоремасы''' деп те аталады. Ол [[Паоло Руффини]] мен [[Нильс Хенрик Абель]]дің еңбектерімен байланысты. Қазіргі алгебрада теореманың мәні көбінесе [[Галуа теориясы]] арқылы түсіндіріледі.

== Тұжырымдамасы ==
Жалпы түрдегі көпмүшелік теңдеу

: &lt;math&gt;x^n+a_1x^{n-1}+a_2x^{n-2}+\cdots +a_{n-1}x+a_n=0&lt;/math&gt;

берілсін. Мұнда коэффициенттер &lt;math&gt;a_1,\ldots,a_n&lt;/math&gt; еркін параметрлер ретінде қарастырылады.

Абель-Руффини теоремасы бойынша, егер &lt;math&gt;n\geq 5&lt;/math&gt; болса, мұндай жалпы теңдеудің барлық түбірлерін коэффициенттер арқылы қосу, азайту, көбейту, бөлу және кез келген дәрежелі түбір шығару амалдарының көмегімен өрнектейтін жалпы формула болмайды.

Басқаша айтқанда, бесінші және одан жоғары дәрежелі жалпы алгебралық теңдеу [[радикалдар арқылы шешілмейтін теңдеу|радикалдар арқылы жалпы түрде шешілмейді]].

== Мағынасы ==
Теорема бесінші немесе одан жоғары дәрежелі кез келген теңдеудің түбірі жоқ дегенді білдірмейді. [[Алгебраның негізгі теоремасы]] бойынша, комплекс сандар өрісінде кез келген оң дәрежелі көпмүшенің кемінде бір түбірі бар.

Абель-Руффини теоремасының мәні басқа: жалпы жағдайда түбірлерді коэффициенттер арқылы радикалдармен беретін әмбебап формула жоқ. Яғни екінші дәрежелі теңдеу үшін белгілі квадраттық формулаға, үшінші дәрежелі теңдеу үшін [[Кардано формуласы]]на және төртінші дәрежелі теңдеу үшін [[Феррари әдісі]]не ұқсас жалпы формула бесінші дәрежеден бастап болмайды.

Сонымен бірге теорема бесінші немесе одан жоғары дәрежелі барлық жеке теңдеулер радикалдар арқылы шешілмейді дегенді де білдірмейді. Кейбір арнайы теңдеулердің түбірлері радикалдар арқылы өрнектелуі мүмкін.

Мысалы,

: &lt;math&gt;x^5-5x^4-10x^3-10x^2-5x-1=0&lt;/math&gt;

теңдеуінің бір түбірі

: &lt;math&gt;x=1+\sqrt[5]{2}+\sqrt[5]{4}+\sqrt[5]{8}+\sqrt[5]{16}&lt;/math&gt;

түрінде жазылады.

== Төмен дәрежелі теңдеулермен байланысы ==
Бесінші дәрежеге дейінгі жалпы алгебралық теңдеулер үшін радикалдар арқылы шешу формулалары белгілі:
* бірінші дәрежелі теңдеу тікелей сызықтық әдіспен шешіледі;
* екінші дәрежелі теңдеу [[квадрат теңдеу]] формуласы арқылы шешіледі;
* үшінші дәрежелі теңдеу үшін [[Кардано формуласы]] қолданылады;
* төртінші дәрежелі теңдеу үшін [[Феррари әдісі]] қолданылады.

Осы тұрғыдан Абель-Руффини теоремасы төртінші дәреженің жалпы жағдайда радикалдар арқылы шешілетін ең жоғары дәреже екенін көрсетеді.

== Галуа теориясы арқылы түсіндірілуі ==
Қазіргі көзқарас бойынша Абель-Руффини теоремасы [[Галуа теориясы]]мен тығыз байланысты. Галуа теориясы көпмүшенің түбірлерінің орын ауыстыруларын зерттейтін [[Галуа тобы]] ұғымын енгізеді.

Көпмүшелік теңдеудің радикалдар арқылы шешілуі оның Галуа тобының [[шешілетін топ]] болуымен байланысты. Жалпы &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;-дәрежелі теңдеудің Галуа тобы әдетте [[симметриялық топ]] &lt;math&gt;S_n&lt;/math&gt; болады. Егер &lt;math&gt;n\geq 5&lt;/math&gt; болса, &lt;math&gt;S_n&lt;/math&gt; жалпы жағдайда шешілетін топ емес. Сондықтан бесінші және одан жоғары дәрежелі жалпы теңдеулер радикалдар арқылы шешілмейді.

Бесінші дәрежелі жалпы теңдеу үшін бұл жағдай &lt;math&gt;S_5&lt;/math&gt; тобы арқылы көрінеді. Бұл топтың құрылымы радикалдар арқылы шешуді мүмкін ететін шешілетін топтар қатарына жатпайды.

== Мысалдар ==
Абель-Руффини теоремасы жалпы формуланың болмайтынын айтады, бірақ нақты теңдеулер әртүрлі болуы мүмкін.

Радикалдар арқылы шешілетін арнайы теңдеулерге қарапайым жіктелетін теңдеулер, қайтымды теңдеулер және Галуа тобы шешілетін кейбір көпмүшелер жатады.

Ал радикалдар арқылы шешілмейтін бесінші дәрежелі теңдеудің классикалық мысалдарының бірі:

: &lt;math&gt;x^5-x-1=0&lt;/math&gt;

Бұл теңдеу Галуа теориясы тұрғысынан радикалдар арқылы шешілмейтін ең қарапайым бесінші дәрежелі мысалдардың бірі ретінде жиі келтіріледі.

== Тарихы ==
Көпмүшелік теңдеулерді радикалдар арқылы шешу мәселесі бірнеше ғасыр бойы алгебраның негізгі мәселелерінің бірі болды. Екінші дәрежелі теңдеулердің шешу формуласы ерте заманнан белгілі болды. XVI ғасырда итальян математиктері үшінші және төртінші дәрежелі теңдеулерді шешу әдістерін тапты.

Бесінші дәрежелі теңдеулер үшін осындай жалпы формула табу мәселесі ұзақ уақыт шешілмей келді. [[Жозеф Луи Лагранж]] теңдеулер түбірлерінің орын ауыстыруларын зерттеп, кейін Галуа теориясына апаратын маңызды идеяларды дамытты.

1799 жылы [[Паоло Руффини]] бесінші және одан жоғары дәрежелі жалпы теңдеулердің радикалдар арқылы шешілмейтінін дәлелдеуге тырысты. Оның дәлелдеуінде кемшіліктер болғанымен, ол бұл мәселенің мүмкін еместік сипатын алғашқылардың бірі болып жүйелі түрде көрсетті.

1824 жылы [[Нильс Хенрик Абель]] теореманың толық әрі қатаң дәлелдеуін жариялады. Кейін [[Эварист Галуа]] дамытқан теория бұл нәтиженің терең құрылымдық себебін ашып берді: теңдеудің радикалдар арқылы шешілуі оның Галуа тобының шешілетіндігімен байланысты.

== Салдары және маңызы ==
Абель-Руффини теоремасы алгебра тарихында маңызды бетбұрыс болды. Ол математиктерге барлық теңдеулер үшін формула іздеудің орнына теңдеудің ішкі симметриясын зерттеу қажет екенін көрсетті.

Бұл нәтиже [[абстракт алгебра]]ның, әсіресе [[топтар теориясы]] мен [[өрістер теориясы]]ның дамуына ықпал етті. Сонымен бірге ол нақты есептерде жоғары дәрежелі теңдеулердің түбірлерін табу үшін [[сандық әдістер]]ді қолданудың маңызын арттырды.

Бесінші және одан жоғары дәрежелі теңдеулердің түбірлерін жуықтап табу үшін [[Ньютон әдісі]], аралықты қақ бөлу әдісі, секущылар әдісі және компьютерлік алгебра жүйелері қолданылады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Галуа теориясы]]
* [[Көпмүшелік]]
* [[Бесінші дәрежелі теңдеу]]
* [[Алгебраның негізгі теоремасы]]
* [[Кардано формуласы]]
* [[Феррари әдісі]]
* [[Шешілетін топ]]
* [[Симметриялық топ]]

== Әдебиет ==
* Алексеев В. Б. ''Теорема Абеля в задачах и решениях''. — Мәскеу: МЦНМО, 2001. — 192 б. — ISBN 5-900916-86-3.
* Stewart, Ian. ''Galois Theory''. — 2nd ed. — Chapman &amp; Hall, 1989. — ISBN 978-94-010-6864-2.
* Fraleigh, John B. ''A First Course in Abstract Algebra''. — 7th ed. — Pearson Education Limited, 2014. — ISBN 1-292-02496-8.
* Dehn, Max. ''Algebraic Equations: An Introduction to the Theories of Lagrange and Galois''. — New York: Columbia University Press, 1930.
* Bosch, Siegfried. ''Algebra''. — 6. Auflage. — Springer, 2006. — ISBN 3-540-29880-0.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://mathworld.wolfram.com/AbelsImpossibilityTheorem.html Abel's Impossibility Theorem] — Wolfram MathWorld
* [https://mathworld.wolfram.com/GaloisGroup.html Galois Group] — Wolfram MathWorld
* [https://mathworld.wolfram.com/SolvableGroup.html Solvable Group] — Wolfram MathWorld

[[Санат:Алгебра]]
[[Санат:Галуа теориясы]]
[[Санат:Көпмүшеліктер]]</text>
      <sha1>a2fannm3l1v26an2e3osici94yi45ti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арқалық Әмәлиятұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783258</id>
    <revision>
      <id>3628889</id>
      <parentid>3628019</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4156" sha1="3yj6te8tleepbs1vfwdemf9mlgd6cp4" xml:space="preserve">{{мағына|Арқалық}}
{{Тұлға
 |Есімі = Арқалық Әмәлиятұлы
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = Арқалық Әмәлиятұлы.jpg
 |Сурет ені =
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні = 10.03.1998
 |Туған жері = [[Санжы қаласы]], Ашылы ауылы, [[Қытай Халық Республикасы|ҚХР]]
 |Мансабы = Ақын, ұстаз
 |Азаматтығы = 
 |Діні = 
 |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні = 
 |Қайтыс болған жері = 
 |Әкесі = 
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = 1 бала
 |Марапаттары = «Алтын тобылғы» әдеби сыйлығы&lt;br&gt;«Ұстаз – ұлт айнасы» төсбелгісі&lt;br&gt;Әмірхан Балқыбек атындағы төсбелгі
 |Commons = 
}}
'''Арқалық Әмәлиятұлы''' (1998 жылы 10 наурызда ҚХР, Санжы қаласы, Ашылы ауылында дүниеге келген) — ақын, ұстаз. 

== Өмірбаяны ==
Арқалық Әмәлиятұлы 1998 жылы 10 наурызда [[Қытай Халық Республикасы]], Санжы қаласы, Ашылы ауылында дүниеге келген. 2016 жылы Қазақ еліне қоныс аударған. Түркістан облысы [[   Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нің түлегі.

== Еңбек жолы ==
2021 жылдан бері Түркістан қаласы №28 мектеп-лицейінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып жұмыс атқарады.

== Шығармашылығы ==
«Ұмытшақ көктем» жыр жинағының авторы. Өлеңдері «Құдай жайлы ойланатын қала» антологиясына енген.

=== Таңдаулы өлеңдері ===
* «Ауыл»
* «Мұрагер» 
* «Алматы·Жауын»
* «Шер қайтару»

== Марапаттары мен жетістіктері ==
* «Ұмытшақ көктем» жыр жинағының авторы.
* Республикалық «Ауылым – алтын тұғырым» әдеби онлайн-конкурсының поэзия аталымы бойынша гран-при иегері.
* Республикалық «Алтын тобылғы» әдеби сыйлығының жеңімпазы.
* Облыстық Әмірхан Балқыбек атындағы төсбелгі иегері.
* Республикалық «Ұстаз – ұлт айнасы» төсбелгісінің иегері.
* Республикалық «Авторлық бағдарлама – 2024» байқауының жеңімпазы.
* Басқа да қалалық, облыстық, пәндік байқаулардың жеңімпазы.

== Отбасы ==
2023 жылы үйленген. 1 баланың әкесі, Түркістан қаласында тұрады.

== Сыртқы сілтемелер==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/4264 «Әдебиет порталы» сайтындағы парақшасы]
* [https://qalamger.kz/literature/poeziya/ar-aly-m-liyat-ly-eshkimge-de-senbejt-yn-yldy-mir/286 Qalamger.kz сайтындағы өлеңдері]
* [https://ernur.kz/ruhaniat/kulyn-zhurek-otanym-dep-soileidi Құлын жүрек «Отаным» деп сөйлейді]. Ernur.kz
* [https://www.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=52&amp;id=37918 Ұстаз-ақын Арқалық Әмәлиятұлы]. Oinet.kz
* [https://jasqazaq.kz/arkhalykh-amaliyatyly-ozimdi-ontystiktin-kieli-topyragyna-kharyzdar-sezinemin/ Өзімді Оңтүстіктің киелі топырағына қарыздар сезінемін]. Jasqazaq.kz
* [https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&amp;action=author&amp;id=1826 Zharar.com сайтындағы шығармалары]

[[Санат:Қазақ ақындары]]</text>
      <sha1>3yj6te8tleepbs1vfwdemf9mlgd6cp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оныншы патшалық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783263</id>
    <revision>
      <id>3628907</id>
      <parentid>3628508</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35180" sha1="5w7qym4i97byc6h0katgjslse0xahg4" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокетт]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt; Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Джон Ларрокетт''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;
== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады».&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр».&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>5w7qym4i97byc6h0katgjslse0xahg4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628909</id>
      <parentid>3628907</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Актерлік құрам және кейіпкерлер */</comment>
      <origin>3628909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35185" sha1="hbtn0swrgcglq296wxt93p9pbwlvp20" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокетт]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt; Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Джон Ларрокетт]]''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады».&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр».&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>hbtn0swrgcglq296wxt93p9pbwlvp20</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628911</id>
      <parentid>3628909</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Актерлік құрам және кейіпкерлер */</comment>
      <origin>3628911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35183" sha1="1npq4hkgqzteuhjr9ynyw1wf8n8ttn2" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокетт]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt; Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Джон Ларокетт]]''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады».&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр».&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>1npq4hkgqzteuhjr9ynyw1wf8n8ttn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628912</id>
      <parentid>3628911</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Актерлік құрам және кейіпкерлер */</comment>
      <origin>3628912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35181" sha1="3dsccqm3dfjwn0iuzlggrjrs2we7gni" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокетт]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt; Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Джон Ларокет]]''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады».&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр».&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>3dsccqm3dfjwn0iuzlggrjrs2we7gni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628913</id>
      <parentid>3628912</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Актерлік құрам және кейіпкерлер */</comment>
      <origin>3628913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35183" sha1="lupzl1a0o1m3y8voxy3g89ylm4x7b00" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокетт]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt; Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Джон Ларрокет]]''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады».&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр».&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>lupzl1a0o1m3y8voxy3g89ylm4x7b00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628914</id>
      <parentid>3628913</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35181" sha1="m3q2axi7q1yl1vsqgl3cwospri4sltm" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокет]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt; Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Джон Ларрокет]]''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады».&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр».&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]</text>
      <sha1>m3q2axi7q1yl1vsqgl3cwospri4sltm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628920</id>
      <parentid>3628914</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:АҚШ телевизиялық мини-сериалдары|АҚШ телевизиялық мини-сериалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35258" sha1="g5ps3t7p1qi8i3dqrnpifybmmj091mk" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокет]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt; Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Джон Ларрокет]]''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады».&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр».&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]
[[Санат:АҚШ телевизиялық мини-сериалдары]]</text>
      <sha1>g5ps3t7p1qi8i3dqrnpifybmmj091mk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628922</id>
      <parentid>3628920</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлыбритания телевизиялық мини-сериалдары|Ұлыбритания телевизиялық мини-сериалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35351" sha1="kaftc27bhwcoz59rwo654hswqmita2v" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокет]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt; Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Джон Ларрокет]]''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады».&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр».&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]
[[Санат:АҚШ телевизиялық мини-сериалдары]]
[[Санат:Ұлыбритания телевизиялық мини-сериалдары]]</text>
      <sha1>kaftc27bhwcoz59rwo654hswqmita2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628925</id>
      <parentid>3628922</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар|Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35427" sha1="5awpal8y1zno4769a1e36u3ss25jn9u" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокет]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt; Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Джон Ларрокет]]''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады».&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр».&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]
[[Санат:АҚШ телевизиялық мини-сериалдары]]
[[Санат:Ұлыбритания телевизиялық мини-сериалдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]</text>
      <sha1>5awpal8y1zno4769a1e36u3ss25jn9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628928</id>
      <parentid>3628925</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Параллель ғаламдар жайлы телесериалдар|Параллель ғаламдар жайлы телесериалдар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35516" sha1="9oyfklrp3qwov55uzbcouq8hhdyy1ba" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокет]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt; Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Джон Ларрокет]]''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады».&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр».&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:NBC телесериалдары]]
[[Санат:АҚШ телевизиялық мини-сериалдары]]
[[Санат:Ұлыбритания телевизиялық мини-сериалдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Параллель ғаламдар жайлы телесериалдар]]</text>
      <sha1>9oyfklrp3qwov55uzbcouq8hhdyy1ba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628930</id>
      <parentid>3628928</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:NBC телесериалдары|NBC телесериалдары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35468" sha1="id8wu12swl8ffjyrjif96c9yw7ucvct" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокет]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt; Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Джон Ларрокет]]''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады».&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр».&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:Фэнтези телесериалдар]]
[[Санат:АҚШ телевизиялық мини-сериалдары]]
[[Санат:Ұлыбритания телевизиялық мини-сериалдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Параллель ғаламдар жайлы телесериалдар]]</text>
      <sha1>id8wu12swl8ffjyrjif96c9yw7ucvct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628931</id>
      <parentid>3628930</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:01:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Фэнтези телесериалдар|Фэнтези телесериалдар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35411" sha1="i1k9bagcp9qep71lu2hgxehdse2i2fv" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Оныншы патшалық
 | Шынайы атауы = The 10th Kingdom
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | suret eni = 250px
 | жанры = [[Фэнтези]], [[Ертегі]]
 | формат = Мини-сериал
 | авторы = Саймон Мур
 | желісі = 
 | өндіріс = Hallmark Entertainment, Carnival Films, Babelsberg Film und Fernsehen
 | рөлдерде = Кимберли Уильямс&lt;br /&gt;Скотт Коэн&lt;br /&gt;[[Джон Ларрокет]]&lt;br /&gt;Дайан Уист&lt;br /&gt;Эд О’Нилл&lt;br /&gt;Даниэль Лапэйн&lt;br /&gt;Энн-Маргрет
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = [[Энн Дадли]]
 | мемлекет = {{USA}}&lt;br /&gt;{{UK}}&lt;br /&gt;{{GER}}
 | тілі = [[Ағылшын тілі]]
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 5
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = Роберт Халми (үлкені)&lt;br /&gt;Роберт Халми (кішісі)&lt;br /&gt;Саймон Мур
 | режиссёрі = Дэвид Карсон&lt;br /&gt;Герберт Уайз
 | операторы = Крис Ховард&lt;br /&gt;Лоуренс Джонс
 | сценарист = Саймон Мур
 | түсірілім орны = [[Ұлыбритания]], Германия, Австрия
 | ұзақтығы = 417 минут (өңделгені 390 минут)
 | студия = 
 | статусы = Аяқталған
 | телеарна = NBC
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = Stereo
 | көрсете бастады = 27 ақпан 2000 жыл
 | соңғы рет көрсетілді = 6 наурыз 2000 жыл
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 0207275
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}

'''«Оныншы патшалық»''' ({{lang-en|The 10th Kingdom}}) — [[сценарийші]] Саймон Мурдың қаламынан туған, [[Ұлыбритания]]ның «Carnival Films», [[Германия]]ның «Babelsberg Film und Fernsehen» және Американың «Hallmark Entertainment» компаниялары бірлесіп шығарған фэнтези бағытындағы америкалық мини-телесериал. Туынды сиқырлы айна арқылы Нью-Йорк қаласынан параллельді ертегілер әлеміне тап болған әкесі мен қызының бастан кешкен шытырман оқиғаларын баяндайды.

Мини-сериал алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылдың]] 27 ақпанынан бастап NBC телеарнасында апта сайын екі сағаттық бөлімдермен бес кеш бойы көрсетілді және сол жылдың 26 наурызында аяқталды. Ол 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» номинациясында [[Эмми|«Эмми» сыйлығын]] жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=The 10th Kingdom - Awards &amp; Nominations |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt; Сериалдың тұсаукесерін 14,04 миллионнан астам көрермен тамашалады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://variety.com |title='The 10th Kingdom' Premiere Ratings |publisher=Variety |year=2000 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Жұрт көзінен тасаланған сиқырлы өлкеде ертегі кейіпкері мекендейтін тоғыз патшалық бар. Осы аймақтарға билік жүргізгісі келетін Зұлым Ханым Төртінші патшалықтың түрмесінде қамауда отырады. Бұл патшалықты Ақшақардың ерке де өркөкшіл немересі, ханзада Венделл басқарады. Ханзаданың таққа отыру рәсіміне бірнеше апта қалғанда, Зұлым Ханым өзін босатып алу үшін қатыгез Тролльдер патшасы мен оның үш баласын көмекке шақырады. Зұлым өгей шешесі ханзада Венделлді ұстап алып, оны алтын ретривер итіне айналдырады, ал өзінің итін ханзаданың кейпіне енгізеді.

Қорқып кеткен ит-ханзада түрмеден қашып, жертөледегі сиқырлы айна-портал арқылы қазіргі заманғы Нью-Йорк қаласына өтіп кетеді. Тролльдер патшасы өз балаларына қашқынды ұстауды бұйырады, ал Зұлым Ханым оның соңынан жартылай қасқыр Тұтқынды (оны жай ғана Қасқыр деп атайды) жібереді.

Сонымен қатар, Манхэттеннің екі қарапайым тұрғыны — қайсар мінезді даяшы қыз Вирджиния Льюис пен оның аңқау әкесі Тони қалаға кенеттен келген сиқырлы қонақтардың кесірінен үлкен шытырманға тап болады. Қасқыр Вирджинияға ғашық болып қалады, ал Тониге алты тілек беріледі (оны ол өзімшілдікпен, ойланбай қолданып, соңы сәтсіздікке ұласады). Вирджиния ит кейпіндегі Венделлдің жай жануар емес екенін түсінген соң, Тони өзінің соңғы тілегін иттің тілін түсінуге жұмсайды. Ханзада оларды қарғысты жою үшін Тоғыз патшалыққа бірге баруға көндіреді. Өзін кінәлі сезінген Тони мен қызы Вирджиния сиқырлы айна арқылы ертегілер әлеміне аттанады.

Бастапқыда Тони мен Вирджиния үйлеріне тезірек қайтуды ғана армандайды. Алайда, сиқырлы айна патшалық ішінде қолдан-қолға өтіп, үнемі орын ауыстырумен болады: алдымен ол түрмеден шығарылып, кейін қой өсірушілер жарысының бас жүлдесіне айналады, ал соңында аукционда сатылады. Кейіпкерлер тобы айнаның соңынан түсіп, бүкіл өлкені шарлайды. Жол жөнекей олар көптеген қауіп-қатерлер мен сынақтарға тап болады: Вирджинияның шашы сиқырдың кесірінен шектен тыс ұзын болып өседі, олардың соңына Зұлым Ханымның Аңшысы түседі, ал Кішкентай Бо Пиптің (Little Bo Peep) ұрпақтары қаланың сиқырлы тілек құдығын иеленіп алу үшін астыртын қастандық ұйымдастырады. Саяхат барысында Қасқыр қыңыр мінезді Вирджинияның сеніміне кіру үшін Ханымға деген адалдығына шүбә келтіріп, тез арада олардың жағына шығады. Бұл әрекет Зұлым Ханымның ашуын туғызып, ол Ханзадамен бірге Вирджиния мен Тониді қолға түсіру үшін өзінің аяусыз әрі суыққанды Аңшысын аттандырады.

Уақыт өте келе Вирджиния Ақшақардың аруағымен кездеседі. Аруақ қызға оның тағдыры Тоғыз патшалықты құтқарумен тығыз байланысты екенін ашады. Сонымен қатар, Тони Зұлым Ханымның бойынан өзінің баяғыда жоғалып кеткен әйелін, яғни Вирджинияның анасын таниды. Олар Ханымды тоқтату үшін сарайға аттанады, бірақ Қасқыр Тони мен Вирджинияға опасыздық жасағандай кейіп танытады. Әкесі мен қызы зынданға тасталады. Ол жерде Тони қызына шындықты айтады: анасының жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде, кетіп қалған түні Вирджинияны суға тұншықтырмақ болған екен. Осы уақытта Зұлым Ханым өзінің жалған Ханзада Венделлін таққа отырғызып, тәж кигізу рәсіміне келген барлық монархтарды уландыруға әрекет жасайды.

Бақытқа орай, Қасқыр уды ұйықтататын дәріге ауыстырып үлгергендіктен, қонақтардың бәрі ешқандай зақымсыз аман-есен оянады. Вирджиния өзін қорғау үшін Зұлым Ханымды өлтіруге мәжбүр болады, бұл оның жанына қатты батады. Нағыз Ханзада Венделл қайтадан адам кейпіне еніп, таққа отырады. Ол әкелері қайтыс болған тролльдерді кешіріп, өз патшалығына қайтуға рұқсат береді. Көрсеткен көмегі үшін Тониге алғыс ретінде, жаңадан сайланған Король Венделл оған сарайдан жұмыс ұсынады және Тони оған қуана келіседі. Ал Вирджиния мен Қасқыр өздерінің болашақ сәбилерін күтіп, Нью-Йорк қаласына қайта оралады.

== Өндірісі және Бюджеті ==
Сериал сол кезеңдегі телевизия тарихындағы ең ауқымды жобалардың бірі болды. Оның өндірісіне 44 миллион АҚШ доллары жұмсалып, түсірілім жұмыстары Еуропаның бірнеше елінде, соның ішінде Ұлыбритания мен Германияның тарихи орындарында өтті.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: The Making of the Fantasy Epic |publisher=Boxtree |year=2000 |isbn=978-0752218618 |language=en}}&lt;/ref&gt; Музыкасын танымал композитор Энн Дадли жазды, ал басты сингл ретінде «Wishing on a Star» әні қолданылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://allmusic.com |title=The 10th Kingdom [Original TV Soundtrack] |publisher=AllMusic |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Актерлік құрам және кейіпкерлер ==

* '''Кимберли Уильямс''' — ''Вирджиния Льюис'' (Virginia Lewis): Орталық саябақтың (Central Park) шетінде әкесімен бірге тұратын даяшы қыз. Өмірге күмәнмен қарайтын әрі шаршаған Вирджиния өз мейрамханасын ашуды армандайды. Ол анасы мен жеке өміріне мән бермейтінін айтқанымен, іштей қатты жалғыздық сезінеді. Кейінірек ол анасының отбасын тастап кеткеніне өзін кінәлайтынын ашады. Бастапқыда тек өз әлеміне қайтуды ойласа, кейін Венделлге патшалықты құтқаруға көмектесуге бел байлайды. Вирджиния анасының тастап кеткендегі жан жарасымен бетпе-бет келуді үйренуі тиіс. Уақыт өте келе Қасқырға деген сезімі оянады. «Нью-Йорк таймс» (New York Times) сыншысы Рон Вертхаймердің пікірінше, Вирджиния — өзіне деген сенімділікке ұмтылған батыл даяшы.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Ron Wertheimer |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Джон Ларрокет]]''' — ''Энтони «Тони» Льюис'' (Anthony &quot;Tony&quot; Lewis): Ғимарат тазалаушы және жалғызбасты әке. Ол қызы Вирджинияның мәселелері мен сезімдеріне көп мән бермейді. Бастапқыда жалқау, өзімшіл әрі қорқақ адам ретінде көрінгенімен, үйреншікті өмірінен айырылған соң, ол есейіп, Вирджинияны, Венделлді және өзін құтқару үшін күреседі. Осы процессте ол әлдеқайда жақсы адамға айналады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ign.com |title=The 10th Kingdom: The John Larroquette Interview |publisher=IGN |date=2000-03-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Скотт Коэн''' — ''Қасқыр'' (Wolf): Зұлым Ханымға адал болуға ант бергеннен кейін, Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатылады (ол жерге «қойларды мазалағаны» үшін қамалған болатын). Ханзада Венделлді іздеп Нью-Йоркке келіп, Вирджинияны жолықтырады және оған бір көргеннен ғашық болады. Фильмнің көп бөлігінде ол Вирджиния мен Тониге патшалықтан қашуға көмектесіп, қызға күннен-күнге қаттырақ бауыр басады.
* '''Дайан Уист''' — ''Кристин Уайт'' (Christine White) / ''Зұлым Ханым'': Фильмнің басты антагонисі және Ханзада Венделлдің өгей шешесі. Ол Венделлдің ата-анасын өлтіргені және оның өзін де өлтіруге шақ қалғаны үшін өмір бойына түрмеге кесілген болатын. Сериал барысында оның Вирджинияның анасы екені белгілі болады. Мини-сериал оқиғаларына дейін Кристин жүйкесі жұқарып, есі ауысқан кезде Вирджинияны суға тұншықтырмақ болады, бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталып, үйден қашып кеткен соң сиқырлы айнаны тауып алады. Оны Батпақ Сұмдығы (Ақшақардың өгей шешесі) асырап алып, өзіне шәкірт етеді. Сериал желісі оның Тоғыз патшалықты басып алу жоспарына негізделген. Оқиға басында ол түрмеден босап шығып, Венделлді итке айналдырады.
* '''Даниэль Лапэйн''' — ''Ханзада Венделл'' (Prince Wendell): Ақшақардың немересі, 4-ші патшалықтың тағына ерке, өркөкшіл және жалыққан мұрагері. Венделл фильмнің көп бөлігін алтын ретривер иті кейпінде өткізеді. Ол тек Тонимен ғана тілдесе алады және уақыт өте келе кішіпейіл әрі жауапты бола бастайды. Өз басынан кешкен шытырман оқиғалары мен Тонимен өткізген уақытынан кейін ол қазіргі заманғы «Оныншы патшалыққа» (Нью-Йорк қаласы) тәнті болады. Ол Тониден өзіне «үрлемелі батут-сарай» салып беруді өтініп, оны өз патшалығында Өнеркәсіптік төңкеріс жасауға итермелейді.
* '''Рутгер Хауэр''' — ''Аңшы'' (The Huntsman): Вирджиния мен Тониді өлтіруге жіберілген Зұлым Ханымның аңшысы. Оның қолында тірі жанның жүрегіне мүлт кетпей тиетін сиқырлы арбалеті бар. Аңшы Зұлым Ханымға шексіз адал, тағдыр мен жазмышқа қатты сенеді және ешқандай рақымшылық танытпайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://empireonline.com |title=Rutger Hauer Profile and Career Summary |publisher=Empire Online |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Эд О’Нилл''' — ''Релриш, Тролльдер патшасы'' (Relish): Тролльдер патшалығының билеушісі, сонымен қатар Бурли, Блабберворт және Блюбеллдің әкесі. Ол уақытша Зұлым Ханыммен одақтасады, бірақ кейінірек 4-ші патшалықты өзі иеленгісі келіп, Ханымның жаулау жоспарынан бас тартады.
* '''Хью О’Горман, Донн Льюис және Джеремия Биркетт''' — ''Бурли, Блабберворт және Блюбелл'': Әкелері Ақшақар мемориалдық түрмесінен босатып алған үш тролль ағайындылар. Көп ұзамай Зұлым Ханым оларға Ханзада Венделлді, кейін Вирджиния мен Тониді ұстау туралы тапсырма береді. Тони сиқырлы тілекті дұрыс қолданбағандықтан, олар фильмнің үлкен бөлігін алтын мүсін күйінде өткізеді.
* '''Камрин Мангейм''' — ''Ақшақар'' (Snow White): Сериалда есімі жиі аталады және соңында оны мұз тәрізді табыт қойылған ақ үңгірдің ішінен тек Вирджиния мен оның немересі Ханзада Венделл (ит кейпінде) ғана көреді. Ол Вирджинияны сырттай қорғап, оның бейнесін Зұлым Ханымнан жасырып келген. Кездесу барысында ол Вирджинияға өзінің балалық шағы туралы айтып, оның үлкен істерді атқаруға жазылғанын жеткізеді және Зұлым Ханымды қалай өлтіру керектігі туралы кеңес береді.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. Moore |title=The 10th Kingdom: Novelization |publisher=Signet |year=2000 |isbn=978-0451200105 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''Энн-Маргрет''' — ''Күлше қыз'' (Cinderella): Тоғыз патшалықтың ең қарт әрі аңызға айналған тірі ханшайымдарының бірі.
* '''Мойра Листер''' — ''Вирджинияның әжесі'': Ол өзінің күйеу баласы Тониді төменгі таптан шыққаны үшін жек көреді, бірақ Вирджинияны қатты жақсы көреді және оны жоғары қоғам өкіліне тұрмысқа шығуы керек деп есептейді.
* '''Уорвик Дэвис''' — ''Акорн, Ергежейлі'' (Acorn): Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Кейінірек ол сиқырлы айна сияқты әртүрлі ұрланған заттарды сатады. Ол батпақта, кезінде Ақшақардың зұлым өгей шешесі тұрған үйде тығылып жүрген жерінде қайта көрінеді. Вирджиния әкесін іздеп жүргенде, оған сәл демалуға мүмкіндік беріп, тіпті Зұлым Ханымның мазарын көрсетуге рұқсат береді. Кейін оған Тониді қайдан табуға болатынын айтады.
* '''Джимми Нейл''' — ''Клэйфэйс, Гоблин'' (Clayface): Ергежейлі Акорнмен бірге Тони мен басқаларға түрмеден қашуға көмектеседі. Ол 5-ші бөлімде көрінуі керек еді, бірақ оның актері басқа жобаға кеткендіктен, оның орнына Акорн шығады.
* '''Люси Панч''' — ''Салли Пип'' (Sally Peep): Сиқырлы орманның шетіндегі Кішкентай Қозы ауылында тұратын қойшы қыз. Вирджиния бас жүлде — сиқырлы айнаны жеңіп алу үшін «Қой және қойшы қыз» жарысында Салли Пипке қарсы бақ сынайды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom (TV Mini Series 2000) - Full Cast &amp; Crew |publisher=IMDb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://imdb.com |title=The 10th Kingdom Full Cast &amp; Crew |publisher=Internet Movie Database |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

== Өндірісі ==
Сценарий авторы Саймон Мур ескі ертегілердің соңындағы «олар мәңгі бақытты өмір сүріпті» деген сөзден кейін не болғаны туралы ойланып, нәтижесінде оның бұл қиялы «Оныншы патшалық» сериалының тууына себеп болды.

«Нью-Йорк таймс» (The New York Times) газетінің жазуынша: «10 сағаттық сериал бойында Жеті ергежейлі мен Рапунцель сияқты танымал кейіпкерлерге әзіл-қалжың аралас сілтемелер жасалады, сондай-ақ Ақшақар (Камрин Мангейм) мен Күлше қыздың (Энн-Маргрет) заманауи нұсқалары көрініс табады». Атқарушы продюсер Роберт Халми (үлкені) былай деп түсіндіреді: «Біз бұл танымал кейіпкерлердің екінші қырын көрсеткіміз келді. Мысалы, Күлше қыздың жасы қазір 200-де. Ал Камрин бұл рөлді Ақшақардың қазіргі уақытта артық салмағы бар деген идеясы ұнағандықтан қабылдады».&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://nytimes.com |title=TV WEEKEND; The Good, the Bad and the Furry |work=The New York Times |date=2000-02-25 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Камрин Мангейм өз рөлі туралы былай дейді: «Шыны керек, мен бұл рөлді көп жылдар бойы өз бөлмемде ойнап келгендіктен, дайын болдым. Бала кезімде Ақшақар туралы оқып, әлемдегі ең сұлу ару болуды армандап өскен маған бұл керемет мүмкіндік болды. Менеджерім NBC маған Ақшақар рөлін ұсынғанын айтқанда, мен бірден келістім. Тіпті сценарийді оқымастан бұрын иә дедім, өйткені олардың үйреншікті Ақшақар бейнесінен алшақтағанына қатты қуандым. Мен сомдаған Ақшақар менің балалық шағымдағы бейнеден мүлдем ерекшеленеді, қазір сұлулықтың әртүрлі қырлары ашылуда. Сондықтан сол тар корсетті киіп, өз артықшылықтарымды көрсету өте қызықты болды».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eonline.com |title=Camryn Manheim's Fairest Role Yet |publisher=E! Online |date=2000-02-26 |language=en}}&lt;/ref&gt;

«Таймс» (The Times) басылымы Вирджиния Льюистің рөлін сомдаған Кимберли Уильямстың телеарнадан көрі кино мен театр саласында жұмыс істегенді жөн көретінін жазды. «Телевизияда бәрі тым тез болатындықтан, менде үрей сезімі пайда болады», — деп түсіндіреді актриса. Дегенмен, осындай күмәндеріне қарамастан, ол «Оныншы патшалықта» Дайан Уист, Джимми Нейл және Рутгер Хауэрмен бірге басты рөлді сомдау ұсынысына төтеп бере алмады. «Саймон барлық ескі ертегілерді біріктіріп, оларды заманауи стильде жаңартып, „мәңгі бақытты өмірден“ кейін не болғанын зерттеді», — дейді Уильямс. Оның кейіпкері Вирджиния — тролльдер мен зұлым өгей шеше мекендейтін параллель әлемге тап болған нью-йорктік даяшы қыз.

== Көрсетілімі мен қабылдануы ==
Мини-сериал алғаш рет 2000 жылдың 27 ақпанында NBC телеарнасында бес екі сағаттық бөлім болып көрсетілді. «Оныншы патшалық» 2000 жылы «Үздік басты титр дизайны» (Outstanding Main Title Design) номинациясында «Эмми» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://emmys.com |title=Emmy Awards: The 10th Kingdom |publisher=Academy of Television Arts &amp; Sciences |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияда сериал Sky One телеарнасында көрсетілді.

«Варайети» (Variety) журналының сыншысы Лора Фриз (21 ақпан, 2000 жыл) былай деп атап өтті: «Кимберли Уильямс үлкен көзді, сүйкімді қыз және сериал бойы жиі көрінеді, бірақ 10 сағаттық жобаны бұл актрисаның жалғыз иығына артып қою тым ауыр».&lt;ref&gt;{{cite news |author=Laura Fries |url=https://variety.com |title=The 10th Kingdom Review |work=Variety |date=2000-02-21 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ал Filmcritic.com сайтынан Кристофер Налл актер таңдауын сәтсіз деп есептеп: «Ларрокетті бұл рөлге таңдау қателік болды. Ол түскен „Түнгі сот“ (Night Court) сериалының 30 минуты мен үшін әрқашан шек болатын. Ал 417 минут бойы оның мұндай дөрекі мінезін көру тым көптік етеді», — деген пікір білдірді.
== Байланысты медиа өнімдер ==
«Оныншы патшалық» сериалының NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімі кезінде экранда арнайы тегін телефон нөмірі көрсетілді. Сол нөмір арқылы көрермендер сериал желісімен жазылған кітапты, музыкалық саундтрек жазылған CD дискіні және мини-сериалдың толық нұсқасы енген үш VHS кассетадан тұратын жинақты сатып ала алды. 2000 жылдың мамыр айында «Hallmark Entertainment» және «Artisan Entertainment» (қазіргі «Lions Gate Entertainment») компаниялары сериалды екі кассеталық жинақ және бір кассеталық кеңейтілген (Extended Play) нұсқада VHS форматында шығарды. Сериалды екі кассетаға сыйғызу үшін оның шамамен екі сағаты қиылып тасталды. Өшірілген кадрлардың ешқайсысы басты сюжеттік желіге әсер етпегенімен, қысқартудың үлкен көлемі сериалды қабылдау әсерін айтарлықтай өзгертті.

Кейінірек, 2000 жылдың қазан айында бұл мини-сериал телеарнада көрсетілген нұсқасында үш дискілік DVD жинағы болып жарық көрді. 2002 жылдың мамыр айында оның артынан екі дискілік жинақ шықты. Оған бір екіжақты және бір біржақты диск енді, сондай-ақ Джон Ларрокетт жүргізген «Оныншы патшалық: Эпопеяның жасалуы» (The 10th Kingdom: The Making of an Epic) атты арнайы деректі фильм қосылды. 5 бөлімнен тұратын толық сериал 2012 жылдың тамыз айының үшінші аптасында [[Netflix]] стриминг платформасына жүктелді. Бұл сериалдың NBC арнасындағы алғашқы көрсетілімінен кейін тұңғыш рет жеке бөлімдер форматында ұсынылуы еді.

Бірнеше жыл бойы сатылымда болмағаннан кейін, 2013 жылдың 19 наурызында «Mill Creek Entertainment» компаниясы мини-сериалды қайтадан 3 DVD дискісінде шығарды. Бұл басылымда сериал бес бөлек бөлімге бөлініп ұсынылды және оның жасалуы туралы деректі фильм де сақталды. Дәл осы күні сериал [[Amazon]] платформасында да қолжетімді болды.

2015 жылдың 3 қарашасында «Mill Creek Entertainment» сериалдың 15 жылдығына орай «The 10th Kingdom - 15th Anniversary Special Edition» атты [[Blu-ray]] нұсқасын шығарды, бұл жобаның тарихтағы тұңғыш жоғары ажыратымдылықтағы (HD) басылымы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blu-ray.com |title=The 10th Kingdom Blu-ray (15th Anniversary Special Edition) |publisher=Blu-ray.com |date=2015-11-03 |language=en |accessdate=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;

2000 жылдың ақпанында «Hallmark-Kensington Books» баспасынан шыққан сериал желісіндегі романды Кристин Кэтрин Раш пен Дин Уэсли Смит «Кэтрин Уэсли» (Kathryn Wesley) деген ортақ лақап атпен жазып шықты. Кітап сценарийдің алғашқы нұсқасына негізделген, сондықтан роман мен фильм арасында тек диалогтар мен кейбір ұсақ-түйек детальдарда ғана азғантай айырмашылықтар бар. Бірнеше жыл бойы бұл кітап фильмнің VHS кассетасымен және саундтрегімен бірге жинақ ретінде сатылды, бірақ қазіргі уақытта оның басылымы тоқтатылған.
== Саундтрек ==
«Varèse Sarabande» компаниясы шығарған саундтрек альбомында Энн Дадлидің композициялары мен Мириам Стокли орындаған «Wishing on a Star» әні бар.

=== Композициялар тізімі ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
! № !! Атауы !! Музыкасы / Орындаушысы !! Ұзақтығы
|-

| 1 || The Four Who Saved the Nine Kingdoms || [[Энн Дадли]] || 2:40
|-

| 2 || Standing on the Edge of Greatness || [[Энн Дадли]] || 1:50
|-

| 3 || Six Glorious Wishes || [[Энн Дадли]] || 2:03
|-

| 4 || Addicted to Magic || [[Энн Дадли]] || 2:43
|-

| 5 || The House of White || [[Энн Дадли]] || 2:44
|-

| 6 || Troll Trouble || [[Энн Дадли]] || 3:45
|-

| 7 || Flowers Only Grow Where There Are Seeds || [[Энн Дадли]] || 2:18
|-

| 8 || The Dwarves of Magic Mountain || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 9 || Nothing Escapes the Huntsman || [[Энн Дадли]] || 2:26
|-

| 10 || A Stepmother's Curse || [[Энн Дадли]] || 3:04
|-

| 11 || The Dog Formerly Known as Prince || [[Энн Дадли]] || 1:56
|-

| 12 || Blood on the Snow || [[Энн Дадли]] || 1:28
|-

| 13 || Trolls in New York || [[Энн Дадли]] || 1:25
|-

| 14 || A Travelling Mirror || [[Энн Дадли]] || 1:59
|-

| 15 || Kissing Town || [[Энн Дадли]] || 2:16
|-

| 16 || A Gypsy Incantation || [[Энн Дадли]] || 2:21
|-

| 17 || These Are Dark Days || [[Энн Дадли]] || 3:14
|-

| 18 || Seven Years Bad Luck || [[Энн Дадли]] || 2:32
|-

| 19 || The Days of Happy Ever After Are Gone || [[Энн Дадли]] || 2:13
|-

| 20 || When the Wild Moon Calls You || [[Энн Дадли]] || 2:34
|-

| 21 || Still Lost in the Forest || [[Энн Дадли]] || 2:57
|-

| 22 || Do Not Think, Become || [[Энн Дадли]] || 2:19
|-

| 23 || [[Wishing on a Star]] || [[Мириам Стокли]] || 1:23
|- style=&quot;background:#eee; font-weight:bold;&quot;

| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; | Жалпы ұзақтығы: || 54:50
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2000 жылдың телесериалдары]]
[[Санат:АҚШ телевизиялық мини-сериалдары]]
[[Санат:Ұлыбритания телевизиялық мини-сериалдары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Параллель ғаламдар жайлы телесериалдар]]</text>
      <sha1>i1k9bagcp9qep71lu2hgxehdse2i2fv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хризантема қышқылы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783266</id>
    <revision>
      <id>3628963</id>
      <parentid>3628253</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10676" sha1="dppz5m0ryelwo6i9d8eo0csdi71ogwc" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Хризантема қышқылы
|суреті = (R,R)-(+)-trans-chrysanthemic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сурет_тақырыбы = (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылының құрылымдық формуласы
|IUPAC = 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы
|басқа_атаулары = хризантем қышқылы; chrysanthemic acid; chrysanthemumic acid
|формула = C{{sub|10}}H{{sub|16}}O{{sub|2}}
|молярлық_массасы = 168,23 г/моль
|балқу_t = 17 °C ((1''R'',3''R'')-(+)-транс-изомер үшін)
|CAS = 4638-92-0 ((1''R'',3''R'')-(+)-транс)
|PubChem = 16747
|EINECS = 225-067-5
|ChEBI = 39100
|SMILES = CC(=CC1C(C1(C)C)C(=O)O)C
|InChI = 1S/C10H16O2/c1-6(2)5-7-8(9(11)12)10(7,3)4/h5,7-8H,1-4H3,(H,11,12)/t7-,8+/m0/s1
}}
'''Хризантема қышқылы''' — [[органикалық қосылыс]], [[терпендер|терпендік]] табиғаты бар [[карбон қышқылдары|монокарбон қышқылы]]. Құрылысы бойынша ол 2,2-диметил-3-(2-метилпроп-1-енил)циклопропан-1-карбон қышқылы болып табылады. Бұл қосылыс табиғи [[пиретриндер|пиретриндердің]] және синтетикалық [[пиретроидтар|пиретроидтардың]] химиясында маңызды орын алады.

Хризантема қышқылының төрт стереоизомері бар. Солардың бірі — (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылы — табиғи инсектицидтік заттардың бірі [[пиретрин I]] молекуласындағы қышқылдық бөлікті құрайды. Пиретриндер табиғатта пиретрум өсімдіктерінде, әсіресе ''Tanacetum cinerariifolium'' өсімдігінде кездеседі. Көптеген синтетикалық пиретроидтар, мысалы [[аллетриндер]], хризантема қышқылының әртүрлі стереоизомерлерінің күрделі эфирлері болып табылады.&lt;ref name=&quot;Faust&quot;&gt;Faust R. Fascinating Natural and Artificial Cyclopropane Architectures // ''Angewandte Chemie International Edition''. — 2001. — Vol. 40, № 12. — P. 2251—2253. — DOI: 10.1002/1521-3773(20010618)40:12&lt;2251::AID-ANIE2251&gt;3.0.CO;2-R.&lt;/ref&gt;

Қосылысқа «хризантема қышқылы» атауын 1924 жылы [[Герман Штаудингер]] мен [[Леопольд Ружичка]] пиретрум құрамындағы инсектицидтік заттарды зерттеу кезінде берген.&lt;ref name=&quot;Staudinger&quot;&gt;Staudinger H., Ružička L. Insektentötende Stoffe. Zur Konstitution der Chrysanthemummonocarbonsäure und -dicarbonsäure // ''Helvetica Chimica Acta''. — 1924. — Vol. 7. — P. 201.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және стереоизомериясы ==
Хризантема қышқылы молекуласында [[циклопропан]] сақинасы, [[карбоксил тобы]] және изобутенил орынбасары болады. Циклопропан сақинасындағы екі асимметриялық көміртек атомына байланысты қосылыс бірнеше кеңістіктік изомер түрінде кездеседі.

Негізгі стереоизомерлері:

* (1''R'',3''R'')-(+)-транс-хризантема қышқылы;
* (1''S'',3''S'')-(−)-транс-хризантема қышқылы;
* (1''R'',3''S'')-(+)-цис-хризантема қышқылы;
* (1''S'',3''R'')-(−)-цис-хризантема қышқылы.

Стереохимиялық құрылысы хризантема қышқылының эфирлерінің биологиялық белсенділігіне айтарлықтай әсер етеді. Сондықтан табиғи пиретриндер мен синтетикалық пиретроидтардың инсектицидтік қасиеттерін зерттегенде қышқылдық фрагменттің кеңістіктік конфигурациясы ерекше маңызды болып саналады.&lt;ref name=&quot;Faust&quot; /&gt;

== Табиғатта кездесуі ==
Хризантема қышқылы табиғатта көбіне бос қышқыл түрінде емес, күрделі эфирлер құрамында кездеседі. Оның ең белгілі табиғи туындылары — пиретрум өсімдіктерінде түзілетін пиретриндер. Бұл заттар жәндіктерге қарсы белсенділігімен ерекшеленеді және өсімдік текті инсектицидтер қатарына жатады.

Пиретрин I молекуласында хризантема қышқылы қышқылдық фрагмент ретінде болады, ал пиретрин II құрамында оған жақын пиретрин қышқылының фрагменті кездеседі.

== Биосинтезі ==
Хризантема қышқылының биосинтезі екі [[диметилаллилдифосфат]] (DMAPP) изопрен бірлігінен басталады. Алғашқы кезеңде хризантемилдифосфатсинтаза ферменті бұл екі изопрен бірлігін «бас-бас» типі бойынша қосып, транс-хризантемилдифосфат түзеді.&lt;ref name=&quot;Rivera&quot;&gt;Rivera S. B., Swedlund B. D., King G. J. et al. Chrysanthemyl diphosphate synthase: isolation of the gene and characterization of the recombinant non-head-to-tail monoterpene synthase from ''Chrysanthemum cinerariaefolium'' // ''Proceedings of the National Academy of Sciences''. — 2001. — Vol. 98, № 8. — P. 4373—4378. — DOI: 10.1073/pnas.071543598.&lt;/ref&gt;

Келесі кезеңде транс-хризантемилдифосфат транс-хризантемолға айналады. Одан кейін екі бірізді тотығу реакциясы жүреді: алдымен спирттік топ альдегидке дейін, кейін карбоксил тобына дейін тотығады. Бұл реакцияларға сәйкесінше [[алкогольдегидрогеназа]] және [[альдегиддегидрогеназа]] типті ферменттер қатысады. Нәтижесінде транс-хризантема қышқылы түзіледі.&lt;ref name=&quot;Xu2018PP&quot;&gt;Xu H., Moghe G. D., Wiegert-Rininger K. et al. Coexpression Analysis Identifies Two Oxidoreductases Involved in the Biosynthesis of the Monoterpene Acid Moiety of Natural Pyrethrin Insecticides in ''Tanacetum cinerariifolium'' // ''Plant Physiology''. — 2018. — Vol. 176, № 1. — P. 524—537. — DOI: 10.1104/pp.17.01330.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Xu2018ME&quot;&gt;Xu H., Lybrand D., Bennewitz S. et al. Production of trans-chrysanthemic acid, the monoterpene acid moiety of natural pyrethrin insecticides, in tomato fruit // ''Metabolic Engineering''. — 2018. — Vol. 47. — P. 271—278. — DOI: 10.1016/j.ymben.2018.04.004.&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптік синтезі ==
Өнеркәсіпте хризантема қышқылы әдетте тиісті диендердің циклопропандалу реакциялары арқылы алынады. Мұндай реакцияларда көбіне цис- және транс-изомерлердің қоспасы түзіледі, кейін күрделі эфир гидролизденіп, бос қышқыл алынады.&lt;ref name=&quot;Kelly&quot;&gt;Kelly L. F. A synthesis of chrysanthemic ester: An undergraduate experiment // ''Journal of Chemical Education''. — 1987. — Vol. 64, № 12. — P. 1061. — DOI: 10.1021/ed064p1061.&lt;/ref&gt;

Синтетикалық пиретроидтарды алу үшін хризантема қышқылының этил эфирі, қышқыл хлоридтері немесе басқа функционалдық туындылары пайдаланылуы мүмкін. Қажетті инсектицидтік белсенділікке жету үшін қышқылдық және спирттік бөліктердің құрылымы, сондай-ақ стереохимиялық құрамы ескеріледі.

== Қолданылуы ==
Хризантема қышқылының басты маңызы инсектицидтер химиясымен байланысты. Оның күрделі эфирлері табиғи пиретриндердің құрамына кіреді, ал синтетикалық туындылары пиретроидтар өндірісінде қолданылады.

Пиретроидтар ауыл шаруашылығында, тұрмыстық жәндікжойғыш препараттарда және санитарлық өңдеу құралдарында кеңінен қолданылатын инсектицидтер қатарына жатады. Хризантема қышқылы мұндай қосылыстардың құрылымдық негіздерінің бірі ретінде зерттеледі.

== Тағы қараңыз ==
* [[Пиретриндер]]
* [[Пиретроидтар]]
* [[Аллетриндер]]
* [[Циклопропан]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Терпендер]]
* [[Инсектицидтер]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/16747 (+)-trans-Chrysanthemic acid] — [[PubChem]] дерекқорында
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C10453891 Chrysanthemic acid] — NIST Chemistry WebBook дерекқорында
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI:39100 trans-chrysanthemic acid] — ChEBI дерекқорында

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Циклопропандар]]
[[Санат:Терпендер]]
[[Санат:Инсектицидтер]]
[[Санат:Пиретроидтар]]
[[Санат:Органикалық қышқылдар]]</text>
      <sha1>dppz5m0ryelwo6i9d8eo0csdi71ogwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берберин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783270</id>
    <revision>
      <id>3628964</id>
      <parentid>3628250</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11735" sha1="k72p2kcwnwu3p75lav8rjxsz35dl9cz" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты=Берберин
|химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;
|мольдік_массасы=336,367
|күйі=сары түсті қатты зат
|балқу_t=145
|CAS=2086-83-1
|PubChem=2353
|ChEBI=16118
|ChemSpider=2263
|SMILES=COc1ccc2cc3[n+](cc2c1OC)CCc1cc2c(cc1-3)OCO2
|InChI=InChI=1S/C20H18NO4/c1-22-17-4-3-12-7-16-14-9-19-18(24-11-25-19)8-13(14)5-6-21(16)10-15(12)20(17)23-2/h3-4,7-10H,5-6,11H2,1-2H3/q+1
|суреті=Berberin.svg
|басқа_атаулары=Умбеллатин; 9,10-диметокси-5,6-дигидро[1,3]диоксол[4,5-g]изохино[3,2-a]изохинолин-7-иум
}}
'''Берберин''' — өсімдіктерде кездесетін сары түсті [[алкалоид]], химиялық тұрғыдан бензилизохинолиндік алкалоид және төртіншілік аммоний катионы. Ол көбіне [[бөріқарақат]] (''Berberis'') туысының өсімдіктерінде, сондай-ақ ''Coptis chinensis'', ''Hydrastis canadensis'', ''Phellodendron amurense'', ''Mahonia aquifolium'' және басқа да дәрілік өсімдіктердің тамырында, тамырсабағында, сабағында, қабығында және жапырақтарында кездеседі.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Berberine |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Berberine |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Берберин |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Берберин |website=Википедия |language=ru |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Қосылыстың атауы ''Berberis'' өсімдіктер туысынан шыққан. Берберинге бай өсімдік шикізаты сары түсіне байланысты бұрын жүнді, былғарыны және ағашты бояу үшін қолданылған. Ультракүлгін сәуле әсерінен берберин айқын сары [[флуоресценция]] береді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Табиғатта таралуы ==
Берберин көптеген өсімдіктердің екінші реттік метаболиті болып саналады. Оның негізгі табиғи көздеріне мыналар жатады:
* ''[[Berberis vulgaris]]'' — кәдімгі бөріқарақат;
* ''Berberis aristata'';
* ''[[Berberis thunbergii]]'';
* ''[[Mahonia aquifolium]]'';
* ''[[Hydrastis canadensis]]'';
* ''[[Phellodendron amurense]]'';
* ''[[Coptis chinensis]]'';
* ''[[Tinospora cordifolia]]'';
* ''[[Argemone mexicana]]'';
* ''[[Eschscholzia californica]]''.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

Өсімдіктерде берберин көбіне тамыр, тамырсабақ, сабақ және қабық сияқты мүшелерде жиналады. Бұл заттың сары түсі кейбір өсімдіктердің кесілген жерінде немесе ұнтақталған шикізатында айқын байқалады.

== Химиялық қасиеттері ==
Бербериннің химиялық формуласы — C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, орташа молекулалық массасы шамамен 336,367 г/моль. ChEBI дерекқорында ол CHEBI:16118 идентификаторымен берілген.&lt;ref name=&quot;chebi&quot;&gt;{{cite web |title=CHEBI:16118 — berberine |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16118 |website=ChEBI, EMBL-EBI |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Берберин — сары түсті, ащы дәмді кристалдық зат. Оның тұздары көбіне алтын-сары реңкті болады. Берберин ыстық суда және спиртте ериді, ал кейбір органикалық еріткіштерде нашар ериді.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Құрылымында метокси топтары және метилендиокси фрагменті бар конденсацияланған гетероциклдік жүйе кездеседі.

== Биосинтезі ==
Өсімдіктерде бербериннің қаңқасы L-тирозиннен туындайтын бензилизохинолиндік алкалоидтар биосинтезі арқылы түзіледі. Бұл үдерісте ретикүлин сияқты аралық қосылыстар және бірнеше ферменттік тотығу, метилдену, циклдену реакциялары қатысады.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Алынуы ==
Тарихи түрде берберин өсімдік шикізатынан экстракция арқылы алынған. Мысалы, ''Hydrastis canadensis'' тамырын сумен қайнатып, алынған экстрактіні буландырып, спиртпен өңдеу арқылы берберин тұздарын бөлу әдістері сипатталған.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Қазіргі зертханалық және өндірістік тәжірибеде берберин көбіне берберинге бай өсімдік материалынан экстракция және тазарту арқылы алынады.

== Қолданылуы ==
=== Дәстүрлі медицинада ===
Берберинге бай өсімдіктер Қытай, Аюрведа және басқа дәстүрлі медицина жүйелерінде ұзақ уақыт бойы қолданылған. Қытайда берберин гидрохлориді іш өтуге қарсы рецептісіз дәрі ретінде белгілі; ол, әсіресе, асқазан-ішек жолы инфекцияларына байланысты қолданылған.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot;&gt;{{cite web |title=In the News: Berberine |url=https://www.nccih.nih.gov/health/in-the-news-berberine |website=National Center for Complementary and Integrative Health |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

Дегенмен көптеген елдерде берберин рецептілік дәрі ретінде бекітілмеген және көбіне тағамдық қоспа ретінде сатылады. Сондықтан оның емдік әсеріне қатысты мәлімдемелер дәлелді медицина талаптары бойынша мұқият бағалануы керек.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;

=== Бояғыш ретінде ===
Бербериннің сары түсі мен флуоресценциясы оны табиғи бояғыш ретінде қолдануға мүмкіндік берген. Берберинге бай бөріқарақат шикізаты бұрын жүн, ағаш және былғары бояуға пайдаланылған.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Зерттелуі ==
Бербериннің ықтимал биологиялық әсерлері, соның ішінде глюкоза алмасуына, липидтік профильге, жүрек-қантамыр қауіп факторларына, қабыну және тотығу стрессіне ықпалы зерттеліп келеді. Кейбір клиникалық зерттеулерде бербериннің 2-типті қант диабеті бар адамдарда қандағы глюкоза деңгейін және холестерин көрсеткіштерін біршама төмендетуі мүмкін екені хабарланған.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;

Салмақ азайту мақсатында қолданылуына қатысты деректер біркелкі емес. Кейбір шолуларда дене салмағы мен дене массасының индексіне ықтимал әсері көрсетілгенімен, зерттеулердің сапасы, қатысушылар құрамы және қолданылған дозалар әртүрлі болғандықтан, нақты қорытынды жасау үшін қосымша жоғары сапалы зерттеулер қажет.&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot;&gt;{{cite web |title=Berberine and Weight Loss: What You Need To Know |url=https://www.nccih.nih.gov/health/berberine-and-weight-loss-what-you-need-to-know |website=National Center for Complementary and Integrative Health |language=en |access-date=2026-07-09}}&lt;/ref&gt;

== Қауіпсіздігі және дәрілермен өзара әсері ==
Берберин ішке қабылданғанда көбіне жақсы көтерімді деп сипатталғанымен, ол жанама әсерлер туғызуы мүмкін. Ең жиі хабарланатын жағымсыз әсерлерге іш ауыруы, жүрек айнуы, құсу, іш қату, диарея және іштің кебуі жатады.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

Жүкті және бала емізетін әйелдерге, сондай-ақ нәрестелерге берберин қолдану ұсынылмайды. Нәрестелерде билирубин алмасуына ықпал етуі және сарғаюды күшейтуі мүмкін деген қауіп бар.&lt;ref name=&quot;nccih-news&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

Берберин кейбір дәрілермен өзара әсерлесуі мүмкін. Әсіресе циклоспорин сияқты иммунодепрессанттармен, қант диабеті, қан қысымы, холестерин және қан ұюына қарсы қолданылатын препараттармен бірге қабылдағанда сақтық қажет. Бербериннің CYP3A4 және CYP2D6 сияқты дәрі метаболизміне қатысатын ферменттерге ықпал етуі мүмкін екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nccih-weight&quot; /&gt;

== Аналогтары және метаболиттері ==
Берберинге құрылымдық жағынан жақын қосылыстарға коптизин, берберрубин және оксиберберин жатады. Кейбір зерттеулерде ішек микробиотасының берберинді түрлендіруі нәтижесінде 8-оксиберберин сияқты метаболиттер түзілуі мүмкін екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;ruwiki&quot; /&gt; Бұл қосылыстардың фармакологиялық қасиеттері әлі де зерттелуде.

== Тағы қараңыз ==
* [[Алкалоидтар]]
* [[Изохинолин]]
* [[Бөріқарақат]]
* [[Дәрілік өсімдіктер]]
* [[Тағамдық қоспа]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}} 

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16118 Berberine — ChEBI]
* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Berberine Berberine — PubChem]
* [https://www.nccih.nih.gov/health/in-the-news-berberine Berberine — NCCIH]

[[Санат:Алкалоидтар]]
[[Санат:Изохинолиндер]]
[[Санат:Табиғи бояғыштар]]
[[Санат:Дәрілік өсімдіктер]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]</text>
      <sha1>k72p2kcwnwu3p75lav8rjxsz35dl9cz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канадин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783272</id>
    <revision>
      <id>3628965</id>
      <parentid>3628221</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12226" sha1="eifb0pcaqchta2f2iintsn4weqmbmqr" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты=Канадин
|химиялық_формуласы=C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|мольдік_массасы=339,39
|күйі=
|балқу_t=
|CAS=5096-57-1
|PubChem=21171
|ChEBI=16592
|ChemSpider=19910
|SMILES=O1c2c(OC1)cc3c(c2)CCN5[C@H]3Cc4ccc(OC)c(OC)c4C5
|InChI=
|суреті=Canadine structure.svg
|басқа_атаулары=(S)-тетрагидроберберин, ксантопуццин
}}
'''Канадин''' ({{lang-en|canadine}}, {{lang-de|Canadin}}), сондай-ақ '''(S)-тетрагидроберберин''' және '''ксантопуццин''' деген атаулармен белгілі — табиғи [[алкалоидтар|алкалоид]], [[бензилизохинолин алкалоидтары|бензилизохинолин алкалоидтары]] тобына және құрылымдық жағынан [[протоберберин алкалоидтары|протоберберин алкалоидтары]] ішкі тобына жататын органикалық қосылыс.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot;&gt;{{cite web |title=Canadine |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Canadine |website=Wikipedia |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chebi&quot;&gt;{{cite web |title=CHEBI:16592 - (S)-canadine |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16592 |website=ChEBI, EMBL-EBI |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Канадин бірқатар дәрілік өсімдіктерде кездеседі. Олардың қатарына [[канадалық сарытамыр]] (''Hydrastis canadensis''), сондай-ақ [[көкнәрлер тұқымдасы]]ның кейбір өкілдері, мысалы [[айдаршөп]] туысына жататын ''Corydalis yanhusuo'' және ''Corydalis turtschaninovii'' түрлері кіреді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;dewiki&quot;&gt;{{cite web |title=Canadin |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Canadin |website=Wikipedia |access-date=2026-07-09 |language=de}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==
Канадиннің молекулалық формуласы — C&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, ал молярлық массасы шамамен 339,39 г/моль.&lt;ref name=&quot;chebi&quot; /&gt; Неміс тіліндегі анықтамалық деректерде (S)-(−)-энантиомерінің балқу температурасы шамамен 134 °C деп көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;dewiki&quot; /&gt; Бұл қосылыс химиялық дерекқорларда PubChem CID 21171, ChEBI:16592, ChemSpider 19910 және KEGG C03329 нөмірлерімен тіркелген.&lt;ref name=&quot;chebi&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=(S)-Canadine |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5096-57-1 |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-09 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Құрылымы жағынан канадин [[берберин]]нің тетрагидротуындысы болып табылады және протоберберин алкалоидтарына жатады. Оның молекуласында бензилизохинолин қаңқасы, метилендиоксил фрагменті және екі метокси тобы бар.

== Табиғатта таралуы ==
Канадин — канадалық сарытамырдың негізгі алкалоидтарының бірі. Бұл өсімдіктің химиялық құрамын зерттеген еңбектерде канадинмен қатар әдетте [[берберин]] және [[гидрастин]] де аталады; бұл қосылыстар өсімдіктің тамыры мен тамырсабағындағы негізгі биологиялық белсенді алкалоидтар ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zuiderveen |first1=G. H. |last2=Burkhart |first2=E. P. |title=Influence of Postharvest Drying Temperatures on Alkaloid Content of Goldenseal |journal=HortScience |year=2021 |volume=56 |issue=2 |pages=242–247 |doi=10.21273/HORTSCI15473-20}}&lt;/ref&gt;

Бұл қосылыс ''Corydalis'' туысына жататын өсімдіктерде де анықталған. Атап айтқанда, ''Corydalis turtschaninovii'' түйнектерінен канадин басқа изохинолин алкалоидтарымен — стилопин, коридалин, тетрагидропальматин және коптизинмен бірге бөлініп алынған.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lee |first1=Hyejin |last2=Lee |first2=Sang-Jin |last3=Bae |first3=Gyu-Un |last4=Baek |first4=Nam-In |last5=Ryu |first5=Jae-Ha |title=Canadine from Corydalis turtschaninovii Stimulates Myoblast Differentiation and Protects against Myotube Atrophy |journal=International Journal of Molecular Sciences |year=2017 |volume=18 |issue=12 |pages=2748 |doi=10.3390/ijms18122748 |pmid=29258243 |pmc=5751347}}&lt;/ref&gt;

== Биосинтезі және метаболизмі ==
Өсімдіктерде (S)-канадин бензилизохинолин алкалоидтарының биосинтезі барысында (S)-ретикулиннен түзіледі. Бұл жолда алдымен (S)-скулерин, кейін (S)-тетрагидроколумбамин пайда болады, одан әрі ол канадин-синтаза CYP719A21 ферментінің әсерінен (S)-канадинге айналады.&lt;ref name=&quot;dang2014&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dang |first1=Thu-Thuy T. |last2=Facchini |first2=Peter J. |title=Cloning and characterization of canadine synthase involved in noscapine biosynthesis in opium poppy |journal=FEBS Letters |year=2014 |volume=588 |issue=1 |pages=198–204 |doi=10.1016/j.febslet.2013.11.037 |pmid=24316226}}&lt;/ref&gt;

Канадин [[берберин]]нің тікелей метаболизмдік ізашары болып табылады: тетрагидробербериннің тотығуы нәтижесінде берберин түзіледі.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt; Сонымен қатар канадин [[носкапин]] биосинтезіндегі аралық қосылыс ретінде де қарастырылады. Носкапин — фталидизохинолин алкалоидтары тобына жататын қосылыс.&lt;ref name=&quot;dang2014&quot; /&gt;

Кейбір өсімдіктерде стереохимияның өзгеруімен байланысты түрленулер болуы мүмкін. Мысалы, ''Corydalis cava'' өсімдігінде берберинредуктаза ферменті берберинді тотықсыздандырып, (R)-канадин түзе алады. Бұл кейбір протоберберин алкалоидтарының әртүрлі энантиомерлік формаларының болуын түсіндіреді.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Биологиялық әсерлері ==
Канадин үшін бірқатар биологиялық әсерлер сипатталған, бірақ олардың көпшілігі ''in vitro'' тәжірибелерінде және жасушалық үлгілерде алынған. 2017 жылғы зерттеуде ''Corydalis turtschaninovii'' өсімдігінен бөлініп алынған канадин C2C12 миобласттарының дифференциациясын ынталандырып, миотүтікшелер атрофиясы үлгісінде бұлшықет ақуыздарының ыдырауын төмендеткен.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot; /&gt; Авторлар бұл әсерді p38 MAPK және Akt сигналдық жолдарының белсенуімен, сондай-ақ MAFbx/atrogin-1 және MuRF1 бұлшықеттік E3-лигазалары экспрессиясының төмендеуімен байланыстырған.&lt;ref name=&quot;lee2017&quot; /&gt;

Тетрагидробербериннің егеуқұйрықтың қара субстанциясынан жедел бөлініп алынған дофаминергиялық нейрондарындағы АТФ-тәуелді калий арналарына бөгет жасайтыны да хабарланған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wu |first1=Chen |last2=Yang |first2=Kechun |last3=Liu |first3=Qiang |last4=Wakui |first4=Matoko |last5=Jin |first5=Guo-zhang |title=Tetrahydroberberine blocks ATP-sensitive potassium channels in dopamine neurons acutely-dissociated from rat substantia nigra pars compacta |journal=Neuropharmacology |year=2010 |volume=59 |issue=7–8 |pages=567–572 |doi=10.1016/j.neuropharm.2010.07.017 |pmid=20804776}}&lt;/ref&gt; Бұрынғы зерттеулерде тетрагидробербериннің гиппокамп нейрондарындағы калий токтарына әсер ету қабілеті көрсетілген.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wu |first1=Jie |last2=Jin |first2=Guo Zhang |title=Tetrahydroberberine inhibits acetylcholine-induced K+ current in acutely dissociated rat hippocampal CA1 pyramidal neurons |journal=Brain Research |year=1997 |volume=748 |issue=1–2 |pages=248–252 |doi=10.1016/S0006-8993(96)01252-2 |pmid=9111742}}&lt;/ref&gt;

Канадалық сарытамыр алкалоидтарының фотобиологиялық зерттеулерінде канадин пальматин, гидрастин және гидрастининмен бірге қарастырылған. Зерттелген жасушалық үлгіде пальматиннен айырмашылығы, канадиннің қатысуымен UVA сәулелендіру HaCaT кератиноциттерінде ДНҚ-ның зақымдануын немесе жасушалардың өлуін тудырмаған.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Inbaraj |first1=J. J. |last2=Kukielczak |first2=B. M. |last3=Bilski |first3=P. |last4=He |first4=Y.-Y. |last5=Sik |first5=R. H. |last6=Chignell |first6=C. F. |title=Photochemistry and photocytotoxicity of alkaloids from Goldenseal (Hydrastis canadensis L.). 2. Palmatine, hydrastine, canadine, and hydrastinine |journal=Chemical Research in Toxicology |year=2006 |volume=19 |issue=6 |pages=739–744 |doi=10.1021/tx050356u |pmid=16780351}}&lt;/ref&gt;

Канадиннің биологиялық әсерлері туралы жарияланған деректердің басым бөлігі зертханалық жағдайларда алынғанын ескеру қажет. Бұл мәліметтер канадиннің дәрілік зат ретіндегі клиникалық тиімділігі немесе қауіпсіздігі дәлелденгенін білдірмейді.

== Зерттеулерде қолданылуы ==
Канадин және оның туындылары протоберберин алкалоидтарының химиялық-фармакологиялық зерттеулерінде қолданылады. Атап айтқанда, канадин тетрагидроберберин туындыларын алу кезінде және иондық арналарға әсер ететін қосылыстарды зерттеу барысында бастапқы немесе аралық зат ретінде аталады.&lt;ref name=&quot;enwiki&quot; /&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Берберин]]
* [[Носкапин]]
* [[Гидрастин]]
* [[Бензилизохинолин алкалоидтары]]
* [[Протоберберин алкалоидтары]]
* [[Канадалық сарытамыр]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:16592 (S)-canadine] — ChEBI дерекқорында

[[Санат:Алкалоидтар]]
[[Санат:Изохинолин алкалоидтары]]
[[Санат:Бензодиоксолдар]]
[[Санат:Метоксиарендер]]</text>
      <sha1>eifb0pcaqchta2f2iintsn4weqmbmqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783276</id>
    <revision>
      <id>3628896</id>
      <parentid>3628215</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4997" sha1="ho78rwowpf9b3txp4mp1em0ffs6fp5e" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Мансабы=Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры|Туған күні=10.7.1967|Туған жері=қазіргі [[Қызылорда]], Ж. Махамбетов ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Белсенді жылдары=1991 — қазіргі уақыт|Білімі=жоғары|Мамандығы=тарихшы|Партиясы=[[Аманат (партия)|«АМАНАТ»]]|Марапаттары=[[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]] [[Барыс ордені|3-дәрежелі «Барыс» ордені]]}}

'''Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов''' ([[10 шілде]] [[1967 жыл|1967 жылы]] туған, қазіргі [[Қызылорда]], Қазақстан) — қазақстандық қоғам қайраткері, тарих ғылымдарының кандидаты (2001). ҚР Парламенті Сенатының бұрынғы депутаты (2024–2026), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] Басқарма төрағасы — ректоры (2026 жылдан бастап).

== Өмірбаяны ==
Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов 1967 жылдың 10 шілдесінде қазіргі Қызылорда қаласына қарасты Ж. Махамбетов ауылында дүниеге келген. 

1991 жылы Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) бітірген. 2001 жылы тарих ғылымдарының кандидаттығын қорғаған.

== Еңбек жолы ==
* 1991–1994 жж. — Сырдария ауданы, Амангелді атындағы №139 мектептің мұғалімі.
* 1994–2004 жж. — Қызылорда университетінде ізденуші-оқытушы, оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі.
* 2004–2007 жж. — Колледж директоры.
* 2007 ж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының орынбасары.
* 2008–2013 жж. — Қызылорда университетінің тәрбие жұмыстары жөніндегі проректоры.
* 2013–2015 жж. — Қызылорда облыстық білім басқармасының басшысы.
* 2015–2016 жж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары.
* 2016–2019 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2019–2021 жж. — Қызылорда облысы әкімінің орынбасары.
* 2021–2023 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2022–2023 жж. — «[[Аманат (партия)|АМАНАТ]]» партиясы Қызылорда облыстық филиалының төрағасы.
* 2023–2024 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының төрағасы.
* 2024–2026 жж. — Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты.&lt;ref&gt;https://senate.parlam.kz/kk-KZ/blog/1010/biography&lt;/ref&gt;
* 2026 жылдың 10 ақпанынан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
100-ден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде бірнеше мақалалар мен оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]] (2017)
* [[Парасат ордені]] (2023)
* 3-дәрежелі [[Барыс ордені]] (2026)
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]]</text>
      <sha1>ho78rwowpf9b3txp4mp1em0ffs6fp5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628897</id>
      <parentid>3628896</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей ұлттық шаруашылық және мемлекеттік қызмет академиясы түлектері|Ресей ұлттық шаруашылық және мемлекеттік қызмет академиясы түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5142" sha1="ishlcikgl6lqzdyhh14pxrqaoby1myw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Мансабы=Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры|Туған күні=10.7.1967|Туған жері=қазіргі [[Қызылорда]], Ж. Махамбетов ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Белсенді жылдары=1991 — қазіргі уақыт|Білімі=жоғары|Мамандығы=тарихшы|Партиясы=[[Аманат (партия)|«АМАНАТ»]]|Марапаттары=[[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]] [[Барыс ордені|3-дәрежелі «Барыс» ордені]]}}

'''Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов''' ([[10 шілде]] [[1967 жыл|1967 жылы]] туған, қазіргі [[Қызылорда]], Қазақстан) — қазақстандық қоғам қайраткері, тарих ғылымдарының кандидаты (2001). ҚР Парламенті Сенатының бұрынғы депутаты (2024–2026), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] Басқарма төрағасы — ректоры (2026 жылдан бастап).

== Өмірбаяны ==
Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов 1967 жылдың 10 шілдесінде қазіргі Қызылорда қаласына қарасты Ж. Махамбетов ауылында дүниеге келген. 

1991 жылы Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) бітірген. 2001 жылы тарих ғылымдарының кандидаттығын қорғаған.

== Еңбек жолы ==
* 1991–1994 жж. — Сырдария ауданы, Амангелді атындағы №139 мектептің мұғалімі.
* 1994–2004 жж. — Қызылорда университетінде ізденуші-оқытушы, оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі.
* 2004–2007 жж. — Колледж директоры.
* 2007 ж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының орынбасары.
* 2008–2013 жж. — Қызылорда университетінің тәрбие жұмыстары жөніндегі проректоры.
* 2013–2015 жж. — Қызылорда облыстық білім басқармасының басшысы.
* 2015–2016 жж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары.
* 2016–2019 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2019–2021 жж. — Қызылорда облысы әкімінің орынбасары.
* 2021–2023 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2022–2023 жж. — «[[Аманат (партия)|АМАНАТ]]» партиясы Қызылорда облыстық филиалының төрағасы.
* 2023–2024 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының төрағасы.
* 2024–2026 жж. — Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты.&lt;ref&gt;https://senate.parlam.kz/kk-KZ/blog/1010/biography&lt;/ref&gt;
* 2026 жылдың 10 ақпанынан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
100-ден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде бірнеше мақалалар мен оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]] (2017)
* [[Парасат ордені]] (2023)
* 3-дәрежелі [[Барыс ордені]] (2026)
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Ресей ұлттық шаруашылық және мемлекеттік қызмет академиясы түлектері]]</text>
      <sha1>ishlcikgl6lqzdyhh14pxrqaoby1myw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628898</id>
      <parentid>3628897</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан тарихшылары|Қазақстан тарихшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5199" sha1="jg9x5iykyxha34kka5ga8nbqmxjd68t" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Мансабы=Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры|Туған күні=10.7.1967|Туған жері=қазіргі [[Қызылорда]], Ж. Махамбетов ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Белсенді жылдары=1991 — қазіргі уақыт|Білімі=жоғары|Мамандығы=тарихшы|Партиясы=[[Аманат (партия)|«АМАНАТ»]]|Марапаттары=[[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]] [[Барыс ордені|3-дәрежелі «Барыс» ордені]]}}

'''Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов''' ([[10 шілде]] [[1967 жыл|1967 жылы]] туған, қазіргі [[Қызылорда]], Қазақстан) — қазақстандық қоғам қайраткері, тарих ғылымдарының кандидаты (2001). ҚР Парламенті Сенатының бұрынғы депутаты (2024–2026), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] Басқарма төрағасы — ректоры (2026 жылдан бастап).

== Өмірбаяны ==
Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов 1967 жылдың 10 шілдесінде қазіргі Қызылорда қаласына қарасты Ж. Махамбетов ауылында дүниеге келген. 

1991 жылы Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) бітірген. 2001 жылы тарих ғылымдарының кандидаттығын қорғаған.

== Еңбек жолы ==
* 1991–1994 жж. — Сырдария ауданы, Амангелді атындағы №139 мектептің мұғалімі.
* 1994–2004 жж. — Қызылорда университетінде ізденуші-оқытушы, оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі.
* 2004–2007 жж. — Колледж директоры.
* 2007 ж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының орынбасары.
* 2008–2013 жж. — Қызылорда университетінің тәрбие жұмыстары жөніндегі проректоры.
* 2013–2015 жж. — Қызылорда облыстық білім басқармасының басшысы.
* 2015–2016 жж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары.
* 2016–2019 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2019–2021 жж. — Қызылорда облысы әкімінің орынбасары.
* 2021–2023 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2022–2023 жж. — «[[Аманат (партия)|АМАНАТ]]» партиясы Қызылорда облыстық филиалының төрағасы.
* 2023–2024 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының төрағасы.
* 2024–2026 жж. — Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты.&lt;ref&gt;https://senate.parlam.kz/kk-KZ/blog/1010/biography&lt;/ref&gt;
* 2026 жылдың 10 ақпанынан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
100-ден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде бірнеше мақалалар мен оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]] (2017)
* [[Парасат ордені]] (2023)
* 3-дәрежелі [[Барыс ордені]] (2026)
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Ресей ұлттық шаруашылық және мемлекеттік қызмет академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]</text>
      <sha1>jg9x5iykyxha34kka5ga8nbqmxjd68t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628899</id>
      <parentid>3628898</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қызылорда облысы мәслихат депутаттары|Қызылорда облысы мәслихат депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5286" sha1="kky3xxnfzfqlthrn66hexetdn5dpxv1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Мансабы=Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры|Туған күні=10.7.1967|Туған жері=қазіргі [[Қызылорда]], Ж. Махамбетов ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Белсенді жылдары=1991 — қазіргі уақыт|Білімі=жоғары|Мамандығы=тарихшы|Партиясы=[[Аманат (партия)|«АМАНАТ»]]|Марапаттары=[[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]] [[Барыс ордені|3-дәрежелі «Барыс» ордені]]}}

'''Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов''' ([[10 шілде]] [[1967 жыл|1967 жылы]] туған, қазіргі [[Қызылорда]], Қазақстан) — қазақстандық қоғам қайраткері, тарих ғылымдарының кандидаты (2001). ҚР Парламенті Сенатының бұрынғы депутаты (2024–2026), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] Басқарма төрағасы — ректоры (2026 жылдан бастап).

== Өмірбаяны ==
Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов 1967 жылдың 10 шілдесінде қазіргі Қызылорда қаласына қарасты Ж. Махамбетов ауылында дүниеге келген. 

1991 жылы Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) бітірген. 2001 жылы тарих ғылымдарының кандидаттығын қорғаған.

== Еңбек жолы ==
* 1991–1994 жж. — Сырдария ауданы, Амангелді атындағы №139 мектептің мұғалімі.
* 1994–2004 жж. — Қызылорда университетінде ізденуші-оқытушы, оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі.
* 2004–2007 жж. — Колледж директоры.
* 2007 ж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының орынбасары.
* 2008–2013 жж. — Қызылорда университетінің тәрбие жұмыстары жөніндегі проректоры.
* 2013–2015 жж. — Қызылорда облыстық білім басқармасының басшысы.
* 2015–2016 жж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары.
* 2016–2019 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2019–2021 жж. — Қызылорда облысы әкімінің орынбасары.
* 2021–2023 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2022–2023 жж. — «[[Аманат (партия)|АМАНАТ]]» партиясы Қызылорда облыстық филиалының төрағасы.
* 2023–2024 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының төрағасы.
* 2024–2026 жж. — Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты.&lt;ref&gt;https://senate.parlam.kz/kk-KZ/blog/1010/biography&lt;/ref&gt;
* 2026 жылдың 10 ақпанынан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
100-ден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде бірнеше мақалалар мен оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]] (2017)
* [[Парасат ордені]] (2023)
* 3-дәрежелі [[Барыс ордені]] (2026)
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==

[[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Ресей ұлттық шаруашылық және мемлекеттік қызмет академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қызылорда облысы мәслихат депутаттары]]</text>
      <sha1>kky3xxnfzfqlthrn66hexetdn5dpxv1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628902</id>
      <parentid>3628899</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>+[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]; +[[Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары]]; +[[Санат:Қазақстан жоғары оқу орындары ректорлары]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5578" sha1="tmvw7i3w5hdf6n4uv12cdm8f7v3sna2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Мансабы=Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры|Туған күні=10.7.1967|Туған жері=қазіргі [[Қызылорда]], Ж. Махамбетов ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Белсенді жылдары=1991 — қазіргі уақыт|Білімі=жоғары|Мамандығы=тарихшы|Партиясы=[[Аманат (партия)|«АМАНАТ»]]|Марапаттары=[[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]] [[Барыс ордені|3-дәрежелі «Барыс» ордені]]}}

'''Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов''' ([[10 шілде]] [[1967 жыл|1967 жылы]] туған, қазіргі [[Қызылорда]], Қазақстан) — қазақстандық қоғам қайраткері, тарих ғылымдарының кандидаты (2001). ҚР Парламенті Сенатының бұрынғы депутаты (2024–2026), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] Басқарма төрағасы — ректоры (2026 жылдан бастап).

== Өмірбаяны ==
Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов 1967 жылдың 10 шілдесінде қазіргі Қызылорда қаласына қарасты Ж. Махамбетов ауылында дүниеге келген. 

1991 жылы Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) бітірген. 2001 жылы тарих ғылымдарының кандидаттығын қорғаған.

== Еңбек жолы ==
* 1991–1994 жж. — Сырдария ауданы, Амангелді атындағы №139 мектептің мұғалімі.
* 1994–2004 жж. — Қызылорда университетінде ізденуші-оқытушы, оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі.
* 2004–2007 жж. — Колледж директоры.
* 2007 ж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының орынбасары.
* 2008–2013 жж. — Қызылорда университетінің тәрбие жұмыстары жөніндегі проректоры.
* 2013–2015 жж. — Қызылорда облыстық білім басқармасының басшысы.
* 2015–2016 жж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары.
* 2016–2019 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2019–2021 жж. — Қызылорда облысы әкімінің орынбасары.
* 2021–2023 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2022–2023 жж. — «[[Аманат (партия)|АМАНАТ]]» партиясы Қызылорда облыстық филиалының төрағасы.
* 2023–2024 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының төрағасы.
* 2024–2026 жж. — Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты.&lt;ref&gt;https://senate.parlam.kz/kk-KZ/blog/1010/biography&lt;/ref&gt;
* 2026 жылдың 10 ақпанынан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
100-ден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде бірнеше мақалалар мен оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]] (2017)
* [[Парасат ордені]] (2023)
* 3-дәрежелі [[Барыс ордені]] (2026)
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Ресей ұлттық шаруашылық және мемлекеттік қызмет академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қызылорда облысы мәслихат депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақстан жоғары оқу орындары ректорлары]]</text>
      <sha1>tmvw7i3w5hdf6n4uv12cdm8f7v3sna2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628904</id>
      <parentid>3628902</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5314" sha1="6meylysdgnu9buqsn09kdz2hiko2waf" xml:space="preserve">{{Тұлға|Есімі=Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов|Мансабы=Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры|Туған күні=10.7.1967|Туған жері=қазіргі {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, Ж. Махамбетов ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Белсенді жылдары=1991 — қазіргі уақыт|Білімі=жоғары|Мамандығы=тарихшы|Партиясы=[[Аманат (партия)|«АМАНАТ»]]|Марапаттары=}}
'''Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов''' ([[10 шілде]] [[1967 жыл|1967 жылы]] туған, қазіргі [[Қызылорда]], Қазақстан) — қазақстандық қоғам қайраткері, тарих ғылымдарының кандидаты (2001). ҚР Парламенті Сенатының бұрынғы депутаты (2024–2026), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] Басқарма төрағасы — ректоры (2026 жылдан бастап).

== Өмірбаяны ==
Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов 1967 жылдың 10 шілдесінде қазіргі Қызылорда қаласына қарасты Ж. Махамбетов ауылында дүниеге келген. 

1991 жылы Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) бітірген. 2001 жылы тарих ғылымдарының кандидаттығын қорғаған.

== Еңбек жолы ==
* 1991–1994 жж. — Сырдария ауданы, Амангелді атындағы №139 мектептің мұғалімі.
* 1994–2004 жж. — Қызылорда университетінде ізденуші-оқытушы, оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі.
* 2004–2007 жж. — Колледж директоры.
* 2007 ж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының орынбасары.
* 2008–2013 жж. — Қызылорда университетінің тәрбие жұмыстары жөніндегі проректоры.
* 2013–2015 жж. — Қызылорда облыстық білім басқармасының басшысы.
* 2015–2016 жж. — «Nur Otan» ХДП Қызылорда облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары.
* 2016–2019 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2019–2021 жж. — Қызылорда облысы әкімінің орынбасары.
* 2021–2023 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының хатшысы.
* 2022–2023 жж. — «[[Аманат (партия)|АМАНАТ]]» партиясы Қызылорда облыстық филиалының төрағасы.
* 2023–2024 жж. — Қызылорда облыстық мәслихатының төрағасы.
* 2024–2026 жж. — Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты.&lt;ref&gt;https://senate.parlam.kz/kk-KZ/blog/1010/biography&lt;/ref&gt;
* 2026 жылдың 10 ақпанынан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің Басқарма төрағасы — ректоры.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Ғылыми еңбектері ==
100-ден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде бірнеше мақалалар мен оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]] (2017)
* [[Парасат ордені]] (2023)
* 3-дәрежелі [[Барыс ордені]] (2026)
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Ресей ұлттық шаруашылық және мемлекеттік қызмет академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қызылорда облысы мәслихат депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақстан жоғары оқу орындары ректорлары]]</text>
      <sha1>6meylysdgnu9buqsn09kdz2hiko2waf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783277</id>
    <revision>
      <id>3628906</id>
      <parentid>3628207</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4448" sha1="e04ig2zh3yjwclx1q751ti18idw8xw6" xml:space="preserve">{{Тұлға
| Есімі            = Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев
| Сурет            = 
| Сурет атауы      = 
| Туған күні       = 27.02.1956
| Туған жері       = {{туғанжері|Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданында}}, Мырзабай ахун ауылы
| Азаматтығы       = {{KAZ}}
| Ұлты             = [[Қазақтар|Қазақ]]
| Мансабы          = қоғам қайраткері, ғалым, колледж оқытушысы
| Белсенді жылдары = 1980 — қазіргі уақыт
| Білімі           = жоғары
| Мамандығы        = инженер
| Ғылыми дәрежесі  = техника ғылымдарының докторы (2003)
| Марапаттары      = [[Құрмет ордені]] [[Парасат ордені]]
}}
'''Сұлтанбек Тәуіпбайұлы Тәуіпбаев''' ([[27 ақпан]] [[1956 жыл|1956]], [[Жалағаш ауданы]], [[Мырзабай ахун ауылы]]) — қазақстандық қоғам қайраткері, техника ғылымының докторы (2003). [[Қызылорда қаласы]]ның, Сырдария, Жалағаш және Жаңақорған аудандарының құрметті азаматы.

== Өмірбаяны ==
Сұлтанбек Тәуіпбайұлы 1956 жылдың 27 ақпанында Жалағаш ауданының Мырзабай ахун ауылында дүниеге келген. 

1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі Тараз өңірлік университеті) бітірген. 2003 жылы техника ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін қорғаған.&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
* 1980–2003 жж. — Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесінде (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы.
* 2003–2008 жж. — «Қызылорда су шаруашылығы» мемлекеттік кәсіпорнының директоры.
* 2008–2012 жж. — [[Сырдария ауданы]]ның әкімі.
* 2012–2015 жж. — [[Жаңақорған ауданы]]ның әкімі.&lt;ref&gt;https://on.kz/omir/sultanbek-tauipbaiuly-tauipbaev-49468/&lt;/ref&gt;
* 2015–2019 жж. — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің директоры.
* 2019 жылдан бастап — Қызылорда агротехникалық жоғары колледжінің оқытушысы.

== Ғылыми қызметі ==
Ғылыми еңбектері негізінен Арал – Сырдария аймағы су қорларын болжау әдістеріне және өзен алаптарындағы геоэкологиялық жүйелерді ескере отырып, су қорларын тиімді пайдалану іс-шараларына арналған. 

60-тан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 1 монография мен 3 оқу құралының авторы.

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Құрмет ордені]] (2011 ж.)
* [[Парасат ордені]] (2025 ж.)
* Қызылорда қаласының құрметті азаматы
* Сырдария ауданының құрметті азаматы
* Жалағаш ауданының құрметті азаматы
* Жаңақорған ауданының құрметті азаматы
* Бірнеше мемлекеттік және мерейтойлық медальдар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Техника ғылымының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]</text>
      <sha1>e04ig2zh3yjwclx1q751ti18idw8xw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Отмар Карас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783282</id>
    <revision>
      <id>3629002</id>
      <parentid>3628282</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5887" sha1="1tz310henkrvrkyxf4emp40a71m4av4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24 желтоқсан 1957
 |Туған жері          = [[Ибс-на-Дунае]] , [[Аустрия]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = [[Вена университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Отмар Карас''' ({{lang-de|Othmar Karas}}; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — австриялық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Аустрия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>1tz310henkrvrkyxf4emp40a71m4av4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629003</id>
      <parentid>3629002</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5891" sha1="neibm8uc1v9z9layohlb2fxyag8dlrg" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24 желтоқсан 1957
 |Туған жері          = [[Ибс-на-Дунае]] , [[Аустрия]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = [[Вена университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Отмар Карас''' ({{lang-de|Othmar Karas}}; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — [[австрия]]лық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Аустрия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>neibm8uc1v9z9layohlb2fxyag8dlrg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629004</id>
      <parentid>3629003</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5891" sha1="981u4rvda3rnk1a9psx7bjz90mwvi5q" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24 желтоқсан 1957
 |Туған жері          = [[Ибс-на-Дунае]] , [[Аустрия]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = [[Вена университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Отмар Карас''' ({{lang-de|Othmar Karas}}; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — [[аустрия]]лық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Аустрия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>981u4rvda3rnk1a9psx7bjz90mwvi5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629005</id>
      <parentid>3629004</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7958" sha1="8w8sjoxvdevwua7u0oo7sjotzoru931" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = Othmar Karas
 |Сурет               = Othmar Karas 2014.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = Отмар Карас
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24.12.1957
 |Туған жері          = Ибс-ан-дер-Донау, Төменгі Австрия, Австрия
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{AUT}} Австрия
 |Білімі              = Вена университеті, Санкт-Галлен университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = Саяси ғылымдар докторы (Dr. phil.)
 |Діні                = Католицизм
 |Партиясы            = Австрия халық партиясы (ÖVP)
 |Негізгі идеясы      = Проеуропалық, Христиандық демократия
 |Мансабы             = Еуропалық парламент төрағасының 1-ші орынбасары (2022–2024), Еуропарламент депутаты (1999–2024), Австрия халық партиясының бас хатшысы (1995–1999)
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = Кристина Карас-Вальдхайм (Christa Karas-Waldheim)
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 1 ұлы (Кристиан)
 |Марапаттары         = {{Австрия Республикасына сіңірген еңбегі үшін құрмет белгісі (Үлкен алтын белгі) құрмет белгісінің таспасы}} {{Еңбек сіңіргені үшін орденінің үлкен кресі (Италия) таспасы}}
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = othmar-karas.at
 |Commons             = Othmar Karas
}}

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24 желтоқсан 1957
 |Туған жері          = [[Ибс-на-Дунае]] , [[Аустрия]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = [[Вена университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Отмар Карас''' ({{lang-de|Othmar Karas}}; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — [[аустрия]]лық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Аустрия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>8w8sjoxvdevwua7u0oo7sjotzoru931</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629006</id>
      <parentid>3629005</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7959" sha1="e0eghq3l49t5qr603n4ogxvq9qcevld" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = Othmar Karas
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = Отмар Карас
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24.12.1957
 |Туған жері          = Ибс-ан-дер-Донау, Төменгі Австрия, Австрия
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{AUT}} Австрия
 |Білімі              = Вена университеті, Санкт-Галлен университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = Саяси ғылымдар докторы (Dr. phil.)
 |Діні                = Католицизм
 |Партиясы            = Австрия халық партиясы (ÖVP)
 |Негізгі идеясы      = Проеуропалық, Христиандық демократия
 |Мансабы             = Еуропалық парламент төрағасының 1-ші орынбасары (2022–2024), Еуропарламент депутаты (1999–2024), Австрия халық партиясының бас хатшысы (1995–1999)
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = Кристина Карас-Вальдхайм (Christa Karas-Waldheim)
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 1 ұлы (Кристиан)
 |Марапаттары         = {{Австрия Республикасына сіңірген еңбегі үшін құрмет белгісі (Үлкен алтын белгі) құрмет белгісінің таспасы}} {{Еңбек сіңіргені үшін орденінің үлкен кресі (Италия) таспасы}}
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = othmar-karas.at
 |Commons             = Othmar Karas
}}

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = 
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24 желтоқсан 1957
 |Туған жері          = [[Ибс-на-Дунае]] , [[Аустрия]]
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = 
 |Білімі              = [[Вена университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = 
 |Діні                = 
 |Партиясы            = 
 |Негізгі идеясы      = 
 |Мансабы             = 
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = 
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 
 |Марапаттары         = 
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}

'''Отмар Карас''' ({{lang-de|Othmar Karas}}; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — [[аустрия]]лық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Аустрия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>e0eghq3l49t5qr603n4ogxvq9qcevld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629007</id>
      <parentid>3629006</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6881" sha1="m7qt8jarweqgyuv16jbf4b8tcj1qbco" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = Othmar Karas
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = Отмар Карас
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24.12.1957
 |Туған жері          = Ибс-ан-дер-Донау, Төменгі Австрия, Австрия
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{AUT}} Австрия
 |Білімі              = Вена университеті, Санкт-Галлен университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = Саяси ғылымдар докторы (Dr. phil.)
 |Діні                = Католицизм
 |Партиясы            = Австрия халық партиясы (ÖVP)
 |Негізгі идеясы      = Проеуропалық, Христиандық демократия
 |Мансабы             = Еуропалық парламент төрағасының 1-ші орынбасары (2022–2024), Еуропарламент депутаты (1999–2024), Австрия халық партиясының бас хатшысы (1995–1999)
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = Кристина Карас-Вальдхайм (Christa Karas-Waldheim)
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 1 ұлы (Кристиан)
 |Марапаттары         = {{Австрия Республикасына сіңірген еңбегі үшін құрмет белгісі (Үлкен алтын белгі) құрмет белгісінің таспасы}} {{Еңбек сіңіргені үшін орденінің үлкен кресі (Италия) таспасы}}
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = othmar-karas.at
 |Commons             = Othmar Karas
}}

'''Отмар Карас''' ({{lang-de|Othmar Karas}}; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — [[аустрия]]лық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Аустрия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>m7qt8jarweqgyuv16jbf4b8tcj1qbco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629008</id>
      <parentid>3629007</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6866" sha1="6weo17sqff9dzxrtlrji71ljtaumfit" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = Othmar Karas
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = Отмар Карас
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24.12.1957
 |Туған жері          = Ибс-ан-дер-Донау, Төменгі Австрия, Австрия
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{AUT}}
 |Білімі              = Вена университеті, Санкт-Галлен университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = Саяси ғылымдар докторы (Dr. phil.)
 |Діні                = Католицизм
 |Партиясы            = Австрия халық партиясы (ÖVP)
 |Негізгі идеясы      = Проеуропалық, Христиандық демократия
 |Мансабы             = Еуропалық парламент төрағасының 1-ші орынбасары (2022–2024), Еуропарламент депутаты (1999–2024), Австрия халық партиясының бас хатшысы (1995–1999)
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = Кристина Карас-Вальдхайм (Christa Karas-Waldheim)
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 1 ұлы (Кристиан)
 |Марапаттары         = {{Австрия Республикасына сіңірген еңбегі үшін құрмет белгісі (Үлкен алтын белгі) құрмет белгісінің таспасы}} {{Еңбек сіңіргені үшін орденінің үлкен кресі (Италия) таспасы}}
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = othmar-karas.at
 |Commons             = Othmar Karas
}}

'''Отмар Карас''' ({{lang-de|Othmar Karas}}; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — [[аустрия]]лық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Аустрия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>6weo17sqff9dzxrtlrji71ljtaumfit</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629009</id>
      <parentid>3629008</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6865" sha1="alaqr3td35morop4mxr2laayp6xhije" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = Othmar Karas
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = Отмар Карас
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24.12.1957
 |Туған жері          = Ибс-ан-дер-Донау, Төменгі Австрия, Австрия
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{AUT}}
 |Білімі              =[[Вена университеті]], Санкт-Галлен университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = Саяси ғылымдар докторы (Dr. phil.)
 |Діні                = Католицизм
 |Партиясы            = Австрия халық партиясы (ÖVP)
 |Негізгі идеясы      = Проеуропалық, Христиандық демократия
 |Мансабы             = Еуропалық парламент төрағасының 1-ші орынбасары (2022–2024), Еуропарламент депутаты (1999–2024), Австрия халық партиясының бас хатшысы (1995–1999)
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = Кристина Карас-Вальдхайм (Christa Karas-Waldheim)
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 1 ұлы (Кристиан)
 |Марапаттары         = Австрия Республикасына сіңірген еңбегі үшін құрмет белгісі (Үлкен алтын белгі) құрмет белгісінің таспасы {{Еңбек сіңіргені үшін орденінің үлкен кресі (Италия) таспасы}}
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = othmar-karas.at
 |Commons             = Othmar Karas
}}

'''Отмар Карас''' ({{lang-de|Othmar Karas}}; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — [[аустрия]]лық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Аустрия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>alaqr3td35morop4mxr2laayp6xhije</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629010</id>
      <parentid>3629009</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6866" sha1="pfrdihlv28a4e7niarnv5hlht6flo3m" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = Othmar Karas
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = Отмар Карас
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24.12.1957
 |Туған жері          = Ибс-ан-дер-Донау, Төменгі Австрия, Австрия
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{AUT}}
 |Білімі              =[[Вена университеті]], Санкт-Галлен университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = Саяси ғылымдар докторы (Dr. phil.)
 |Діні                = Католицизм
 |Партиясы            = Австрия халық партиясы (ÖVP)
 |Негізгі идеясы      = Проеуропалық, Христиандық демократия
 |Мансабы             = Еуропалық парламент төрағасының 1-ші орынбасары (2022–2024), Еуропарламент депутаты (1999–2024), Австрия халық партиясының бас хатшысы (1995–1999)
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = Кристина Карас-Вальдхайм (Christa Karas-Waldheim)
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 1 ұлы (Кристиан)
 |Марапаттары         = Австрия Республикасына сіңірген еңбегі үшін құрмет белгісі (Үлкен алтын белгі) құрмет белгісінің таспасы&lt;br /&gt;Еңбек сіңіргені үшін орденінің үлкен кресі (Италия) таспасы
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = othmar-karas.at
 |Commons             = Othmar Karas
}}

'''Отмар Карас''' ({{lang-de|Othmar Karas}}; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — [[аустрия]]лық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Аустрия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>pfrdihlv28a4e7niarnv5hlht6flo3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629011</id>
      <parentid>3629010</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3629011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6697" sha1="fo3wnizul04l4ph4axd2tpptq2dmdgd" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = Othmar Karas
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = Отмар Карас
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24.12.1957
 |Туған жері          = Ибс-ан-дер-Донау, Төменгі Австрия, Австрия
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{AUT}}
 |Білімі              =[[Вена университеті]], Санкт-Галлен университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = Саяси ғылымдар докторы (Dr. phil.)
 |Діні                = Католицизм
 |Партиясы            = Австрия халық партиясы (ÖVP)
 |Негізгі идеясы      = Проеуропалық, Христиандық демократия
 |Мансабы             = Еуропалық парламент төрағасының 1-ші орынбасары (2022–2024), Еуропарламент депутаты (1999–2024), Австрия халық партиясының бас хатшысы (1995–1999)
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = Кристина Карас-Вальдхайм (Christa Karas-Waldheim)
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 1 ұлы (Кристиан)
 |Марапаттары         = Австрия Республикасына сіңірген еңбегі үшін құрмет белгісі (Үлкен алтын белгі) құрмет белгісінің таспасы&lt;br /&gt;Еңбек сіңіргені үшін орденінің үлкен кресі (Италия) таспасы
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = othmar-karas.at
 |Commons             = Othmar Karas
}}

'''Отмар Карас''' ({{lang-de|Othmar Karas}}; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — [[аустрия]]лық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Аустрия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>fo3wnizul04l4ph4axd2tpptq2dmdgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629015</id>
      <parentid>3629011</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6724" sha1="ovze136dbrmtymedaqrdvj2w39l86ge" xml:space="preserve">{{Саясаткер
 |Есімі               = Отмар Карас
 |Шынайы есімі        = Othmar Karas
 |Сурет               = Karas, Othmar-2508.jpg
 |Ені                 = 
 |атауы               = 
 |Туған кездегі есімі = Отмар Карас
 |Лақап аты           = 
 |Туған күні          = 24.12.1957
 |Туған жері          = Ибс-ан-дер-Донау, Төменгі Австрия, Австрия
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{AUT}}
 |Білімі              =[[Вена университеті]], Санкт-Галлен университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = Саяси ғылымдар докторы (Dr. phil.)
 |Діні                = Католицизм
 |Партиясы            = Австрия халық партиясы (ÖVP)
 |Негізгі идеясы      = Проеуропалық, Христиандық демократия
 |Мансабы             = Еуропалық парламент төрағасының 1-ші орынбасары (2022–2024), Еуропарламент депутаты (1999–2024), Австрия халық партиясының бас хатшысы (1995–1999)
 |Әкесі               = 
 |Анасы               = 
 |Жұбайы              = Кристина Карас-Вальдхайм (Christa Karas-Waldheim)
 |Жұбайлары           = 
 |Балалары            = 1 ұлы (Кристиан)
 |Марапаттары         = Австрия Республикасына сіңірген еңбегі үшін құрмет белгісі (Үлкен алтын белгі) құрмет белгісінің таспасы&lt;br /&gt;Еңбек сіңіргені үшін орденінің үлкен кресі (Италия) таспасы
 |Қолтаңбасы          = 
 |Сайты               = othmar-karas.at
 |Commons             = Othmar Karas
}}

'''Отмар Карас''' ({{lang-de|Othmar Karas}}; [[1957 жыл|1957 жылғы]] [[24 желтоқсан]], [[Ибс-на-Дунае|Ибс-ан-дер-Донау]]) — [[аустрия]]лық саясаткер. 2022 жылғы 18 қаңтар мен 2024 жылғы 16 шілде аралығында [[Еуропалық парламент]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20220114IPR21013/parliament-s-new-vice-presidents-and-quaestors|title=Parliament’s new Vice-Presidents and Quaestors|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=eng}}&lt;/ref&gt; 1999 жылдан 2024 жылға дейін Австрия халық партиясы атынан Еуропалық парламенттің депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/home|title=Mitglieder des Europäischen Parlaments|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
1996 жылы [[Вена университеті|Вена университетін]] тәмамдап, философия [[Магистр|магистрі]] дәрежесін алды. 1997 жылы [[Санкт-Галлен университет|Санкт-Галлен университетінде]] докторлық диссертациясын қорғады.

== Мансабы ==
Саяси мансабын Австрия студенттер одағында (нем. Österreichische Hochschülerinnen- und Hochschülerschaft) бастады. 1979 жылдан бастап Австрия халық партиясында түрлі қызметтер атқарды. 1999 жылдан бастап Еуропалық парламенттің депутаты болды.
Әр жылдары банк және сақтандыру салаларында қызмет атқарып, саяси кеңесшілікпен айналысты, сондай-ақ университетте дәріс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/Othmar.Karas|title=Dr. Othmar Karas, M.B.L.-HSG|author=|date=|website=meineabgeordneten.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''Австрия халық партиясы'''
1981–1990 жылдары Австрия халық партиясы жастар қанатының төрағасы болды. 1995–1999 жылдары партияның бас хатшысы қызметін атқарды.

1983–1990 жылдары Австрия халық партиясы атынан Австрия Ұлттық кеңесінің XVI және XVII шақырылымдарының депутаты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/772?BIO_251sortrnr=10&amp;BIO_251ascDesc=desc|title=Dr. Othmar Karas, MBL-HSG|author=|date=|website=parlament.gv.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

'''[[Еуропалық парламент]]'''
[[1999 жыл|1999 жылдан]] бастап Австрия халық партиясы атынан Еуропалық халық партиясы фракциясының құрамында Еуропалық парламенттің депутаты болды. 2012–2014 жылдары Еуропалық парламенттің сайланған он төрт вице-төрағасының бірі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/redirect/20120106FCS34949|title=Dr. Othmar Karas|author=|date=|website=europarl.europa.eu|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=DEU}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 18 қаңтарда Еуропалық парламент төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды.

== Жеке өмірі ==
Курт Вальдхаймның қызы, Кристине Вальдхаймға үйленген. Ерлі-зайыптылардың бір ұлы бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oe24.at/oesterreich/politik/eu-wahl/othmar-karas-oevp-wahlsieger-ist-mit-waldheim-tochter-verheiratet-foto/144747968|title=Karas: Mit Waldheim-Tochter verheiratet
|author=|date=|website=oe24.at|publisher=|accessdate=2026-07-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Вена университеті түлектері]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Аустрия Ұлттық кеңесі мүшелері]]
[[Санат:Аустрия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>ovze136dbrmtymedaqrdvj2w39l86ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генрих Отто Виланд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783297</id>
    <revision>
      <id>3628968</id>
      <parentid>3628602</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */</comment>
      <origin>3628968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34123" sha1="d36jvrknntm5meo2zlw56upz27iwu30" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Генрих Отто Уиланд
 |Шынайы есімі        = нем. Heinrich Otto Wieland
 |Суреті              = Heinrich_Wieland.jpg
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 4.6.1877
 |Туған жері          = {{Туғанжері|Пфорцхайм|Пфорцхаймда}}, [[Германия]]
 |Қайтыс болған күні  = 5.8.1957
 |Қайтыс болған жері  = {{Қайтысболғанжері|Штарнберг|Штарнбергте}}, [[Германия]]
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Нацистік Германия}}
 |Жұбайы              = 
 |Балалары            = 
 |Ғылыми аясы         = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[биохимия]], [[органикалық химия]]
 |Жұмыс орны          = [[Мюнхен техникалық университеті]]&lt;br&gt;[[Фрайбург университеті]]&lt;br&gt;[[Людвиг Максимилиан Мюнхен университеті]]
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Людвиг Максимилиан Мюнхен университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = [[Философия докторы]]
 |Ғылыми жетекшісі    = [[Йоханнес Тиле]]
 |Атақты шәкірттері   = [[Арне Тиселиус]]
 |Несімен белгілі     = [[өт қышқылдары]]н зерттеуімен танымал
 |Марапаттары         = 
{{ГФР Құрмет орденінің командорлық кресті}}&lt;br&gt;
{{Өнер және ғылым саласындағы Pour le Mérite ордені}}&lt;br&gt;
{{Нобельдік медаль}}  [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1926 жыл ғылымда|1926]])&lt;br&gt;
[[Физика және химия бойынша Отто Хан сыйлығы]] (1955)&lt;br&gt;
[[Теодор Фрерих сыйлығы]] (1972)&lt;br&gt;
[[Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі]] (25 маусым 1931 ж.)&lt;br&gt;
[[Өнер және ғылым саласындағы Гете медалі]]&lt;br&gt;
[[Силлиман дәрісі]] (1930)&lt;br&gt;
 |Қолтаңбасы          = Heinrich_Otto_Wieland_Signature.svg
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Генрих Отто Уиландтт''' ({{Lang-de|Heinrich Otto Wieland}}; [[4 маусым]] [[1877 жыл|1877]], Пфорцхайм, [[Баден]] — [[5 тамыз]] [[1957 жыл|1957]], [[Штарнберг|Старнберг]]) — неміс химик-органик  және биохимик. 1927 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]].

== Өмірбаян ==
[[Штутгарт|Штутгартта]], [[Берлин|Берлинде]] және [[Мюнхен|Мюнхенде]] оқыды. [[1901 жыл|1901 жылы]] PhD дәрежесін алды және [[1904 жыл|1904 жылы]] оқытушы біліктілігін алды. 1909 жылы ерекше профессор, ал 1913 жылы Мюнхен университетіндегі Органикалық химия кеңесінің мүшесі болды, сонымен қатар Мюнхендегі Техникалық жоғары оқу орнында толық профессор атағын иеленді. 1917 жылдан бастап ол Фрайбург университетінде профессор болды, ал 1925 жылы [[Рихард Мартин Вильштеттер|Р. Виллштеттер]] орнына Мюнхен университетінде органикалық химия кафедрасының меңгерушісі болды.

== Ғылыми зерттеулер ==
Уиландтың негізгі еңбектері [[Гормондар|гормондардың]], [[Стероидтар|стероидтардың]], [[Алкалоидтар|алкалоидтардың]], [[Өт қышқылдары|өт қышқылдарының]], сондай-ақ [[хлорофилл]] мен [[Гемоглобин|гемоглобиннің]] химиясына қатысты. Биологиялық тотығу процестерін қоса алғанда, тотығу реакцияларының механизмін түсіндіретін сутексіздендіру теориясын ([[Владимир Иванович Палладин|В. И. Палладинмен]] бір мезгілде) ұсынды.

=== Органикалық азот қосылыстарын зерттеу ===
Уиланд өзінің ғылыми жұмысының алғашқы бірнеше онжылдығын әртүрлі органикалық азот қосылыстарын қарқынды зерттеуге арнады. Алғашқы еңбектерінде азот оксидтерінің N&lt;nowiki&gt;&lt;sub id=&quot;mwPQ&quot;&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt;O&lt;nowiki&gt;&lt;sub id=&quot;mwPQ&quot;&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt; және N&lt;nowiki&gt;&lt;sub id=&quot;mwPQ&quot;&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt;O&lt;nowiki&gt;&lt;sub id=&quot;mwPQ&quot;&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt; алкендермен [[Алкендер|әрекеттесуі]] қарастырылды. Тетраарилгидразиндер және оларды дифениламиндерді тотығу арқылы алу, сондай-ақ олардың сусыз қышқылдарға қатысты әрекеті зерттелді. Тетраарилгидразиндердің, мысалы, NO&lt;nowiki&gt;&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt; арқылы ұсталатын бос диарилазот радикалдарына термиялық диссоциациялануы алғаш рет 1911 жылы байқалды:

Осындай көптеген бақылауларға сүйене отырып, Уиланд бұл қайтымсыз диссоциация бензол сақинасындағы орынбасарларға байланысты, ал акцепторлық орынбасарлар оған қолайлы деген қорытындыға келді.

Диарилгидроксиламиндерді [[Күміс(I) оксиді|күміс оксидімен]] мұқият тотықтыру арқылы Уиланд R&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;NO&lt;sup&gt;•&lt;/sup&gt; жалпы формуласы бар нитрооксидтерді алды, олар радикалдар болғанына қарамастан димерленуге бейімділік көрсетпеді:

Алкил магний тұздарының нитрозоқосылыстарға әсері зерттелді:

Уиланд [[Азотты қышқыл|азот қышқылын]] бөліп алу арқылы нитрил қышқылдарынан RCN→O нитрил оксидтерін сәтті алды, сонымен қатар оларды фуроксандарға димеризациялады:

Бензигидроксам қышқылының хлориді мен [[Гидразин|гидразиннен]] гидразид оксимдерін алуға болады, олардан азот қышқылымен өңдеу арқылы N-гидрокситетразол туындылары синтезделді; осылайша алғашқы тетразол туындылары алынды:

Уиланд фульмин қышқылы HCN→O-ны кеңінен зерттеді. Ол [[Этил спирті|этанолдан]], [[Азот қышқылы|азот қышқылынан]] және [[Сынап|сынаптан]] осы затты дайындаудың белгілі әдісінің реакция механизмін анықтады және бұл реакция үшін күтілетін барлық аралық өнімдерді фульмин қышқылына айналдыруға болатынын көрсетті. Уиланд сонымен қатар фульмин қышқылының көптен белгілі полимерленуін түсіндіре алды және бастапқы реакция тек екі полимерлі фульмин қышқылын — тримерлі метафульмин қышқылын және тетрамерлі изоциан қышқылын түзетінін көрсетті. Бұл екі қышқыл да құрылымына күмән қалдырмайтын әдістермен синтезделді.

=== Стероидтарды зерттеу ===
[[Сурет:Steran_num_ABCD.svg|оңға|нобай|350x350 нүкте|Стероидтардың көміртекті қаңқасындағы циклдердің номенклатурасы]]
Уиландтың 20 жылдан астам уақыт бойы қызығушылығын тудырған [[Өт қышқылдары|өт қышқылдарына]] деген қызығушылығы [[1912 жыл|1912 жылы]], [[Стероидтар|стероидтардың]] құрылымы туралы маңызды ештеңе белгісіз болған кезде пайда болды. Ол осы қосылыстар класының құрылымын тек классикалық органикалық химия әдістерін қолдана отырып түсіндіруге мәжбүр болды. Бұл жұмыста ол сөзсіз досы және әріптесі Адольф Виндаус жүргізген [[холестерин]] мен басқа да стеролдардың құрылымын зерттеуден құнды қолдау алды. Уиланд [[Сиыр|бұқаның]] холин қышқылы мен дезоксихол қышқылын бөліп алды. Ол екі қосылыстың да көміртек қаңқасы ұқсас екенін, сондықтан оларды суды жою және кейіннен гидроксилдеу арқылы байланысты холан қышқылына айналдыруға болатынын көрсете алды. Кейінірек адам өтінен және [[Қаздар туысы|қаздар]] мен шошқалардың өтінен әртүрлі позициядағы гидроксил топтары бар басқа өт қышқылдары бөлініп алынды. Содан кейін, 1919 жылы Виндаус суды жою, алынған туындыны гидроксилдеу және оны [[Хром қышқылы|хром қышқылымен]] тотығу арқылы холестеринді холин қышқылына ыдырата алды. Бұл холин қышқылдары мен стероидтар арасындағы байланысты көрсетті, және бұл қосылыстардың барлығы бірдей көміртек қаңқасын бөлісетініне күмән жоқ.
{| class=&quot;tpl-blanktable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
!Аты
! Жалпы формула
! width=&quot;15%&quot; | R &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;
! width=&quot;15%&quot; | R &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
! width=&quot;15%&quot; | R &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|- align=&quot;center&quot;
| Хол қышқылы
| C&lt;sub&gt;24&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;40&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
| OH
| OH
| OH
|- align=&quot;center&quot;
| Дезоксихол қышқылы
| C&lt;sub&gt;24&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;40&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
| OH
| H
| OH
|- align=&quot;center&quot;
| Литохол қышқылы
| C&lt;sub&gt;24&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;40&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| OH
| H
| H
|- align=&quot;center&quot;
| Холан қышқылы
| C&lt;sub&gt;24&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;40&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| H
| H
| H
|}
Содан кейін Уиланд және оның шәкірттері өт қышқылдарын тізбектей бөлу арқылы стероидты қаңқаның құрылымын анықтауға кірісті. Мұның кілті гидроксил топтарының әртүрлі реактивтілігінде болды. Реакциялар А сақинасындағы OH тобымен ең оңай жүретіні, ал C&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;-дегі OH тобы ең аз реактивті болатыны анықталды: мысалы, дезоксихол литохол қышқылын алу мүмкін болды. Дегенмен, бастапқыда бұл бөлшектеу тәжірибелерінен көміртегі сақиналарының өлшемі туралы нақты қорытындылар жасалмады, себебі көптеген болжамдар Блан ережесіне негізделген, онда 1,6- және 1,7-дикарбон қышқылдары қыздырылған кезде 5 немесе 6 мүшелі сақиналар түзуі керек делінген. Дегенмен, одан әрі жүргізілген жұмыстар бұл әрқашан бола бермейтінін көрсетті. Бұл А сақинасының бөлінуіне қатысты болды, бірақ бастапқыда 5 мүшелі деп есептелген С сақинасына қатысты емес. Уиланд тобының одан әрі тәжірибелері [[Алифатты қосылыстар|алифатты]] бүйір тізбегінің орнын анықтауға бағытталған. Бұл бағыттағы жетістіктерге Розенхаймның жұмысы әсер етті, ол рентгендік зерттеулерге негізделген стероидтардың жаңа формуласын ұсынды. Бұл формуланы аздап өзгерткеннен кейін, Уиландтың барлық тәжірибелік нәтижелерін түсіндіру мүмкін болды. Оның өт қышқылдары бойынша жұмысы стероидты химияның кейінгі дамуында соншалықты маңызды рөл атқарды, сондықтан ол [[1927 жыл|1927 жылы]] осы үшін [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алды.

Өт қышқылдарын зерттеу барысында Уиланд холеин қышқылдары деп аталатын заттарды да ашты: өт қышқылдарының, әсіресе дезоксихол қышқылының жоғары [[Майлы қышқылдар|май қышқылдарымен]], [[Майлар|майлармен]], [[Көмірсутек|көмірсутектермен]] және суда [[Коллоидтар|коллоидты ерітінділер]] түзетін осыған ұқсас қосылыстармен әрекеттесуінен пайда болған қосылыстар. Уиланд сонымен қатар метилхолантренді алғаш рет алды, бұл зат кейінірек күшті [[канцероген]] болып табылды.

[[1913 жыл|1913 жылдан]] бастап, өт қышқылдары бойынша жұмысымен қатар, Уиланд [[Құрбақалар|бақа]] [[У|уларын]] да зерттеді. Олардың [[Жүрек|жүрекке]] [[Жүрек гликозидтері|жүрек гликозидтеріне]] ұқсас әсері бар. Bufo bufo тері бөлінділерінен ол буфотоксинді бөліп алды, ол гениннің, буфоталина, субериларгинин эфирі болып шықты  Қышқылдармен қыздырғанда, генин де, токсин де бірдей зат, буфоталиенді түзді; оны холан қышқылына айналдыруға болады. Уиланд буфоталиннің өт қышқылдарынан негізінен қанықпаған δ-лактон сақинасы түрінде болатын бүйір тізбегінің құрылымымен ерекшеленетінін көрсетті.

=== Алкалоидтарды зерттеу ===
Уиландтың [[алкалоидтар]] бойынша алғашқы жұмысы [[1911 жыл|1911 жылға]] жатады; онда ол өсімдік морфинін зерттеп, молекуладағы қос байланыстың орнын талдады. Нәтижесінде Уиланд қос байланыстың бұрын Л. Кнорр ұсынған нұсқадан басқаша орны болуы керек екенін дәлелдеді. Бұл жұмысты оның шәкірті К. К  жалғастырды, ол басқалармен қатар Р. Робинсонның азот құрамды бүйір тізбегі төрттік көміртек атомына қосылған деген болжамының дұрыстығын растай алды; осылайша морфиннің құрылымы ақыры анықталды.

Уиландтың келесі зерттеу нысаны [[лобелия]] алкалоидтары болды. Ол [[Пиперидин|пиперидиннің]] туындылары болып табылатын көптеген жаңа негіздерді сәтті бөліп алды және олардың құрылымдарын анықтап, синтездей алды. Лобелия алкалоидтарының  ''тобының'' мүшелері: лобелин, лобеланин, лобеланидин, норлобеланин және норлобеланидин. Құрылымдар Хофманның 1,7-дибензоилгептанға (PhCO(CH&lt;nowiki&gt;&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt;)&lt;nowiki&gt;&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt;COPh) ыдырауы және скополин қышқылына (N-метилпиперидин-α,α'-диацет қышқылы) қарқынды тотығу өнімі арқылы анықталды. Бұл алкалоидтардың барлығы [[Рацемат|рацемиялық]] түрде, ал кейбіреулері оптикалық белсенді түрде синтезделді. Лобелин қазір [[Медицина|дәрілік]] мақсатта өнеркәсіптік ауқымда дайындалады; ол тыныс алу орталығын ынталандырады және [[Тыныс алу|тыныс алуды]] жеңілдету және күшейту үшін қолданылады.

Уиланд зерттеген лобелия алкалоидтарының екінші тобы — ''лелобин тобы'', оған төрт алкалоид кіреді: рацемиялық лелобанидин, (-)-лелобанидин I, (+)-норлелобанидин және (-)-лелобанидин II. Олар көміртек қаңқасы бойынша бірінші топта ерекшеленеді және аминодиолдар болып табылады. Лобелия алкалоидтарының үшінші тобының, ''лобинин тобының'' құрамы да анықталды. Оның құрамында төрт негіз бар, олардың екеуі кетоспирттер (лобинин және изолабинин), ал қалған екеуі — [[Гликолдар|диолдар]] (лобинанидин және изолабинанидин). Олардың барлығында көміртек-көміртек қос байланысы бар.

[[1937 жыл|1937]] және [[1943 жыл|1943 жылдар]] аралығында Уиланд калабаш курарына алғашқы сәтті зерттеуін жүргізді, осы заттан және стрихнос улы қабығынан бірқатар кристалды және біртекті алкалоидтарды (C-курарин I, II және III; C-токсиферин I және II; токсиферин II, C-дигидротоксиферин I және C-изодигидротоксиферин) бөліп алды. Бұл төрттік аммоний тұздарының кейбіреулері өте күшті курар тәрізді белсенділік пен өте жоғары [[уыттылық]] көрсетті.

Уиландты қызықтырған тағы бір өте улы қосылыстардың тобына өлім қақпағы саңырауқұлағының улары кірді. Ол улардың екі кристалды компонентін, аманитин мен фаллоидинді бөліп ала алды. Фаллоидин бір цистеин молекуласынан, екі [[аланин]] молекуласынан, екі 2-гидроксипролин молекуласынан және бір α-гидрокситриптофан молекуласынан тұратын [[Полипептидтер|гексапептид]] деп ұсынылды. Алайда, оның ұлы Теодор Уиландтың кейінгі зерттеулері бұл полипептидтің құрылымы сәл басқаша екенін көрсетті, себебі оның [[Гидролиз|гидролизі]] нәтижесінде екі L-[[аланин]] молекуласы, бір D-треонин молекуласы, бір L-аллогидроксипролин молекуласы, бір L-гидрокситриптофан молекуласы, бір L-цистеин молекуласы және бір L-γ,δ-дигидроксилейцин молекуласы пайда болды.

Әртүрлі бақа түрлерінің безді секрецияларында бұрын айтылған стероидты лактондардан басқа бірқатар маңызды заттар бар. Уиланд буфотенинді, буфотенидинді және буфотионинді бөліп алып, олардың индол туындылары екенін көрсете алды. Буфотенин триптофанның туындысы N-диметил-5-гидрокситриптамин, ал ішкі төрттік тұзы буфотенидин ретінде сипатталды.

=== Птериндерді зерттеуі ===
1920 жылдары Уиланд [[Жәндіктер|жәндіктердің]] [[Пигменттер|пигменттерін]], ең алдымен птериндерді зерттей бастады. Бұған дейін, 1889—1891 жылдары Ф.Г. Хопкинс [[Қырыққабат ақ көбелегі|қырыққабат ақ көбелегінің]] ақ пигментін кристалдандырып, кейінірек лимонграсс көбелегінің сары пигментін аморфты, ластанған күйде бөліп алған. Дегенмен, бұл жаңалықтар аз назар аударды және Хопкинстің қырыққабат ақ пигменті зәр қышқылына ұқсас деген қате қорытындысына байланысты елеусіз қалды. [[1925 жыл|1925 жылы]] С. Шөпф, Р. Пурмман, В. Кошара және басқалардың қатысуымен Уиланд көбелек пигменттерін кеңінен зерттеуді бастады. Лимонграсс көбелегінен ол сары пигмент ксантоптеринді бөліп алды, ал он мың қырыққабат ақ көбелегінен ол негізгі пигмент лейкоптерин алды, ол оны бірден зәр қышқылынан өзгеше деп анықтады. Кейіннен лейкоптериннің, ксантоптериннің және изоксантоптериннің құрылымдары синтез арқылы расталды.

=== Сутексіздендіруді зерттеу ===
Уиланд сутексіздендіруді [[1912 жыл|1912]] жылы зерттей бастады. 1912 жылға дейін көптеген физиологтар тірі [[Жасуша|жасушаларда]] жүретін [[тотығу]] процестерін [[Оттегі|оттегінің]] активтенуі арқылы жүретін деп санады: тотығу тыныс алу ферментінің әрекетімен байланысты немесе белсенді оттегі [[Пероксидті қосылыстар|пероксидтер]] түрінде пайда болады деп есептелді (Энглерт пен Бах теориясы). Уиланд 1912 жылы ұсынған жаңа идеяға сәйкес, тотығу процестері субстраттың активтенуінен туындайды, бұл [[Сутектік байланыс|сутегі байланыстарының]] әлсіреуіне, содан кейін [[сутегі]] атомдарының жойылуына әкеледі. Дегенмен, бұл теорияның өзі мүлдем жаңа емес еді. Ұқсас идеяларды Шмидеберг (1881), Траубе (1882) және Пфеффер (1889) айтқан, бірақ олар таныла алмады, себебі сенімді эксперименттік дәлелдер алынбады.

Содан кейін Уиланд сутексіздендіру теориясының эксперименттік негізін қалауға кірісті. Оның алғашқы мақсаты [[Палладий|палладиймен]] каталитикалық гидрогенизацияның қайтымды болуы мүмкін бе екенін анықтау болды. Ол дигидронафталин және дигидроантрацен сияқты бірқатар реактивті органикалық қосылыстарды сутексіздендіруге қол жеткізді. Палладийді оттегі болмаған кезде қолдана отырып, су құрамындағы немесе ылғалды [[альдегидтер]] палладий арқылы [[Карбон қышқылдары|карбон қышқылдарына]] айналды, бұл альдегид гидратының сутексіздендіру ретінде түсіндірілді. Элементтік оттегінің тотығу процестері үшін маңызды емес екендігі [[Этил спирті|этил спиртін]] тек хинон немесе [[Метилен көгі|метилен көктің]] әсерімен [[Ацетальдегид|ацетальдегидке]] сутексіздендіруге болатын тәжірибелермен дәлелденді, соңғы заттар сутегі акцепторлары ретінде әрекет етеді.

Биологиялық сутексіздендіру процестеріне арналған модельдік реакцияларды әзірлеу мақсатында сутексіздендіру деп түсіндірілуі мүмкін әртүрлі органикалық және бейорганикалық қосылыстардың тотығуын мұқият зерттеу жүргізілді, мысалы, палладийдің қатысуымен фосфор қышқылынан, гипофосфор қышқылынан және [[Құмырсқа қышқылы|құмырсқа қышқылынан]] сутегінің каталитикалық түрде алынуы. [[Көміртек монооксиді|Көміртек тотығының]] жануы аралық өнім ретінде түзілетін құмырсқа қышқылының сутексіздендіруі және индигоның дегидроиндигоға сутексіздендіруі, содан кейін қайта құрылуы және индиго мен изатинге ыдырауы ретінде түсіндірілді.

Уиланд сутексіздендіруді зерттей бастаған кезде [[Отто Генрих Варбург|О.]] [[Отто Генрих Варбург|Варбург]] тотығу процестеріне де назар аударды (1914). Дегенмен, Уиландтан айырмашылығы, ол тірі организмдердегі тотығу процестерін сутегінің белсенділігімен емес, оттегінің металл, әсіресе темірмен белсенділігімен түсіндірді және көп жағдайда бұл теорияның дұрыстығын дәлелдей алды. Келесі жылдары екі көзқарас арасында өте қызу пікірталас туындады. Нәтижесінде биологиялық тотығу процестері өте қарқынды зерттеуге ұшырады, бұл көптеген маңызды жаңалықтарға әкелді. Қазіргі уақытта субстратқа тәуелді белсенділік те, оттегіге тәуелді белсенділік те [[Биологиялық тотығу|жасушалық тыныс алуда]] рөл атқаратыны және бір жағынан дегидразалар мен екінші жағынан оксидазалар тудыратын екі процестің үйлесімі жиі кездесетіні белгілі.

== Марапаттар және мойындау ==
* 1927 — [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]], ''&lt;span class=&quot;ts-comment-commentedText&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; title=&quot;«For his investigations of the constitution of the bile acids and related substances.»&quot;&gt;&quot; [[Өт қышқылдары|Өт қышқылдары және көптеген ұқсас заттардың құрылымы туралы]] зерттеулері үшін.&quot;&lt;/span&gt;''
* 1930 — Силлиман дәрісі
* 1952 — Еңбегі үшін (Pour le Mérite)
* 1955 — Отто Ган сыйлығы

Генрих Уиланд сыйлығы оның құрметіне аталған. Лондон Корольдік қоғамының (1931), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (1932)&lt;ref&gt;[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001298.html Heinrich Wieland] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001298.html|date=20180818150801}} {{In lang|en}}&lt;/ref&gt; және [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі; Лондон химиялық қоғамының, Румыния химиялық қоғамының, Жапон ғылым академиясының, Индия ғылым академиясының құрметті мүшесі; Мюнхен, Геттинген, Гейдельберг және Берлин академияларының мүшесі; және КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі болды. Дармштадт техникалық университетінің, Фрайбург университетінің және [[Каподистрия атындағы Афина ұлттық университеті|Афина университетінің]] құрметті дәрежелеріне ие болды.

== Отбасы ==
Генрих Уиланд Джозефина Бартманға үйленген. Олардың төрт баласы болған: үш ұл және бір қыз.

== Жеке қасиеттер ==
Замандастары Уиландты байсалды және ақылды, еңбекқор және ақылды адам ретінде еске алды. Ол қарапайымдылықпен және әділеттілік сезімімен ерекшеленді. Генрих Уиланд ғылыммен қатар өнерге, әсіресе кескіндеме мен музыкаға қызығушылық танытты. Музыкалық жиындар оның үйінде жиі өткізілетін, ол өзі де жас кезінде оларға қатысатын.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* Виланд, Генрих // Ұлы кеңес энциклопедиясы: [30 томда] / бас ред. А. М. Прохоров. — 3-ші басылым. — Мәскеу: Кеңес Энциклопедиясы, 1969—1978.
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1927/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] {{In lang|en}}
[[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>d36jvrknntm5meo2zlw56upz27iwu30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адажи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783298</id>
    <revision>
      <id>3628814</id>
      <parentid>3628628</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3628814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3470" sha1="d9ny7rm8wgsn2rfkn8ehawmr5x5r89u" xml:space="preserve">'''Адажи''' ({{lang-lv|Ādaži}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Адажи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Адажи халқының саны 7482 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://city2map.com/slavaukraini/naselenie/adazhilv|title=Население Адажи по состоянию на июль 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Латвияның орталық бөлігінде, Гауя өзенінің сол жағалауында, [[Рига]] орталығынан А1 тас жолының бойымен 21 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/31796-adazhi.html|title=Адажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Адажидің туралы жазбаша дереккөздер XIII ғасырға жатады. Сол кезде оның аумағында орналасқан қамал Нейермюлен деп аталған. Ол Рига архиепископтығы мен Ливон ордені арасындағы жоғарғы билік үшін күресте маңызды рөл атқарды.
1914 жылға дейін қазіргі қоныстың аумағында үлкен жер учаскесі болған. Оның аумағы қазіргі Саулкрастиден Букултаға дейінгі жерлерді қамтыған. 1948 жылы ауылда осы аттас ұжымдық шаруашылық құрылды.

1960 және 1970 жылдардың тоғысында Адажиде қосалқы кәсіптер пайда болды, бұл ауылдың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырды. Сол кезде ауыл шаруашылығының негізгі түрлері [[мал шаруашылығы]] және [[егіншілік]] болды. Сондай-ақ, күзен мен арктикалық түлкілерді өсіретін аң терісі фермасы болды.

1986 жылы көрші шаруашылықтарды біріктірген колхоз негізінде ірі агрофирма құрылды. 2021 жылғы Латвия әкімшілік реформасының ережелеріне сәйкес, Адажи 2022 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16464-Adazhi.html?ysclid=mrf8gtr4rc801770607|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2020 жылы айналымы бойынша Адажиде тіркелген ең ірі компаниялар: алкоголь өндірушісі «Berlat Grupa», консервіленген теңіз өнімдерін өндіруші KH Select, көтерме және ағаш өндірушісі Hornbaek Baltic және ет өндірушісі «Адажская колбасная мастерская». 


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>d9ny7rm8wgsn2rfkn8ehawmr5x5r89u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628816</id>
      <parentid>3628814</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:17:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3628816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4079" sha1="dndlzq3vxxyg6wbvsb57a5zvtycwsdj" xml:space="preserve">'''Адажи''' ({{lang-lv|Ādaži}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Адажи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Адажи халқының саны 7482 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://city2map.com/slavaukraini/naselenie/adazhilv|title=Население Адажи по состоянию на июль 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Латвияның орталық бөлігінде, Гауя өзенінің сол жағалауында, [[Рига]] орталығынан А1 тас жолының бойымен 21 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/31796-adazhi.html|title=Адажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Адажидің туралы жазбаша дереккөздер XIII ғасырға жатады. Сол кезде оның аумағында орналасқан қамал Нейермюлен деп аталған. Ол Рига архиепископтығы мен Ливон ордені арасындағы жоғарғы билік үшін күресте маңызды рөл атқарды.
1914 жылға дейін қазіргі қоныстың аумағында үлкен жер учаскесі болған. Оның аумағы қазіргі Саулкрастиден Букултаға дейінгі жерлерді қамтыған. 1948 жылы ауылда осы аттас ұжымдық шаруашылық құрылды.

1960 және 1970 жылдардың тоғысында Адажиде қосалқы кәсіптер пайда болды, бұл ауылдың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырды. Сол кезде ауыл шаруашылығының негізгі түрлері [[мал шаруашылығы]] және [[егіншілік]] болды. Сондай-ақ, күзен мен арктикалық түлкілерді өсіретін аң терісі фермасы болды.

1986 жылы көрші шаруашылықтарды біріктірген колхоз негізінде ірі агрофирма құрылды. 2021 жылғы Латвия әкімшілік реформасының ережелеріне сәйкес, Адажи 2022 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16464-Adazhi.html?ysclid=mrf8gtr4rc801770607|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2020 жылы айналымы бойынша Адажиде тіркелген ең ірі компаниялар: алкоголь өндірушісі «Berlat Grupa», консервіленген теңіз өнімдерін өндіруші KH Select, көтерме және ағаш өндірушісі Hornbaek Baltic және ет өндірушісі «Адажская колбасная мастерская».

Бүгінде қалада азық-түлік дүкендерінің, бірнеше қаржы мекемелерінің, клиниканың, ауруханалардың және жеке медициналық мекемелердің кең желісі бар. Тұрғындар жергілікті спорт клубтарының, кафелердің, гольф алаңының және қайық базасының пайдалана жұмысын алады. Сондай-ақ, бірнеше мектеп, балабақша және түрлі мәдени мекемелер бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>dndlzq3vxxyg6wbvsb57a5zvtycwsdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628819</id>
      <parentid>3628816</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3628819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6478" sha1="l2sucnd3ot2bg6n7a8gvsr7suh6sm6q" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Адажи
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ādaži}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Адажи''' ({{lang-lv|Ādaži}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Адажи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Адажи халқының саны 7482 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://city2map.com/slavaukraini/naselenie/adazhilv|title=Население Адажи по состоянию на июль 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Латвияның орталық бөлігінде, Гауя өзенінің сол жағалауында, [[Рига]] орталығынан А1 тас жолының бойымен 21 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/31796-adazhi.html|title=Адажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Адажидің туралы жазбаша дереккөздер XIII ғасырға жатады. Сол кезде оның аумағында орналасқан қамал Нейермюлен деп аталған. Ол Рига архиепископтығы мен Ливон ордені арасындағы жоғарғы билік үшін күресте маңызды рөл атқарды.
1914 жылға дейін қазіргі қоныстың аумағында үлкен жер учаскесі болған. Оның аумағы қазіргі Саулкрастиден Букултаға дейінгі жерлерді қамтыған. 1948 жылы ауылда осы аттас ұжымдық шаруашылық құрылды.

1960 және 1970 жылдардың тоғысында Адажиде қосалқы кәсіптер пайда болды, бұл ауылдың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырды. Сол кезде ауыл шаруашылығының негізгі түрлері [[мал шаруашылығы]] және [[егіншілік]] болды. Сондай-ақ, күзен мен арктикалық түлкілерді өсіретін аң терісі фермасы болды.

1986 жылы көрші шаруашылықтарды біріктірген колхоз негізінде ірі агрофирма құрылды. 2021 жылғы Латвия әкімшілік реформасының ережелеріне сәйкес, Адажи 2022 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16464-Adazhi.html?ysclid=mrf8gtr4rc801770607|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2020 жылы айналымы бойынша Адажиде тіркелген ең ірі компаниялар: алкоголь өндірушісі «Berlat Grupa», консервіленген теңіз өнімдерін өндіруші KH Select, көтерме және ағаш өндірушісі Hornbaek Baltic және ет өндірушісі «Адажская колбасная мастерская».

Бүгінде қалада азық-түлік дүкендерінің, бірнеше қаржы мекемелерінің, клиниканың, ауруханалардың және жеке медициналық мекемелердің кең желісі бар. Тұрғындар жергілікті спорт клубтарының, кафелердің, гольф алаңының және қайық базасының пайдалана жұмысын алады. Сондай-ақ, бірнеше мектеп, балабақша және түрлі мәдени мекемелер бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>l2sucnd3ot2bg6n7a8gvsr7suh6sm6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628820</id>
      <parentid>3628819</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3628820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6523" sha1="n1hbs9a9mksjt6qrfv9rbrozu632tsv" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Адажи
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ādaži}}
 |сурет                   = Adazu centrs no augsas foto Ilze Filipova.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Адажи''' ({{lang-lv|Ādaži}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Адажи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Адажи халқының саны 7482 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://city2map.com/slavaukraini/naselenie/adazhilv|title=Население Адажи по состоянию на июль 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Латвияның орталық бөлігінде, Гауя өзенінің сол жағалауында, [[Рига]] орталығынан А1 тас жолының бойымен 21 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/31796-adazhi.html|title=Адажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Адажидің туралы жазбаша дереккөздер XIII ғасырға жатады. Сол кезде оның аумағында орналасқан қамал Нейермюлен деп аталған. Ол Рига архиепископтығы мен Ливон ордені арасындағы жоғарғы билік үшін күресте маңызды рөл атқарды.
1914 жылға дейін қазіргі қоныстың аумағында үлкен жер учаскесі болған. Оның аумағы қазіргі Саулкрастиден Букултаға дейінгі жерлерді қамтыған. 1948 жылы ауылда осы аттас ұжымдық шаруашылық құрылды.

1960 және 1970 жылдардың тоғысында Адажиде қосалқы кәсіптер пайда болды, бұл ауылдың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырды. Сол кезде ауыл шаруашылығының негізгі түрлері [[мал шаруашылығы]] және [[егіншілік]] болды. Сондай-ақ, күзен мен арктикалық түлкілерді өсіретін аң терісі фермасы болды.

1986 жылы көрші шаруашылықтарды біріктірген колхоз негізінде ірі агрофирма құрылды. 2021 жылғы Латвия әкімшілік реформасының ережелеріне сәйкес, Адажи 2022 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16464-Adazhi.html?ysclid=mrf8gtr4rc801770607|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2020 жылы айналымы бойынша Адажиде тіркелген ең ірі компаниялар: алкоголь өндірушісі «Berlat Grupa», консервіленген теңіз өнімдерін өндіруші KH Select, көтерме және ағаш өндірушісі Hornbaek Baltic және ет өндірушісі «Адажская колбасная мастерская».

Бүгінде қалада азық-түлік дүкендерінің, бірнеше қаржы мекемелерінің, клиниканың, ауруханалардың және жеке медициналық мекемелердің кең желісі бар. Тұрғындар жергілікті спорт клубтарының, кафелердің, гольф алаңының және қайық базасының пайдалана жұмысын алады. Сондай-ақ, бірнеше мектеп, балабақша және түрлі мәдени мекемелер бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>n1hbs9a9mksjt6qrfv9rbrozu632tsv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628821</id>
      <parentid>3628820</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3628821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6547" sha1="65mx2s819n5ve6kqj4dn34zm60f7izp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Адажи
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ādaži}}
 |сурет                   = Adazu centrs no augsas foto Ilze Filipova.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =04 |lat_sec =37 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =19 |lon_sec =25 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Адажи''' ({{lang-lv|Ādaži}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Адажи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Адажи халқының саны 7482 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://city2map.com/slavaukraini/naselenie/adazhilv|title=Население Адажи по состоянию на июль 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Латвияның орталық бөлігінде, Гауя өзенінің сол жағалауында, [[Рига]] орталығынан А1 тас жолының бойымен 21 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/31796-adazhi.html|title=Адажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Адажидің туралы жазбаша дереккөздер XIII ғасырға жатады. Сол кезде оның аумағында орналасқан қамал Нейермюлен деп аталған. Ол Рига архиепископтығы мен Ливон ордені арасындағы жоғарғы билік үшін күресте маңызды рөл атқарды.
1914 жылға дейін қазіргі қоныстың аумағында үлкен жер учаскесі болған. Оның аумағы қазіргі Саулкрастиден Букултаға дейінгі жерлерді қамтыған. 1948 жылы ауылда осы аттас ұжымдық шаруашылық құрылды.

1960 және 1970 жылдардың тоғысында Адажиде қосалқы кәсіптер пайда болды, бұл ауылдың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырды. Сол кезде ауыл шаруашылығының негізгі түрлері [[мал шаруашылығы]] және [[егіншілік]] болды. Сондай-ақ, күзен мен арктикалық түлкілерді өсіретін аң терісі фермасы болды.

1986 жылы көрші шаруашылықтарды біріктірген колхоз негізінде ірі агрофирма құрылды. 2021 жылғы Латвия әкімшілік реформасының ережелеріне сәйкес, Адажи 2022 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16464-Adazhi.html?ysclid=mrf8gtr4rc801770607|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2020 жылы айналымы бойынша Адажиде тіркелген ең ірі компаниялар: алкоголь өндірушісі «Berlat Grupa», консервіленген теңіз өнімдерін өндіруші KH Select, көтерме және ағаш өндірушісі Hornbaek Baltic және ет өндірушісі «Адажская колбасная мастерская».

Бүгінде қалада азық-түлік дүкендерінің, бірнеше қаржы мекемелерінің, клиниканың, ауруханалардың және жеке медициналық мекемелердің кең желісі бар. Тұрғындар жергілікті спорт клубтарының, кафелердің, гольф алаңының және қайық базасының пайдалана жұмысын алады. Сондай-ақ, бірнеше мектеп, балабақша және түрлі мәдени мекемелер бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>65mx2s819n5ve6kqj4dn34zm60f7izp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628822</id>
      <parentid>3628821</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3628822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6624" sha1="ehzmej0vess1pnqvuwjcm3szgfjodzp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Адажи
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ādaži}}
 |сурет                   = Adazu centrs no augsas foto Ilze Filipova.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =04 |lat_sec =37 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =19 |lon_sec =25 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Регион
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аймақ
 |ауданы                  = Адажи
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Адажи''' ({{lang-lv|Ādaži}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Адажи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Адажи халқының саны 7482 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://city2map.com/slavaukraini/naselenie/adazhilv|title=Население Адажи по состоянию на июль 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Латвияның орталық бөлігінде, Гауя өзенінің сол жағалауында, [[Рига]] орталығынан А1 тас жолының бойымен 21 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/31796-adazhi.html|title=Адажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Адажидің туралы жазбаша дереккөздер XIII ғасырға жатады. Сол кезде оның аумағында орналасқан қамал Нейермюлен деп аталған. Ол Рига архиепископтығы мен Ливон ордені арасындағы жоғарғы билік үшін күресте маңызды рөл атқарды.
1914 жылға дейін қазіргі қоныстың аумағында үлкен жер учаскесі болған. Оның аумағы қазіргі Саулкрастиден Букултаға дейінгі жерлерді қамтыған. 1948 жылы ауылда осы аттас ұжымдық шаруашылық құрылды.

1960 және 1970 жылдардың тоғысында Адажиде қосалқы кәсіптер пайда болды, бұл ауылдың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырды. Сол кезде ауыл шаруашылығының негізгі түрлері [[мал шаруашылығы]] және [[егіншілік]] болды. Сондай-ақ, күзен мен арктикалық түлкілерді өсіретін аң терісі фермасы болды.

1986 жылы көрші шаруашылықтарды біріктірген колхоз негізінде ірі агрофирма құрылды. 2021 жылғы Латвия әкімшілік реформасының ережелеріне сәйкес, Адажи 2022 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16464-Adazhi.html?ysclid=mrf8gtr4rc801770607|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2020 жылы айналымы бойынша Адажиде тіркелген ең ірі компаниялар: алкоголь өндірушісі «Berlat Grupa», консервіленген теңіз өнімдерін өндіруші KH Select, көтерме және ағаш өндірушісі Hornbaek Baltic және ет өндірушісі «Адажская колбасная мастерская».

Бүгінде қалада азық-түлік дүкендерінің, бірнеше қаржы мекемелерінің, клиниканың, ауруханалардың және жеке медициналық мекемелердің кең желісі бар. Тұрғындар жергілікті спорт клубтарының, кафелердің, гольф алаңының және қайық базасының пайдалана жұмысын алады. Сондай-ақ, бірнеше мектеп, балабақша және түрлі мәдени мекемелер бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>ehzmej0vess1pnqvuwjcm3szgfjodzp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628823</id>
      <parentid>3628822</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:28:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3628823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6617" sha1="sfvux8wgvl6umwlw5gnke758vx6lp54" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Адажи
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ādaži}}
 |сурет                   = Adazu centrs no augsas foto Ilze Filipova.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =04 |lat_sec =37 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =19 |lon_sec =25 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Адажи
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-2164
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ādaži
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Адажи''' ({{lang-lv|Ādaži}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Адажи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Адажи халқының саны 7482 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://city2map.com/slavaukraini/naselenie/adazhilv|title=Население Адажи по состоянию на июль 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Латвияның орталық бөлігінде, Гауя өзенінің сол жағалауында, [[Рига]] орталығынан А1 тас жолының бойымен 21 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/31796-adazhi.html|title=Адажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Адажидің туралы жазбаша дереккөздер XIII ғасырға жатады. Сол кезде оның аумағында орналасқан қамал Нейермюлен деп аталған. Ол Рига архиепископтығы мен Ливон ордені арасындағы жоғарғы билік үшін күресте маңызды рөл атқарды.
1914 жылға дейін қазіргі қоныстың аумағында үлкен жер учаскесі болған. Оның аумағы қазіргі Саулкрастиден Букултаға дейінгі жерлерді қамтыған. 1948 жылы ауылда осы аттас ұжымдық шаруашылық құрылды.

1960 және 1970 жылдардың тоғысында Адажиде қосалқы кәсіптер пайда болды, бұл ауылдың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырды. Сол кезде ауыл шаруашылығының негізгі түрлері [[мал шаруашылығы]] және [[егіншілік]] болды. Сондай-ақ, күзен мен арктикалық түлкілерді өсіретін аң терісі фермасы болды.

1986 жылы көрші шаруашылықтарды біріктірген колхоз негізінде ірі агрофирма құрылды. 2021 жылғы Латвия әкімшілік реформасының ережелеріне сәйкес, Адажи 2022 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16464-Adazhi.html?ysclid=mrf8gtr4rc801770607|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2020 жылы айналымы бойынша Адажиде тіркелген ең ірі компаниялар: алкоголь өндірушісі «Berlat Grupa», консервіленген теңіз өнімдерін өндіруші KH Select, көтерме және ағаш өндірушісі Hornbaek Baltic және ет өндірушісі «Адажская колбасная мастерская».

Бүгінде қалада азық-түлік дүкендерінің, бірнеше қаржы мекемелерінің, клиниканың, ауруханалардың және жеке медициналық мекемелердің кең желісі бар. Тұрғындар жергілікті спорт клубтарының, кафелердің, гольф алаңының және қайық базасының пайдалана жұмысын алады. Сондай-ақ, бірнеше мектеп, балабақша және түрлі мәдени мекемелер бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>sfvux8wgvl6umwlw5gnke758vx6lp54</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628825</id>
      <parentid>3628823</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3628825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6639" sha1="qjcfzut3w251hepnm23x2ygk6ack5js" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Адажи
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ādaži}}
 |сурет                   = Adazu centrs no augsas foto Ilze Filipova.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =04 |lat_sec =37 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =19 |lon_sec =25 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Адажи
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1204	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 2022
 |жер аумағы              = 10,48	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7482
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-2164
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ādaži
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Адажи''' ({{lang-lv|Ādaži}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Адажи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Адажи халқының саны 7482 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://city2map.com/slavaukraini/naselenie/adazhilv|title=Население Адажи по состоянию на июль 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Латвияның орталық бөлігінде, Гауя өзенінің сол жағалауында, [[Рига]] орталығынан А1 тас жолының бойымен 21 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/31796-adazhi.html|title=Адажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Адажидің туралы жазбаша дереккөздер XIII ғасырға жатады. Сол кезде оның аумағында орналасқан қамал Нейермюлен деп аталған. Ол Рига архиепископтығы мен Ливон ордені арасындағы жоғарғы билік үшін күресте маңызды рөл атқарды.
1914 жылға дейін қазіргі қоныстың аумағында үлкен жер учаскесі болған. Оның аумағы қазіргі Саулкрастиден Букултаға дейінгі жерлерді қамтыған. 1948 жылы ауылда осы аттас ұжымдық шаруашылық құрылды.

1960 және 1970 жылдардың тоғысында Адажиде қосалқы кәсіптер пайда болды, бұл ауылдың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырды. Сол кезде ауыл шаруашылығының негізгі түрлері [[мал шаруашылығы]] және [[егіншілік]] болды. Сондай-ақ, күзен мен арктикалық түлкілерді өсіретін аң терісі фермасы болды.

1986 жылы көрші шаруашылықтарды біріктірген колхоз негізінде ірі агрофирма құрылды. 2021 жылғы Латвия әкімшілік реформасының ережелеріне сәйкес, Адажи 2022 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16464-Adazhi.html?ysclid=mrf8gtr4rc801770607|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2020 жылы айналымы бойынша Адажиде тіркелген ең ірі компаниялар: алкоголь өндірушісі «Berlat Grupa», консервіленген теңіз өнімдерін өндіруші KH Select, көтерме және ағаш өндірушісі Hornbaek Baltic және ет өндірушісі «Адажская колбасная мастерская».

Бүгінде қалада азық-түлік дүкендерінің, бірнеше қаржы мекемелерінің, клиниканың, ауруханалардың және жеке медициналық мекемелердің кең желісі бар. Тұрғындар жергілікті спорт клубтарының, кафелердің, гольф алаңының және қайық базасының пайдалана жұмысын алады. Сондай-ақ, бірнеше мектеп, балабақша және түрлі мәдени мекемелер бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>qjcfzut3w251hepnm23x2ygk6ack5js</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628833</id>
      <parentid>3628825</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3628833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6805" sha1="fvzuku85ugv5euivq6sb8957qyag2ch" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Адажи
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ādaži}}
 |сурет                   = Adazu centrs no augsas foto Ilze Filipova.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =04 |lat_sec =37 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =19 |lon_sec =25 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Адажи
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1204	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 2022
 |жер аумағы              = 10,48	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7482
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-2164
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ādaži
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Адажи''' ({{lang-lv|Ādaži}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Адажи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Адажи халқының саны 7482 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://city2map.com/slavaukraini/naselenie/adazhilv|title=Население Адажи по состоянию на июль 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Латвияның орталық бөлігінде, Гауя өзенінің сол жағалауында, [[Рига]] орталығынан А1 тас жолының бойымен 21 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/31796-adazhi.html|title=Адажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Адажидің туралы жазбаша дереккөздер XIII ғасырға жатады. Сол кезде оның аумағында орналасқан қамал Нейермюлен деп аталған. Ол Рига архиепископтығы мен Ливон ордені арасындағы жоғарғы билік үшін күресте маңызды рөл атқарды.
1914 жылға дейін қазіргі қоныстың аумағында үлкен жер учаскесі болған. Оның аумағы қазіргі Саулкрастиден Букултаға дейінгі жерлерді қамтыған. 1948 жылы ауылда осы аттас ұжымдық шаруашылық құрылды.

1960 және 1970 жылдардың тоғысында Адажиде қосалқы кәсіптер пайда болды, бұл ауылдың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырды. Сол кезде ауыл шаруашылығының негізгі түрлері [[мал шаруашылығы]] және [[егіншілік]] болды. Сондай-ақ, күзен мен арктикалық түлкілерді өсіретін аң терісі фермасы болды.

1986 жылы көрші шаруашылықтарды біріктірген колхоз негізінде ірі агрофирма құрылды. 2021 жылғы Латвия әкімшілік реформасының ережелеріне сәйкес, Адажи 2022 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16464-Adazhi.html?ysclid=mrf8gtr4rc801770607|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2020 жылы айналымы бойынша Адажиде тіркелген ең ірі компаниялар: алкоголь өндірушісі «Berlat Grupa», консервіленген теңіз өнімдерін өндіруші KH Select, көтерме және ағаш өндірушісі Hornbaek Baltic және ет өндірушісі «Адажская колбасная мастерская».

Бүгінде қалада азық-түлік дүкендерінің, бірнеше қаржы мекемелерінің, клиниканың, ауруханалардың және жеке медициналық мекемелердің кең желісі бар. Тұрғындар жергілікті спорт клубтарының, кафелердің, гольф алаңының және қайық базасының пайдалана жұмысын алады. Сондай-ақ, бірнеше мектеп, балабақша және түрлі мәдени мекемелер бар.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Adazi9.jpeg|Гауяс көшесі
Adazi6.jpeg|Орта мектебінің ғимараты
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>fvzuku85ugv5euivq6sb8957qyag2ch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628847</id>
      <parentid>3628833</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */</comment>
      <origin>3628847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6953" sha1="0rwd7ek0r1nqelfmix72n2suiscdaoe" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Адажи
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ādaži}}
 |сурет                   = Adazu centrs no augsas foto Ilze Filipova.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =04 |lat_sec =37 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =19 |lon_sec =25 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Адажи
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1204	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 2022
 |жер аумағы              = 10,48	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7482
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-2164
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ādaži
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Адажи''' ({{lang-lv|Ādaži}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Адажи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Адажи халқының саны 7482 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://city2map.com/slavaukraini/naselenie/adazhilv|title=Население Адажи по состоянию на июль 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Латвияның орталық бөлігінде, Гауя өзенінің сол жағалауында, [[Рига]] орталығынан А1 тас жолының бойымен 21 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/31796-adazhi.html|title=Адажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Адажидің туралы жазбаша дереккөздер XIII ғасырға жатады. Сол кезде оның аумағында орналасқан қамал Нейермюлен деп аталған. Ол Рига архиепископтығы мен Ливон ордені арасындағы жоғарғы билік үшін күресте маңызды рөл атқарды.
1914 жылға дейін қазіргі қоныстың аумағында үлкен жер учаскесі болған. Оның аумағы қазіргі Саулкрастиден Букултаға дейінгі жерлерді қамтыған. 1948 жылы ауылда осы аттас ұжымдық шаруашылық құрылды.

1960 және 1970 жылдардың тоғысында Адажиде қосалқы кәсіптер пайда болды, бұл ауылдың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырды. Сол кезде ауыл шаруашылығының негізгі түрлері [[мал шаруашылығы]] және [[егіншілік]] болды. Сондай-ақ, күзен мен арктикалық түлкілерді өсіретін аң терісі фермасы болды.

1986 жылы көрші шаруашылықтарды біріктірген колхоз негізінде ірі агрофирма құрылды. 2021 жылғы Латвия әкімшілік реформасының ережелеріне сәйкес, Адажи 2022 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16464-Adazhi.html?ysclid=mrf8gtr4rc801770607|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2020 жылы айналымы бойынша Адажиде тіркелген ең ірі компаниялар: алкоголь өндірушісі «Berlat Grupa», консервіленген теңіз өнімдерін өндіруші KH Select, көтерме және ағаш өндірушісі Hornbaek Baltic және ет өндірушісі «Адажская колбасная мастерская».

Бүгінде қалада азық-түлік дүкендерінің, бірнеше қаржы мекемелерінің, клиниканың, ауруханалардың және жеке медициналық мекемелердің кең желісі бар. Тұрғындар жергілікті спорт клубтарының, кафелердің, гольф алаңының және қайық базасының пайдалана жұмысын алады. Сондай-ақ, бірнеше мектеп, балабақша және түрлі мәдени мекемелер бар.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Orklas Ādažu čipsu ražotne Ādažos.jpg|Àdaži чипсы зауыты
Adazu vidusskolas observatorija (3420913410).jpg|Орта мектеп ғимараты
Tilts pār Gauju .jpg|Гауя өзені арқылы өтетін көпір
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>0rwd7ek0r1nqelfmix72n2suiscdaoe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628869</id>
      <parentid>3628847</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T16:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3628869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7023" sha1="qce0azpcpoql19rhzmze6ur3ixy0iie" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Адажи
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ādaži}}
 |сурет                   = Adazu centrs no augsas foto Ilze Filipova.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =04 |lat_sec =37 
  |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =19 |lon_sec =25 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Адажи
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1204	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 2022
 |жер аумағы              = 10,48	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7482
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = LV-2164
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ādaži
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Адажи''' ({{lang-lv|Ādaži}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Адажи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Адажи халқының саны 7482 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://city2map.com/slavaukraini/naselenie/adazhilv|title=Население Адажи по состоянию на июль 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Латвияның орталық бөлігінде, Гауя өзенінің сол жағалауында, [[Рига]] орталығынан А1 тас жолының бойымен 21 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/31796-adazhi.html|title=Адажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Тарихы ==
Адажидің туралы жазбаша дереккөздер XIII ғасырға жатады. Сол кезде оның аумағында орналасқан қамал Нейермюлен деп аталған. Ол Рига архиепископтығы мен Ливон ордені арасындағы жоғарғы билік үшін күресте маңызды рөл атқарды.
1914 жылға дейін қазіргі қоныстың аумағында үлкен жер учаскесі болған. Оның аумағы қазіргі Саулкрастиден Букултаға дейінгі жерлерді қамтыған. 1948 жылы ауылда осы аттас ұжымдық шаруашылық құрылды.

1960 және 1970 жылдардың тоғысында Адажиде қосалқы кәсіптер пайда болды, бұл ауылдың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырды. Сол кезде ауыл шаруашылығының негізгі түрлері [[мал шаруашылығы]] және [[егіншілік]] болды. Сондай-ақ, күзен мен арктикалық түлкілерді өсіретін аң терісі фермасы болды.

1986 жылы көрші шаруашылықтарды біріктірген колхоз негізінде ірі агрофирма құрылды. 2021 жылғы Латвия әкімшілік реформасының ережелеріне сәйкес, Адажи 2022 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16464-Adazhi.html?ysclid=mrf8gtr4rc801770607|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
2020 жылы айналымы бойынша Адажиде тіркелген ең ірі компаниялар: алкоголь өндірушісі «Berlat Grupa», консервіленген теңіз өнімдерін өндіруші KH Select, көтерме және ағаш өндірушісі Hornbaek Baltic және ет өндірушісі «Адажская колбасная мастерская».

Бүгінде қалада азық-түлік дүкендерінің, бірнеше қаржы мекемелерінің, клиниканың, ауруханалардың және жеке медициналық мекемелердің кең желісі бар. Тұрғындар жергілікті спорт клубтарының, кафелердің, гольф алаңының және қайық базасының пайдалана жұмысын алады. Сондай-ақ, бірнеше мектеп, балабақша және түрлі мәдени мекемелер бар.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Orklas Ādažu čipsu ražotne Ādažos.jpg|Àdaži чипсы зауыты
Adazu vidusskolas observatorija (3420913410).jpg|Орта мектеп ғимараты
Tilts pār Gauju .jpg|Гауя өзені арқылы өтетін көпір
Ādažu Kultūras centrs.jpg|Адажи мәдени орталығы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>qce0azpcpoql19rhzmze6ur3ixy0iie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уильям Фарго</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783305</id>
    <revision>
      <id>3629064</id>
      <parentid>3628788</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T04:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wells Fargo &amp; Company */</comment>
      <origin>3629064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13918" sha1="d2c9wj4fqrstolj2hj7h9vr5j9wd3mp" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>d2c9wj4fqrstolj2hj7h9vr5j9wd3mp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629065</id>
      <parentid>3629064</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T04:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wells Fargo &amp; Company */</comment>
      <origin>3629065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14392" sha1="2c4hxyjogul3phjshwir8mnw6mll7h5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2c4hxyjogul3phjshwir8mnw6mll7h5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629068</id>
      <parentid>3629065</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T04:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wells Fargo &amp; Company */</comment>
      <origin>3629068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15168" sha1="lindki7zk0kn64ss31b6pe1iov5lrf1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lindki7zk0kn64ss31b6pe1iov5lrf1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629073</id>
      <parentid>3629068</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өзге қызметтері */</comment>
      <origin>3629073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15201" sha1="7hwhtykaddenynq730sd9dwmzkmzgy2" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7hwhtykaddenynq730sd9dwmzkmzgy2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629077</id>
      <parentid>3629073</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саяси қызметі */</comment>
      <origin>3629077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16354" sha1="c0hlm38sofue196oo0qrvyqnxqf54t2" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы|Америкалық азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>c0hlm38sofue196oo0qrvyqnxqf54t2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629078</id>
      <parentid>3629077</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саяси қызметі */</comment>
      <origin>3629078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16307" sha1="8a70siwmcp8tjse1vyhelp63sx36fth" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8a70siwmcp8tjse1vyhelp63sx36fth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629080</id>
      <parentid>3629078</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саяси қызметі */</comment>
      <origin>3629080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16334" sha1="pkd6b6rbzukdk1e2wxd18wbcfbnratt" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>pkd6b6rbzukdk1e2wxd18wbcfbnratt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629081</id>
      <parentid>3629080</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3629081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16474" sha1="tm0jlcgenmsog8sd2rrsefxh3xdo9bm" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[File:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>tm0jlcgenmsog8sd2rrsefxh3xdo9bm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629082</id>
      <parentid>3629081</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16480" sha1="qar4xj0e4ubxwe4xaefr2l77kkdj4wg" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qar4xj0e4ubxwe4xaefr2l77kkdj4wg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629083</id>
      <parentid>3629082</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3629083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16780" sha1="izywvmltkoxbamnwnsbyiy1qgq9abew" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго Помпи қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>izywvmltkoxbamnwnsbyiy1qgq9abew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629084</id>
      <parentid>3629083</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3629084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16784" sha1="64jjbgt4wqvz1o6vmnqe7lbgo2fg6yz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго [[Помпи]] қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>64jjbgt4wqvz1o6vmnqe7lbgo2fg6yz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629085</id>
      <parentid>3629084</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3629085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18171" sha1="eoy8pn6rb3cp2wpirb5ikvdm4k3kmne" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго [[Помпи]] қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;
* Джорджия Фарго (1841–1892) — тұрмыс құрмаған.
* Альма Корнелия Фарго (1842–1842) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Сара Айрин Фарго (1843–1854).
* Уильям Джордж Фарго кіші (1845–1872) — Минерва Элизабет Прендергастқа (1848–1873) үйленген.&lt;ref name=&quot;Bostwick&quot;&gt;{{cite book|last1=Bostwick|first1=Henry Anthon|title=Genealogy of the Bostwick Family in America: The Descendants of Arthur Bostwick of Stratford, Conn|date=1901|publisher=Bryan printing Company|location=New York|url=https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog|page=[https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog/page/n377 560]}}&lt;/ref&gt;
* Ханна София Фарго (1847–1851) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Мэри Луиза Фарго (1851–1852) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Хелен Лейси Фарго (1857–1886) — 1902–1905 жылдары Кубадағы, ал 1906–1909 жылдары Панамадағы АҚШ министрі қызметін атқарған дипломат [[Герберт Г. Сквайерс]]ке (1859–1911) тұрмысқа шыққан.
* Эдвин Морган Фарго (1861–1865) — сәби кезінде қайтыс болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>eoy8pn6rb3cp2wpirb5ikvdm4k3kmne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629087</id>
      <parentid>3629085</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3629087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18349" sha1="52zpjpgfkdq0phu2313u9fmnhcb7wto" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго [[Помпи]] қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;
* Джорджия Фарго (1841–1892) — тұрмыс құрмаған.
* Альма Корнелия Фарго (1842–1842) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Сара Айрин Фарго (1843–1854).
* Уильям Джордж Фарго кіші (1845–1872) — Минерва Элизабет Прендергастқа (1848–1873) үйленген.&lt;ref name=&quot;Bostwick&quot;&gt;{{cite book|last1=Bostwick|first1=Henry Anthon|title=Genealogy of the Bostwick Family in America: The Descendants of Arthur Bostwick of Stratford, Conn|date=1901|publisher=Bryan printing Company|location=New York|url=https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog|page=[https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog/page/n377 560]}}&lt;/ref&gt;
* Ханна София Фарго (1847–1851) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Мэри Луиза Фарго (1851–1852) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Хелен Лейси Фарго (1857–1886) — 1902–1905 жылдары Кубадағы, ал 1906–1909 жылдары Панамадағы АҚШ министрі қызметін атқарған дипломат [[Герберт Г. Сквайерс]]ке (1859–1911) тұрмысқа шыққан.
* Эдвин Морган Фарго (1861–1865) — сәби кезінде қайтыс болды.
[[File:William G. Fargo Mansion (1900).jpg|thumb|1900 жылғы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы, бұзылар алдындағы көрінісі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>52zpjpgfkdq0phu2313u9fmnhcb7wto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629088</id>
      <parentid>3629087</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18355" sha1="2qb8syeiidnn3bvdldeey6gew19wnqx" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго [[Помпи]] қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;
* Джорджия Фарго (1841–1892) — тұрмыс құрмаған.
* Альма Корнелия Фарго (1842–1842) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Сара Айрин Фарго (1843–1854).
* Уильям Джордж Фарго кіші (1845–1872) — Минерва Элизабет Прендергастқа (1848–1873) үйленген.&lt;ref name=&quot;Bostwick&quot;&gt;{{cite book|last1=Bostwick|first1=Henry Anthon|title=Genealogy of the Bostwick Family in America: The Descendants of Arthur Bostwick of Stratford, Conn|date=1901|publisher=Bryan printing Company|location=New York|url=https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog|page=[https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog/page/n377 560]}}&lt;/ref&gt;
* Ханна София Фарго (1847–1851) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Мэри Луиза Фарго (1851–1852) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Хелен Лейси Фарго (1857–1886) — 1902–1905 жылдары Кубадағы, ал 1906–1909 жылдары Панамадағы АҚШ министрі қызметін атқарған дипломат [[Герберт Г. Сквайерс]]ке (1859–1911) тұрмысқа шыққан.
* Эдвин Морган Фарго (1861–1865) — сәби кезінде қайтыс болды.
[[Сурет:William G. Fargo Mansion (1900).jpg|thumb|1900 жылғы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы, бұзылар алдындағы көрінісі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2qb8syeiidnn3bvdldeey6gew19wnqx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629090</id>
      <parentid>3629088</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3629090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20875" sha1="r70pg6o30oykynsaojvhoirif357w2x" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго [[Помпи]] қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;
* Джорджия Фарго (1841–1892) — тұрмыс құрмаған.
* Альма Корнелия Фарго (1842–1842) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Сара Айрин Фарго (1843–1854).
* Уильям Джордж Фарго кіші (1845–1872) — Минерва Элизабет Прендергастқа (1848–1873) үйленген.&lt;ref name=&quot;Bostwick&quot;&gt;{{cite book|last1=Bostwick|first1=Henry Anthon|title=Genealogy of the Bostwick Family in America: The Descendants of Arthur Bostwick of Stratford, Conn|date=1901|publisher=Bryan printing Company|location=New York|url=https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog|page=[https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog/page/n377 560]}}&lt;/ref&gt;
* Ханна София Фарго (1847–1851) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Мэри Луиза Фарго (1851–1852) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Хелен Лейси Фарго (1857–1886) — 1902–1905 жылдары Кубадағы, ал 1906–1909 жылдары Панамадағы АҚШ министрі қызметін атқарған дипломат [[Герберт Г. Сквайерс]]ке (1859–1911) тұрмысқа шыққан.
* Эдвин Морган Фарго (1861–1865) — сәби кезінде қайтыс болды.
[[Сурет:William G. Fargo Mansion (1900).jpg|thumb|1900 жылғы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы, бұзылар алдындағы көрінісі]]
1868 жылы, 50 жасында, Фарго Буффало қаласының батыс бөлігінен 5,5 акр (2,2 га) жер сатып алды. 1868–1872 жылдары Джерси және Фарго көшелерінің қиылысында Fargo Mansion резиденциясын салдырды. Бұл Буффало қаласындағы ең ірі резиденция болды. Резиденцияның құрылысы 1872 жылы аяқталды. Оның құрылысына 600 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 16,125 млн АҚШ доллары) жұмсалды. Ал 22 170 шаршы фут (2 060 м²) аумақты алып жатқан ғимаратты жиһаздау мен сәндеуге қосымша 100 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 2,688 млн АҚШ доллары) жұмсалды.&lt;ref name=wny&gt;{{cite web|last1=Wysocki|first1=Jacek A.|title=Fargo Estate: Then &amp; Now|url=http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|website=wnyheritagepress.org|access-date=September 25, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829165747/http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|archive-date=August 29, 2012}}&lt;/ref&gt; Буффало қаласының тарихшысы Майкл Риццо былай деп жазды:&lt;ref name=&quot;Rizzo 2005 424&quot;&gt;{{cite book |last=Rizzo |first=Michael |title=Through The Mayors' Eyes |year=2005 |publisher=Lulu |isbn=978-1-4116-3757-3 |pages=424}}&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Нью-Йорк қаласынан тыс жердегі «штаттағы ең сәнді әрі ең қымбат жеке резиденция». Үй Пенсильвания авенюі, Уэст авенюі, Джерси көшесі және Фарго авенюі арасындағы екі қалалық кварталды алып жатты. Оның ортасында бес қабатты мұнара орналасқан еді. Фаргоның өтініші бойынша үйдің құрылысына Одаққа кірген барлық штаттардан әкелінген ағаш пайдаланылды. Сондай-ақ бұл Буффало қаласында лифт орнатылған алғашқы тұрғын үй болды және оның есік тұтқалары алтыннан жасалған деп айтылатын.}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>r70pg6o30oykynsaojvhoirif357w2x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629095</id>
      <parentid>3629090</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3629095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22172" sha1="pwq5swx68efzyf8gk617tut6u4vjdhj" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго [[Помпи]] қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;
* Джорджия Фарго (1841–1892) — тұрмыс құрмаған.
* Альма Корнелия Фарго (1842–1842) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Сара Айрин Фарго (1843–1854).
* Уильям Джордж Фарго кіші (1845–1872) — Минерва Элизабет Прендергастқа (1848–1873) үйленген.&lt;ref name=&quot;Bostwick&quot;&gt;{{cite book|last1=Bostwick|first1=Henry Anthon|title=Genealogy of the Bostwick Family in America: The Descendants of Arthur Bostwick of Stratford, Conn|date=1901|publisher=Bryan printing Company|location=New York|url=https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog|page=[https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog/page/n377 560]}}&lt;/ref&gt;
* Ханна София Фарго (1847–1851) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Мэри Луиза Фарго (1851–1852) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Хелен Лейси Фарго (1857–1886) — 1902–1905 жылдары Кубадағы, ал 1906–1909 жылдары Панамадағы АҚШ министрі қызметін атқарған дипломат [[Герберт Г. Сквайерс]]ке (1859–1911) тұрмысқа шыққан.
* Эдвин Морган Фарго (1861–1865) — сәби кезінде қайтыс болды.
[[Сурет:William G. Fargo Mansion (1900).jpg|thumb|1900 жылғы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы, бұзылар алдындағы көрінісі]]
1868 жылы, 50 жасында, Фарго Буффало қаласының батыс бөлігінен 5,5 акр (2,2 га) жер сатып алды. 1868–1872 жылдары Джерси және Фарго көшелерінің қиылысында Fargo Mansion резиденциясын салдырды. Бұл Буффало қаласындағы ең ірі резиденция болды. Резиденцияның құрылысы 1872 жылы аяқталды. Оның құрылысына 600 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 16,125 млн АҚШ доллары) жұмсалды. Ал 22 170 шаршы фут (2 060 м²) аумақты алып жатқан ғимаратты жиһаздау мен сәндеуге қосымша 100 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 2,688 млн АҚШ доллары) жұмсалды.&lt;ref name=wny&gt;{{cite web|last1=Wysocki|first1=Jacek A.|title=Fargo Estate: Then &amp; Now|url=http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|website=wnyheritagepress.org|access-date=September 25, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829165747/http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|archive-date=August 29, 2012}}&lt;/ref&gt; Буффало қаласының тарихшысы Майкл Риццо былай деп жазды:&lt;ref name=&quot;Rizzo 2005 424&quot;&gt;{{cite book |last=Rizzo |first=Michael |title=Through The Mayors' Eyes |year=2005 |publisher=Lulu |isbn=978-1-4116-3757-3 |pages=424}}&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Нью-Йорк қаласынан тыс жердегі «штаттағы ең сәнді әрі ең қымбат жеке резиденция». Үй Пенсильвания авенюі, Уэст авенюі, Джерси көшесі және Фарго авенюі арасындағы екі қалалық кварталды алып жатты. Оның ортасында бес қабатты мұнара орналасқан еді. Фаргоның өтініші бойынша үйдің құрылысына Одаққа кірген барлық штаттардан әкелінген ағаш пайдаланылды. Сондай-ақ бұл Буффало қаласында лифт орнатылған алғашқы тұрғын үй болды және оның есік тұтқалары алтыннан жасалған деп айтылатын.}}
Бірнеше айға созылған аурудан кейін Фарго 1881 жылғы 3 тамызда қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;&gt;{{cite news |title=Close of a Busy Career; The Hon. William G. Fargo Dies at Buffalo Yesterday. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargo-nyt/32607403/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=5 |date=August 4, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; 1881 жылғы 7 тамызда өткен жерлеу рәсімінен кейін ол [[Forest Lawn зираты]]на жерленді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=William G. Fargo's Funeral. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargos-fu/158007199/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |place=Buffalo |page=6 |date=1881-08-06 |publication-date=August 7, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; Ол қайтыс болған кезде сегіз баласының тек екеуі — Джорджия мен Хелен Фарго ғана тірі еді. Фарго қайтыс болғаннан кейін [[American Express]] компаниясының президенті қызметіне оның інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>pwq5swx68efzyf8gk617tut6u4vjdhj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629096</id>
      <parentid>3629095</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жеке өмірі */</comment>
      <origin>3629096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22192" sha1="q4ohl9oyjy2k1y1b1y2nftuvcle4oqh" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго [[Помпи]] қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;
* Джорджия Фарго (1841–1892) — тұрмыс құрмаған.
* Альма Корнелия Фарго (1842–1842) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Сара Айрин Фарго (1843–1854).
* Уильям Джордж Фарго кіші (1845–1872) — Минерва Элизабет Прендергастқа (1848–1873) үйленген.&lt;ref name=&quot;Bostwick&quot;&gt;{{cite book|last1=Bostwick|first1=Henry Anthon|title=Genealogy of the Bostwick Family in America: The Descendants of Arthur Bostwick of Stratford, Conn|date=1901|publisher=Bryan printing Company|location=New York|url=https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog|page=[https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog/page/n377 560]}}&lt;/ref&gt;
* Ханна София Фарго (1847–1851) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Мэри Луиза Фарго (1851–1852) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Хелен Лейси Фарго (1857–1886) — 1902–1905 жылдары Кубадағы, ал 1906–1909 жылдары Панамадағы АҚШ министрі қызметін атқарған дипломат [[Герберт Г. Сквайерс]]ке (1859–1911) тұрмысқа шыққан.
* Эдвин Морган Фарго (1861–1865) — сәби кезінде қайтыс болды.
[[Сурет:William G. Fargo Mansion (1900).jpg|thumb|1900 жылғы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы, бұзылар алдындағы көрінісі]]
1868 жылы, 50 жасында, Фарго Буффало қаласының батыс бөлігінен 5,5 акр (2,2 га) жер сатып алды. 1868–1872 жылдары Джерси және Фарго көшелерінің қиылысында Fargo Mansion резиденциясын салдырды. Бұл Буффало қаласындағы ең ірі резиденция болды. Резиденцияның құрылысы 1872 жылы аяқталды. Оның құрылысына 600 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 16,125 млн АҚШ доллары) жұмсалды. Ал 22 170 шаршы фут (2 060 м²) аумақты алып жатқан ғимаратты жиһаздау мен сәндеуге қосымша 100 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 2,688 млн АҚШ доллары) жұмсалды.&lt;ref name=wny&gt;{{cite web|last1=Wysocki|first1=Jacek A.|title=Fargo Estate: Then &amp; Now|url=http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|website=wnyheritagepress.org|access-date=September 25, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829165747/http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|archive-date=August 29, 2012}}&lt;/ref&gt; Буффало қаласының тарихшысы Майкл Риццо былай деп жазды:&lt;ref name=&quot;Rizzo 2005 424&quot;&gt;{{cite book |last=Rizzo |first=Michael |title=Through The Mayors' Eyes |year=2005 |publisher=Lulu |isbn=978-1-4116-3757-3 |pages=424}}&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Нью-Йорк қаласынан тыс жердегі «штаттағы ең сәнді әрі ең қымбат жеке резиденция». Үй Пенсильвания авенюі, Уэст авенюі, Джерси көшесі және Фарго авенюі арасындағы екі қалалық кварталды алып жатты. Оның ортасында бес қабатты мұнара орналасқан еді. Фаргоның өтініші бойынша үйдің құрылысына Одаққа кірген барлық штаттардан әкелінген ағаш пайдаланылды. Сондай-ақ бұл Буффало қаласында лифт орнатылған алғашқы тұрғын үй болды және оның есік тұтқалары алтыннан жасалған деп айтылатын.}}
Бірнеше айға созылған аурудан кейін Фарго 1881 жылғы 3 тамызда қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;&gt;{{cite news |title=Close of a Busy Career; The Hon. William G. Fargo Dies at Buffalo Yesterday. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargo-nyt/32607403/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=5 |date=August 4, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; 1881 жылғы 7 тамызда өткен жерлеу рәсімінен кейін ол [[Forest Lawn зираты]]на жерленді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=William G. Fargo's Funeral. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargos-fu/158007199/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |place=Buffalo |page=6 |date=1881-08-06 |publication-date=August 7, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; Ол қайтыс болған кезде сегіз баласының тек екеуі — Джорджия мен Хелен Фарго ғана тірі еді. Фарго қайтыс болғаннан кейін [[American Express]] компаниясының президенті қызметіне оның інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалды.

== Мұрасы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>q4ohl9oyjy2k1y1b1y2nftuvcle4oqh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629097</id>
      <parentid>3629096</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұрасы */</comment>
      <origin>3629097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22920" sha1="3nigd0aa0rl9jhseuhm10ryt73x03ac" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго [[Помпи]] қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;
* Джорджия Фарго (1841–1892) — тұрмыс құрмаған.
* Альма Корнелия Фарго (1842–1842) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Сара Айрин Фарго (1843–1854).
* Уильям Джордж Фарго кіші (1845–1872) — Минерва Элизабет Прендергастқа (1848–1873) үйленген.&lt;ref name=&quot;Bostwick&quot;&gt;{{cite book|last1=Bostwick|first1=Henry Anthon|title=Genealogy of the Bostwick Family in America: The Descendants of Arthur Bostwick of Stratford, Conn|date=1901|publisher=Bryan printing Company|location=New York|url=https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog|page=[https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog/page/n377 560]}}&lt;/ref&gt;
* Ханна София Фарго (1847–1851) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Мэри Луиза Фарго (1851–1852) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Хелен Лейси Фарго (1857–1886) — 1902–1905 жылдары Кубадағы, ал 1906–1909 жылдары Панамадағы АҚШ министрі қызметін атқарған дипломат [[Герберт Г. Сквайерс]]ке (1859–1911) тұрмысқа шыққан.
* Эдвин Морган Фарго (1861–1865) — сәби кезінде қайтыс болды.
[[Сурет:William G. Fargo Mansion (1900).jpg|thumb|1900 жылғы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы, бұзылар алдындағы көрінісі]]
1868 жылы, 50 жасында, Фарго Буффало қаласының батыс бөлігінен 5,5 акр (2,2 га) жер сатып алды. 1868–1872 жылдары Джерси және Фарго көшелерінің қиылысында Fargo Mansion резиденциясын салдырды. Бұл Буффало қаласындағы ең ірі резиденция болды. Резиденцияның құрылысы 1872 жылы аяқталды. Оның құрылысына 600 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 16,125 млн АҚШ доллары) жұмсалды. Ал 22 170 шаршы фут (2 060 м²) аумақты алып жатқан ғимаратты жиһаздау мен сәндеуге қосымша 100 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 2,688 млн АҚШ доллары) жұмсалды.&lt;ref name=wny&gt;{{cite web|last1=Wysocki|first1=Jacek A.|title=Fargo Estate: Then &amp; Now|url=http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|website=wnyheritagepress.org|access-date=September 25, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829165747/http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|archive-date=August 29, 2012}}&lt;/ref&gt; Буффало қаласының тарихшысы Майкл Риццо былай деп жазды:&lt;ref name=&quot;Rizzo 2005 424&quot;&gt;{{cite book |last=Rizzo |first=Michael |title=Through The Mayors' Eyes |year=2005 |publisher=Lulu |isbn=978-1-4116-3757-3 |pages=424}}&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Нью-Йорк қаласынан тыс жердегі «штаттағы ең сәнді әрі ең қымбат жеке резиденция». Үй Пенсильвания авенюі, Уэст авенюі, Джерси көшесі және Фарго авенюі арасындағы екі қалалық кварталды алып жатты. Оның ортасында бес қабатты мұнара орналасқан еді. Фаргоның өтініші бойынша үйдің құрылысына Одаққа кірген барлық штаттардан әкелінген ағаш пайдаланылды. Сондай-ақ бұл Буффало қаласында лифт орнатылған алғашқы тұрғын үй болды және оның есік тұтқалары алтыннан жасалған деп айтылатын.}}
Бірнеше айға созылған аурудан кейін Фарго 1881 жылғы 3 тамызда қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;&gt;{{cite news |title=Close of a Busy Career; The Hon. William G. Fargo Dies at Buffalo Yesterday. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargo-nyt/32607403/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=5 |date=August 4, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; 1881 жылғы 7 тамызда өткен жерлеу рәсімінен кейін ол [[Forest Lawn зираты]]на жерленді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=William G. Fargo's Funeral. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargos-fu/158007199/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |place=Buffalo |page=6 |date=1881-08-06 |publication-date=August 7, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; Ол қайтыс болған кезде сегіз баласының тек екеуі — Джорджия мен Хелен Фарго ғана тірі еді. Фарго қайтыс болғаннан кейін [[American Express]] компаниясының президенті қызметіне оның інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалды.

== Мұрасы ==
Фаргоның жұбайы Анна 1890 жылы қайтыс болды. Тірі қалған екі баласы басқа жерде тұрғандықтан, Fargo Mansion резиденциясы он жыл бойы бос тұрды. Оны күтіп ұстау тым қымбатқа түскендіктен және сатып алушы табылмағандықтан, резиденция 1901 жылы бұзылып, оның аумағы тұрғын үй салуға арналған жер телімдеріне бөлінді. Сол кезде резиденция мен оған тиесілі аумақтың салынғанына небәрі 30 жыл болған еді.&lt;ref name=&quot;wny&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3nigd0aa0rl9jhseuhm10ryt73x03ac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629098</id>
      <parentid>3629097</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұрасы */</comment>
      <origin>3629098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23337" sha1="7mzlrb0e03sxey6xrwxi9sgguwopi08" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго [[Помпи]] қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;
* Джорджия Фарго (1841–1892) — тұрмыс құрмаған.
* Альма Корнелия Фарго (1842–1842) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Сара Айрин Фарго (1843–1854).
* Уильям Джордж Фарго кіші (1845–1872) — Минерва Элизабет Прендергастқа (1848–1873) үйленген.&lt;ref name=&quot;Bostwick&quot;&gt;{{cite book|last1=Bostwick|first1=Henry Anthon|title=Genealogy of the Bostwick Family in America: The Descendants of Arthur Bostwick of Stratford, Conn|date=1901|publisher=Bryan printing Company|location=New York|url=https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog|page=[https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog/page/n377 560]}}&lt;/ref&gt;
* Ханна София Фарго (1847–1851) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Мэри Луиза Фарго (1851–1852) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Хелен Лейси Фарго (1857–1886) — 1902–1905 жылдары Кубадағы, ал 1906–1909 жылдары Панамадағы АҚШ министрі қызметін атқарған дипломат [[Герберт Г. Сквайерс]]ке (1859–1911) тұрмысқа шыққан.
* Эдвин Морган Фарго (1861–1865) — сәби кезінде қайтыс болды.
[[Сурет:William G. Fargo Mansion (1900).jpg|thumb|1900 жылғы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы, бұзылар алдындағы көрінісі]]
1868 жылы, 50 жасында, Фарго Буффало қаласының батыс бөлігінен 5,5 акр (2,2 га) жер сатып алды. 1868–1872 жылдары Джерси және Фарго көшелерінің қиылысында Fargo Mansion резиденциясын салдырды. Бұл Буффало қаласындағы ең ірі резиденция болды. Резиденцияның құрылысы 1872 жылы аяқталды. Оның құрылысына 600 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 16,125 млн АҚШ доллары) жұмсалды. Ал 22 170 шаршы фут (2 060 м²) аумақты алып жатқан ғимаратты жиһаздау мен сәндеуге қосымша 100 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 2,688 млн АҚШ доллары) жұмсалды.&lt;ref name=wny&gt;{{cite web|last1=Wysocki|first1=Jacek A.|title=Fargo Estate: Then &amp; Now|url=http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|website=wnyheritagepress.org|access-date=September 25, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829165747/http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|archive-date=August 29, 2012}}&lt;/ref&gt; Буффало қаласының тарихшысы Майкл Риццо былай деп жазды:&lt;ref name=&quot;Rizzo 2005 424&quot;&gt;{{cite book |last=Rizzo |first=Michael |title=Through The Mayors' Eyes |year=2005 |publisher=Lulu |isbn=978-1-4116-3757-3 |pages=424}}&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Нью-Йорк қаласынан тыс жердегі «штаттағы ең сәнді әрі ең қымбат жеке резиденция». Үй Пенсильвания авенюі, Уэст авенюі, Джерси көшесі және Фарго авенюі арасындағы екі қалалық кварталды алып жатты. Оның ортасында бес қабатты мұнара орналасқан еді. Фаргоның өтініші бойынша үйдің құрылысына Одаққа кірген барлық штаттардан әкелінген ағаш пайдаланылды. Сондай-ақ бұл Буффало қаласында лифт орнатылған алғашқы тұрғын үй болды және оның есік тұтқалары алтыннан жасалған деп айтылатын.}}
Бірнеше айға созылған аурудан кейін Фарго 1881 жылғы 3 тамызда қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;&gt;{{cite news |title=Close of a Busy Career; The Hon. William G. Fargo Dies at Buffalo Yesterday. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargo-nyt/32607403/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=5 |date=August 4, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; 1881 жылғы 7 тамызда өткен жерлеу рәсімінен кейін ол [[Forest Lawn зираты]]на жерленді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=William G. Fargo's Funeral. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargos-fu/158007199/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |place=Buffalo |page=6 |date=1881-08-06 |publication-date=August 7, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; Ол қайтыс болған кезде сегіз баласының тек екеуі — Джорджия мен Хелен Фарго ғана тірі еді. Фарго қайтыс болғаннан кейін [[American Express]] компаниясының президенті қызметіне оның інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалды.

== Мұрасы ==
Фаргоның жұбайы Анна 1890 жылы қайтыс болды. Тірі қалған екі баласы басқа жерде тұрғандықтан, Fargo Mansion резиденциясы он жыл бойы бос тұрды. Оны күтіп ұстау тым қымбатқа түскендіктен және сатып алушы табылмағандықтан, резиденция 1901 жылы бұзылып, оның аумағы тұрғын үй салуға арналған жер телімдеріне бөлінді. Сол кезде резиденция мен оған тиесілі аумақтың салынғанына небәрі 30 жыл болған еді.&lt;ref name=&quot;wny&quot;/&gt;

Буффало қаласындағы Fargo Avenue көшесі, Буффало университетіндегі Fargo Quadrangle кешені&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.buffalo.edu/buildings/building?id=fargo|publisher=SUNY at Buffalo|title=UB Buildings: Fargo Quadrangle}}&lt;/ref&gt; және Солтүстік Дакота штатындағы Фарго қаласы оның құрметіне аталған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7mzlrb0e03sxey6xrwxi9sgguwopi08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629099</id>
      <parentid>3629098</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұрасы */</comment>
      <origin>3629099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23841" sha1="fllpp3nb21yj1n1tz0cs2y6fj7r538y" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго [[Помпи]] қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;
* Джорджия Фарго (1841–1892) — тұрмыс құрмаған.
* Альма Корнелия Фарго (1842–1842) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Сара Айрин Фарго (1843–1854).
* Уильям Джордж Фарго кіші (1845–1872) — Минерва Элизабет Прендергастқа (1848–1873) үйленген.&lt;ref name=&quot;Bostwick&quot;&gt;{{cite book|last1=Bostwick|first1=Henry Anthon|title=Genealogy of the Bostwick Family in America: The Descendants of Arthur Bostwick of Stratford, Conn|date=1901|publisher=Bryan printing Company|location=New York|url=https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog|page=[https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog/page/n377 560]}}&lt;/ref&gt;
* Ханна София Фарго (1847–1851) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Мэри Луиза Фарго (1851–1852) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Хелен Лейси Фарго (1857–1886) — 1902–1905 жылдары Кубадағы, ал 1906–1909 жылдары Панамадағы АҚШ министрі қызметін атқарған дипломат [[Герберт Г. Сквайерс]]ке (1859–1911) тұрмысқа шыққан.
* Эдвин Морган Фарго (1861–1865) — сәби кезінде қайтыс болды.
[[Сурет:William G. Fargo Mansion (1900).jpg|thumb|1900 жылғы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы, бұзылар алдындағы көрінісі]]
1868 жылы, 50 жасында, Фарго Буффало қаласының батыс бөлігінен 5,5 акр (2,2 га) жер сатып алды. 1868–1872 жылдары Джерси және Фарго көшелерінің қиылысында Fargo Mansion резиденциясын салдырды. Бұл Буффало қаласындағы ең ірі резиденция болды. Резиденцияның құрылысы 1872 жылы аяқталды. Оның құрылысына 600 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 16,125 млн АҚШ доллары) жұмсалды. Ал 22 170 шаршы фут (2 060 м²) аумақты алып жатқан ғимаратты жиһаздау мен сәндеуге қосымша 100 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 2,688 млн АҚШ доллары) жұмсалды.&lt;ref name=wny&gt;{{cite web|last1=Wysocki|first1=Jacek A.|title=Fargo Estate: Then &amp; Now|url=http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|website=wnyheritagepress.org|access-date=September 25, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829165747/http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|archive-date=August 29, 2012}}&lt;/ref&gt; Буффало қаласының тарихшысы Майкл Риццо былай деп жазды:&lt;ref name=&quot;Rizzo 2005 424&quot;&gt;{{cite book |last=Rizzo |first=Michael |title=Through The Mayors' Eyes |year=2005 |publisher=Lulu |isbn=978-1-4116-3757-3 |pages=424}}&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Нью-Йорк қаласынан тыс жердегі «штаттағы ең сәнді әрі ең қымбат жеке резиденция». Үй Пенсильвания авенюі, Уэст авенюі, Джерси көшесі және Фарго авенюі арасындағы екі қалалық кварталды алып жатты. Оның ортасында бес қабатты мұнара орналасқан еді. Фаргоның өтініші бойынша үйдің құрылысына Одаққа кірген барлық штаттардан әкелінген ағаш пайдаланылды. Сондай-ақ бұл Буффало қаласында лифт орнатылған алғашқы тұрғын үй болды және оның есік тұтқалары алтыннан жасалған деп айтылатын.}}
Бірнеше айға созылған аурудан кейін Фарго 1881 жылғы 3 тамызда қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;&gt;{{cite news |title=Close of a Busy Career; The Hon. William G. Fargo Dies at Buffalo Yesterday. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargo-nyt/32607403/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=5 |date=August 4, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; 1881 жылғы 7 тамызда өткен жерлеу рәсімінен кейін ол [[Forest Lawn зираты]]на жерленді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=William G. Fargo's Funeral. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargos-fu/158007199/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |place=Buffalo |page=6 |date=1881-08-06 |publication-date=August 7, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; Ол қайтыс болған кезде сегіз баласының тек екеуі — Джорджия мен Хелен Фарго ғана тірі еді. Фарго қайтыс болғаннан кейін [[American Express]] компаниясының президенті қызметіне оның інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалды.

== Мұрасы ==
Фаргоның жұбайы Анна 1890 жылы қайтыс болды. Тірі қалған екі баласы басқа жерде тұрғандықтан, Fargo Mansion резиденциясы он жыл бойы бос тұрды. Оны күтіп ұстау тым қымбатқа түскендіктен және сатып алушы табылмағандықтан, резиденция 1901 жылы бұзылып, оның аумағы тұрғын үй салуға арналған жер телімдеріне бөлінді. Сол кезде резиденция мен оған тиесілі аумақтың салынғанына небәрі 30 жыл болған еді.&lt;ref name=&quot;wny&quot;/&gt;

Буффало қаласындағы Fargo Avenue көшесі, Буффало университетіндегі Fargo Quadrangle кешені&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.buffalo.edu/buildings/building?id=fargo|publisher=SUNY at Buffalo|title=UB Buildings: Fargo Quadrangle}}&lt;/ref&gt; және Солтүстік Дакота штатындағы Фарго қаласы оның құрметіне аталған.

Fargo Estate Historic District тарихи ауданы 2016 жылы АҚШ-тың Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді.&lt;ref name=&quot;nps&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/subjects/nationalregister/upload/weekly-list-2016-national-register-of-historic-places.pdf|title=National Register of Historic Places Listings|date=February 12, 2016|work=Weekly List of Actions Taken on Properties: 2/01/16 through 2/05/16 |publisher=National Park Service}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fllpp3nb21yj1n1tz0cs2y6fj7r538y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629100</id>
      <parentid>3629099</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұрасы */</comment>
      <origin>3629100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23890" sha1="q7du9lul33srb89yuu27acs6fzslgcy" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго [[Помпи]] қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;
* Джорджия Фарго (1841–1892) — тұрмыс құрмаған.
* Альма Корнелия Фарго (1842–1842) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Сара Айрин Фарго (1843–1854).
* Уильям Джордж Фарго кіші (1845–1872) — Минерва Элизабет Прендергастқа (1848–1873) үйленген.&lt;ref name=&quot;Bostwick&quot;&gt;{{cite book|last1=Bostwick|first1=Henry Anthon|title=Genealogy of the Bostwick Family in America: The Descendants of Arthur Bostwick of Stratford, Conn|date=1901|publisher=Bryan printing Company|location=New York|url=https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog|page=[https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog/page/n377 560]}}&lt;/ref&gt;
* Ханна София Фарго (1847–1851) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Мэри Луиза Фарго (1851–1852) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Хелен Лейси Фарго (1857–1886) — 1902–1905 жылдары Кубадағы, ал 1906–1909 жылдары Панамадағы АҚШ министрі қызметін атқарған дипломат [[Герберт Г. Сквайерс]]ке (1859–1911) тұрмысқа шыққан.
* Эдвин Морган Фарго (1861–1865) — сәби кезінде қайтыс болды.
[[Сурет:William G. Fargo Mansion (1900).jpg|thumb|1900 жылғы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы, бұзылар алдындағы көрінісі]]
1868 жылы, 50 жасында, Фарго Буффало қаласының батыс бөлігінен 5,5 акр (2,2 га) жер сатып алды. 1868–1872 жылдары Джерси және Фарго көшелерінің қиылысында Fargo Mansion резиденциясын салдырды. Бұл Буффало қаласындағы ең ірі резиденция болды. Резиденцияның құрылысы 1872 жылы аяқталды. Оның құрылысына 600 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 16,125 млн АҚШ доллары) жұмсалды. Ал 22 170 шаршы фут (2 060 м²) аумақты алып жатқан ғимаратты жиһаздау мен сәндеуге қосымша 100 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 2,688 млн АҚШ доллары) жұмсалды.&lt;ref name=wny&gt;{{cite web|last1=Wysocki|first1=Jacek A.|title=Fargo Estate: Then &amp; Now|url=http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|website=wnyheritagepress.org|access-date=September 25, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829165747/http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|archive-date=August 29, 2012}}&lt;/ref&gt; Буффало қаласының тарихшысы Майкл Риццо былай деп жазды:&lt;ref name=&quot;Rizzo 2005 424&quot;&gt;{{cite book |last=Rizzo |first=Michael |title=Through The Mayors' Eyes |year=2005 |publisher=Lulu |isbn=978-1-4116-3757-3 |pages=424}}&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Нью-Йорк қаласынан тыс жердегі «штаттағы ең сәнді әрі ең қымбат жеке резиденция». Үй Пенсильвания авенюі, Уэст авенюі, Джерси көшесі және Фарго авенюі арасындағы екі қалалық кварталды алып жатты. Оның ортасында бес қабатты мұнара орналасқан еді. Фаргоның өтініші бойынша үйдің құрылысына Одаққа кірген барлық штаттардан әкелінген ағаш пайдаланылды. Сондай-ақ бұл Буффало қаласында лифт орнатылған алғашқы тұрғын үй болды және оның есік тұтқалары алтыннан жасалған деп айтылатын.}}
Бірнеше айға созылған аурудан кейін Фарго 1881 жылғы 3 тамызда қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;&gt;{{cite news |title=Close of a Busy Career; The Hon. William G. Fargo Dies at Buffalo Yesterday. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargo-nyt/32607403/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=5 |date=August 4, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; 1881 жылғы 7 тамызда өткен жерлеу рәсімінен кейін ол [[Forest Lawn зираты]]на жерленді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=William G. Fargo's Funeral. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargos-fu/158007199/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |place=Buffalo |page=6 |date=1881-08-06 |publication-date=August 7, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; Ол қайтыс болған кезде сегіз баласының тек екеуі — Джорджия мен Хелен Фарго ғана тірі еді. Фарго қайтыс болғаннан кейін [[American Express]] компаниясының президенті қызметіне оның інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалды.

== Мұрасы ==
Фаргоның жұбайы Анна 1890 жылы қайтыс болды. Тірі қалған екі баласы басқа жерде тұрғандықтан, Fargo Mansion резиденциясы он жыл бойы бос тұрды. Оны күтіп ұстау тым қымбатқа түскендіктен және сатып алушы табылмағандықтан, резиденция 1901 жылы бұзылып, оның аумағы тұрғын үй салуға арналған жер телімдеріне бөлінді. Сол кезде резиденция мен оған тиесілі аумақтың салынғанына небәрі 30 жыл болған еді.&lt;ref name=&quot;wny&quot;/&gt;

Буффало қаласындағы Fargo Avenue көшесі, Буффало университетіндегі Fargo Quadrangle кешені&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.buffalo.edu/buildings/building?id=fargo|publisher=SUNY at Buffalo|title=UB Buildings: Fargo Quadrangle}}&lt;/ref&gt; және Солтүстік Дакота штатындағы Фарго қаласы оның құрметіне аталған.

Fargo Estate Historic District тарихи ауданы 2016 жылы АҚШ-тың Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді.&lt;ref name=&quot;nps&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/subjects/nationalregister/upload/weekly-list-2016-national-register-of-historic-places.pdf|title=National Register of Historic Places Listings|date=February 12, 2016|work=Weekly List of Actions Taken on Properties: 2/01/16 through 2/05/16 |publisher=National Park Service}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Wells Fargo]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>q7du9lul33srb89yuu27acs6fzslgcy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629101</id>
      <parentid>3629100</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T05:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3629101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24769" sha1="8fg57ogswcuyuu7jvaiyf2csh3201qc" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Уильям Джордж Фарго
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = William G. Fargo.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Буффало]] қаласының 27-мэрі
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 1862
 | Басқаруын аяқтады    = 1866
 | Президент            = 
 | Ізашары              = [[Франклин А. Альбергер]]
 | Ізбасары             = [[Чандлер Дж. Уэллс]]
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = Уильям Джордж Фарго
 | Туған күні           = 20.05.1818
 | Туған жері           = [[Помпи]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Қайтыс болған күні   = 03.08.1881
 | Қайтыс болған жері   = [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Жерленді             = [[Forest Lawn Cemetery (Buffalo, New York)|Форест-Лон зираты]], [[Буффало]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], АҚШ
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анна Херд Уильямс
 | Балалары             = 8
 | Партиясы             = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = экспресс тасымалдаушы, банкир, саясаткер
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = Signature of William George Fargo.png
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Уильям Джордж Фарго''' ([[20 мамыр]] [[1818 жыл|1818]] – [[3 тамыз]] [[1881 жыл|1881]]) — [[Wells Fargo|Wells Fargo and Company]] және [[American Express]] компанияларының негізін қалаған америкалық кәсіпкер әрі саясаткер. Бастапқыда Wells Fargo жүк тасымалдау, пошта жеткізу, дилижанс тасымалы және банктік қызметтермен айналысқан, қазіргі кезде ол Wells Fargo банк корпорациясы ретінде жұмыс істейді.

== Ерте өмірі ==
Уильям Джордж Фарго 1818 жылғы 20 мамырда [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатындағы]] [[Онондага]] округіне қарасты [[Помпи]] қаласында дүниеге келді.{{sfn|Chisholm|1911}} Ол Уильям К. Фарго (1791–1878) мен Стейси Чаппел Стронгтың (1799–1869) он екі баласының тұңғышы болды. Оның кенже інісі [[Джеймс Конгделл Стронг]] Фарго (1829–1915) [[American Express]] компаниясының президенті қызметін 30 жыл атқарды. Уильямның білімі ауыл мектебінде берілетін бастауыш деңгейдегі оқумен ғана шектелді. Ол 13 жасында мектептен шығып, Помпи қаласында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады және отбасына қаржылай қолдау көрсетуге көмектесті.&lt;ref name=wny/&gt;

Оның әкесі [[Коннектикут]] штатындағы [[Нью-Лондон]] қаласында дүниеге келген және [[Ағылшын-америка соғысы|1812 жылғы соғысқа]] қатысқан. Аға Фарго [[Форт-Ниагара]]да әскери қызмет атқарып, генерал Ван Ренсселердің қолбасшылығымен өткен [[Куинстон-Хайтс]] шайқасына қатысты. Бұл шайқаста британдық генерал [[Айзек Брок]] қаза тапты. Америкалықтар ұрыс алаңын басып алардың алдында Фарго оң санына жараланды.&lt;ref name=&quot;WmSr.OBITUARY&quot;&gt;{{cite news |title=Obituary: William G. Fargo. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-obituary-william-g/158007362/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=4 |date=March 19, 1878 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt;

Оның атасы Уильям Биби Фарго (1757–1801) [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка тәуелсіздігі үшін соғыста]] ерекше ерлік көрсеткен.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot; /&gt; Ол Уильям Фаргоның (1726–1813) ұлы болған. Уильям Джордж Фаргоның арғы атасы Мозес Фаргоның (1691–1798) ұлы әрі Мозес Фаргоның (1648–1742) немересі болған. Соңғысы [[Франция]]ның [[Лион]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Comstock&quot;&gt;{{cite book|last1=Comstock|first1=Cyrus B.|title=A Comstock genealogy {{!}} Descendants of William Comstock of New London, Conn., who died after 1662 {{!}} Ten generations|date=1907|publisher=[[Knickerbocker Press]]|location=New York|pages=52–56|url=https://archive.org/stream/comstockgenealog1907coms/comstockgenealog1907coms_djvu.txt|access-date=September 15, 2016}}&lt;/ref&gt; Оның әкесі Жасент «Джейсон» Фаржо жұбайы мен балаларымен бірге Уэльске қоныс аударып, кейіннен Мозес пен оның ағасы Аарон 1670 жылы [[Коннектикут]]тағы [[Норфолк]] қаласына көшіп барған.

== Мансабы ==
13 жасында Фарго мектептен шығып, туған жері [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы Помпи ауылында пошта тасушы болып жұмыс істей бастады. 1838 жылдың қысында ол Сиракьюс қаласындағы Hough &amp; Gilchrist азық-түлік компаниясына жұмысқа орналасты. Бір жылдан кейін Росвелл мен Уиллетт Хинманның азық-түлік дүкеніне ауысты. Үш жылдан соң Фарго Сиракьюс қаласындағы Dunford &amp; Co. жүк жөнелту компаниясында кеңсе қызметкері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=William G. Fargo|url=http://www.sfmuseum.net/hist11/williamgfargo.html|website=sfmuseum.org|publisher=San Francisco News Letter and California Advertiser August 27, 1881}}&lt;/ref&gt; 1841 жылы ол Оберн қаласындағы Auburn and Syracuse Railroad теміржол компаниясында Олбани мен Буффало арасындағы жүк агенті әрі экспресс-хабаршы қызметіне тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1843 жылы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штатындағы [[Буффало]] қаласында компанияның жергілікті агенті болды.{{sfn|Chisholm|1911}} Кейін ол Auburn and Syracuse Railroad компаниясынан кетіп, Livingston, Wells &amp; Co. компаниясына экспресс-хабаршы болып жұмысқа орналасты.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== American Express Company ===
[[Сурет:American Express Company 1865.JPG|left|thumb|1865 жылғы 13 қазанда шығарылған American Express Company акциясы. Құжатқа хатшы ретінде Уильям Г. Фарго, ал президент ретінде Генри Уэллс қол қойған.]]
[[Сурет:William G Fargo by JT Upson.JPG|thumb|Уильям Г. Фарго, 1865 жыл]]
1845 жылғы 1 сәуірде Фарго [[Генри Уэллс]] және [[Дэниел Даннинг]]пен бірге Wells &amp; Co. атауымен жұмыс істеген Western Express компаниясын құрды. Компания [[Буффало]], [[Цинциннати]], [[Сент-Луис]], [[Чикаго]] және осы қалалардың арасындағы елді мекендерге экспресс жеткізу қызметін көрсетті. Сол кезде Буффалоның батысында теміржол желісі болмағандықтан, компанияның қызметіне жетекшілік еткен Фарго жүк пен поштаны тасымалдау үшін бу кемелері мен ат арбаларын пайдаланды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

1845 жылы Дэниел Даннинг компаниядан шықты, ал 1846 жылы [[Генри Уэллс]] өз үлесін Уильям А. Ливингстонға сатып, ол Фаргоның Livingston, Fargo &amp; Company компаниясындағы серіктесіне айналды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; 1850 жылы бір-бірімен бәсекелес болған үш экспресс компания — Wells &amp; Company (Генри Уэллс), Livingston, Fargo &amp; Company (Уильям Фарго мен Уильям А. Ливингстон) және 1850 жылы Butterfield, Wasson &amp; Company компаниясының құқықтық мұрагері ретінде құрылған Wells, Butterfield &amp; Company ([[Джон Уоррен Баттерфилд]]) — біріктіріліп, [[American Express|American Express Company]] құрылды. Компанияның президенті болып Генри Уэллс, ал хатшысы болып Уильям Фарго тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Peter Z.|title=American Express: The Unofficial History of the People Who Built the Great Financial Empire|date=1987|publisher=Crown Publishers|location=New York|isbn=1-58798-283-8}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Chisholm|1911}}

1866 жылы [[Генри Уэллс]] қызметінен кеткеннен кейін және American Express компаниясы Merchants Union Express Company компаниясымен біріккен соң, Фарго [[American Express]] компаниясының президенті болып сайланды. Ол бұл қызметті 1881 жылы қайтыс болғанға дейін атқарды. Оның қайтыс болуынан кейін компания президенті қызметіне інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалып, бұл лауазымды 1914 жылға дейін атқарды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

=== Wells Fargo &amp; Company ===
1852 жылы [[Генри Уэллс]] пен Уильям Фарго American Express директорларының бірі Джон Баттерфилд пен басқа директорлар компания қызметін Калифорнияға дейін кеңейтуге қарсы болғаннан кейін Wells Fargo &amp; Co. компаниясын құрды. Wells Fargo &amp; Co. бастапқыда [[Нью-Йорк]] пен [[Сан-Франциско]] арасында [[Панама мойнағы]] мен Тынық мұхиты жағалауы арқылы экспресс жеткізу қызметін ұйымдастыру үшін құрылды.{{sfn|Chisholm|1911}} Жаңа компания банктік қызметтерді де, экспресс жеткізу қызметтерін де ұсынды. Банктік қызметтерге алтынды сатып алу және банктік аударым вексельдерін сату кірсе, экспресс қызметтері алтынды және басқа да бағалы жүктерді жедел жеткізуді қамтыды.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;&gt;{{cite web|title=History of Wells Fargo|url=https://www.wellsfargo.com/about/corporate/history/|website=wellsfargo.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt; Компания алтын қарбаласы кезінде Сан-Францискода жұмысын бастады. Көп ұзамай оның агенттері Батыстағы жаңадан құрылған қалалар мен кен өндіру кенттерінде кеңселер аша бастады.&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

1861 жылы [[Wells Fargo|Wells Fargo &amp; Company]] 1857 жылы Америка Құрама Штаттарының поштасын тасымалдау үшін құрылған [[Overland Mail Company]] компаниясын сатып алып, оны қайта ұйымдастырды. Фарго бұл компанияны құрған алғашқы бастамашылардың бірі болған.{{sfn|Chisholm|1911}}&lt;ref name=&quot;History of Wells Fargo&quot;/&gt;

=== Өзге қызметтері ===
Фарго [[New York Central Railroad Company]] компаниясының директоры әрі вице-президенті, [[Northern Pacific Railway]] компаниясының директоры және акционері, [[Buffalo, New York and Philadelphia Railroad Company]] компаниясының директоры болды. Сондай-ақ ол [[Buffalo Coal Company]] мен [[McKean and Buffalo Railroad Company]] компанияларының акционері болған.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Бұдан бөлек, Фарго Буффало қаласындағы бірнеше ірі өндірістік кәсіпорынның да акционері болды.&lt;ref name=&quot;William G. Fargo&quot;/&gt;

== Саяси қызметі ==
1861 жылы Фарго Буффало қаласының мэрі болып сайланып, бұл қызметті 1862 жылдан 1866 жылға дейін атқарды. 1863 жылы ол болашақ мэр [[Чандлер Дж. Уэллс]]ті жеңіп, екінші мерзімге қайта сайланды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt; Оның мэрлік қызметі кезінде 1862 жылғы Буффало көтерілісі орын алды. Фарго өмір бойы Демократиялық партияның мүшесі болды және оңтүстік штаттардың бөлініп шығуына қарсы тұрды. [[Америкадағы азамат соғысы]] кезінде ол Одақты қолдап, әскерге шақырылған өз қызметкерлерінің жалақысының бір бөлігін төлеп отырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=William George Fargo Facts|url=http://biography.yourdictionary.com/william-george-fargo|website=biography.yourdictionary.com|access-date=September 25, 2015}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
[[Сурет:Wiliam G. Fargo Mansion.jpg|thumb|Буффало қаласындағы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы]]
1840 жылғы қаңтарда Фарго [[Помпи]] қаласының негізін қалаушылардың бірі Натан Уильямстың қызы Анна Х. Уильямсқа (1820–1890) үйленді. Олардың сегіз баласы болды:&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;/&gt;
* Джорджия Фарго (1841–1892) — тұрмыс құрмаған.
* Альма Корнелия Фарго (1842–1842) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Сара Айрин Фарго (1843–1854).
* Уильям Джордж Фарго кіші (1845–1872) — Минерва Элизабет Прендергастқа (1848–1873) үйленген.&lt;ref name=&quot;Bostwick&quot;&gt;{{cite book|last1=Bostwick|first1=Henry Anthon|title=Genealogy of the Bostwick Family in America: The Descendants of Arthur Bostwick of Stratford, Conn|date=1901|publisher=Bryan printing Company|location=New York|url=https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog|page=[https://archive.org/details/genealogybostwi01bostgoog/page/n377 560]}}&lt;/ref&gt;
* Ханна София Фарго (1847–1851) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Мэри Луиза Фарго (1851–1852) — сәби кезінде қайтыс болды.
* Хелен Лейси Фарго (1857–1886) — 1902–1905 жылдары Кубадағы, ал 1906–1909 жылдары Панамадағы АҚШ министрі қызметін атқарған дипломат [[Герберт Г. Сквайерс]]ке (1859–1911) тұрмысқа шыққан.
* Эдвин Морган Фарго (1861–1865) — сәби кезінде қайтыс болды.
[[Сурет:William G. Fargo Mansion (1900).jpg|thumb|1900 жылғы Уильям Г. Фаргоның резиденциясы, бұзылар алдындағы көрінісі]]
1868 жылы, 50 жасында, Фарго Буффало қаласының батыс бөлігінен 5,5 акр (2,2 га) жер сатып алды. 1868–1872 жылдары Джерси және Фарго көшелерінің қиылысында Fargo Mansion резиденциясын салдырды. Бұл Буффало қаласындағы ең ірі резиденция болды. Резиденцияның құрылысы 1872 жылы аяқталды. Оның құрылысына 600 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 16,125 млн АҚШ доллары) жұмсалды. Ал 22 170 шаршы фут (2 060 м²) аумақты алып жатқан ғимаратты жиһаздау мен сәндеуге қосымша 100 000 АҚШ доллары (2025 жылғы бағамен шамамен 2,688 млн АҚШ доллары) жұмсалды.&lt;ref name=wny&gt;{{cite web|last1=Wysocki|first1=Jacek A.|title=Fargo Estate: Then &amp; Now|url=http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|website=wnyheritagepress.org|access-date=September 25, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829165747/http://wnyheritagepress.org/photos_week_2007/fargo_estate/fargo_estate.htm|archive-date=August 29, 2012}}&lt;/ref&gt; Буффало қаласының тарихшысы Майкл Риццо былай деп жазды:&lt;ref name=&quot;Rizzo 2005 424&quot;&gt;{{cite book |last=Rizzo |first=Michael |title=Through The Mayors' Eyes |year=2005 |publisher=Lulu |isbn=978-1-4116-3757-3 |pages=424}}&lt;/ref&gt;
{{Дәйексөз|Нью-Йорк қаласынан тыс жердегі «штаттағы ең сәнді әрі ең қымбат жеке резиденция». Үй Пенсильвания авенюі, Уэст авенюі, Джерси көшесі және Фарго авенюі арасындағы екі қалалық кварталды алып жатты. Оның ортасында бес қабатты мұнара орналасқан еді. Фаргоның өтініші бойынша үйдің құрылысына Одаққа кірген барлық штаттардан әкелінген ағаш пайдаланылды. Сондай-ақ бұл Буффало қаласында лифт орнатылған алғашқы тұрғын үй болды және оның есік тұтқалары алтыннан жасалған деп айтылатын.}}
Бірнеше айға созылған аурудан кейін Фарго 1881 жылғы 3 тамызда қайтыс болды.&lt;ref name=&quot;NYTObit&quot;&gt;{{cite news |title=Close of a Busy Career; The Hon. William G. Fargo Dies at Buffalo Yesterday. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargo-nyt/32607403/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |page=5 |date=August 4, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; 1881 жылғы 7 тамызда өткен жерлеу рәсімінен кейін ол [[Forest Lawn зираты]]на жерленді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=William G. Fargo's Funeral. |url=https://www.newspapers.com/article/the-new-york-times-william-g-fargos-fu/158007199/ |access-date=2024-10-28 |newspaper=[[The New York Times]] |place=Buffalo |page=6 |date=1881-08-06 |publication-date=August 7, 1881 |via=Newspapers.com}}&lt;/ref&gt; Ол қайтыс болған кезде сегіз баласының тек екеуі — Джорджия мен Хелен Фарго ғана тірі еді. Фарго қайтыс болғаннан кейін [[American Express]] компаниясының президенті қызметіне оның інісі [[Джеймс Конгделл Фарго]] тағайындалды.

== Мұрасы ==
Фаргоның жұбайы Анна 1890 жылы қайтыс болды. Тірі қалған екі баласы басқа жерде тұрғандықтан, Fargo Mansion резиденциясы он жыл бойы бос тұрды. Оны күтіп ұстау тым қымбатқа түскендіктен және сатып алушы табылмағандықтан, резиденция 1901 жылы бұзылып, оның аумағы тұрғын үй салуға арналған жер телімдеріне бөлінді. Сол кезде резиденция мен оған тиесілі аумақтың салынғанына небәрі 30 жыл болған еді.&lt;ref name=&quot;wny&quot;/&gt;

Буффало қаласындағы Fargo Avenue көшесі, Буффало университетіндегі Fargo Quadrangle кешені&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.buffalo.edu/buildings/building?id=fargo|publisher=SUNY at Buffalo|title=UB Buildings: Fargo Quadrangle}}&lt;/ref&gt; және Солтүстік Дакота штатындағы Фарго қаласы оның құрметіне аталған.

Fargo Estate Historic District тарихи ауданы 2016 жылы АҚШ-тың Тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді.&lt;ref name=&quot;nps&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nps.gov/subjects/nationalregister/upload/weekly-list-2016-national-register-of-historic-places.pdf|title=National Register of Historic Places Listings|date=February 12, 2016|work=Weekly List of Actions Taken on Properties: 2/01/16 through 2/05/16 |publisher=National Park Service}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Wells Fargo]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Fargo–Moorhead]]
[[Санат:Буффало кәсіпкерлері]]
[[Санат:Буффало мэрлері]]
[[Санат:Кеңсе қызметкерлері]]
[[Санат:Wells Fargo қызметкерлері]]
[[Санат:American Express қызметкерлері]]
[[Санат:Форест-Лон зиратында жерленгендер]]
[[Санат:Сиракьюс кәсіпкерлері]]
[[Санат:Буффало саясаткерлері]]
[[Санат:Нью-Йорк штатының демократтары]]
[[Санат:Помпи тұлғалары]]
[[Санат:Нью-Йорк штатындағы қалалар мэрлері]]
[[Санат:XIX ғасырдағы америкалық кәсіпкерлер]]
[[Санат:XIX ғасырдағы Нью-Йорк штатындағы қалалар мэрлері]]</text>
      <sha1>8fg57ogswcuyuu7jvaiyf2csh3201qc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Амина Нахыпбекқызы</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783307</id>
    <revision>
      <id>3628793</id>
      <timestamp>2026-07-11T12:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3628793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="5bpsfpj4mkmln99w4zc1dk9jey6tbyn" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Амина Нахыпбекқызы}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  17:04, 2026 ж. шілденің 11 (+05)</text>
      <sha1>5bpsfpj4mkmln99w4zc1dk9jey6tbyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(1311) Кнопфия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783309</id>
    <revision>
      <id>3628798</id>
      <timestamp>2026-07-11T12:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1311) Кнопфия | symbol =  | image =  | caption =  | discovery = yes | discovery_ref =  | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 24.03.1933 | mp_name = | alt_names = 1929 CG&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, 1933 FF&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;,&lt;br&gt;1972 RP&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 1976 SD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1311 JPL Smal...</comment>
      <origin>3628798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1763" sha1="5bgwodcjl1snvdwzxe5j74exyjc35p9" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1311) Кнопфия
| symbol = 
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = Карл Райнмут
| discovered = 24.03.1933
| mp_name =
| alt_names = 1929 CG&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, 1933 FF&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;,&lt;br&gt;1972 RP&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 1976 SD
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1311 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 21.11.2025
| aphelion = 2,53201 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,32117 а. б.
| semimajor = 2,42659 а. б.
| eccentricity = 0,04344
| period = 3,78 жыл
| avg_speed = 19,12 ш/с
| inclination = 2,833°
| asc_node = 244,944°
| mean_anomaly = 228,227°
| arg_perihelion = 244,489°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 9,9 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,099
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = 
| abs_magnitude = 12,4}}
'''(1311) Кнопфия''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1933 жылдың 24 наурызында [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты.

Неміс астрономы Отто Кнопфтың құрметіне орай аталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>5bgwodcjl1snvdwzxe5j74exyjc35p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628831</id>
      <parentid>3628798</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1765" sha1="gtwl75pzozarsviehyz0z4gsiyjwyqa" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1311) Кнопфия
| symbol = 
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = Карл Райнмут
| discovered = 24.03.1933
| mp_name =
| alt_names = 1929 CG&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, 1933 FF&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;,&lt;br&gt;1972 RP&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 1976 SD
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1311 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 21.11.2025
| aphelion = 2,53201 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,32117 а. б.
| semimajor = 2,42659 а. б.
| eccentricity = 0,04344
| period = 3,78 жыл
| avg_speed = 19,12 ш/с
| inclination = 2,833°
| asc_node = 244,944°
| mean_anomaly = 228,227°
| arg_perihelion = 244,489°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 9,9 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,099
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = 
| abs_magnitude = 12,4}}
'''(1311) Кнопфия''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1933 жылдың 24 наурызында [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты.

Неміс астрономы Отто Кнопфтың құрметіне орай аталды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>gtwl75pzozarsviehyz0z4gsiyjwyqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(1301) Ивонна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783310</id>
    <revision>
      <id>3628800</id>
      <timestamp>2026-07-11T12:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1301) Ивонна | symbol = | image = [[Сурет:1301Yvonne (Lightcurve Inversion).png|200px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 7.03.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 EA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1301...</comment>
      <origin>3628800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1678" sha1="476xnd7tbok7btc9t0pwmhaqia2kdru" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1301) Ивонна
| symbol =
| image = [[Сурет:1301Yvonne (Lightcurve Inversion).png|200px|]]
| caption = Шамалық пішіні
| discovery = yes
| discovery_ref =
| discoverer = Луи Буайе
| discovered = 7.03.1934
| mp_name =
| alt_names = 1934 EA
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1301 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 21.11.2025
| aphelion = 3,51614 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,01542 а. б.
| semimajor = 2,7657 а. б.
| eccentricity = 0,2726
| period = 4,6 жыл
| avg_speed =
| inclination = 34,0456°
| asc_node = 161,474°
| mean_anomaly = 19,559°
| arg_perihelion = 301,999°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 21,5 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,1632
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = C
| abs_magnitude = 11,3}}
'''(1301) Ивонна''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1934 жылдың 7 наурызында [[Луи Буайе]] Алжир обсерваториясында ашты.

Өз қарындасының есімімен атады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>476xnd7tbok7btc9t0pwmhaqia2kdru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628830</id>
      <parentid>3628800</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1680" sha1="37p1u3vha7jy9c6rzjg40jy1zgtj1ij" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1301) Ивонна
| symbol =
| image = [[Сурет:1301Yvonne (Lightcurve Inversion).png|200px|]]
| caption = Шамалық пішіні
| discovery = yes
| discovery_ref =
| discoverer = Луи Буайе
| discovered = 7.03.1934
| mp_name =
| alt_names = 1934 EA
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1301 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 21.11.2025
| aphelion = 3,51614 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,01542 а. б.
| semimajor = 2,7657 а. б.
| eccentricity = 0,2726
| period = 4,6 жыл
| avg_speed =
| inclination = 34,0456°
| asc_node = 161,474°
| mean_anomaly = 19,559°
| arg_perihelion = 301,999°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 21,5 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,1632
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = C
| abs_magnitude = 11,3}}
'''(1301) Ивонна''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1934 жылдың 7 наурызында [[Луи Буайе]] Алжир обсерваториясында ашты.

Өз қарындасының есімімен атады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>37p1u3vha7jy9c6rzjg40jy1zgtj1ij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(1302) Верра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783311</id>
    <revision>
      <id>3628801</id>
      <timestamp>2026-07-11T12:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1302) Верра | symbol =  | image =  | caption =  | discovery = yes | discovery_ref =  | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 28.09.1924 | mp_name = | alt_names = 1924 SV, 1930 WD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1302 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt; | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,658...</comment>
      <origin>3628801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1785" sha1="9w3ow9w7pkgyf1ep917v3gkcwqphpc7" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1302) Верра
| symbol = 
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = Карл Райнмут
| discovered = 28.09.1924
| mp_name =
| alt_names = 1924 SV, 1930 WD
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1302 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 4.09.2017
| aphelion = 3,6580 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,5677 а. б.
| semimajor = 3,1128 а. б.
| eccentricity = 0,1751
| period = 5,49 жыл
| avg_speed = 
| inclination = 2,5958°
| asc_node = 90,142°
| mean_anomaly = 251,95°
| arg_perihelion = 354,64°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 31 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,076
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = 
| abs_magnitude = 10.6}}
'''(1302) Верра''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1924 жылдың 28 қыркүйегінде [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты.

Германиядағы [[Верра]] өзенінің атымен аталды.

[[Сурет:Орбита астероида 1302.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>9w3ow9w7pkgyf1ep917v3gkcwqphpc7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628829</id>
      <parentid>3628801</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1787" sha1="9fy6o3iuiazgmm2qf1dl0owhat7bn4o" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1302) Верра
| symbol = 
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = Карл Райнмут
| discovered = 28.09.1924
| mp_name =
| alt_names = 1924 SV, 1930 WD
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1302 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 4.09.2017
| aphelion = 3,6580 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,5677 а. б.
| semimajor = 3,1128 а. б.
| eccentricity = 0,1751
| period = 5,49 жыл
| avg_speed = 
| inclination = 2,5958°
| asc_node = 90,142°
| mean_anomaly = 251,95°
| arg_perihelion = 354,64°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 31 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,076
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = 
| abs_magnitude = 10.6}}
'''(1302) Верра''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1924 жылдың 28 қыркүйегінде [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты.

Германиядағы [[Верра]] өзенінің атымен аталды.

[[Сурет:Орбита астероида 1302.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] 

== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>9fy6o3iuiazgmm2qf1dl0owhat7bn4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(1312) Вассар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783315</id>
    <revision>
      <id>3628811</id>
      <timestamp>2026-07-11T14:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1312) Вассар | symbol =  | image = [[Сурет:001312-asteroid shape model (1312) Vassar.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref =  | discoverer = Жорж ван Бисбрук | discovered = 27.07.1933 | mp_name = | alt_names = 1933 OT, 1944 QE,&lt;br&gt;A908 CD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jp...</comment>
      <origin>3628811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="jm5420ydnko8cwugp6zt23oyms8ru6j" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1312) Вассар
| symbol = 
| image = [[Сурет:001312-asteroid shape model (1312) Vassar.png|170px|]]
| caption = Шамалық пішіні
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = Жорж ван Бисбрук
| discovered = 27.07.1933
| mp_name =
| alt_names = 1933 OT, 1944 QE,&lt;br&gt;A908 CD
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1312 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 4.09.2017
| aphelion = 3,7605 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,4268 а. б.
| semimajor = 3,0937 а. б.
| eccentricity = 0,2156
| period = 5,44 жыл
| avg_speed = 
| inclination = 21,901°
| asc_node = 129,45°
| mean_anomaly = 104,98°
| arg_perihelion = 261,33°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 36,28±1,1 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,081±0,007
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = C
| abs_magnitude = 10,7}}
'''(1312) Вассар''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1933 жылдың 27 шілдесінде [[Жорж ван Бисбрук]] [[Йеркс обсерваториясы]]нда ашты.

Нью-Йорк штатындағы [[Вассар колледжі]]нің құрметіне орай аталды. Атауды сол колледжге қарайтын обсерваторияның директоры ұсынды, ол астероидтың орбитасын есептеп шығарған болатын.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>jm5420ydnko8cwugp6zt23oyms8ru6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628828</id>
      <parentid>3628811</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2026" sha1="4u9htd7qn5y9bx38dkm8u6j9enn7rup" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1312) Вассар
| symbol = 
| image = [[Сурет:001312-asteroid shape model (1312) Vassar.png|170px|]]
| caption = Шамалық пішіні
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = Жорж ван Бисбрук
| discovered = 27.07.1933
| mp_name =
| alt_names = 1933 OT, 1944 QE,&lt;br&gt;A908 CD
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1312 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 4.09.2017
| aphelion = 3,7605 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,4268 а. б.
| semimajor = 3,0937 а. б.
| eccentricity = 0,2156
| period = 5,44 жыл
| avg_speed = 
| inclination = 21,901°
| asc_node = 129,45°
| mean_anomaly = 104,98°
| arg_perihelion = 261,33°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 36,28±1,1 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,081±0,007
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = C
| abs_magnitude = 10,7}}
'''(1312) Вассар''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1933 жылдың 27 шілдесінде [[Жорж ван Бисбрук]] [[Йеркс обсерваториясы]]нда ашты.

Нью-Йорк штатындағы [[Вассар колледжі]]нің құрметіне орай аталды. Атауды сол колледжге қарайтын обсерваторияның директоры ұсынды, ол астероидтың орбитасын есептеп шығарған болатын.

== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>4u9htd7qn5y9bx38dkm8u6j9enn7rup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(1313) Берна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783316</id>
    <revision>
      <id>3628824</id>
      <timestamp>2026-07-11T15:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1313) Берна | symbol =  | image =  | caption =  | discovery = yes | discovery_ref =  | discoverer = Сильвен Арен | discovered = 24.08.1933 | mp_name = | alt_names = 1933 QG, 1926 EA,&lt;br&gt;A911 OA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1313 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt; | epoch = 27.04.2019 | aph...</comment>
      <origin>3628824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2219" sha1="3e41wdj4e0l58mnxd7wmquz65fom7eu" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1313) Берна
| symbol = 
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = Сильвен Арен
| discovered = 24.08.1933
| mp_name =
| alt_names = 1933 QG, 1926 EA,&lt;br&gt;A911 OA
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1313 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 27.04.2019
| aphelion = 3,2074 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,1112 а. б.
| semimajor = 2,6593 а. б.
| eccentricity = 0,2061
| period = 4,34 жыл
| avg_speed = 
| inclination = 12,545°
| asc_node = 298,14°
| mean_anomaly = 241,65°
| arg_perihelion = 99,773°
| satellites = S/2004 (1313) 1
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 10,6 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,185
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = 
| abs_magnitude = 11,6}}
'''(1313) Берна''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1933 жылдың 24 тамызында [[Сильвен Арен]] [[Бельгиянің патшалық обсерваториясы]]нда ашты.

Швейцария астанасы [[Берн]]нің құрметіне орай аталды.

Астероид [[(15) Эвномия|Эвномияға]] жақын ұшады, бірақ оның жанұясына кірмейді.

2004 жылдың ақпанында астероидтың серігі бар екені анықталды. Оның диаметрі 8,37 шақырымға тең.&lt;ref&gt;{{cite web |last1 = Johnston |first1 = Robert |title = (131) Berna |url = http://www.johnstonsarchive.net/astro/astmoons/am-01313.html |website = johnstonsarchive.net |access-date = 2026-11-07}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>3e41wdj4e0l58mnxd7wmquz65fom7eu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628827</id>
      <parentid>3628824</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3628827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2221" sha1="mnkd35y0dowkz9oxx476v8869ausdc0" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1313) Берна
| symbol = 
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = Сильвен Арен
| discovered = 24.08.1933
| mp_name =
| alt_names = 1933 QG, 1926 EA,&lt;br&gt;A911 OA
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1313 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 27.04.2019
| aphelion = 3,2074 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,1112 а. б.
| semimajor = 2,6593 а. б.
| eccentricity = 0,2061
| period = 4,34 жыл
| avg_speed = 
| inclination = 12,545°
| asc_node = 298,14°
| mean_anomaly = 241,65°
| arg_perihelion = 99,773°
| satellites = S/2004 (1313) 1
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 10,6 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,185
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = 
| abs_magnitude = 11,6}}
'''(1313) Берна''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1933 жылдың 24 тамызында [[Сильвен Арен]] [[Бельгиянің патшалық обсерваториясы]]нда ашты.

Швейцария астанасы [[Берн]]нің құрметіне орай аталды.

Астероид [[(15) Эвномия|Эвномияға]] жақын ұшады, бірақ оның жанұясына кірмейді.

2004 жылдың ақпанында астероидтың серігі бар екені анықталды. Оның диаметрі 8,37 шақырымға тең.&lt;ref&gt;{{cite web |last1 = Johnston |first1 = Robert |title = (131) Berna |url = http://www.johnstonsarchive.net/astro/astmoons/am-01313.html |website = johnstonsarchive.net |access-date = 2026-11-07}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>mnkd35y0dowkz9oxx476v8869ausdc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мишель Эжен Шеврёль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783317</id>
    <revision>
      <id>3628832</id>
      <timestamp>2026-07-11T15:41:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Мишель Эжен Шеврёль |Шынайы есімі = Michel-Eugène Chevreul |Суреті = Michel Eugène Chevreul 2.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = Мишель Эжен Шеврёль |Туған күні = 31 тамыз 1786 |Туған жері = [[Анже]], [[Франция корольдігі]] |Қайтыс болған күні = 9 сәуір 1889 |Қайтыс болған жері = П...</comment>
      <origin>3628832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32168" sha1="gciko68pfhrxygwk0m647cditbhw6ja" xml:space="preserve">{{Ғалым
|Есімі = Мишель Эжен Шеврёль
|Шынайы есімі = Michel-Eugène Chevreul
|Суреті = Michel Eugène Chevreul 2.jpg
|Сурет ені = 250px
|Сурет тақырыбы = Мишель Эжен Шеврёль
|Туған күні = 31 тамыз 1786
|Туған жері = [[Анже]], [[Франция корольдігі]]
|Қайтыс болған күні = 9 сәуір 1889
|Қайтыс болған жері = [[Париж]], [[Француз үшінші республикасы|Франция]]
|Азаматтығы = {{FRA}}
|Жұбайы = Софи Давале
|Балалары = Анри Шеврёль
|Ғылыми аясы = [[органикалық химия]], [[липидтер химиясы]], [[түстану]]
|Жұмыс орны = [[Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайы (Париж)|Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайы]], [[Гобелендер мануфактурасы]]
|Альма-матер = Анже орталық мектебі
|Ғылыми жетекші = [[Никола Луи Воклен]]
|Несімен белгілі = майлардың химиялық табиғатын зерттеу; [[стеарин қышқылы]] мен [[олеин қышқылы]]н бөліп алу; [[сабындану]] үдерісін түсіндіру; түстердің бір мезгілдегі контраст заңын тұжырымдау
|Марапаттары = [[Копли медалі]] (1857), [[Альберт медалі]] (1873), [[Құрмет легионы ордені]]нің үлкен кресі (1875)
|Commons = Michel Eugène Chevreul
}}

'''Мишель Эжен Шеврёль''' ({{lang-fr|Michel-Eugène Chevreul}}; [[31 тамыз]] [[1786 жыл|1786]], Анже — [[9 сәуір]] [[1889 жыл|1889]], [[Париж]]) — француз [[химик|химигі]], [[органикалық химия]] мен липидтер химиясының негізін қалаушылардың бірі, бояғыш заттар мен түстерді қабылдау заңдылықтарын зерттеуші. Ол жануар және өсімдік майларының құрамын, [[сабындану]] реакциясын, май қышқылдары мен [[глицерин]]нің өзара байланысын зерттеді. Шеврёль [[стеарин қышқылы]], [[олеин қышқылы]] және басқа да бірқатар май қышқылдарын бөліп алып, оларға атау берді.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;&gt;[https://www.aocs.org/resource/michel-eugene-chevreul-1786-1889/ Michel Eugène Chevreul (1786–1889)] // American Oil Chemists’ Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

1824 жылдан бастап Париждегі Гобелендер мануфактурасының бояу шеберханасын басқарған кезде Шеврёль түстердің бір-біріне тигізетін оптикалық әсерін зерттеп, '''түстердің бір мезгілдегі контраст заңын''' тұжырымдады. Оның еңбектері тоқыма өндірісіне, кескіндемеге, сәндік өнерге, полиграфияға және түстерді жүйелеу әдістеріне елеулі ықпал етті.&lt;ref name=&quot;RS&quot;&gt;[https://royalsociety.org/blog/2021/11/colour-wheel/ Colour wheel] // The Royal Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

=== Балалық шағы және білім алуы ===

Мишель Эжен Шеврёль 1786 жылғы 31 тамызда Францияның батысындағы [[Анже]] қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Мишель Шеврёль дәрігер, хирург және акушер болған. Шеврёльдің атасы мен туыстарының арасында да медицина және дәріхана ісімен айналысқан адамдар көп болған.&lt;ref name=&quot;Academie&quot;&gt;[https://www.academie-sciences.fr/pdf/eloges/chevreul_vol3262.pdf Marcelin Berthelot. Éloge historique de Michel-Eugène Chevreul] // Académie des sciences. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

1799 жылы ол Анжедегі Орталық мектепке түсіп, онда латын және грек тілдерін, [[ботаника]]ны, [[минералогия]]ны, [[математика]]ны, [[физика]] мен химияны оқыды. 1803 жылы, он жеті жасында, Парижге көшіп, белгілі химик [[Никола Луи Воклен]]нің зертханасында жұмыс істей бастады. Кейін Вокленнің көмекшісі ретінде Париждегі Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайының химия зертханасына қабылданды.&lt;ref name=&quot;Academie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;&gt;[https://www.mnhn.fr/fr/petite-histoire-de-la-chimie-au-museum Petite histoire de la chimie au Muséum] // Muséum national d’Histoire naturelle. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Шеврёльдің алғашқы ғылыми мақаласы 1806 жылы жарық көрді. Ол Мэн және Луара департаментінен табылған қазба сүйектерді химиялық зерттеуге арналған еді. Жас ғалым бұдан кейін өсімдік бояғыштары, табиғи шайырлар, жануар текті заттар және бейорганикалық қосылыстар жөнінде зерттеулер жүргізді.

=== Ғылыми және оқытушылық қызметі ===

1813 жылы Шеврёль Париждегі Карл Ұлы лицейінің химия профессоры болып тағайындалды. 1818 жылғы 28 шілдеде Софи Давалеге үйленді. Олардың 1819 жылы туған Анри Шеврёль есімді ұлы кейін заңгер және тарихшы болды.

1824 жылы Шеврёль Париждегі Гобелендер мануфактурасының бояу бөлімінің директоры қызметіне тағайындалды. Ол бұл мекемеде алпыс жылдан астам уақыт жұмыс істеп, бояғыш заттардың химиясын және түстерді көру арқылы қабылдау заңдарын зерттеді.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;/&gt;

1826 жылы Франция ғылым академиясының мүшесі, сол жылы [[Лондон корольдік қоғамы]]ның шетелдік мүшесі болып сайланды. 1830 жылы Воклен қайтыс болғаннан кейін Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайының органикалық химия профессоры қызметін қабылдады. 1836–1879 жылдар аралығында мұражай директоры қызметін бірнеше рет атқарды. Шеврёль студент және профессор ретінде осы мекемеде жалпы алғанда 86 жыл еңбек еткен.&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

Ол өзін әзілмен «Франция студенттерінің ақсақалы» деп атайтын. Қартайған шағына дейін дәріс оқып, зерттеу жүргізуді және ғылыми еңбектер жариялауды жалғастырды.

=== Соңғы жылдары ===

[[Сурет:Chevreul by Nadar 1886.jpg|thumb|left|220px|Шеврёльдің [[Надар]] түсірген фотосуреті, 1886 жыл]]

1886 жылы Шеврёльдің жүз жылдығы Францияда ұлттық деңгейде атап өтілді. Осы оқиғаға байланысты фотографтар Феликс Надар мен оның ұлы Поль Надар ғалыммен өткізілген әңгімені жүзге жуық фотосуретпен тіркеді. Сұхбат 1886 жылғы 5 қыркүйекте ''Le Journal illustré'' басылымында жарияланды. Ол баспасөз тарихындағы фотосуреттермен безендірілген алғашқы сұхбаттардың бірі, ал Франция ұлттық кітапханасының мәліметі бойынша, баспасөзде жарияланған алғашқы толық фотосұхбат болып есептеледі.&lt;ref name=&quot;BNF&quot;&gt;[https://expositions.bnf.fr/les-nadar/les-innovations.html Les innovations: La première interview illustrée] // Bibliothèque nationale de France. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Шеврёльдің есімі [[Эйфель мұнарасы]]на қашап жазылған 72 француз ғалымы мен инженерінің қатарына енгізілген. Мұнара 1889 жылы ашылған кезде осы тізімдегі ғалымдардың ішінен Шеврёль мен физик [[Ипполит Физо]] ғана әлі тірі болған.

Мишель Эжен Шеврёль 1889 жылғы 9 сәуірде Парижде 102 жасында қайтыс болды. Оған мемлекеттік жерлеу рәсімі ұйымдастырылды. Ғалым Париж маңындағы Л’Аи-ле-Роз зиратына жерленді. Ол бұл қаланың мэрі қызметін 1851–1864 жылдары атқарған. Шеврёльдің артында химия, физика, түстану, ғылым тарихы және ғылыми әдіс мәселелеріне арналған 650-ден астам жарияланым қалды.&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

== Ғылыми қызметі ==

=== Майлардың химиялық табиғаты ===

Шеврёльдің негізгі ғылыми жетістіктері жануар және өсімдік майларының химиялық табиғатын зерттеумен байланысты. XIX ғасырдың басында майлар біртекті қарапайым заттар деп есептеліп, олардың химиялық құрамы толық анықталмаған еді.

1811 жылы Воклен Шеврёльге шошқа майынан жасалған сабын үлгісін зерттеуді тапсырды. Сабынды суда ерітіп, ерітіндіге тұз қышқылын қосқанда Шеврёль суда ерімейтін майлы органикалық заттардың бөлінетінін байқады. Кейін олардың бір зат емес, қасиеттері әртүрлі бірнеше [[май қышқылдары]]нан тұратынын анықтады.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;/&gt;

Шеврёль майларды сілтілермен қыздырғанда [[глицерин]] ерітіндіде қалып, май қышқылдарының тұздары түзілетінін көрсетті. Осы зерттеулер [[сабындану]] реакциясының табиғатын түсіндіруге мүмкіндік берді. Ол майлардың глицерин мен май қышқылдарының қосылыстары екенін анықтады. Қазіргі химиялық түсінік бойынша, табиғи майлардың басым бөлігі — глицерин мен жоғары май қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлер, яғни [[триглицеридтер]].&lt;ref name=&quot;AOCSbook&quot;&gt;[https://www.aocs.org/resource/a-chemical-study-of-oils-and-fats-of-animal-origin/ A Chemical Study of Oils and Fats of Animal Origin by M. E. Chevreul] // American Oil Chemists’ Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

1814 жылы ол шошқа майының қатты және сұйық бөліктерін ажыратып, қатты бөлігін '''стеарин''', ал сұйық бөлігін '''элаин''' деп атады. Кейін элаин атауының орнына [[олеин]] термині кең тарады. Шеврёль:

* [[стеарин қышқылы]]н;
* [[олеин қышқылы]]н;
* [[май қышқылы]]н;
* [[капрон қышқылы]]н;
* [[каприн қышқылы]]н

бөліп алып, олардың қасиеттерін сипаттады. «Стеарин» атауы гректің ''stéar'' — «май», ал «олеин» атауы латынның ''oleum'' — «май» сөзінен шыққан.

Зерттеулерінің қорытындысын Шеврёль 1823 жылы жарық көрген ''Recherches chimiques sur les corps gras d’origine animale'' («Жануар текті майлы заттарды химиялық зерттеу») атты іргелі еңбегінде баяндады. Бұл еңбек майлар химиясы мен органикалық заттарды жүйелі түрде талдаудың дамуына негіз болды.&lt;ref name=&quot;AOCSbook&quot;/&gt;

Шеврёль маргарин қышқылы деп атаған затты да май қышқылдарының дербес түрі деп есептеген. Алайда 1853 жылы неміс химигі [[Вильгельм Генрих Гейнц]] бұл заттың негізінен стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы екенін көрсетті.

=== Стеарин шамдары ===

Шеврёльдің майлар жөніндегі зерттеулері өнеркәсіптік маңызға ие болды. XIX ғасырдың басында үйлерді жарықтандыру үшін қолданылған майшамдардың көпшілігі жануар майынан жасалып, жағымсыз иіс шығаратын, түтіндейтін және тез еріп кететін.

1825 жылы Шеврёль физик және химик [[Жозеф Луи Гей-Люссак]]пен бірге стеарин қышқылынан шам өндіру тәсіліне патент алды. Стеарин шамдары жануар майынан жасалған бұрынғы майшамдарға қарағанда қаттырақ, жарығы тұрақты, иісі әлсіз және түтіні аз болды. Бұл жаңалық заманауи шам өндірісінің қалыптасуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

=== Холестерин және креатин ===

Жануар текті заттарды зерттеу барысында Шеврёль өт тастарынан бұрын Антуан Франсуа де Фуркруа байқаған кристалдық затты таза күйінде бөліп алды. Ол бұл затты гректің ''cholē'' — «өт» және ''stereos'' — «қатты» сөздерінен '''холестерин''' немесе французша ''cholestérine'' деп атады. Кейін ағылшын тіліндегі әдебиетте оның атауы ''cholesterol'' түрінде орнықты.&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

1832 жылы Шеврёль ет сығындысынан құрамында азот бар органикалық қосылыс — [[креатин]]ді бөліп алды. Оның атауын гректің ''kreas'' — «ет» сөзінен шығарды. Креатин кейін бұлшықет жасушаларындағы энергия алмасуға қатысатын маңызды зат ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;Creatine&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7996722/ Bredahl E. C. және т.б. The Role of Creatine in the Development and Activation of Immune Responses] // Nutrients. 2021. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

=== Шеврёль тұзы ===

1812 жылы Шеврёль мыс сульфатының ерітіндісіне сульфитті қосылыстар әсер еткенде кірпіш-қызыл түсті тұнба түзілетінін анықтады. Кейін бұл қосылыс '''Шеврёль тұзы''' деп аталды.

Шеврёль тұзы — мыс(I) және мыс(II) сульфиттерінен тұратын аралас валентті қос тұз. Оның дигидратының эмпирикалық формуласы:

:Cu&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·CuSO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O.

Қосылыстың ерекше түсі оның құрамында бір мезгілде Cu(I) және Cu(II) иондарының болуымен байланысты.&lt;ref name=&quot;ACS&quot;&gt;[https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/c/chevreuls-salt.html Chevreul’s salt] // American Chemical Society, 24 шілде 2023. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

== Түстер теориясы ==

=== Гобелендер мануфактурасындағы зерттеулер ===

[[Сурет:Chevreul's RYB chromatic diagram.png|thumb|250px|Шеврёльдің RYB үлгісіне негізделген хроматикалық диаграммасы]]

1824 жылы Гобелендер мануфактурасының бояу шеберханасына басшылық етуге кіріскен Шеврёльге маталардағы кейбір түстердің, әсіресе қара жіптердің сапасы нашар көрінетіні жөнінде шағымдар түсті. Химиялық талдау бояғыштардың көп жағдайда сапалы екенін көрсетті. Шеврёль мәселе бояудың химиялық құрамында емес, түстердің адамның көру жүйесі арқылы қабылдануында екенін анықтады.

Ол бір түстің қасында орналасқан екінші түс оның реңкіне, жарықтығына және қанықтығына әсер ететінін байқады. Мысалы, сұр немесе қара түс көкшіл-күлгін түстің жанында қызғылт реңкті болып көрінуі мүмкін. Ашық фонда тұрған түс күңгірт, ал қараңғы фонда тұрған сол түс ашығырақ көрінеді.&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

Шеврёль бұл құбылысты '''түстердің бір мезгілдегі контрасты''' деп атады. Оның тұжырымы бойынша, көршілес орналасқан екі түс бір-бірін өздерінің қосымша түстері бағытына қарай өзгертіп көрсетеді. Қосымша түстер қатар қойылғанда олардың қанықтығы күшейіп, бір-бірінен айқынырақ ажыратылады.

=== Бір мезгілдегі контраст заңы ===

Шеврёль алғашқы нәтижелерін 1828 жылы Франция ғылым академиясына ұсынған ''Mémoire sur l’influence que deux couleurs peuvent avoir l’une sur l’autre quand on les voit simultanément'' атты еңбегінде жариялады.

1839 жылы оның түстер теориясына арналған негізгі кітабы — ''De la loi du contraste simultané des couleurs et de l’assortiment des objets colorés'' («Түстердің бір мезгілдегі контраст заңы және боялған нысандарды үйлестіру туралы») жарық көрді. Еңбекте түс контрастының:

* кескіндемеде;
* гобелен және кілем тоқуда;
* мозаикада;
* витраж жасауда;
* интерьер безендіруде;
* киім үлгілеуде;
* карта және кітап басуда;
* бақ және сәулет өнерінде

қолданылуы қарастырылды.&lt;ref name=&quot;RS&quot;/&gt;

Шеврёль түстерді реңкі, жарықтығы және қанықтығы бойынша жіктейтін жүйе жасады. Ол негізгі түстер мен олардың аралық реңктерінен тұратын 72 секторлы хроматикалық шеңберді пайдаланды. Кейін түстерді дәлірек анықтау үшін олардың реңктерін спектрдегі [[Фраунгофер сызықтары]]мен салыстыру әдісін ұсынды.

Шеврёльдің түс жүйесі қазіргі аддитивті [[RGB]] және субтрактивті [[CMYK]] үлгілерімен бірдей емес. Ол дәстүрлі қызыл–сары–көк, яғни [[RYB түс үлгісі]]не негізделген және ең алдымен бояулар мен тоқыма материалдарын көзбен қабылдауды сипаттауға арналған.

=== Өнерге ықпалы ===

Шеврёльдің еңбектері XIX ғасырдағы кескіндемеге, әсіресе [[импрессионизм]] мен [[неоимпрессионизм]]нің дамуына ықпал етті. Бір-бірін толықтыратын таза түстерді араластырмай, қатарластыра жағу көрерменнің көзінде олардың оптикалық түрде қосылуына және түстердің жарығырақ көрінуіне мүмкіндік берді.

Бұл қағидаларды [[Жорж Сёра]] мен [[Поль Синьяк]] жүйелі түрде пайдаланып, [[пуантилизм]] техникасын дамытты. Шеврёльдің түс контрасты туралы идеялары [[Эжен Делакруа]], [[Камиль Писсарро]], [[Винсент ван Гог]], [[Робер Делоне]] және кейінгі көптеген суретшілердің шығармашылығына да әсер етті.&lt;ref name=&quot;RS&quot;/&gt;

Көршілес жарықтығы әртүрлі біртекті жолақтардың шекарасында шын мәнінде жоқ ашық немесе күңгірт жиектердің көрінуі кейде '''Шеврёль иллюзиясы''' деп аталады.

== Ғылыми әдіс және идеомоторлық әсер ==

Шеврёль табиғаттан тыс құбылыстарды ғылыми тәжірибелер арқылы тексеруді жақтады. XIX ғасырда кең тараған көріпкелдік маятниктер, су іздеуге арналған шыбықтар және өздігінен айналады деп есептелген үстелдер туралы пікірлерді зерттеді.

Ол қолда ұсталған маятниктің қозғалысы адамның саналы түрде байқамайтын әлсіз бұлшықет қимылдарынан пайда болатынын көрсетті. Зерттеуші күтілетін қозғалысты білген кезде бұлшықеттер еріксіз түрде сол бағытта әрекет етеді. Шеврёльдің бұл түсіндірмесі кейін '''идеомоторлық әсер''' деп аталған құбылыстың алғашқы ғылыми сипаттамаларының бірі болды.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;/&gt;

Ол тәжірибелерінің нәтижелерін 1833 жылы [[Андре-Мари Ампер]]ге жазған хатында және 1854 жылы шыққан ''De la baguette divinatoire, du pendule dit explorateur et des tables tournantes'' («Сәуегейлік шыбығы, іздеуші маятник және айналмалы үстелдер туралы») атты кітабында баяндады.

== Ғылыми көзқарастары мен мұрасы ==

Шеврёль зерттелетін заттың тазалығын анықтауға, химиялық қосылыстарды қоспалардан ажыратуға және тәжірибе нәтижелерін бірнеше рет тексеруге ерекше мән берді. Оның майлар жөніндегі зерттеулері органикалық заттарды құрамдас бөліктерге бөліп, олардың қасиеттерін жүйелі түрде салыстырудың үлгісіне айналды.

Оның еңбектерінің тарихи маңызы бірнеше саланы қамтиды:

* майлар мен май қышқылдарының химиялық табиғатын анықтау;
* [[сабын]] және стеарин шамдары өндірісін жетілдіру;
* органикалық қосылыстарды жүйелі талдау әдістерін дамыту;
* бояғыш заттар химиясын түстерді қабылдау психофизиологиясымен байланыстыру;
* түстерді жіктеу мен стандарттаудың тәжірибелік жүйесін жасау;
* идеомоторлық құбылыстарды тәжірибе арқылы түсіндіру.

1963 жылы Француз майлы заттарды зерттеу қауымдастығы майлар мен липидтер химиясына елеулі үлес қосқан ғалымдарға берілетін '''Шеврёль медалін''' тағайындады. Париждегі Өсімдіктер бағында және Анже қаласында ғалымға ескерткіштер орнатылған.

== Мүшеліктері мен марапаттары ==

* 1826 — Франция ғылым академиясының мүшесі;
* 1826 — Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшесі;
* 1829 — Швеция корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі;
* 1857 — [[Копли медалі]];
* 1868 — Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі;
* 1873 — Корольдік өнер қоғамының [[Альберт медалі]];
* 1875 — [[Құрмет легионы ордені]]нің үлкен кресі.

Копли медалі Шеврёльге майлы заттар, сабындану және түстер контрасты жөніндегі көпжылдық зерттеулері үшін берілді.&lt;ref name=&quot;RS&quot;/&gt;

== Негізгі еңбектері ==

* ''Recherches chimiques sur plusieurs corps gras, et particulièrement sur leurs combinaisons avec les alcalis'' — «Бірнеше майлы заттарды және олардың сілтілермен қосылыстарын химиялық зерттеу» (1813–1815);
* ''Recherches chimiques sur les corps gras d’origine animale'' — «Жануар текті майлы заттарды химиялық зерттеу» (1823);
* ''Considérations générales sur l’analyse organique et sur ses applications'' — «Органикалық талдау және оның қолданылуы туралы жалпы пайымдаулар» (1824);
* ''Mémoire sur l’influence que deux couleurs peuvent avoir l’une sur l’autre quand on les voit simultanément'' — «Бір мезгілде қаралған екі түстің бір-біріне әсері туралы» (1828);
* ''De la loi du contraste simultané des couleurs et de l’assortiment des objets colorés'' — «Түстердің бір мезгілдегі контраст заңы және боялған нысандарды үйлестіру туралы» (1839);
* ''Recherches expérimentales sur la peinture à l’huile'' — «Майлы бояумен салынған кескіндемені тәжірибелік зерттеу» (1850);
* ''De la baguette divinatoire, du pendule dit explorateur et des tables tournantes'' — «Сәуегейлік шыбығы, іздеуші маятник және айналмалы үстелдер туралы» (1854);
* ''Des couleurs et de leurs applications aux arts industriels à l’aide des cercles chromatiques'' — «Хроматикалық шеңберлер көмегімен түстерді өнеркәсіптік өнерде қолдану» (1864);
* ''Histoire des connaissances chimiques'' — «Химиялық білімдер тарихы» (1866).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* Berthelot, Marcelin. ''Notice historique sur M. Chevreul''. — Paris: Académie des sciences, 1902.
* Bouchard, Georges. ''Chevreul''. — Paris: Éditions de la Madeleine, 1932.
* Lemay, Pierre; Oesper, Ralph E. «Michel Eugène Chevreul (1786–1889)» // ''Journal of Chemical Education''. — 1948. — Vol. 25, № 2. — P. 62–70.
* Roque, Georges. ''Art et science de la couleur: Chevreul et les peintres, de Delacroix à l’abstraction''. — Paris: Gallimard, 2009.
* Volf, Élie. ''Michel-Eugène Chevreul: Un savant, doyen des étudiants de France''. — Paris: L’Harmattan, 2012.
* Dijkstra, Albert J.; List, Gary R.; Wisniak, Jaime. ''A Chemical Study of Oils and Fats of Animal Origin''. — 2009. — ISBN 978-2-9533244-0-2.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.aocs.org/resource/michel-eugene-chevreul-1786-1889/ Мишель Эжен Шеврёльдің өмірбаяны] — American Oil Chemists’ Society
* [https://www.mnhn.fr/fr/petite-histoire-de-la-chimie-au-museum Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайындағы химия тарихы]
* [https://www.academie-sciences.fr/pdf/eloges/chevreul_vol3262.pdf М. Бертлоның Шеврёль туралы тарихи баяндамасы]
* [https://expositions.bnf.fr/les-nadar/les-innovations.html Шеврёль мен Надардың алғашқы фотосұхбаты] — Франция ұлттық кітапханасы
* {{Commons category-inline|Michel Eugène Chevreul}}

{{DEFAULTSORT:Шеврёль, Мишель Эжен}}
[[Санат:1786 жылы туғандар]]
[[Санат:1889 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Француз химиктері]]
[[Санат:Органикалық химиктер]]
[[Санат:Липидтер]]
[[Санат:Түс теориясы]]
[[Санат:Франция ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Копли медалінің иегерлері]]
[[Санат:Альберт медалінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің үлкен крест иегерлері]]
[[Санат:Есімдері Эйфель мұнарасына жазылған ғалымдар]]
[[Санат:Жүз жасағандар]]</text>
      <sha1>gciko68pfhrxygwk0m647cditbhw6ja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628842</id>
      <parentid>3628832</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3628842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32114" sha1="sclktfsgf6cunrje1xta645f9cbqyp1" xml:space="preserve">{{Ғалым
|Есімі = Мишель Эжен Шеврёль
|Шынайы есімі = Michel-Eugène Chevreul
|Суреті = Michel Eugène Chevreul 2.jpg
|Сурет ені = 250px
|Сурет тақырыбы = Мишель Эжен Шеврёль
|Туған күні = 31 тамыз 1786
|Туған жері = [[Анже]], [[Франция корольдігі]]
|Қайтыс болған күні = 9 сәуір 1889
|Қайтыс болған жері = [[Париж]], [[Француз үшінші республикасы|Франция]]
|Азаматтығы = {{FRA}}
|Жұбайы = Софи Давале
|Балалары = Анри Шеврёль
|Ғылыми аясы = [[органикалық химия]], [[липидтер химиясы]], [[түстану]]
|Жұмыс орны = [[Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайы (Париж)|Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайы]], [[Гобелендер мануфактурасы]]
|Альма-матер = Анже орталық мектебі
|Ғылыми жетекші = [[Никола Луи Воклен]]
|Несімен белгілі = майлардың химиялық табиғатын зерттеу; [[стеарин қышқылы]] мен [[олеин қышқылы]]н бөліп алу; [[сабындану]] үдерісін түсіндіру; түстердің бір мезгілдегі контраст заңын тұжырымдау
|Марапаттары = [[Копли медалі]] (1857), [[Альберт медалі]] (1873), [[Құрмет легионы ордені]]нің үлкен кресі (1875)
|Commons = Michel Eugène Chevreul
}}

'''Мишель Эжен Шеврёль''' ({{lang-fr|Michel-Eugène Chevreul}}; [[31 тамыз]] [[1786 жыл|1786]], Анже — [[9 сәуір]] [[1889 жыл|1889]], [[Париж]]) — француз [[химик|химигі]], [[органикалық химия]] мен липидтер химиясының негізін қалаушылардың бірі, бояғыш заттар мен түстерді қабылдау заңдылықтарын зерттеуші. Ол жануар және өсімдік майларының құрамын, [[сабындану]] реакциясын, май қышқылдары мен [[глицерин]]нің өзара байланысын зерттеді. Шеврёль [[стеарин қышқылы]], [[олеин қышқылы]] және басқа да бірқатар май қышқылдарын бөліп алып, оларға атау берді.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;&gt;[https://www.aocs.org/resource/michel-eugene-chevreul-1786-1889/ Michel Eugène Chevreul (1786–1889)] // American Oil Chemists’ Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

1824 жылдан бастап Париждегі Гобелендер мануфактурасының бояу шеберханасын басқарған кезде Шеврёль түстердің бір-біріне тигізетін оптикалық әсерін зерттеп, '''түстердің бір мезгілдегі контраст заңын''' тұжырымдады. Оның еңбектері тоқыма өндірісіне, кескіндемеге, сәндік өнерге, полиграфияға және түстерді жүйелеу әдістеріне елеулі ықпал етті.&lt;ref name=&quot;RS&quot;&gt;[https://royalsociety.org/blog/2021/11/colour-wheel/ Colour wheel] // The Royal Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

=== Балалық шағы және білім алуы ===

Мишель Эжен Шеврёль 1786 жылғы 31 тамызда Францияның батысындағы [[Анже]] қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Мишель Шеврёль дәрігер, хирург және акушер болған. Шеврёльдің атасы мен туыстарының арасында да медицина және дәріхана ісімен айналысқан адамдар көп болған.&lt;ref name=&quot;Academie&quot;&gt;[https://www.academie-sciences.fr/pdf/eloges/chevreul_vol3262.pdf Marcelin Berthelot. Éloge historique de Michel-Eugène Chevreul] // Académie des sciences. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

1799 жылы ол Анжедегі Орталық мектепке түсіп, онда латын және грек тілдерін, [[ботаника]]ны, [[минералогия]]ны, [[математика]]ны, [[физика]] мен химияны оқыды. 1803 жылы, он жеті жасында, Парижге көшіп, белгілі химик [[Никола Луи Воклен]]нің зертханасында жұмыс істей бастады. Кейін Вокленнің көмекшісі ретінде Париждегі Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайының химия зертханасына қабылданды.&lt;ref name=&quot;Academie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;&gt;[https://www.mnhn.fr/fr/petite-histoire-de-la-chimie-au-museum Petite histoire de la chimie au Muséum] // Muséum national d’Histoire naturelle. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Шеврёльдің алғашқы ғылыми мақаласы 1806 жылы жарық көрді. Ол Мэн және Луара департаментінен табылған қазба сүйектерді химиялық зерттеуге арналған еді. Жас ғалым бұдан кейін өсімдік бояғыштары, табиғи шайырлар, жануар текті заттар және бейорганикалық қосылыстар жөнінде зерттеулер жүргізді.

=== Ғылыми және оқытушылық қызметі ===

1813 жылы Шеврёль Париждегі Карл Ұлы лицейінің химия профессоры болып тағайындалды. 1818 жылғы 28 шілдеде Софи Давалеге үйленді. Олардың 1819 жылы туған Анри Шеврёль есімді ұлы кейін заңгер және тарихшы болды.

1824 жылы Шеврёль Париждегі Гобелендер мануфактурасының бояу бөлімінің директоры қызметіне тағайындалды. Ол бұл мекемеде алпыс жылдан астам уақыт жұмыс істеп, бояғыш заттардың химиясын және түстерді көру арқылы қабылдау заңдарын зерттеді.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;/&gt;

1826 жылы Франция ғылым академиясының мүшесі, сол жылы [[Лондон корольдік қоғамы]]ның шетелдік мүшесі болып сайланды. 1830 жылы Воклен қайтыс болғаннан кейін Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайының органикалық химия профессоры қызметін қабылдады. 1836–1879 жылдар аралығында мұражай директоры қызметін бірнеше рет атқарды. Шеврёль студент және профессор ретінде осы мекемеде жалпы алғанда 86 жыл еңбек еткен.&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

Ол өзін әзілмен «Франция студенттерінің ақсақалы» деп атайтын. Қартайған шағына дейін дәріс оқып, зерттеу жүргізуді және ғылыми еңбектер жариялауды жалғастырды.

=== Соңғы жылдары ===

[[Сурет:Chevreul by Nadar 1886.jpg|thumb|left|220px|Шеврёльдің [[Надар]] түсірген фотосуреті, 1886 жыл]]

1886 жылы Шеврёльдің жүз жылдығы Францияда ұлттық деңгейде атап өтілді. Осы оқиғаға байланысты фотографтар Феликс Надар мен оның ұлы Поль Надар ғалыммен өткізілген әңгімені жүзге жуық фотосуретпен тіркеді. Сұхбат 1886 жылғы 5 қыркүйекте ''Le Journal illustré'' басылымында жарияланды. Ол баспасөз тарихындағы фотосуреттермен безендірілген алғашқы сұхбаттардың бірі, ал Франция ұлттық кітапханасының мәліметі бойынша, баспасөзде жарияланған алғашқы толық фотосұхбат болып есептеледі.&lt;ref name=&quot;BNF&quot;&gt;[https://expositions.bnf.fr/les-nadar/les-innovations.html Les innovations: La première interview illustrée] // Bibliothèque nationale de France. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Шеврёльдің есімі [[Эйфель мұнарасы]]на қашап жазылған 72 француз ғалымы мен инженерінің қатарына енгізілген. Мұнара 1889 жылы ашылған кезде осы тізімдегі ғалымдардың ішінен Шеврёль мен физик [[Ипполит Физо]] ғана әлі тірі болған.

Мишель Эжен Шеврёль 1889 жылғы 9 сәуірде Парижде 102 жасында қайтыс болды. Оған мемлекеттік жерлеу рәсімі ұйымдастырылды. Ғалым Париж маңындағы Л’Аи-ле-Роз зиратына жерленді. Ол бұл қаланың мэрі қызметін 1851–1864 жылдары атқарған. Шеврёльдің артында химия, физика, түстану, ғылым тарихы және ғылыми әдіс мәселелеріне арналған 650-ден астам жарияланым қалды.&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

== Ғылыми қызметі ==

=== Майлардың химиялық табиғаты ===

Шеврёльдің негізгі ғылыми жетістіктері жануар және өсімдік майларының химиялық табиғатын зерттеумен байланысты. XIX ғасырдың басында майлар біртекті қарапайым заттар деп есептеліп, олардың химиялық құрамы толық анықталмаған еді.

1811 жылы Воклен Шеврёльге шошқа майынан жасалған сабын үлгісін зерттеуді тапсырды. Сабынды суда ерітіп, ерітіндіге тұз қышқылын қосқанда Шеврёль суда ерімейтін майлы органикалық заттардың бөлінетінін байқады. Кейін олардың бір зат емес, қасиеттері әртүрлі бірнеше [[май қышқылдары]]нан тұратынын анықтады.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;/&gt;

Шеврёль майларды сілтілермен қыздырғанда [[глицерин]] ерітіндіде қалып, май қышқылдарының тұздары түзілетінін көрсетті. Осы зерттеулер [[сабындану]] реакциясының табиғатын түсіндіруге мүмкіндік берді. Ол майлардың глицерин мен май қышқылдарының қосылыстары екенін анықтады. Қазіргі химиялық түсінік бойынша, табиғи майлардың басым бөлігі — глицерин мен жоғары май қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлер, яғни [[триглицеридтер]].&lt;ref name=&quot;AOCSbook&quot;&gt;[https://www.aocs.org/resource/a-chemical-study-of-oils-and-fats-of-animal-origin/ A Chemical Study of Oils and Fats of Animal Origin by M. E. Chevreul] // American Oil Chemists’ Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

1814 жылы ол шошқа майының қатты және сұйық бөліктерін ажыратып, қатты бөлігін '''стеарин''', ал сұйық бөлігін '''элаин''' деп атады. Кейін элаин атауының орнына [[олеин]] термині кең тарады. Шеврёль:

* [[стеарин қышқылы]]н;
* [[олеин қышқылы]]н;
* [[май қышқылы]]н;
* [[капрон қышқылы]]н;
* [[каприн қышқылы]]н

бөліп алып, олардың қасиеттерін сипаттады. «Стеарин» атауы гректің ''stéar'' — «май», ал «олеин» атауы латынның ''oleum'' — «май» сөзінен шыққан.

Зерттеулерінің қорытындысын Шеврёль 1823 жылы жарық көрген ''Recherches chimiques sur les corps gras d’origine animale'' («Жануар текті майлы заттарды химиялық зерттеу») атты іргелі еңбегінде баяндады. Бұл еңбек майлар химиясы мен органикалық заттарды жүйелі түрде талдаудың дамуына негіз болды.&lt;ref name=&quot;AOCSbook&quot;/&gt;

Шеврёль маргарин қышқылы деп атаған затты да май қышқылдарының дербес түрі деп есептеген. Алайда 1853 жылы неміс химигі [[Вильгельм Генрих Гейнц]] бұл заттың негізінен стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы екенін көрсетті.

=== Стеарин шамдары ===

Шеврёльдің майлар жөніндегі зерттеулері өнеркәсіптік маңызға ие болды. XIX ғасырдың басында үйлерді жарықтандыру үшін қолданылған майшамдардың көпшілігі жануар майынан жасалып, жағымсыз иіс шығаратын, түтіндейтін және тез еріп кететін.

1825 жылы Шеврёль физик және химик [[Жозеф Луи Гей-Люссак]]пен бірге стеарин қышқылынан шам өндіру тәсіліне патент алды. Стеарин шамдары жануар майынан жасалған бұрынғы майшамдарға қарағанда қаттырақ, жарығы тұрақты, иісі әлсіз және түтіні аз болды. Бұл жаңалық заманауи шам өндірісінің қалыптасуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

=== Холестерин және креатин ===

Жануар текті заттарды зерттеу барысында Шеврёль өт тастарынан бұрын Антуан Франсуа де Фуркруа байқаған кристалдық затты таза күйінде бөліп алды. Ол бұл затты гректің ''cholē'' — «өт» және ''stereos'' — «қатты» сөздерінен '''холестерин''' немесе французша ''cholestérine'' деп атады. Кейін ағылшын тіліндегі әдебиетте оның атауы ''cholesterol'' түрінде орнықты.&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

1832 жылы Шеврёль ет сығындысынан құрамында азот бар органикалық қосылыс — [[креатин]]ді бөліп алды. Оның атауын гректің ''kreas'' — «ет» сөзінен шығарды. Креатин кейін бұлшықет жасушаларындағы энергия алмасуға қатысатын маңызды зат ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;Creatine&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7996722/ Bredahl E. C. және т.б. The Role of Creatine in the Development and Activation of Immune Responses] // Nutrients. 2021. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

=== Шеврёль тұзы ===

1812 жылы Шеврёль мыс сульфатының ерітіндісіне сульфитті қосылыстар әсер еткенде кірпіш-қызыл түсті тұнба түзілетінін анықтады. Кейін бұл қосылыс '''Шеврёль тұзы''' деп аталды.

Шеврёль тұзы — мыс(I) және мыс(II) сульфиттерінен тұратын аралас валентті қос тұз. Оның дигидратының эмпирикалық формуласы:

:Cu&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·CuSO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O.

Қосылыстың ерекше түсі оның құрамында бір мезгілде Cu(I) және Cu(II) иондарының болуымен байланысты.&lt;ref name=&quot;ACS&quot;&gt;[https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/c/chevreuls-salt.html Chevreul’s salt] // American Chemical Society, 24 шілде 2023. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

== Түстер теориясы ==

=== Гобелендер мануфактурасындағы зерттеулер ===

[[Сурет:Chevreul's RYB chromatic diagram.png|thumb|250px|Шеврёльдің RYB үлгісіне негізделген хроматикалық диаграммасы]]

1824 жылы Гобелендер мануфактурасының бояу шеберханасына басшылық етуге кіріскен Шеврёльге маталардағы кейбір түстердің, әсіресе қара жіптердің сапасы нашар көрінетіні жөнінде шағымдар түсті. Химиялық талдау бояғыштардың көп жағдайда сапалы екенін көрсетті. Шеврёль мәселе бояудың химиялық құрамында емес, түстердің адамның көру жүйесі арқылы қабылдануында екенін анықтады.

Ол бір түстің қасында орналасқан екінші түс оның реңкіне, жарықтығына және қанықтығына әсер ететінін байқады. Мысалы, сұр немесе қара түс көкшіл-күлгін түстің жанында қызғылт реңкті болып көрінуі мүмкін. Ашық фонда тұрған түс күңгірт, ал қараңғы фонда тұрған сол түс ашығырақ көрінеді.&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

Шеврёль бұл құбылысты '''түстердің бір мезгілдегі контрасты''' деп атады. Оның тұжырымы бойынша, көршілес орналасқан екі түс бір-бірін өздерінің қосымша түстері бағытына қарай өзгертіп көрсетеді. Қосымша түстер қатар қойылғанда олардың қанықтығы күшейіп, бір-бірінен айқынырақ ажыратылады.

=== Бір мезгілдегі контраст заңы ===

Шеврёль алғашқы нәтижелерін 1828 жылы Франция ғылым академиясына ұсынған ''Mémoire sur l’influence que deux couleurs peuvent avoir l’une sur l’autre quand on les voit simultanément'' атты еңбегінде жариялады.

1839 жылы оның түстер теориясына арналған негізгі кітабы — ''De la loi du contraste simultané des couleurs et de l’assortiment des objets colorés'' («Түстердің бір мезгілдегі контраст заңы және боялған нысандарды үйлестіру туралы») жарық көрді. Еңбекте түс контрастының:

* кескіндемеде;
* гобелен және кілем тоқуда;
* мозаикада;
* витраж жасауда;
* интерьер безендіруде;
* киім үлгілеуде;
* карта және кітап басуда;
* бақ және сәулет өнерінде

қолданылуы қарастырылды.&lt;ref name=&quot;RS&quot;/&gt;

Шеврёль түстерді реңкі, жарықтығы және қанықтығы бойынша жіктейтін жүйе жасады. Ол негізгі түстер мен олардың аралық реңктерінен тұратын 72 секторлы хроматикалық шеңберді пайдаланды. Кейін түстерді дәлірек анықтау үшін олардың реңктерін спектрдегі [[Фраунгофер сызықтары]]мен салыстыру әдісін ұсынды.

Шеврёльдің түс жүйесі қазіргі аддитивті [[RGB]] және субтрактивті [[CMYK]] үлгілерімен бірдей емес. Ол дәстүрлі қызыл–сары–көк, яғни [[RYB түс үлгісі]]не негізделген және ең алдымен бояулар мен тоқыма материалдарын көзбен қабылдауды сипаттауға арналған.

=== Өнерге ықпалы ===

Шеврёльдің еңбектері XIX ғасырдағы кескіндемеге, әсіресе [[импрессионизм]] мен [[неоимпрессионизм]]нің дамуына ықпал етті. Бір-бірін толықтыратын таза түстерді араластырмай, қатарластыра жағу көрерменнің көзінде олардың оптикалық түрде қосылуына және түстердің жарығырақ көрінуіне мүмкіндік берді.

Бұл қағидаларды [[Жорж Сёра]] мен [[Поль Синьяк]] жүйелі түрде пайдаланып, [[пуантилизм]] техникасын дамытты. Шеврёльдің түс контрасты туралы идеялары [[Эжен Делакруа]], [[Камиль Писсарро]], [[Винсент ван Гог]], [[Робер Делоне]] және кейінгі көптеген суретшілердің шығармашылығына да әсер етті.&lt;ref name=&quot;RS&quot;/&gt;

Көршілес жарықтығы әртүрлі біртекті жолақтардың шекарасында шын мәнінде жоқ ашық немесе күңгірт жиектердің көрінуі кейде '''Шеврёль иллюзиясы''' деп аталады.

== Ғылыми әдіс және идеомоторлық әсер ==

Шеврёль табиғаттан тыс құбылыстарды ғылыми тәжірибелер арқылы тексеруді жақтады. XIX ғасырда кең тараған көріпкелдік маятниктер, су іздеуге арналған шыбықтар және өздігінен айналады деп есептелген үстелдер туралы пікірлерді зерттеді.

Ол қолда ұсталған маятниктің қозғалысы адамның саналы түрде байқамайтын әлсіз бұлшықет қимылдарынан пайда болатынын көрсетті. Зерттеуші күтілетін қозғалысты білген кезде бұлшықеттер еріксіз түрде сол бағытта әрекет етеді. Шеврёльдің бұл түсіндірмесі кейін '''идеомоторлық әсер''' деп аталған құбылыстың алғашқы ғылыми сипаттамаларының бірі болды.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;/&gt;

Ол тәжірибелерінің нәтижелерін 1833 жылы [[Андре-Мари Ампер]]ге жазған хатында және 1854 жылы шыққан ''De la baguette divinatoire, du pendule dit explorateur et des tables tournantes'' («Сәуегейлік шыбығы, іздеуші маятник және айналмалы үстелдер туралы») атты кітабында баяндады.

== Ғылыми көзқарастары мен мұрасы ==

Шеврёль зерттелетін заттың тазалығын анықтауға, химиялық қосылыстарды қоспалардан ажыратуға және тәжірибе нәтижелерін бірнеше рет тексеруге ерекше мән берді. Оның майлар жөніндегі зерттеулері органикалық заттарды құрамдас бөліктерге бөліп, олардың қасиеттерін жүйелі түрде салыстырудың үлгісіне айналды.

Оның еңбектерінің тарихи маңызы бірнеше саланы қамтиды:

* майлар мен май қышқылдарының химиялық табиғатын анықтау;
* [[сабын]] және стеарин шамдары өндірісін жетілдіру;
* органикалық қосылыстарды жүйелі талдау әдістерін дамыту;
* бояғыш заттар химиясын түстерді қабылдау психофизиологиясымен байланыстыру;
* түстерді жіктеу мен стандарттаудың тәжірибелік жүйесін жасау;
* идеомоторлық құбылыстарды тәжірибе арқылы түсіндіру.

1963 жылы Француз майлы заттарды зерттеу қауымдастығы майлар мен липидтер химиясына елеулі үлес қосқан ғалымдарға берілетін '''Шеврёль медалін''' тағайындады. Париждегі Өсімдіктер бағында және Анже қаласында ғалымға ескерткіштер орнатылған.

== Мүшеліктері мен марапаттары ==

* 1826 — Франция ғылым академиясының мүшесі;
* 1826 — Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшесі;
* 1829 — Швеция корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі;
* 1857 — [[Копли медалі]];
* 1868 — Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі;
* 1873 — Корольдік өнер қоғамының [[Альберт медалі]];
* 1875 — [[Құрмет легионы ордені]]нің үлкен кресі.

Копли медалі Шеврёльге майлы заттар, сабындану және түстер контрасты жөніндегі көпжылдық зерттеулері үшін берілді.&lt;ref name=&quot;RS&quot;/&gt;

== Негізгі еңбектері ==

* ''Recherches chimiques sur plusieurs corps gras, et particulièrement sur leurs combinaisons avec les alcalis'' — «Бірнеше майлы заттарды және олардың сілтілермен қосылыстарын химиялық зерттеу» (1813–1815);
* ''Recherches chimiques sur les corps gras d’origine animale'' — «Жануар текті майлы заттарды химиялық зерттеу» (1823);
* ''Considérations générales sur l’analyse organique et sur ses applications'' — «Органикалық талдау және оның қолданылуы туралы жалпы пайымдаулар» (1824);
* ''Mémoire sur l’influence que deux couleurs peuvent avoir l’une sur l’autre quand on les voit simultanément'' — «Бір мезгілде қаралған екі түстің бір-біріне әсері туралы» (1828);
* ''De la loi du contraste simultané des couleurs et de l’assortiment des objets colorés'' — «Түстердің бір мезгілдегі контраст заңы және боялған нысандарды үйлестіру туралы» (1839);
* ''Recherches expérimentales sur la peinture à l’huile'' — «Майлы бояумен салынған кескіндемені тәжірибелік зерттеу» (1850);
* ''De la baguette divinatoire, du pendule dit explorateur et des tables tournantes'' — «Сәуегейлік шыбығы, іздеуші маятник және айналмалы үстелдер туралы» (1854);
* ''Des couleurs et de leurs applications aux arts industriels à l’aide des cercles chromatiques'' — «Хроматикалық шеңберлер көмегімен түстерді өнеркәсіптік өнерде қолдану» (1864);
* ''Histoire des connaissances chimiques'' — «Химиялық білімдер тарихы» (1866).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* Berthelot, Marcelin. ''Notice historique sur M. Chevreul''. — Paris: Académie des sciences, 1902.
* Bouchard, Georges. ''Chevreul''. — Paris: Éditions de la Madeleine, 1932.
* Lemay, Pierre; Oesper, Ralph E. «Michel Eugène Chevreul (1786–1889)» // ''Journal of Chemical Education''. — 1948. — Vol. 25, № 2. — P. 62–70.
* Roque, Georges. ''Art et science de la couleur: Chevreul et les peintres, de Delacroix à l’abstraction''. — Paris: Gallimard, 2009.
* Volf, Élie. ''Michel-Eugène Chevreul: Un savant, doyen des étudiants de France''. — Paris: L’Harmattan, 2012.
* Dijkstra, Albert J.; List, Gary R.; Wisniak, Jaime. ''A Chemical Study of Oils and Fats of Animal Origin''. — 2009. — ISBN 978-2-9533244-0-2.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.aocs.org/resource/michel-eugene-chevreul-1786-1889/ Мишель Эжен Шеврёльдің өмірбаяны] — American Oil Chemists’ Society
* [https://www.mnhn.fr/fr/petite-histoire-de-la-chimie-au-museum Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайындағы химия тарихы]
* [https://www.academie-sciences.fr/pdf/eloges/chevreul_vol3262.pdf М. Бертлоның Шеврёль туралы тарихи баяндамасы]
* [https://expositions.bnf.fr/les-nadar/les-innovations.html Шеврёль мен Надардың алғашқы фотосұхбаты] — Франция ұлттық кітапханасы

{{DEFAULTSORT:Шеврёль, Мишель Эжен}}
[[Санат:1786 жылы туғандар]]
[[Санат:1889 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Француз химиктері]]
[[Санат:Органикалық химиктер]]
[[Санат:Липидтер]]
[[Санат:Түс теориясы]]
[[Санат:Франция ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Копли медалінің иегерлері]]
[[Санат:Альберт медалінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің үлкен крест иегерлері]]
[[Санат:Есімдері Эйфель мұнарасына жазылған ғалымдар]]
[[Санат:Жүз жасағандар]]</text>
      <sha1>sclktfsgf6cunrje1xta645f9cbqyp1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628971</id>
      <parentid>3628842</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31912" sha1="s9sw9koup9lph7udag541tclnnvduw8" xml:space="preserve">{{Ғалым
|Есімі = Мишель Эжен Шеврёль
|Шынайы есімі = Michel-Eugène Chevreul
|Суреті = Michel Eugène Chevreul 2.jpg
|Сурет ені = 250px
|Сурет тақырыбы = Мишель Эжен Шеврёль
|Туған күні = 31.08.1786
|Туған жері = [[Анже]], [[Франция корольдігі]]
|Қайтыс болған күні = 9.04.1889
|Қайтыс болған жері = [[Париж]], [[Француз үшінші республикасы|Франция]]
|Азаматтығы = {{FRA}}
|Жұбайы = Софи Давале
|Балалары = Анри Шеврёль
|Ғылыми аясы = [[органикалық химия]], [[липидтер химиясы]], [[түстану]]
|Жұмыс орны = [[Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайы (Париж)|Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайы]], [[Гобелендер мануфактурасы]]
|Альма-матер = Анже орталық мектебі
|Ғылыми жетекші = [[Никола Луи Воклен]]
|Несімен белгілі = майлардың химиялық табиғатын зерттеу; [[стеарин қышқылы]] мен [[олеин қышқылы]]н бөліп алу; [[сабындану]] үдерісін түсіндіру; түстердің бір мезгілдегі контраст заңын тұжырымдау
|Марапаттары = [[Копли медалі]] (1857), [[Альберт медалі]] (1873), [[Құрмет легионы ордені]]нің үлкен кресі (1875)
|Commons = Michel Eugène Chevreul
}}
'''Мишель Эжен Шеврёль''' ({{lang-fr|Michel-Eugène Chevreul}}; [[31 тамыз]] [[1786 жыл|1786]], Анже — [[9 сәуір]] [[1889 жыл|1889]], [[Париж]]) — француз [[химик|химигі]], [[органикалық химия]] мен липидтер химиясының негізін қалаушылардың бірі, бояғыш заттар мен түстерді қабылдау заңдылықтарын зерттеуші. Ол жануар және өсімдік майларының құрамын, [[сабындану]] реакциясын, май қышқылдары мен [[глицерин]]нің өзара байланысын зерттеді. Шеврёль [[стеарин қышқылы]], [[олеин қышқылы]] және басқа да бірқатар май қышқылдарын бөліп алып, оларға атау берді.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;&gt;[https://www.aocs.org/resource/michel-eugene-chevreul-1786-1889/ Michel Eugène Chevreul (1786–1889)] // American Oil Chemists’ Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

1824 жылдан бастап Париждегі Гобелендер мануфактурасының бояу шеберханасын басқарған кезде Шеврёль түстердің бір-біріне тигізетін оптикалық әсерін зерттеп, '''түстердің бір мезгілдегі контраст заңын''' тұжырымдады. Оның еңбектері тоқыма өндірісіне, кескіндемеге, сәндік өнерге, полиграфияға және түстерді жүйелеу әдістеріне елеулі ықпал етті.&lt;ref name=&quot;RS&quot;&gt;[https://royalsociety.org/blog/2021/11/colour-wheel/ Colour wheel] // The Royal Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шағы және білім алуы ===
Мишель Эжен Шеврёль 1786 жылғы 31 тамызда Францияның батысындағы [[Анже]] қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Мишель Шеврёль дәрігер, хирург және акушер болған. Шеврёльдің атасы мен туыстарының арасында да медицина және дәріхана ісімен айналысқан адамдар көп болған.&lt;ref name=&quot;Academie&quot;&gt;[https://www.academie-sciences.fr/pdf/eloges/chevreul_vol3262.pdf Marcelin Berthelot. Éloge historique de Michel-Eugène Chevreul] // Académie des sciences. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

1799 жылы ол Анжедегі Орталық мектепке түсіп, онда латын және грек тілдерін, [[ботаника]]ны, [[минералогия]]ны, [[математика]]ны, [[физика]] мен химияны оқыды. 1803 жылы, он жеті жасында, Парижге көшіп, белгілі химик [[Никола Луи Воклен]]нің зертханасында жұмыс істей бастады. Кейін Вокленнің көмекшісі ретінде Париждегі Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайының химия зертханасына қабылданды.&lt;ref name=&quot;Academie&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;&gt;[https://www.mnhn.fr/fr/petite-histoire-de-la-chimie-au-museum Petite histoire de la chimie au Muséum] // Muséum national d’Histoire naturelle. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Шеврёльдің алғашқы ғылыми мақаласы 1806 жылы жарық көрді. Ол Мэн және Луара департаментінен табылған қазба сүйектерді химиялық зерттеуге арналған еді. Жас ғалым бұдан кейін өсімдік бояғыштары, табиғи шайырлар, жануар текті заттар және бейорганикалық қосылыстар жөнінде зерттеулер жүргізді.

=== Ғылыми және оқытушылық қызметі ===
1813 жылы Шеврёль Париждегі Карл Ұлы лицейінің химия профессоры болып тағайындалды. 1818 жылғы 28 шілдеде Софи Давалеге үйленді. Олардың 1819 жылы туған Анри Шеврёль есімді ұлы кейін заңгер және тарихшы болды.

1824 жылы Шеврёль Париждегі Гобелендер мануфактурасының бояу бөлімінің директоры қызметіне тағайындалды. Ол бұл мекемеде алпыс жылдан астам уақыт жұмыс істеп, бояғыш заттардың химиясын және түстерді көру арқылы қабылдау заңдарын зерттеді.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;/&gt;

1826 жылы Франция ғылым академиясының мүшесі, сол жылы [[Лондон корольдік қоғамы]]ның шетелдік мүшесі болып сайланды. 1830 жылы Воклен қайтыс болғаннан кейін Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайының органикалық химия профессоры қызметін қабылдады. 1836–1879 жылдар аралығында мұражай директоры қызметін бірнеше рет атқарды. Шеврёль студент және профессор ретінде осы мекемеде жалпы алғанда 86 жыл еңбек еткен.&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

Ол өзін әзілмен «Франция студенттерінің ақсақалы» деп атайтын. Қартайған шағына дейін дәріс оқып, зерттеу жүргізуді және ғылыми еңбектер жариялауды жалғастырды.

=== Соңғы жылдары ===
[[Сурет:Chevreul by Nadar 1886.jpg|thumb|left|220px|Шеврёльдің [[Надар]] түсірген фотосуреті, 1886 жыл]]
1886 жылы Шеврёльдің жүз жылдығы Францияда ұлттық деңгейде атап өтілді. Осы оқиғаға байланысты фотографтар Феликс Надар мен оның ұлы Поль Надар ғалыммен өткізілген әңгімені жүзге жуық фотосуретпен тіркеді. Сұхбат 1886 жылғы 5 қыркүйекте ''Le Journal illustré'' басылымында жарияланды. Ол баспасөз тарихындағы фотосуреттермен безендірілген алғашқы сұхбаттардың бірі, ал Франция ұлттық кітапханасының мәліметі бойынша, баспасөзде жарияланған алғашқы толық фотосұхбат болып есептеледі.&lt;ref name=&quot;BNF&quot;&gt;[https://expositions.bnf.fr/les-nadar/les-innovations.html Les innovations: La première interview illustrée] // Bibliothèque nationale de France. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Шеврёльдің есімі [[Эйфель мұнарасы]]на қашап жазылған 72 француз ғалымы мен инженерінің қатарына енгізілген. Мұнара 1889 жылы ашылған кезде осы тізімдегі ғалымдардың ішінен Шеврёль мен физик [[Ипполит Физо]] ғана әлі тірі болған.

Мишель Эжен Шеврёль 1889 жылғы 9 сәуірде Парижде 102 жасында қайтыс болды. Оған мемлекеттік жерлеу рәсімі ұйымдастырылды. Ғалым Париж маңындағы Л’Аи-ле-Роз зиратына жерленді. Ол бұл қаланың мэрі қызметін 1851–1864 жылдары атқарған. Шеврёльдің артында химия, физика, түстану, ғылым тарихы және ғылыми әдіс мәселелеріне арналған 650-ден астам жарияланым қалды.&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

== Ғылыми қызметі ==
=== Майлардың химиялық табиғаты ===
Шеврёльдің негізгі ғылыми жетістіктері жануар және өсімдік майларының химиялық табиғатын зерттеумен байланысты. XIX ғасырдың басында майлар біртекті қарапайым заттар деп есептеліп, олардың химиялық құрамы толық анықталмаған еді.

1811 жылы Воклен Шеврёльге шошқа майынан жасалған сабын үлгісін зерттеуді тапсырды. Сабынды суда ерітіп, ерітіндіге тұз қышқылын қосқанда Шеврёль суда ерімейтін майлы органикалық заттардың бөлінетінін байқады. Кейін олардың бір зат емес, қасиеттері әртүрлі бірнеше [[май қышқылдары]]нан тұратынын анықтады.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;/&gt;

Шеврёль майларды сілтілермен қыздырғанда [[глицерин]] ерітіндіде қалып, май қышқылдарының тұздары түзілетінін көрсетті. Осы зерттеулер [[сабындану]] реакциясының табиғатын түсіндіруге мүмкіндік берді. Ол майлардың глицерин мен май қышқылдарының қосылыстары екенін анықтады. Қазіргі химиялық түсінік бойынша, табиғи майлардың басым бөлігі — глицерин мен жоғары май қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлер, яғни [[триглицеридтер]].&lt;ref name=&quot;AOCSbook&quot;&gt;[https://www.aocs.org/resource/a-chemical-study-of-oils-and-fats-of-animal-origin/ A Chemical Study of Oils and Fats of Animal Origin by M. E. Chevreul] // American Oil Chemists’ Society. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

1814 жылы ол шошқа майының қатты және сұйық бөліктерін ажыратып, қатты бөлігін '''стеарин''', ал сұйық бөлігін '''элаин''' деп атады. Кейін элаин атауының орнына [[олеин]] термині кең тарады. Шеврёль:
* [[стеарин қышқылы]]н;
* [[олеин қышқылы]]н;
* [[май қышқылы]]н;
* [[капрон қышқылы]]н;
* [[каприн қышқылы]]н

бөліп алып, олардың қасиеттерін сипаттады. «Стеарин» атауы гректің ''stéar'' — «май», ал «олеин» атауы латынның ''oleum'' — «май» сөзінен шыққан.

Зерттеулерінің қорытындысын Шеврёль 1823 жылы жарық көрген ''Recherches chimiques sur les corps gras d’origine animale'' («Жануар текті майлы заттарды химиялық зерттеу») атты іргелі еңбегінде баяндады. Бұл еңбек майлар химиясы мен органикалық заттарды жүйелі түрде талдаудың дамуына негіз болды.&lt;ref name=&quot;AOCSbook&quot;/&gt;

Шеврёль маргарин қышқылы деп атаған затты да май қышқылдарының дербес түрі деп есептеген. Алайда 1853 жылы неміс химигі [[Вильгельм Генрих Гейнц]] бұл заттың негізінен стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы екенін көрсетті.

=== Стеарин шамдары ===
Шеврёльдің майлар жөніндегі зерттеулері өнеркәсіптік маңызға ие болды. XIX ғасырдың басында үйлерді жарықтандыру үшін қолданылған майшамдардың көпшілігі жануар майынан жасалып, жағымсыз иіс шығаратын, түтіндейтін және тез еріп кететін.

1825 жылы Шеврёль физик және химик [[Жозеф Луи Гей-Люссак]]пен бірге стеарин қышқылынан шам өндіру тәсіліне патент алды. Стеарин шамдары жануар майынан жасалған бұрынғы майшамдарға қарағанда қаттырақ, жарығы тұрақты, иісі әлсіз және түтіні аз болды. Бұл жаңалық заманауи шам өндірісінің қалыптасуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

=== Холестерин және креатин ===
Жануар текті заттарды зерттеу барысында Шеврёль өт тастарынан бұрын Антуан Франсуа де Фуркруа байқаған кристалдық затты таза күйінде бөліп алды. Ол бұл затты гректің ''cholē'' — «өт» және ''stereos'' — «қатты» сөздерінен '''холестерин''' немесе французша ''cholestérine'' деп атады. Кейін ағылшын тіліндегі әдебиетте оның атауы ''cholesterol'' түрінде орнықты.&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

1832 жылы Шеврёль ет сығындысынан құрамында азот бар органикалық қосылыс — [[креатин]]ді бөліп алды. Оның атауын гректің ''kreas'' — «ет» сөзінен шығарды. Креатин кейін бұлшықет жасушаларындағы энергия алмасуға қатысатын маңызды зат ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;Creatine&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7996722/ Bredahl E. C. және т.б. The Role of Creatine in the Development and Activation of Immune Responses] // Nutrients. 2021. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

=== Шеврёль тұзы ===
1812 жылы Шеврёль мыс сульфатының ерітіндісіне сульфитті қосылыстар әсер еткенде кірпіш-қызыл түсті тұнба түзілетінін анықтады. Кейін бұл қосылыс '''Шеврёль тұзы''' деп аталды.

Шеврёль тұзы — мыс(I) және мыс(II) сульфиттерінен тұратын аралас валентті қос тұз. Оның дигидратының эмпирикалық формуласы:

:Cu&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·CuSO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O.

Қосылыстың ерекше түсі оның құрамында бір мезгілде Cu(I) және Cu(II) иондарының болуымен байланысты.&lt;ref name=&quot;ACS&quot;&gt;[https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/c/chevreuls-salt.html Chevreul’s salt] // American Chemical Society, 24 шілде 2023. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

== Түстер теориясы ==
=== Гобелендер мануфактурасындағы зерттеулер ===
[[Сурет:Chevreul's RYB chromatic diagram.png|thumb|250px|Шеврёльдің RYB үлгісіне негізделген хроматикалық диаграммасы]]
1824 жылы Гобелендер мануфактурасының бояу шеберханасына басшылық етуге кіріскен Шеврёльге маталардағы кейбір түстердің, әсіресе қара жіптердің сапасы нашар көрінетіні жөнінде шағымдар түсті. Химиялық талдау бояғыштардың көп жағдайда сапалы екенін көрсетті. Шеврёль мәселе бояудың химиялық құрамында емес, түстердің адамның көру жүйесі арқылы қабылдануында екенін анықтады.

Ол бір түстің қасында орналасқан екінші түс оның реңкіне, жарықтығына және қанықтығына әсер ететінін байқады. Мысалы, сұр немесе қара түс көкшіл-күлгін түстің жанында қызғылт реңкті болып көрінуі мүмкін. Ашық фонда тұрған түс күңгірт, ал қараңғы фонда тұрған сол түс ашығырақ көрінеді.&lt;ref name=&quot;MNHN&quot;/&gt;

Шеврёль бұл құбылысты '''түстердің бір мезгілдегі контрасты''' деп атады. Оның тұжырымы бойынша, көршілес орналасқан екі түс бір-бірін өздерінің қосымша түстері бағытына қарай өзгертіп көрсетеді. Қосымша түстер қатар қойылғанда олардың қанықтығы күшейіп, бір-бірінен айқынырақ ажыратылады.

=== Бір мезгілдегі контраст заңы ===
Шеврёль алғашқы нәтижелерін 1828 жылы Франция ғылым академиясына ұсынған ''Mémoire sur l’influence que deux couleurs peuvent avoir l’une sur l’autre quand on les voit simultanément'' атты еңбегінде жариялады.

1839 жылы оның түстер теориясына арналған негізгі кітабы — ''De la loi du contraste simultané des couleurs et de l’assortiment des objets colorés'' («Түстердің бір мезгілдегі контраст заңы және боялған нысандарды үйлестіру туралы») жарық көрді. Еңбекте түс контрастының:
* кескіндемеде;
* гобелен және кілем тоқуда;
* мозаикада;
* витраж жасауда;
* интерьер безендіруде;
* киім үлгілеуде;
* карта және кітап басуда;
* бақ және сәулет өнерінде

қолданылуы қарастырылды.&lt;ref name=&quot;RS&quot;/&gt;

Шеврёль түстерді реңкі, жарықтығы және қанықтығы бойынша жіктейтін жүйе жасады. Ол негізгі түстер мен олардың аралық реңктерінен тұратын 72 секторлы хроматикалық шеңберді пайдаланды. Кейін түстерді дәлірек анықтау үшін олардың реңктерін спектрдегі [[Фраунгофер сызықтары]]мен салыстыру әдісін ұсынды.

Шеврёльдің түс жүйесі қазіргі аддитивті [[RGB]] және субтрактивті [[CMYK]] үлгілерімен бірдей емес. Ол дәстүрлі қызыл–сары–көк, яғни [[RYB түс үлгісі]]не негізделген және ең алдымен бояулар мен тоқыма материалдарын көзбен қабылдауды сипаттауға арналған.

=== Өнерге ықпалы ===
Шеврёльдің еңбектері XIX ғасырдағы кескіндемеге, әсіресе [[импрессионизм]] мен [[неоимпрессионизм]]нің дамуына ықпал етті. Бір-бірін толықтыратын таза түстерді араластырмай, қатарластыра жағу көрерменнің көзінде олардың оптикалық түрде қосылуына және түстердің жарығырақ көрінуіне мүмкіндік берді.

Бұл қағидаларды [[Жорж Сёра]] мен [[Поль Синьяк]] жүйелі түрде пайдаланып, [[пуантилизм]] техникасын дамытты. Шеврёльдің түс контрасты туралы идеялары [[Эжен Делакруа]], [[Камиль Писсарро]], [[Винсент ван Гог]], [[Робер Делоне]] және кейінгі көптеген суретшілердің шығармашылығына да әсер етті.&lt;ref name=&quot;RS&quot;/&gt;

Көршілес жарықтығы әртүрлі біртекті жолақтардың шекарасында шын мәнінде жоқ ашық немесе күңгірт жиектердің көрінуі кейде '''Шеврёль иллюзиясы''' деп аталады.

== Ғылыми әдіс және идеомоторлық әсер ==
Шеврёль табиғаттан тыс құбылыстарды ғылыми тәжірибелер арқылы тексеруді жақтады. XIX ғасырда кең тараған көріпкелдік маятниктер, су іздеуге арналған шыбықтар және өздігінен айналады деп есептелген үстелдер туралы пікірлерді зерттеді.

Ол қолда ұсталған маятниктің қозғалысы адамның саналы түрде байқамайтын әлсіз бұлшықет қимылдарынан пайда болатынын көрсетті. Зерттеуші күтілетін қозғалысты білген кезде бұлшықеттер еріксіз түрде сол бағытта әрекет етеді. Шеврёльдің бұл түсіндірмесі кейін '''идеомоторлық әсер''' деп аталған құбылыстың алғашқы ғылыми сипаттамаларының бірі болды.&lt;ref name=&quot;AOCS&quot;/&gt;

Ол тәжірибелерінің нәтижелерін 1833 жылы [[Андре-Мари Ампер]]ге жазған хатында және 1854 жылы шыққан ''De la baguette divinatoire, du pendule dit explorateur et des tables tournantes'' («Сәуегейлік шыбығы, іздеуші маятник және айналмалы үстелдер туралы») атты кітабында баяндады.

== Ғылыми көзқарастары мен мұрасы ==
Шеврёль зерттелетін заттың тазалығын анықтауға, химиялық қосылыстарды қоспалардан ажыратуға және тәжірибе нәтижелерін бірнеше рет тексеруге ерекше мән берді. Оның майлар жөніндегі зерттеулері органикалық заттарды құрамдас бөліктерге бөліп, олардың қасиеттерін жүйелі түрде салыстырудың үлгісіне айналды.

Оның еңбектерінің тарихи маңызы бірнеше саланы қамтиды:
* майлар мен май қышқылдарының химиялық табиғатын анықтау;
* [[сабын]] және стеарин шамдары өндірісін жетілдіру;
* органикалық қосылыстарды жүйелі талдау әдістерін дамыту;
* бояғыш заттар химиясын түстерді қабылдау психофизиологиясымен байланыстыру;
* түстерді жіктеу мен стандарттаудың тәжірибелік жүйесін жасау;
* идеомоторлық құбылыстарды тәжірибе арқылы түсіндіру.

1963 жылы Француз майлы заттарды зерттеу қауымдастығы майлар мен липидтер химиясына елеулі үлес қосқан ғалымдарға берілетін '''Шеврёль медалін''' тағайындады. Париждегі Өсімдіктер бағында және Анже қаласында ғалымға ескерткіштер орнатылған.

== Мүшеліктері мен марапаттары ==
* 1826 — Франция ғылым академиясының мүшесі;
* 1826 — Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшесі;
* 1829 — Швеция корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі;
* 1857 — [[Копли медалі]];
* 1868 — Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі;
* 1873 — Корольдік өнер қоғамының [[Альберт медалі]];
* 1875 — [[Құрмет легионы ордені]]нің үлкен кресі.

Копли медалі Шеврёльге майлы заттар, сабындану және түстер контрасты жөніндегі көпжылдық зерттеулері үшін берілді.&lt;ref name=&quot;RS&quot;/&gt;

== Негізгі еңбектері ==
* ''Recherches chimiques sur plusieurs corps gras, et particulièrement sur leurs combinaisons avec les alcalis'' — «Бірнеше майлы заттарды және олардың сілтілермен қосылыстарын химиялық зерттеу» (1813–1815);
* ''Recherches chimiques sur les corps gras d’origine animale'' — «Жануар текті майлы заттарды химиялық зерттеу» (1823);
* ''Considérations générales sur l’analyse organique et sur ses applications'' — «Органикалық талдау және оның қолданылуы туралы жалпы пайымдаулар» (1824);
* ''Mémoire sur l’influence que deux couleurs peuvent avoir l’une sur l’autre quand on les voit simultanément'' — «Бір мезгілде қаралған екі түстің бір-біріне әсері туралы» (1828);
* ''De la loi du contraste simultané des couleurs et de l’assortiment des objets colorés'' — «Түстердің бір мезгілдегі контраст заңы және боялған нысандарды үйлестіру туралы» (1839);
* ''Recherches expérimentales sur la peinture à l’huile'' — «Майлы бояумен салынған кескіндемені тәжірибелік зерттеу» (1850);
* ''De la baguette divinatoire, du pendule dit explorateur et des tables tournantes'' — «Сәуегейлік шыбығы, іздеуші маятник және айналмалы үстелдер туралы» (1854);
* ''Des couleurs et de leurs applications aux arts industriels à l’aide des cercles chromatiques'' — «Хроматикалық шеңберлер көмегімен түстерді өнеркәсіптік өнерде қолдану» (1864);
* ''Histoire des connaissances chimiques'' — «Химиялық білімдер тарихы» (1866).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Berthelot, Marcelin. ''Notice historique sur M. Chevreul''. — Paris: Académie des sciences, 1902.
* Bouchard, Georges. ''Chevreul''. — Paris: Éditions de la Madeleine, 1932.
* Lemay, Pierre; Oesper, Ralph E. «Michel Eugène Chevreul (1786–1889)» // ''Journal of Chemical Education''. — 1948. — Vol. 25, № 2. — P. 62–70.
* Roque, Georges. ''Art et science de la couleur: Chevreul et les peintres, de Delacroix à l’abstraction''. — Paris: Gallimard, 2009.
* Volf, Élie. ''Michel-Eugène Chevreul: Un savant, doyen des étudiants de France''. — Paris: L’Harmattan, 2012.
* Dijkstra, Albert J.; List, Gary R.; Wisniak, Jaime. ''A Chemical Study of Oils and Fats of Animal Origin''. — 2009. — ISBN 978-2-9533244-0-2.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.aocs.org/resource/michel-eugene-chevreul-1786-1889/ Мишель Эжен Шеврёльдің өмірбаяны] — American Oil Chemists’ Society
* [https://www.mnhn.fr/fr/petite-histoire-de-la-chimie-au-museum Ұлттық жаратылыстану тарихы мұражайындағы химия тарихы]
* [https://www.academie-sciences.fr/pdf/eloges/chevreul_vol3262.pdf М. Бертлоның Шеврёль туралы тарихи баяндамасы]
* [https://expositions.bnf.fr/les-nadar/les-innovations.html Шеврёль мен Надардың алғашқы фотосұхбаты] — Франция ұлттық кітапханасы

[[Санат:Француз химиктері]]
[[Санат:Органикалық химиктер]]
[[Санат:Липидтер]]
[[Санат:Түс теориясы]]
[[Санат:Франция ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Копли медалінің иегерлері]]
[[Санат:Альберт медалінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет легионы орденінің үлкен крест иегерлері]]
[[Санат:Есімдері Эйфель мұнарасына жазылған ғалымдар]]
[[Санат:Жүз жасағандар]]</text>
      <sha1>s9sw9koup9lph7udag541tclnnvduw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стеарин қышқылы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783326</id>
    <revision>
      <id>3628843</id>
      <timestamp>2026-07-11T15:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Химиялық зат |аты = Стеарин қышқылы |суреті = Stearic acid.svg |сурет_ені = 250px |сол_суреті = Stearic-acid-3D-balls.png |сол_сурет_ені = 220px  |IUPAC_атауы = Октадекан қышқылы |басқа_атаулары = н-Октадекан қышқылы, C18:0, стеарофан қышқылы  |химиялық_формуласы = C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; |рационал...</comment>
      <origin>3628843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43861" sha1="cenfosy9a24n3rpeu5bsew4pygpnrpp" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Стеарин қышқылы
|суреті = Stearic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сол_суреті = Stearic-acid-3D-balls.png
|сол_сурет_ені = 220px

|IUPAC_атауы = Октадекан қышқылы
|басқа_атаулары = н-Октадекан қышқылы, C18:0, стеарофан қышқылы

|химиялық_формуласы = C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|рационалды_формуласы = C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COOH

|күйі = түссіз немесе ақ балауыз тәрізді кристалдар
|мольдік_массасы = 284,48
|тығыздығы = 0,9408 (20 °C), 0,847 (70 °C)
|сыну_көрсеткіші = 1,4299 (80 °C)

|балқу_t = 69,2–69,9
|қайнау_t = шамамен 361 (ыдырауы мүмкін)
|тұтану_t = шамамен 205
|өзіндігінен_жалындану_t = шамамен 395
|мольдік_жылу_сыйымдылығы = шамамен 501,5
|пайда_болу_жылулығы = шамамен −948
|бу_қысымы = 25 °C-та өте төмен

|pKa = шамамен 4,5
|ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді (0,0029 г/100 г, 20 °C); ыстық этанолда, диэтил эфирінде, хлороформда ериді

|CAS = 57-11-4
|PubChem = 5281
|ChEBI = 28842
|ChemSpider = 5091
|SMILES = CCCCCCCCCCCCCCCCCC(=O)O
|InChI = 1S/C18H36O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h2-17H2,1H3,(H,19,20)

|NFPA_704 = {{NFPA 704
 |жанғыштығы = 1
 |денсаулыққа_қаупі = 1
 |тұрақсыздығы = 0
}}
|ортаққор = Stearic acid
}}

'''Стеарин қышқылы''' немесе '''октадекан қышқылы''' — химиялық формуласы C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ықшамдалған құрылымдық формуласы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;COOH болатын бір негізді, түзу тізбекті қаныққан май қышқылы. Липидтік белгіленуі — '''18:0''', яғни молекулада 18 көміртек атомы бар және көміртек-көміртек қос байланыстары жоқ.&lt;ref name=&quot;PubChem&quot;&gt;{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 |title=Stearic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда ол ақ немесе түссіз, балауыз тәрізді қатты зат. Табиғатта бос күйінде аз мөлшерде, негізінен жануарлар майы мен өсімдік майларының триацилглицериндері құрамында күрделі эфир түрінде кездеседі. Стеарин қышқылының тұздары мен күрделі эфирлері '''стеараттар''' немесе жүйелік атауы бойынша '''октадеканоаттар''' деп аталады.

Өнеркәсіптік «стеарин қышқылы» әрдайым таза октадекан қышқылы бола бермейді. Саудадағы техникалық өнім көбіне стеарин және [[пальмитин қышқылы|пальмитин қышқылдарының]], кейде аз мөлшердегі олеин және басқа май қышқылдарының қоспасы болып табылады. Сондықтан техникалық өнімнің балқу температурасы мен қышқылдық саны оның құрамына қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/UI/handler.axd?id=a56dd03b-f5ca-4da6-aa3a-2d83058bf747 |title=SIDS Initial Assessment Report: Stearic acid and related substances |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Атауы және зерттелу тарихы ==

«Стеарин» атауы көне гректің {{lang-grc|στέαρ}} — «май», «мал майы» деген сөзінен шыққан. Стеарин қышқылын француз химигі [[Мишель Эжен Шеврёль]] жануар майларын зерттеу кезінде XIX ғасырдың басында сипаттаған. Оның майлардың сабындануы мен жеке май қышқылдарына бөлінуін зерттеуі қазіргі липидтер химиясының қалыптасуына негіз болды.

«Стеарин қышқылы» мен «стеарин» ұғымдарын ажырату қажет:

* '''стеарин қышқылы''' — жеке химиялық қосылыс, таза октадекан қышқылы;
* '''тристеарин''' — [[глицерин]] мен стеарин қышқылының үш еселі күрделі эфирі;
* өндірістік қолданыстағы '''стеарин''' — көбіне стеарин және пальмитин қышқылдарының қатты қоспасы.

== Молекулалық және кристалдық құрылысы ==

Стеарин қышқылының молекуласы екі функционалдық бөліктен тұрады:

# полярлы [[карбоксил]] тобы — COOH;
# 17 көміртек атомынан тұратын полярсыз көмірсутектік бөлік — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;.

Ұзын көмірсутектік тізбек молекулаға айқын [[гидрофобтылық]] береді, ал карбоксил тобы сутектік байланыстар түзуге және негіздермен, металдармен әрекеттесуге мүмкіндік береді. Қатты күйде карбоксил топтары өзара сутектік байланыстар арқылы димерлер түзе алады. Молекулалардың реттелген, параллель орналасуы салыстырмалы түрде жоғары балқу температурасын туғызады.

Стеарин қышқылы бірнеше кристалдық модификацияда кездеседі. Жақсы зерттелген B-пішіні моноклиндік кристалдық жүйеге жатады; оның элементар ұяшығының параметрлері молекулалардың ұзын осьтері қабаттар түрінде орналасатынын көрсетеді.

== Физикалық қасиеттері ==

Таза стеарин қышқылының негізгі физика-химиялық сипаттамалары:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Стеарин қышқылының физикалық-химиялық қасиеттері&lt;ref name=&quot;NIST&quot;&gt;{{cite web |url=https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C57114 |title=Octadecanoic acid |website=NIST Chemistry WebBook |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;
|-
! Қасиет
! Мәні
! Ескертпе
|-
| Молекулалық формуласы
| C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|
|-
| Молярлық массасы
| 284,48 г/моль
|
|-
| Сыртқы түрі
| ақ немесе түссіз балауыз тәрізді кристалдар
| техникалық өнім сарғыш реңкті болуы мүмкін
|-
| Тығыздығы
| 0,9408 г/см³ (20 °C)
| қатты күйдегі әдеби мән
|-
| Балқыған күйдегі тығыздығы
| шамамен 0,847 г/см³ (70 °C)
|
|-
| Балқу температурасы
| 69,2–69,9 °C
| таза октадекан қышқылы үшін
|-
| Қайнау температурасы
| шамамен 361 °C
| жоғары температурада ішінара ыдырауы мүмкін
|-
| Вакуумдағы қайнауы
| шамамен 232 °C (15 мм сын. бағ.)
|
|-
| Суда ерігіштігі
| шамамен 0,0029 г/100 г су (20 °C)
| іс жүзінде ерімейді
|-
| Сыну көрсеткіші
| 1,4299 (80 °C)
| балқыған күйде
|-
| Бу қысымы
| 25 °C-та өте төмен
| ұзын көмірсутектік тізбекке байланысты
|-
| Меншікті молярлық жылу сыйымдылығы
| шамамен 501,5 Дж·моль&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;·К&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;
|
|-
| Стандартты түзілу энтальпиясы
| шамамен −948 кДж/моль
|
|-
| Жану энтальпиясы
| шамамен −11,34 МДж/моль
|
|-
| Қышқылдық көрсеткіші (pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;)
| шамамен 4,5
| суда ерігіштігі өте төмен болғандықтан өлшеу әдісіне тәуелді
|}

=== Ерігіштігі ===

Стеарин қышқылының ұзын гидрофобты тізбегі оның суда нашар еруіне себеп болады. Температура жоғарылаған сайын судағы ерігіштік біршама артады, бірақ бөлме температурасында ол іс жүзінде ерімейтін зат болып саналады.

Стеарин қышқылы диэтил эфирінде, [[хлороформ]]да, [[бензол]] мен [[толуол]]да, көміртек дисульфидінде, көміртек тетрахлоридінде, ыстық [[Этил спирті|этанол]]да, [[ацетон]]да және бірқатар басқа органикалық еріткіштерде ериді.

Сілті ерітінділерінде ол химиялық реакция нәтижесінде суда дисперсияланатын немесе еритін стеараттарға айналады.

=== Таза және техникалық өнімнің айырмашылығы ===

Таза октадекан қышқылы шамамен 69,6 °C-та балқиды. Ал құрамында пальмитин және басқа май қышқылдары бар техникалық өнімдердің балқу аралығы шамамен 40–65 °C болуы мүмкін. Сондықтан фармакопеялық, тағамдық және өндірістік маркалардың сипаттамаларын салыстырғанда өнімнің нақты май-қышқылдық құрамын ескеру қажет.&lt;ref name=&quot;GOST&quot;&gt;{{cite web |url=https://files.stroyinf.ru/Data2/1/4294823/4294823077.pdf |title=ГОСТ 6484-96. Кислота стеариновая техническая (стеарин) |format=PDF |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Стеарин қышқылы қаныққан бір негізді карбон қышқылдарына тән реакцияларға түседі.

=== Бейтараптану және стеараттардың түзілуі ===

Сілтілермен әрекеттескенде стеараттар түзіледі:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий және калий стеараттары сабындардың құрамына кіреді. Кальций, магний, мырыш, алюминий және басқа металдардың стеараттары суда нашар еритін қатты заттар болып табылады.

Карбонаттармен әрекеттесуі:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Na2CO3 -&gt; 2 C17H35COONa + CO2 ^ + H2O&lt;/chem&gt;

Металл оксидтерімен немесе гидроксидтерімен тікелей әрекеттесу арқылы металл стеараттарын алуға болады:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Ca(OH)2 -&gt; Ca(C17H35COO)2 + 2 H2O&lt;/chem&gt;

=== Этерификация ===

Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында күрделі эфирлер түзеді:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + R-OH &lt;=&gt; C17H35COOR + H2O&lt;/chem&gt;

Маңызды күрделі эфирлеріне метилстеарат, этилстеарат, гликоль стеараттары және глицерин стеараттары жатады.

Глицеринмен толық этерификация кезінде тристеарин түзіледі:

:&lt;chem&gt;3 C17H35COOH + C3H5(OH)3 &lt;=&gt; C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O&lt;/chem&gt;

=== Тотықсыздану ===

Күшті тотықсыздандырғыштар немесе каталитикалық гидрлеу жағдайында карбоксил тобы тотықсызданып, стеарил спирті түзілуі мүмкін:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + 2 H2 -&gt; C18H37OH + H2O&lt;/chem&gt;

=== Жану ===

Толық жанғанда көмірқышқыл газы мен су түзіледі:

:&lt;chem&gt;C18H36O2 + 26 O2 -&gt; 18 CO2 + 18 H2O&lt;/chem&gt;

=== Термиялық өзгерістері ===

Жоғары температурада стеарин қышқылы декарбоксилдену, декарбонилдену және көмірсутектік тізбектің ыдырау реакцияларына ұшырауы мүмкін. Катализатор түріне қарай негізгі өнімдер ретінде гептадекан, гептадецендер, көміртек(II) оксиді, көмірқышқыл газы және су түзіледі.

== Табиғатта кездесуі ==

Стеарин қышқылы табиғи майларда көбіне триацилглицериндер құрамында кездеседі. Жануар майларында оның мөлшері, әдетте, көптеген сұйық өсімдік майларына қарағанда жоғары.

Шамамен алынған май-қышқылдық үлестері:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Стеарин қышқылының әртүрлі шикізаттағы шамамен мөлшері
|-
! Май немесе табиғи шикізат
! Стеарин қышқылының шамамен мөлшері (%)
|-
| [[Сиыр майы]]
| 20–35
|-
| Қой майы
| 15–30
|-
| Шошқа майы
| 10–18
|-
| [[Сары май]]
| 9–13
|-
| [[Какао майы]]
| 30–37
|-
| Ши майы
| 28–45
|-
| Пальма майы
| бірнеше пайыз (әдетте)
|-
| [[Соя майы|Соя]], [[Күнбағыс майы|күнбағыс]] және рапс майлары
| 2–6 (немесе одан төмен)
|}

Мөлшерлер жануардың тұқымына, қоректенуіне, өсімдіктің сортына, өсу жағдайына және майды анықтау әдісіне қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;Gunstone2007&quot;&gt;{{cite book |last1=Gunstone |first1=Frank D. |last2=Harwood |first2=John L. |last3=Dijkstra |first3=Albert J. |title=The Lipid Handbook |edition=3rd |publisher=CRC Press |year=2007 |isbn=978-0-8493-9688-5}}&lt;/ref&gt;
Ұзақ сақтау немесе липазалардың әсері кезінде триацилглицериндер гидролизденіп, бос стеарин қышқылының мөлшері артуы мүмкін.

== Алынуы ==

=== Майлардың гидролизі ===

Өнеркәсіпте стеарин қышқылын алудың негізгі шикізаты — жануар майлары, пальма майы, гидрленген өсімдік майлары және майларды тазарту кезінде түзілетін жанама өнімдер.

Тристеариннің гидролизі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O -&gt; 3 C17H35COOH + C3H5(OH)3&lt;/chem&gt;

Қазіргі май ажырату қондырғыларында май мен су жоғары температура мен қысымда қарсы ағынмен әрекеттеседі. Әдеттегі технологиялық тізбек:

# шикі майды тазарту және сусыздандыру;

# триацилглицериндерді сумен гидролиздеу;

# глицеринді су фазасынан бөліп алу;

# шикі май қышқылдарын вакуумда айдау;

# қанықпаған қышқылдарды гидрлеу;

# пальмитин және стеарин фракцияларын дистилляция немесе кристалдандыру арқылы бөлу;

# түссіздендіру, иіссіздендіру және дайын өнімді қалыптау.

Өнеркәсіптік қысымдық гидролиз, мысалы, 200–260 °C температурада және бірнеше мегапаскаль қысымда жүргізілуі мүмкін. Нақты режим шикізат пен қондырғыға байланысты.

=== Сабындандыру және қышқылмен ыдырату ===

Майды натрий гидроксидімен сабындандырғанда глицерин мен май қышқылдарының натрий тұздары түзіледі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOR)3 + 3 NaOH -&gt; C3H5(OH)3 + 3 RCOONa&lt;/chem&gt;

Алынған сабынды күкірт немесе тұз қышқылымен өңдегенде бос май қышқылдары бөлінеді:

:&lt;chem&gt;2 RCOONa + H2SO4 -&gt; 2 RCOOH + Na2SO4&lt;/chem&gt;

Бұл әдіс лабораториялық жағдайда қарапайым болғанымен, өнеркәсіптік өндірісте көп мөлшерде минералдық тұздар мен қышқылды ағынды су түзуі мүмкін.

=== Олеин қышқылын гидрлеу ===

[[Олеин қышқылы]]ндағы қос байланысты каталитикалық гидрлеу арқылы стеарин қышқылына айналдырады:

:&lt;chem&gt;CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH + H2 -&gt; CH3(CH2)16COOH&lt;/chem&gt;

Реакция никель, палладий немесе басқа гидрлеу катализаторларының қатысында жүргізіледі. Өнеркәсіпте көбіне таза олеин қышқылы емес, C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; қанықпаған май қышқылдарының қоспасы гидрленеді.

Гидрлеу барысында:

* олеин қышқылы;
* линол қышқылы;
* линолен қышқылы

біртіндеп қаныққан стеарин қышқылына айналады. Катализатордың белсенділігі, сутек қысымы, температура және араластыру дәрежесі өнімнің йод санына және қалдық қанықпаған қышқылдардың мөлшеріне әсер етеді.

=== Көмірсутектерді тотықтыру ===

Стеарин қышқылын және басқа жоғары май қышқылдарын парафиндік көмірсутектерді ауа оттегімен каталитикалық тотықтыру арқылы да алуға болады. Тарихи технологияларда марганец тұздары катализатор ретінде қолданылған. Бұл әдіс көміртек тізбегінің әртүрлі ұзындығындағы қышқылдардың қоспасын береді, сондықтан кейін фракциялық айдау қажет.

=== Фракциялау және тазарту ===

Шикі май қышқылдары қоспасынан стеарин қышқылын бөліп алу үшін:

* вакуумдық ректификация;
* еріткіштік кристалдандыру;
* сатылы салқындату;
* престеп фракциялау;
* мочевинамен кешен түзу;
* молекулалық айдау

әдістері қолданылуы мүмкін.

Пальмитин мен стеарин қышқылдарының қайнау температуралары бір-біріне жақын болғандықтан, оларды өте жоғары тазалықпен бөлу күрделі. Осы себепті көптеген өнеркәсіптік маркалар осы екі қышқылдың белгілі қатынастағы қоспасы ретінде шығарылады.

== Өндірістік технологиялар және патенттер ==

Стеарин қышқылы өндірісіне қатысты патенттер шикізатты дайындау, майларды гидролиздеу, соапстоктарды өңдеу, қанықпаған май қышқылдарын гидрлеу, катализатор қызметінің мерзімін ұзарту және өнімді фракциялау сатыларын қамтиды.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Стеарин қышқылын алуға арналған патенттер мен технологиялар
|-
! Құжат
! Ел, жыл
! Технологияның қысқаша мазмұны
! Ескертпе
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU259868A1/ru SU 259868 A1]
| КСРО, 1970
| Май қышқылдарының қоспасынан техникалық қатты фракция алу мен бөлуге арналған ерте кеңестік технология.
| IPC: C07C 53/126, C07C 51/487
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru SU 443059 A1]
| КСРО, 1974
| Өсімдік майларының соапстоктарын күкірт қышқылымен 80–85 °C-та өңдеу, майды гидролиздеу, май қышқылдарын дистилляциялау және калиймен промоторланған қаңқалы никель-алюминий катализаторында гидрлеу.
| Гидрлеу 210 °C-та, құрамында 70%-ға дейін стеарин қышқылы; катализатор 6–7 рет қолданылады.
|-
| [https://patenton.ru/patent/SU1675297A1 SU 1675297 A1]
| КСРО, 1991
| Техникалық стеарин қышқылын каталитикалық гидрлеу, катализатордың өнімділігі мен ұзақ мерзімділігіне баса назар аударылған.
| Гидрлеу циклы шамамен 80 сағатқа дейін бақыланған.
|-
| [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru RU 2048511 C1]
| Ресей, 1995
| Өсімдік майларының соапстоктарын 160–180 °C-та гидролиздеу, эмульсияны 80–90 °C-та күкірт қышқылымен рН 2,0–2,5 дейін ыдырату.
| Май қышқылдары қоспасын береді (кейін гидрленеді және фракцияланады).
|-
| [https://www.freepatent.ru/patents/2510617 RU 2510617 C2]
| Ресей, 2014
| Стеарин қышқылы мен кальций гидроксидінен су ортасында кальций стеаратын тікелей синтездеу (алдымен 58–65 °C-та эмульсия, содан кейін 70–85 °C-та термиялық өңдеу).
| Стеарин қышқылы туындысын өндіруге арналған патент.
|-
| [https://qazpatent.kz/ru/content/poleznaya-model-04112022 KZ 7569 U]
| Қазақстан, 2022
| Құрамында 0,5–0,8 масс.% стеарин қышқылы бар, су сіңіруі төмен және жанғыштығы азайтылған ағаш-полимер композиті.
| Стеарин қышқылын модификатор ретінде пайдалану мысалы (синтез емес).
|-
| [https://patents.google.com/patent/CN102942994A/en CN 102942994 A]
| Қытай, 2013
| Пальма майын 245–260 °C және 48–55 барда гидролиздеу, никель катализаторында гидрлеу (160 °C, 25 бар, 0,06% Ni) және 2–3 бағаналы дистилляция.
| Гидрлеу сатысының егжей-тегжейлі параметрлері көрсетілген.
|-
| [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en US 9,957,465 B2]
| АҚШ, 2018
| Майды иіссіздендіру және айдау, май қышқылдарын концентрлеу, гидрлеу және дистилляция арқылы стеарин және пальмитин фракцияларын алу.
| Кейбір нұсқаларда дәстүрлі толық гидролиз сатысынсыз жанама өнімдер пайдаланылады.
|}                                                                                                                                                                                                    

Қазақстанның ашық патенттік бюллетеньдерінде стеарин қышқылы көбіне полимерлерге, құрылыс материалдарына, фармацевтикалық препараттарға және басқа композицияларға қосылатын майлағыш, гидрофобтаушы немесе диспергирлеуші компонент ретінде кездеседі. Қолжетімді ашық іздеу нәтижелерінде стеарин қышқылының өзін өндіруді негізгі нысан еткен қазақстандық ұлттық патент анықталмаған. Бұл тұжырым патенттік қордың толық сараптамасы емес және дерекқорларды кәсіби жіктемелік іздестіру нәтижесінде нақтылануы мүмкін.

== Өнеркәсіптік маркалары және сапа көрсеткіштері ==

Техникалық стеарин қышқылы әртүрлі маркамен шығарылады. Маркалардағы сандық белгілер өндірушіге қарай әртүрлі түсіндірілуі мүмкін, сондықтан оларды әмбебап халықаралық жіктеу деп қарастыруға болмайды.

Өнім сапасын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер:

* стеарин қышқылының C18 массалық үлесі;
* пальмитин қышқылының C16 массалық үлесі;
* қышқылдық саны;
* сабындану саны;
* йод саны;
* қату немесе балқу температурасы;
* түсі;
* ылғал мөлшері;
* сабынданбайтын заттардың мөлшері;
* минералдық күл;
* қалдық никель және басқа металдар;
* пероксидтік саны.

Жоғары йод саны өнімде қанықпаған май қышқылдарының қалғанын көрсетеді. Фармацевтикалық және тағамдық өнімдерде ауыр металдар, тотығу өнімдері және жануар немесе өсімдік текті шикізаттың қадағалануы қосымша бақыланады.

== Қолданылуы ==

=== Сабын және жуғыш заттар ===

Стеарин қышқылының натрий және калий тұздары қатты және жұмсақ сабындардың құрамына кіреді. Натрий стеараты сабынға қаттылық береді, ал калий стеараты суда жақсырақ дисперсияланып, жұмсақ немесе сұйық өнімдерде қолданылады.

=== Косметика ===

Косметикалық өнімдерде стеарин қышқылы қоюландырғыш, консистенция реттегіш, эмульсия тұрақтандырғышы, жұмсартқыш, ББЗ өндіруге арналған бастапқы зат ретінде пайдаланылады.

Ол кремдерде, лосьондарда, қырыну көбігінде, сабында, сусабында, ерін далабында және декоративтік косметикада кездеседі. Этиленгликоль моно- және дистеараттары косметикалық өнімдерге інжу тәрізді жылтыр береді.

=== Шырақ өндірісі ===

Стеарин немесе стеарин қышқылы парафинге қосылғанда шырақтың қаттылығын арттырады, балқу температурасын жоғарылатады, қалыптан алынуын жеңілдетеді, жану кезінде майысу мен ағуды азайтады, бетінің күңгірт әрі біркелкі болуына ықпал етеді.

Таза стеарин шырақтары парафин шырақтарына қарағанда қаттырақ болады.

=== Резеңке өнеркәсібі ===

Резеңке қоспаларында стеарин қышқылы:

* мырыш оксидімен әрекеттесіп, белсенді мырыш стеаратын түзеді;
* вулканизация активаторы ретінде әсер етеді;
* толтырғыштардың таралуын жақсартады;
* араластыру және қалыптау кезінде майлағыш қызметін атқарады;
* резеңкенің металл қалыптан бөлінуін жеңілдетеді.

=== Пластмасса және полимерлер ===

Стеарин қышқылы мен металл стеараттары полимер өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* диспергирлеуші;
* қышқылдық қалдықтарды бейтараптандырғыш;
* ПВХ-ның жылу тұрақтандырғыш жүйесінің компоненті

ретінде қолданылады.

Кальций және мырыш стеараттарының қоспалары қорғасын мен кадмий негізіндегі ескі тұрақтандырғыштарға балама ретінде пайдаланылады.

=== Майлау материалдары ===

Литий стеараты литийлік пластикалық майлардың негізгі қоюландырғыштарының бірі. Кальций, натрий және алюминий стеараттары да майлау материалдарының құрылымын қалыптастыру үшін қолданылады.

=== Фармацевтика ===

Стеарин қышқылы және оның тұздары:

* таблетка престерінің пуансондары мен матрицаларын майлау;
* ұнтақтардың жабысуын азайту;
* таблеткалардың қалыптан шығарылуын жеңілдету;
* жақпа майлар мен суппозиторийлердің консистенциясын реттеу;
* дәрілік заттардың бөліну жылдамдығын өзгерту

үшін пайдаланылады.

[[Магний стеараты]] — таблеткалар өндірісіндегі кең таралған қосымша зат. Алайда гидрофобты майлағышты шамадан тыс мөлшерде немесе ұзақ араластырғанда таблетканың сулануы мен еруі баяулауы мүмкін.

=== Тамақ өнеркәсібі ===

Стеарин қышқылы тағамда табиғи майлардың құрамында кездеседі және кейбір елдерде май қышқылдарына арналған '''E570''' тағамдық қоспалар тобына кіреді. Ол глазурлеуші, көбіктенуді шектеуші, тұрақтандырғыш немесе басқа тағамдық қоспаларды өндіруге арналған бастапқы зат ретінде қолданылуы мүмкін.

=== Басқа салалар ===

Стеарин қышқылы металл және аяқ киім жылтыратқыштарында, тоқыма материалдарын жұмсартуда, қағазды гидрофобтауда, құрылыс қалыптарына арналған бөлгіш қабаттарда, керамикалық ұнтақтарды престеуде, металл ұнтақтарын қалыптауда, бояулар мен лактарда, аккумулятор пластиналарын өңдеуде, электрондық материалдар мен арнайы жабындарда қолданылады.

== Биологиялық маңызы және метаболизмі ==

Стеарин қышқылы — адам мен жануарлар организміндегі қалыпты май қышқылдарының бірі. Ол тағаммен түседі немесе жасушада басқа май қышқылдарынан синтезделеді.

Биосинтез кезінде пальмитил-КоА екі көміртек атомына ұзартылып, стеарил-КоА түзіледі. Реакцияға малонил-КоА және май қышқылдарын ұзартатын элонгаза ферменттері қатысады.

Стеарин қышқылы мембраналық фосфолипидтердің, триацилглицериндердің, сфинголипидтердің және холестерин эфирлерінің құрамына ене алады.

Стеароил-КоА-десатураза ферменті молекуланың 9-көміртек аймағында қос байланыс түзіп, стеарин қышқылын олеин қышқылына айналдырады:

:&lt;math&gt;\mathrm{C}_{18:0} \longrightarrow \mathrm{C}_{18:1}\ cis\text{-}\Delta^{9}&lt;/math&gt;

Энергетикалық алмасуда стеарин қышқылы β-тотығу арқылы ацетил-КоА молекулаларына дейін ыдырайды. Тізбекте 18 көміртек атомы болғандықтан, толық β-тотығу нәтижесінде тоғыз ацетил-КоА түзіледі.

Тағамдық стеарин қышқылы қаныққан май қышқылы болғанымен, оның қан липопротеиндеріне ықпалы пальмитин және миристин қышқылдарының әсерінен өзгеше болуы мүмкін. Бұл айырмашылық оның олеин қышқылына айналуына, ішекте сіңу ерекшеліктеріне және холестерин эфирлеріне қосылуына байланысты деп қарастырылады. Дегенмен тағамның денсаулыққа әсері жеке қышқылға ғана емес, тағамдық майдың жалпы құрамына, мөлшеріне және адамның зат алмасуына тәуелді.

== Қауіпсіздігі ==

Таза стеарин қышқылы әдетте жедел уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады. OECD деректерінде егеуқұйрықтарға ішке енгізгендегі LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; мәні 5000 мг/кг дене салмағынан жоғары болған зерттеулер келтірілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/ui/handler.axd?id=47375d5b-e690-4977-a472-a8a89c25dc5c |title=CoCAM 6: Long-chain fatty acids and related substances |publisher=OECD |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Ұнтақ немесе балқыған өніммен жұмыс істеу кезінде шаңның көзге және тыныс жолдарына түсуіне жол бермеу, балқыған қышқылдан термиялық күйік қаупін ескеру, қыздыру жабдығын желдету, ашық от пен күшті тотықтырғыштардан оқшау сақтау, қорғаныш көзілдірігі мен қолғап пайдалану ұсынылады.

Кейбір қауіпсіздік паспорттарында теріні тітіркендіру мүмкіндігі көрсетіледі, ал басқа жіктемелерде зат қауіпті қоспа ретінде жіктелмейді. Айырмашылықтар өнім тазалығына, бөлшек өлшеміне және қолданылған жіктеу жүйесіне байланысты болуы мүмкін.

=== Өрт қауіпсіздігі ===

Стеарин қышқылы оңай тұтанатын сұйықтыққа жатпайды, бірақ жанғыш органикалық зат. Ұнтақ түрінде ауада жанғыш шаң қоспасы түзілуі ықтимал. Тұтану температурасы әдебиеттерде шамамен 196–205 °C, өздігінен тұтану температурасы шамамен 395 °C деп көрсетіледі.

Өрт кезінде [[көмірқышқыл газ]]ы, көміртек(II) оксиді және тітіркендіргіш органикалық ыдырау өнімдері түзілуі мүмкін.

== Қоршаған ортадағы қасиеттері ==

Стеарин қышқылы табиғи липидтердің құрамдас бөлігі болғандықтан микроорганизмдермен биологиялық ыдырауға қабілетті. Оның суда ерігіштігі өте төмен және органикалық фазаға жоғары бейімділік көрсетеді. Топырақта немесе су қоймасында ол бөлшектер мен органикалық заттарға адсорбциялануы мүмкін.

Қалыпты өндірістік жағдайда қоршаған ортаға түсетін негізгі жүктеме стеарин қышқылының өзінен гөрі май өндірісінің қышқылды ағынды суларынан, сульфаттар мен басқа минералдық тұздардан, пайдаланылған гидрлеу катализаторларынан, майлы шламдардан, түссіздендіргіш сорбенттерден туындауы мүмкін.

Соапстоктарды қайта өңдеу, глицеринді бөлу, суды айналымға қайтару және катализаторды бірнеше рет пайдалану өндірістің қалдық мөлшерін төмендетеді.

== Талдау және сәйкестендіру ==

Стеарин қышқылын анықтау және сапасын бақылау үшін газдық хроматография, газдық хроматография–масс-спектрометрия, жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы, инфрақызыл спектроскопия, ядролық магниттік резонанс (ЯМР), дифференциалдық сканерлеуші калориметрия, қышқылдық санын титрлеу, йод санын анықтау, сабындану санын анықтау қолданылады.

Газдық хроматография алдында май қышқылдары көбіне ұшқыш метил эфирлеріне айналдырылады.

Инфрақызыл спектрінде:

* карбонил тобының C=O тербелісі шамамен 1700 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* карбон қышқылының кең O–H жолағы шамамен 2500–3300 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* метилен топтарының C–H тербелістері шамамен 2850 және 2920 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;

аймақтарында байқалады.

== Стандарттау ==

Техникалық стеарин қышқылына бұрынғы КСРО және ТМД елдерінде ГОСТ 6484 талаптары қолданылған. Стандарт өнімнің маркаларын, май-қышқылдық құрамын, қату температурасын, қышқылдық және йод сандарын, ылғал, күл және сабынданбайтын заттар мөлшерін анықтау әдістерін белгілейді.

Фармацевтикалық стеарин қышқылы Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы және бірқатар ұлттық фармакопеялардың монографияларында сипатталған. Фармакопеялық өнім техникалық стеариннен тазалығы, сәйкестендіру әдістері және қоспаларға қойылатын шектеулерімен ерекшеленеді.

== Қараңыз да ==

* [[Май қышқылдары]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Олеин қышқылы]]
* [[Линол қышқылы]]
* [[Стеарин]]
* [[Тристеарин]]
* [[Натрий стеараты]]
* [[Магний стеараты]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Сабындану]]
* [[Гидрлеу]]
* [[Соапсток]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 PubChem: Stearic Acid]
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C57114 NIST Chemistry WebBook: Octadecanoic acid]
* [https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/s/stearic-acid.html American Chemical Society: Stearic acid]
* [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru КСРО патенті SU 443059 A1]
* [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru Ресей патенті RU 2048511 C1]
* [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en АҚШ патенті US 9,957,465 B2]

[[Санат:Май қышқылдары]]
[[Санат:Қаныққан май қышқылдары]]
[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық заттар]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Сабындар]]</text>
      <sha1>cenfosy9a24n3rpeu5bsew4pygpnrpp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628844</id>
      <parentid>3628843</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Физикалық қасиеттері */</comment>
      <origin>3628844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41572" sha1="2igmisp68e04fns588ihga0q2ggpa2i" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Стеарин қышқылы
|суреті = Stearic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сол_суреті = Stearic-acid-3D-balls.png
|сол_сурет_ені = 220px

|IUPAC_атауы = Октадекан қышқылы
|басқа_атаулары = н-Октадекан қышқылы, C18:0, стеарофан қышқылы

|химиялық_формуласы = C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|рационалды_формуласы = C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COOH

|күйі = түссіз немесе ақ балауыз тәрізді кристалдар
|мольдік_массасы = 284,48
|тығыздығы = 0,9408 (20 °C), 0,847 (70 °C)
|сыну_көрсеткіші = 1,4299 (80 °C)

|балқу_t = 69,2–69,9
|қайнау_t = шамамен 361 (ыдырауы мүмкін)
|тұтану_t = шамамен 205
|өзіндігінен_жалындану_t = шамамен 395
|мольдік_жылу_сыйымдылығы = шамамен 501,5
|пайда_болу_жылулығы = шамамен −948
|бу_қысымы = 25 °C-та өте төмен

|pKa = шамамен 4,5
|ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді (0,0029 г/100 г, 20 °C); ыстық этанолда, диэтил эфирінде, хлороформда ериді

|CAS = 57-11-4
|PubChem = 5281
|ChEBI = 28842
|ChemSpider = 5091
|SMILES = CCCCCCCCCCCCCCCCCC(=O)O
|InChI = 1S/C18H36O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h2-17H2,1H3,(H,19,20)

|NFPA_704 = {{NFPA 704
 |жанғыштығы = 1
 |денсаулыққа_қаупі = 1
 |тұрақсыздығы = 0
}}
|ортаққор = Stearic acid
}}

'''Стеарин қышқылы''' немесе '''октадекан қышқылы''' — химиялық формуласы C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ықшамдалған құрылымдық формуласы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;COOH болатын бір негізді, түзу тізбекті қаныққан май қышқылы. Липидтік белгіленуі — '''18:0''', яғни молекулада 18 көміртек атомы бар және көміртек-көміртек қос байланыстары жоқ.&lt;ref name=&quot;PubChem&quot;&gt;{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 |title=Stearic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда ол ақ немесе түссіз, балауыз тәрізді қатты зат. Табиғатта бос күйінде аз мөлшерде, негізінен жануарлар майы мен өсімдік майларының триацилглицериндері құрамында күрделі эфир түрінде кездеседі. Стеарин қышқылының тұздары мен күрделі эфирлері '''стеараттар''' немесе жүйелік атауы бойынша '''октадеканоаттар''' деп аталады.

Өнеркәсіптік «стеарин қышқылы» әрдайым таза октадекан қышқылы бола бермейді. Саудадағы техникалық өнім көбіне стеарин және [[пальмитин қышқылы|пальмитин қышқылдарының]], кейде аз мөлшердегі олеин және басқа май қышқылдарының қоспасы болып табылады. Сондықтан техникалық өнімнің балқу температурасы мен қышқылдық саны оның құрамына қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/UI/handler.axd?id=a56dd03b-f5ca-4da6-aa3a-2d83058bf747 |title=SIDS Initial Assessment Report: Stearic acid and related substances |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Атауы және зерттелу тарихы ==

«Стеарин» атауы көне гректің {{lang-grc|στέαρ}} — «май», «мал майы» деген сөзінен шыққан. Стеарин қышқылын француз химигі [[Мишель Эжен Шеврёль]] жануар майларын зерттеу кезінде XIX ғасырдың басында сипаттаған. Оның майлардың сабындануы мен жеке май қышқылдарына бөлінуін зерттеуі қазіргі липидтер химиясының қалыптасуына негіз болды.

«Стеарин қышқылы» мен «стеарин» ұғымдарын ажырату қажет:

* '''стеарин қышқылы''' — жеке химиялық қосылыс, таза октадекан қышқылы;
* '''тристеарин''' — [[глицерин]] мен стеарин қышқылының үш еселі күрделі эфирі;
* өндірістік қолданыстағы '''стеарин''' — көбіне стеарин және пальмитин қышқылдарының қатты қоспасы.

== Молекулалық және кристалдық құрылысы ==

Стеарин қышқылының молекуласы екі функционалдық бөліктен тұрады:

# полярлы [[карбоксил]] тобы — COOH;
# 17 көміртек атомынан тұратын полярсыз көмірсутектік бөлік — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;.

Ұзын көмірсутектік тізбек молекулаға айқын [[гидрофобтылық]] береді, ал карбоксил тобы сутектік байланыстар түзуге және негіздермен, металдармен әрекеттесуге мүмкіндік береді. Қатты күйде карбоксил топтары өзара сутектік байланыстар арқылы димерлер түзе алады. Молекулалардың реттелген, параллель орналасуы салыстырмалы түрде жоғары балқу температурасын туғызады.

Стеарин қышқылы бірнеше кристалдық модификацияда кездеседі. Жақсы зерттелген B-пішіні моноклиндік кристалдық жүйеге жатады; оның элементар ұяшығының параметрлері молекулалардың ұзын осьтері қабаттар түрінде орналасатынын көрсетеді.

== Физикалық қасиеттері ==

=== Ерігіштігі ===

Стеарин қышқылының ұзын гидрофобты тізбегі оның суда нашар еруіне себеп болады. Температура жоғарылаған сайын судағы ерігіштік біршама артады, бірақ бөлме температурасында ол іс жүзінде ерімейтін зат болып саналады.

Стеарин қышқылы диэтил эфирінде, [[хлороформ]]да, [[бензол]] мен [[толуол]]да, көміртек дисульфидінде, көміртек тетрахлоридінде, ыстық [[Этил спирті|этанол]]да, [[ацетон]]да және бірқатар басқа органикалық еріткіштерде ериді.

Сілті ерітінділерінде ол химиялық реакция нәтижесінде суда дисперсияланатын немесе еритін стеараттарға айналады.

=== Таза және техникалық өнімнің айырмашылығы ===

Таза октадекан қышқылы шамамен 69,6 °C-та балқиды. Ал құрамында пальмитин және басқа май қышқылдары бар техникалық өнімдердің балқу аралығы шамамен 40–65 °C болуы мүмкін. Сондықтан фармакопеялық, тағамдық және өндірістік маркалардың сипаттамаларын салыстырғанда өнімнің нақты май-қышқылдық құрамын ескеру қажет.&lt;ref name=&quot;GOST&quot;&gt;{{cite web |url=https://files.stroyinf.ru/Data2/1/4294823/4294823077.pdf |title=ГОСТ 6484-96. Кислота стеариновая техническая (стеарин) |format=PDF |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Стеарин қышқылы қаныққан бір негізді карбон қышқылдарына тән реакцияларға түседі.

=== Бейтараптану және стеараттардың түзілуі ===

Сілтілермен әрекеттескенде стеараттар түзіледі:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий және калий стеараттары сабындардың құрамына кіреді. Кальций, магний, мырыш, алюминий және басқа металдардың стеараттары суда нашар еритін қатты заттар болып табылады.

Карбонаттармен әрекеттесуі:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Na2CO3 -&gt; 2 C17H35COONa + CO2 ^ + H2O&lt;/chem&gt;

Металл оксидтерімен немесе гидроксидтерімен тікелей әрекеттесу арқылы металл стеараттарын алуға болады:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Ca(OH)2 -&gt; Ca(C17H35COO)2 + 2 H2O&lt;/chem&gt;

=== Этерификация ===

Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында күрделі эфирлер түзеді:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + R-OH &lt;=&gt; C17H35COOR + H2O&lt;/chem&gt;

Маңызды күрделі эфирлеріне метилстеарат, этилстеарат, гликоль стеараттары және глицерин стеараттары жатады.

Глицеринмен толық этерификация кезінде тристеарин түзіледі:

:&lt;chem&gt;3 C17H35COOH + C3H5(OH)3 &lt;=&gt; C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O&lt;/chem&gt;

=== Тотықсыздану ===

Күшті тотықсыздандырғыштар немесе каталитикалық гидрлеу жағдайында карбоксил тобы тотықсызданып, стеарил спирті түзілуі мүмкін:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + 2 H2 -&gt; C18H37OH + H2O&lt;/chem&gt;

=== Жану ===

Толық жанғанда көмірқышқыл газы мен су түзіледі:

:&lt;chem&gt;C18H36O2 + 26 O2 -&gt; 18 CO2 + 18 H2O&lt;/chem&gt;

=== Термиялық өзгерістері ===

Жоғары температурада стеарин қышқылы декарбоксилдену, декарбонилдену және көмірсутектік тізбектің ыдырау реакцияларына ұшырауы мүмкін. Катализатор түріне қарай негізгі өнімдер ретінде гептадекан, гептадецендер, көміртек(II) оксиді, көмірқышқыл газы және су түзіледі.

== Табиғатта кездесуі ==

Стеарин қышқылы табиғи майларда көбіне триацилглицериндер құрамында кездеседі. Жануар майларында оның мөлшері, әдетте, көптеген сұйық өсімдік майларына қарағанда жоғары.

Шамамен алынған май-қышқылдық үлестері:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Стеарин қышқылының әртүрлі шикізаттағы шамамен мөлшері
|-
! Май немесе табиғи шикізат
! Стеарин қышқылының шамамен мөлшері (%)
|-
| [[Сиыр майы]]
| 20–35
|-
| Қой майы
| 15–30
|-
| Шошқа майы
| 10–18
|-
| [[Сары май]]
| 9–13
|-
| [[Какао майы]]
| 30–37
|-
| Ши майы
| 28–45
|-
| Пальма майы
| бірнеше пайыз (әдетте)
|-
| [[Соя майы|Соя]], [[Күнбағыс майы|күнбағыс]] және рапс майлары
| 2–6 (немесе одан төмен)
|}

Мөлшерлер жануардың тұқымына, қоректенуіне, өсімдіктің сортына, өсу жағдайына және майды анықтау әдісіне қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;Gunstone2007&quot;&gt;{{cite book |last1=Gunstone |first1=Frank D. |last2=Harwood |first2=John L. |last3=Dijkstra |first3=Albert J. |title=The Lipid Handbook |edition=3rd |publisher=CRC Press |year=2007 |isbn=978-0-8493-9688-5}}&lt;/ref&gt;
Ұзақ сақтау немесе липазалардың әсері кезінде триацилглицериндер гидролизденіп, бос стеарин қышқылының мөлшері артуы мүмкін.

== Алынуы ==

=== Майлардың гидролизі ===

Өнеркәсіпте стеарин қышқылын алудың негізгі шикізаты — жануар майлары, пальма майы, гидрленген өсімдік майлары және майларды тазарту кезінде түзілетін жанама өнімдер.

Тристеариннің гидролизі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O -&gt; 3 C17H35COOH + C3H5(OH)3&lt;/chem&gt;

Қазіргі май ажырату қондырғыларында май мен су жоғары температура мен қысымда қарсы ағынмен әрекеттеседі. Әдеттегі технологиялық тізбек:

# шикі майды тазарту және сусыздандыру;

# триацилглицериндерді сумен гидролиздеу;

# глицеринді су фазасынан бөліп алу;

# шикі май қышқылдарын вакуумда айдау;

# қанықпаған қышқылдарды гидрлеу;

# пальмитин және стеарин фракцияларын дистилляция немесе кристалдандыру арқылы бөлу;

# түссіздендіру, иіссіздендіру және дайын өнімді қалыптау.

Өнеркәсіптік қысымдық гидролиз, мысалы, 200–260 °C температурада және бірнеше мегапаскаль қысымда жүргізілуі мүмкін. Нақты режим шикізат пен қондырғыға байланысты.

=== Сабындандыру және қышқылмен ыдырату ===

Майды натрий гидроксидімен сабындандырғанда глицерин мен май қышқылдарының натрий тұздары түзіледі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOR)3 + 3 NaOH -&gt; C3H5(OH)3 + 3 RCOONa&lt;/chem&gt;

Алынған сабынды күкірт немесе тұз қышқылымен өңдегенде бос май қышқылдары бөлінеді:

:&lt;chem&gt;2 RCOONa + H2SO4 -&gt; 2 RCOOH + Na2SO4&lt;/chem&gt;

Бұл әдіс лабораториялық жағдайда қарапайым болғанымен, өнеркәсіптік өндірісте көп мөлшерде минералдық тұздар мен қышқылды ағынды су түзуі мүмкін.

=== Олеин қышқылын гидрлеу ===

[[Олеин қышқылы]]ндағы қос байланысты каталитикалық гидрлеу арқылы стеарин қышқылына айналдырады:

:&lt;chem&gt;CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH + H2 -&gt; CH3(CH2)16COOH&lt;/chem&gt;

Реакция никель, палладий немесе басқа гидрлеу катализаторларының қатысында жүргізіледі. Өнеркәсіпте көбіне таза олеин қышқылы емес, C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; қанықпаған май қышқылдарының қоспасы гидрленеді.

Гидрлеу барысында:

* олеин қышқылы;
* линол қышқылы;
* линолен қышқылы

біртіндеп қаныққан стеарин қышқылына айналады. Катализатордың белсенділігі, сутек қысымы, температура және араластыру дәрежесі өнімнің йод санына және қалдық қанықпаған қышқылдардың мөлшеріне әсер етеді.

=== Көмірсутектерді тотықтыру ===

Стеарин қышқылын және басқа жоғары май қышқылдарын парафиндік көмірсутектерді ауа оттегімен каталитикалық тотықтыру арқылы да алуға болады. Тарихи технологияларда марганец тұздары катализатор ретінде қолданылған. Бұл әдіс көміртек тізбегінің әртүрлі ұзындығындағы қышқылдардың қоспасын береді, сондықтан кейін фракциялық айдау қажет.

=== Фракциялау және тазарту ===

Шикі май қышқылдары қоспасынан стеарин қышқылын бөліп алу үшін:

* вакуумдық ректификация;
* еріткіштік кристалдандыру;
* сатылы салқындату;
* престеп фракциялау;
* мочевинамен кешен түзу;
* молекулалық айдау

әдістері қолданылуы мүмкін.

Пальмитин мен стеарин қышқылдарының қайнау температуралары бір-біріне жақын болғандықтан, оларды өте жоғары тазалықпен бөлу күрделі. Осы себепті көптеген өнеркәсіптік маркалар осы екі қышқылдың белгілі қатынастағы қоспасы ретінде шығарылады.

== Өндірістік технологиялар және патенттер ==

Стеарин қышқылы өндірісіне қатысты патенттер шикізатты дайындау, майларды гидролиздеу, соапстоктарды өңдеу, қанықпаған май қышқылдарын гидрлеу, катализатор қызметінің мерзімін ұзарту және өнімді фракциялау сатыларын қамтиды.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Стеарин қышқылын алуға арналған патенттер мен технологиялар
|-
! Құжат
! Ел, жыл
! Технологияның қысқаша мазмұны
! Ескертпе
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU259868A1/ru SU 259868 A1]
| КСРО, 1970
| Май қышқылдарының қоспасынан техникалық қатты фракция алу мен бөлуге арналған ерте кеңестік технология.
| IPC: C07C 53/126, C07C 51/487
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru SU 443059 A1]
| КСРО, 1974
| Өсімдік майларының соапстоктарын күкірт қышқылымен 80–85 °C-та өңдеу, майды гидролиздеу, май қышқылдарын дистилляциялау және калиймен промоторланған қаңқалы никель-алюминий катализаторында гидрлеу.
| Гидрлеу 210 °C-та, құрамында 70%-ға дейін стеарин қышқылы; катализатор 6–7 рет қолданылады.
|-
| [https://patenton.ru/patent/SU1675297A1 SU 1675297 A1]
| КСРО, 1991
| Техникалық стеарин қышқылын каталитикалық гидрлеу, катализатордың өнімділігі мен ұзақ мерзімділігіне баса назар аударылған.
| Гидрлеу циклы шамамен 80 сағатқа дейін бақыланған.
|-
| [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru RU 2048511 C1]
| Ресей, 1995
| Өсімдік майларының соапстоктарын 160–180 °C-та гидролиздеу, эмульсияны 80–90 °C-та күкірт қышқылымен рН 2,0–2,5 дейін ыдырату.
| Май қышқылдары қоспасын береді (кейін гидрленеді және фракцияланады).
|-
| [https://www.freepatent.ru/patents/2510617 RU 2510617 C2]
| Ресей, 2014
| Стеарин қышқылы мен кальций гидроксидінен су ортасында кальций стеаратын тікелей синтездеу (алдымен 58–65 °C-та эмульсия, содан кейін 70–85 °C-та термиялық өңдеу).
| Стеарин қышқылы туындысын өндіруге арналған патент.
|-
| [https://qazpatent.kz/ru/content/poleznaya-model-04112022 KZ 7569 U]
| Қазақстан, 2022
| Құрамында 0,5–0,8 масс.% стеарин қышқылы бар, су сіңіруі төмен және жанғыштығы азайтылған ағаш-полимер композиті.
| Стеарин қышқылын модификатор ретінде пайдалану мысалы (синтез емес).
|-
| [https://patents.google.com/patent/CN102942994A/en CN 102942994 A]
| Қытай, 2013
| Пальма майын 245–260 °C және 48–55 барда гидролиздеу, никель катализаторында гидрлеу (160 °C, 25 бар, 0,06% Ni) және 2–3 бағаналы дистилляция.
| Гидрлеу сатысының егжей-тегжейлі параметрлері көрсетілген.
|-
| [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en US 9,957,465 B2]
| АҚШ, 2018
| Майды иіссіздендіру және айдау, май қышқылдарын концентрлеу, гидрлеу және дистилляция арқылы стеарин және пальмитин фракцияларын алу.
| Кейбір нұсқаларда дәстүрлі толық гидролиз сатысынсыз жанама өнімдер пайдаланылады.
|}                                                                                                                                                                                                    

Қазақстанның ашық патенттік бюллетеньдерінде стеарин қышқылы көбіне полимерлерге, құрылыс материалдарына, фармацевтикалық препараттарға және басқа композицияларға қосылатын майлағыш, гидрофобтаушы немесе диспергирлеуші компонент ретінде кездеседі. Қолжетімді ашық іздеу нәтижелерінде стеарин қышқылының өзін өндіруді негізгі нысан еткен қазақстандық ұлттық патент анықталмаған. Бұл тұжырым патенттік қордың толық сараптамасы емес және дерекқорларды кәсіби жіктемелік іздестіру нәтижесінде нақтылануы мүмкін.

== Өнеркәсіптік маркалары және сапа көрсеткіштері ==

Техникалық стеарин қышқылы әртүрлі маркамен шығарылады. Маркалардағы сандық белгілер өндірушіге қарай әртүрлі түсіндірілуі мүмкін, сондықтан оларды әмбебап халықаралық жіктеу деп қарастыруға болмайды.

Өнім сапасын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер:

* стеарин қышқылының C18 массалық үлесі;
* пальмитин қышқылының C16 массалық үлесі;
* қышқылдық саны;
* сабындану саны;
* йод саны;
* қату немесе балқу температурасы;
* түсі;
* ылғал мөлшері;
* сабынданбайтын заттардың мөлшері;
* минералдық күл;
* қалдық никель және басқа металдар;
* пероксидтік саны.

Жоғары йод саны өнімде қанықпаған май қышқылдарының қалғанын көрсетеді. Фармацевтикалық және тағамдық өнімдерде ауыр металдар, тотығу өнімдері және жануар немесе өсімдік текті шикізаттың қадағалануы қосымша бақыланады.

== Қолданылуы ==

=== Сабын және жуғыш заттар ===

Стеарин қышқылының натрий және калий тұздары қатты және жұмсақ сабындардың құрамына кіреді. Натрий стеараты сабынға қаттылық береді, ал калий стеараты суда жақсырақ дисперсияланып, жұмсақ немесе сұйық өнімдерде қолданылады.

=== Косметика ===

Косметикалық өнімдерде стеарин қышқылы қоюландырғыш, консистенция реттегіш, эмульсия тұрақтандырғышы, жұмсартқыш, ББЗ өндіруге арналған бастапқы зат ретінде пайдаланылады.

Ол кремдерде, лосьондарда, қырыну көбігінде, сабында, сусабында, ерін далабында және декоративтік косметикада кездеседі. Этиленгликоль моно- және дистеараттары косметикалық өнімдерге інжу тәрізді жылтыр береді.

=== Шырақ өндірісі ===

Стеарин немесе стеарин қышқылы парафинге қосылғанда шырақтың қаттылығын арттырады, балқу температурасын жоғарылатады, қалыптан алынуын жеңілдетеді, жану кезінде майысу мен ағуды азайтады, бетінің күңгірт әрі біркелкі болуына ықпал етеді.

Таза стеарин шырақтары парафин шырақтарына қарағанда қаттырақ болады.

=== Резеңке өнеркәсібі ===

Резеңке қоспаларында стеарин қышқылы:

* мырыш оксидімен әрекеттесіп, белсенді мырыш стеаратын түзеді;
* вулканизация активаторы ретінде әсер етеді;
* толтырғыштардың таралуын жақсартады;
* араластыру және қалыптау кезінде майлағыш қызметін атқарады;
* резеңкенің металл қалыптан бөлінуін жеңілдетеді.

=== Пластмасса және полимерлер ===

Стеарин қышқылы мен металл стеараттары полимер өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* диспергирлеуші;
* қышқылдық қалдықтарды бейтараптандырғыш;
* ПВХ-ның жылу тұрақтандырғыш жүйесінің компоненті

ретінде қолданылады.

Кальций және мырыш стеараттарының қоспалары қорғасын мен кадмий негізіндегі ескі тұрақтандырғыштарға балама ретінде пайдаланылады.

=== Майлау материалдары ===

Литий стеараты литийлік пластикалық майлардың негізгі қоюландырғыштарының бірі. Кальций, натрий және алюминий стеараттары да майлау материалдарының құрылымын қалыптастыру үшін қолданылады.

=== Фармацевтика ===

Стеарин қышқылы және оның тұздары:

* таблетка престерінің пуансондары мен матрицаларын майлау;
* ұнтақтардың жабысуын азайту;
* таблеткалардың қалыптан шығарылуын жеңілдету;
* жақпа майлар мен суппозиторийлердің консистенциясын реттеу;
* дәрілік заттардың бөліну жылдамдығын өзгерту

үшін пайдаланылады.

[[Магний стеараты]] — таблеткалар өндірісіндегі кең таралған қосымша зат. Алайда гидрофобты майлағышты шамадан тыс мөлшерде немесе ұзақ араластырғанда таблетканың сулануы мен еруі баяулауы мүмкін.

=== Тамақ өнеркәсібі ===

Стеарин қышқылы тағамда табиғи майлардың құрамында кездеседі және кейбір елдерде май қышқылдарына арналған '''E570''' тағамдық қоспалар тобына кіреді. Ол глазурлеуші, көбіктенуді шектеуші, тұрақтандырғыш немесе басқа тағамдық қоспаларды өндіруге арналған бастапқы зат ретінде қолданылуы мүмкін.

=== Басқа салалар ===

Стеарин қышқылы металл және аяқ киім жылтыратқыштарында, тоқыма материалдарын жұмсартуда, қағазды гидрофобтауда, құрылыс қалыптарына арналған бөлгіш қабаттарда, керамикалық ұнтақтарды престеуде, металл ұнтақтарын қалыптауда, бояулар мен лактарда, аккумулятор пластиналарын өңдеуде, электрондық материалдар мен арнайы жабындарда қолданылады.

== Биологиялық маңызы және метаболизмі ==

Стеарин қышқылы — адам мен жануарлар организміндегі қалыпты май қышқылдарының бірі. Ол тағаммен түседі немесе жасушада басқа май қышқылдарынан синтезделеді.

Биосинтез кезінде пальмитил-КоА екі көміртек атомына ұзартылып, стеарил-КоА түзіледі. Реакцияға малонил-КоА және май қышқылдарын ұзартатын элонгаза ферменттері қатысады.

Стеарин қышқылы мембраналық фосфолипидтердің, триацилглицериндердің, сфинголипидтердің және холестерин эфирлерінің құрамына ене алады.

Стеароил-КоА-десатураза ферменті молекуланың 9-көміртек аймағында қос байланыс түзіп, стеарин қышқылын олеин қышқылына айналдырады:

:&lt;math&gt;\mathrm{C}_{18:0} \longrightarrow \mathrm{C}_{18:1}\ cis\text{-}\Delta^{9}&lt;/math&gt;

Энергетикалық алмасуда стеарин қышқылы β-тотығу арқылы ацетил-КоА молекулаларына дейін ыдырайды. Тізбекте 18 көміртек атомы болғандықтан, толық β-тотығу нәтижесінде тоғыз ацетил-КоА түзіледі.

Тағамдық стеарин қышқылы қаныққан май қышқылы болғанымен, оның қан липопротеиндеріне ықпалы пальмитин және миристин қышқылдарының әсерінен өзгеше болуы мүмкін. Бұл айырмашылық оның олеин қышқылына айналуына, ішекте сіңу ерекшеліктеріне және холестерин эфирлеріне қосылуына байланысты деп қарастырылады. Дегенмен тағамның денсаулыққа әсері жеке қышқылға ғана емес, тағамдық майдың жалпы құрамына, мөлшеріне және адамның зат алмасуына тәуелді.

== Қауіпсіздігі ==

Таза стеарин қышқылы әдетте жедел уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады. OECD деректерінде егеуқұйрықтарға ішке енгізгендегі LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; мәні 5000 мг/кг дене салмағынан жоғары болған зерттеулер келтірілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/ui/handler.axd?id=47375d5b-e690-4977-a472-a8a89c25dc5c |title=CoCAM 6: Long-chain fatty acids and related substances |publisher=OECD |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Ұнтақ немесе балқыған өніммен жұмыс істеу кезінде шаңның көзге және тыныс жолдарына түсуіне жол бермеу, балқыған қышқылдан термиялық күйік қаупін ескеру, қыздыру жабдығын желдету, ашық от пен күшті тотықтырғыштардан оқшау сақтау, қорғаныш көзілдірігі мен қолғап пайдалану ұсынылады.

Кейбір қауіпсіздік паспорттарында теріні тітіркендіру мүмкіндігі көрсетіледі, ал басқа жіктемелерде зат қауіпті қоспа ретінде жіктелмейді. Айырмашылықтар өнім тазалығына, бөлшек өлшеміне және қолданылған жіктеу жүйесіне байланысты болуы мүмкін.

=== Өрт қауіпсіздігі ===

Стеарин қышқылы оңай тұтанатын сұйықтыққа жатпайды, бірақ жанғыш органикалық зат. Ұнтақ түрінде ауада жанғыш шаң қоспасы түзілуі ықтимал. Тұтану температурасы әдебиеттерде шамамен 196–205 °C, өздігінен тұтану температурасы шамамен 395 °C деп көрсетіледі.

Өрт кезінде [[көмірқышқыл газ]]ы, көміртек(II) оксиді және тітіркендіргіш органикалық ыдырау өнімдері түзілуі мүмкін.

== Қоршаған ортадағы қасиеттері ==

Стеарин қышқылы табиғи липидтердің құрамдас бөлігі болғандықтан микроорганизмдермен биологиялық ыдырауға қабілетті. Оның суда ерігіштігі өте төмен және органикалық фазаға жоғары бейімділік көрсетеді. Топырақта немесе су қоймасында ол бөлшектер мен органикалық заттарға адсорбциялануы мүмкін.

Қалыпты өндірістік жағдайда қоршаған ортаға түсетін негізгі жүктеме стеарин қышқылының өзінен гөрі май өндірісінің қышқылды ағынды суларынан, сульфаттар мен басқа минералдық тұздардан, пайдаланылған гидрлеу катализаторларынан, майлы шламдардан, түссіздендіргіш сорбенттерден туындауы мүмкін.

Соапстоктарды қайта өңдеу, глицеринді бөлу, суды айналымға қайтару және катализаторды бірнеше рет пайдалану өндірістің қалдық мөлшерін төмендетеді.

== Талдау және сәйкестендіру ==

Стеарин қышқылын анықтау және сапасын бақылау үшін газдық хроматография, газдық хроматография–масс-спектрометрия, жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы, инфрақызыл спектроскопия, ядролық магниттік резонанс (ЯМР), дифференциалдық сканерлеуші калориметрия, қышқылдық санын титрлеу, йод санын анықтау, сабындану санын анықтау қолданылады.

Газдық хроматография алдында май қышқылдары көбіне ұшқыш метил эфирлеріне айналдырылады.

Инфрақызыл спектрінде:

* карбонил тобының C=O тербелісі шамамен 1700 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* карбон қышқылының кең O–H жолағы шамамен 2500–3300 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* метилен топтарының C–H тербелістері шамамен 2850 және 2920 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;

аймақтарында байқалады.

== Стандарттау ==

Техникалық стеарин қышқылына бұрынғы КСРО және ТМД елдерінде ГОСТ 6484 талаптары қолданылған. Стандарт өнімнің маркаларын, май-қышқылдық құрамын, қату температурасын, қышқылдық және йод сандарын, ылғал, күл және сабынданбайтын заттар мөлшерін анықтау әдістерін белгілейді.

Фармацевтикалық стеарин қышқылы Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы және бірқатар ұлттық фармакопеялардың монографияларында сипатталған. Фармакопеялық өнім техникалық стеариннен тазалығы, сәйкестендіру әдістері және қоспаларға қойылатын шектеулерімен ерекшеленеді.

== Қараңыз да ==

* [[Май қышқылдары]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Олеин қышқылы]]
* [[Линол қышқылы]]
* [[Стеарин]]
* [[Тристеарин]]
* [[Натрий стеараты]]
* [[Магний стеараты]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Сабындану]]
* [[Гидрлеу]]
* [[Соапсток]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 PubChem: Stearic Acid]
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C57114 NIST Chemistry WebBook: Octadecanoic acid]
* [https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/s/stearic-acid.html American Chemical Society: Stearic acid]
* [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru КСРО патенті SU 443059 A1]
* [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru Ресей патенті RU 2048511 C1]
* [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en АҚШ патенті US 9,957,465 B2]

[[Санат:Май қышқылдары]]
[[Санат:Қаныққан май қышқылдары]]
[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық заттар]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Сабындар]]</text>
      <sha1>2igmisp68e04fns588ihga0q2ggpa2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628845</id>
      <parentid>3628844</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Майлардың гидролизі */</comment>
      <origin>3628845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41566" sha1="svamsha5wyko1wgn74l1oayfehytc0j" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Стеарин қышқылы
|суреті = Stearic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сол_суреті = Stearic-acid-3D-balls.png
|сол_сурет_ені = 220px

|IUPAC_атауы = Октадекан қышқылы
|басқа_атаулары = н-Октадекан қышқылы, C18:0, стеарофан қышқылы

|химиялық_формуласы = C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|рационалды_формуласы = C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COOH

|күйі = түссіз немесе ақ балауыз тәрізді кристалдар
|мольдік_массасы = 284,48
|тығыздығы = 0,9408 (20 °C), 0,847 (70 °C)
|сыну_көрсеткіші = 1,4299 (80 °C)

|балқу_t = 69,2–69,9
|қайнау_t = шамамен 361 (ыдырауы мүмкін)
|тұтану_t = шамамен 205
|өзіндігінен_жалындану_t = шамамен 395
|мольдік_жылу_сыйымдылығы = шамамен 501,5
|пайда_болу_жылулығы = шамамен −948
|бу_қысымы = 25 °C-та өте төмен

|pKa = шамамен 4,5
|ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді (0,0029 г/100 г, 20 °C); ыстық этанолда, диэтил эфирінде, хлороформда ериді

|CAS = 57-11-4
|PubChem = 5281
|ChEBI = 28842
|ChemSpider = 5091
|SMILES = CCCCCCCCCCCCCCCCCC(=O)O
|InChI = 1S/C18H36O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h2-17H2,1H3,(H,19,20)

|NFPA_704 = {{NFPA 704
 |жанғыштығы = 1
 |денсаулыққа_қаупі = 1
 |тұрақсыздығы = 0
}}
|ортаққор = Stearic acid
}}

'''Стеарин қышқылы''' немесе '''октадекан қышқылы''' — химиялық формуласы C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ықшамдалған құрылымдық формуласы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;COOH болатын бір негізді, түзу тізбекті қаныққан май қышқылы. Липидтік белгіленуі — '''18:0''', яғни молекулада 18 көміртек атомы бар және көміртек-көміртек қос байланыстары жоқ.&lt;ref name=&quot;PubChem&quot;&gt;{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 |title=Stearic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда ол ақ немесе түссіз, балауыз тәрізді қатты зат. Табиғатта бос күйінде аз мөлшерде, негізінен жануарлар майы мен өсімдік майларының триацилглицериндері құрамында күрделі эфир түрінде кездеседі. Стеарин қышқылының тұздары мен күрделі эфирлері '''стеараттар''' немесе жүйелік атауы бойынша '''октадеканоаттар''' деп аталады.

Өнеркәсіптік «стеарин қышқылы» әрдайым таза октадекан қышқылы бола бермейді. Саудадағы техникалық өнім көбіне стеарин және [[пальмитин қышқылы|пальмитин қышқылдарының]], кейде аз мөлшердегі олеин және басқа май қышқылдарының қоспасы болып табылады. Сондықтан техникалық өнімнің балқу температурасы мен қышқылдық саны оның құрамына қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/UI/handler.axd?id=a56dd03b-f5ca-4da6-aa3a-2d83058bf747 |title=SIDS Initial Assessment Report: Stearic acid and related substances |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Атауы және зерттелу тарихы ==

«Стеарин» атауы көне гректің {{lang-grc|στέαρ}} — «май», «мал майы» деген сөзінен шыққан. Стеарин қышқылын француз химигі [[Мишель Эжен Шеврёль]] жануар майларын зерттеу кезінде XIX ғасырдың басында сипаттаған. Оның майлардың сабындануы мен жеке май қышқылдарына бөлінуін зерттеуі қазіргі липидтер химиясының қалыптасуына негіз болды.

«Стеарин қышқылы» мен «стеарин» ұғымдарын ажырату қажет:

* '''стеарин қышқылы''' — жеке химиялық қосылыс, таза октадекан қышқылы;
* '''тристеарин''' — [[глицерин]] мен стеарин қышқылының үш еселі күрделі эфирі;
* өндірістік қолданыстағы '''стеарин''' — көбіне стеарин және пальмитин қышқылдарының қатты қоспасы.

== Молекулалық және кристалдық құрылысы ==

Стеарин қышқылының молекуласы екі функционалдық бөліктен тұрады:

# полярлы [[карбоксил]] тобы — COOH;
# 17 көміртек атомынан тұратын полярсыз көмірсутектік бөлік — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;.

Ұзын көмірсутектік тізбек молекулаға айқын [[гидрофобтылық]] береді, ал карбоксил тобы сутектік байланыстар түзуге және негіздермен, металдармен әрекеттесуге мүмкіндік береді. Қатты күйде карбоксил топтары өзара сутектік байланыстар арқылы димерлер түзе алады. Молекулалардың реттелген, параллель орналасуы салыстырмалы түрде жоғары балқу температурасын туғызады.

Стеарин қышқылы бірнеше кристалдық модификацияда кездеседі. Жақсы зерттелген B-пішіні моноклиндік кристалдық жүйеге жатады; оның элементар ұяшығының параметрлері молекулалардың ұзын осьтері қабаттар түрінде орналасатынын көрсетеді.

== Физикалық қасиеттері ==

=== Ерігіштігі ===

Стеарин қышқылының ұзын гидрофобты тізбегі оның суда нашар еруіне себеп болады. Температура жоғарылаған сайын судағы ерігіштік біршама артады, бірақ бөлме температурасында ол іс жүзінде ерімейтін зат болып саналады.

Стеарин қышқылы диэтил эфирінде, [[хлороформ]]да, [[бензол]] мен [[толуол]]да, көміртек дисульфидінде, көміртек тетрахлоридінде, ыстық [[Этил спирті|этанол]]да, [[ацетон]]да және бірқатар басқа органикалық еріткіштерде ериді.

Сілті ерітінділерінде ол химиялық реакция нәтижесінде суда дисперсияланатын немесе еритін стеараттарға айналады.

=== Таза және техникалық өнімнің айырмашылығы ===

Таза октадекан қышқылы шамамен 69,6 °C-та балқиды. Ал құрамында пальмитин және басқа май қышқылдары бар техникалық өнімдердің балқу аралығы шамамен 40–65 °C болуы мүмкін. Сондықтан фармакопеялық, тағамдық және өндірістік маркалардың сипаттамаларын салыстырғанда өнімнің нақты май-қышқылдық құрамын ескеру қажет.&lt;ref name=&quot;GOST&quot;&gt;{{cite web |url=https://files.stroyinf.ru/Data2/1/4294823/4294823077.pdf |title=ГОСТ 6484-96. Кислота стеариновая техническая (стеарин) |format=PDF |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Стеарин қышқылы қаныққан бір негізді карбон қышқылдарына тән реакцияларға түседі.

=== Бейтараптану және стеараттардың түзілуі ===

Сілтілермен әрекеттескенде стеараттар түзіледі:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий және калий стеараттары сабындардың құрамына кіреді. Кальций, магний, мырыш, алюминий және басқа металдардың стеараттары суда нашар еритін қатты заттар болып табылады.

Карбонаттармен әрекеттесуі:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Na2CO3 -&gt; 2 C17H35COONa + CO2 ^ + H2O&lt;/chem&gt;

Металл оксидтерімен немесе гидроксидтерімен тікелей әрекеттесу арқылы металл стеараттарын алуға болады:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Ca(OH)2 -&gt; Ca(C17H35COO)2 + 2 H2O&lt;/chem&gt;

=== Этерификация ===

Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында күрделі эфирлер түзеді:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + R-OH &lt;=&gt; C17H35COOR + H2O&lt;/chem&gt;

Маңызды күрделі эфирлеріне метилстеарат, этилстеарат, гликоль стеараттары және глицерин стеараттары жатады.

Глицеринмен толық этерификация кезінде тристеарин түзіледі:

:&lt;chem&gt;3 C17H35COOH + C3H5(OH)3 &lt;=&gt; C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O&lt;/chem&gt;

=== Тотықсыздану ===

Күшті тотықсыздандырғыштар немесе каталитикалық гидрлеу жағдайында карбоксил тобы тотықсызданып, стеарил спирті түзілуі мүмкін:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + 2 H2 -&gt; C18H37OH + H2O&lt;/chem&gt;

=== Жану ===

Толық жанғанда көмірқышқыл газы мен су түзіледі:

:&lt;chem&gt;C18H36O2 + 26 O2 -&gt; 18 CO2 + 18 H2O&lt;/chem&gt;

=== Термиялық өзгерістері ===

Жоғары температурада стеарин қышқылы декарбоксилдену, декарбонилдену және көмірсутектік тізбектің ыдырау реакцияларына ұшырауы мүмкін. Катализатор түріне қарай негізгі өнімдер ретінде гептадекан, гептадецендер, көміртек(II) оксиді, көмірқышқыл газы және су түзіледі.

== Табиғатта кездесуі ==

Стеарин қышқылы табиғи майларда көбіне триацилглицериндер құрамында кездеседі. Жануар майларында оның мөлшері, әдетте, көптеген сұйық өсімдік майларына қарағанда жоғары.

Шамамен алынған май-қышқылдық үлестері:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Стеарин қышқылының әртүрлі шикізаттағы шамамен мөлшері
|-
! Май немесе табиғи шикізат
! Стеарин қышқылының шамамен мөлшері (%)
|-
| [[Сиыр майы]]
| 20–35
|-
| Қой майы
| 15–30
|-
| Шошқа майы
| 10–18
|-
| [[Сары май]]
| 9–13
|-
| [[Какао майы]]
| 30–37
|-
| Ши майы
| 28–45
|-
| Пальма майы
| бірнеше пайыз (әдетте)
|-
| [[Соя майы|Соя]], [[Күнбағыс майы|күнбағыс]] және рапс майлары
| 2–6 (немесе одан төмен)
|}

Мөлшерлер жануардың тұқымына, қоректенуіне, өсімдіктің сортына, өсу жағдайына және майды анықтау әдісіне қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;Gunstone2007&quot;&gt;{{cite book |last1=Gunstone |first1=Frank D. |last2=Harwood |first2=John L. |last3=Dijkstra |first3=Albert J. |title=The Lipid Handbook |edition=3rd |publisher=CRC Press |year=2007 |isbn=978-0-8493-9688-5}}&lt;/ref&gt;
Ұзақ сақтау немесе липазалардың әсері кезінде триацилглицериндер гидролизденіп, бос стеарин қышқылының мөлшері артуы мүмкін.

== Алынуы ==

=== Майлардың гидролизі ===

Өнеркәсіпте стеарин қышқылын алудың негізгі шикізаты — жануар майлары, пальма майы, гидрленген өсімдік майлары және майларды тазарту кезінде түзілетін жанама өнімдер.

Тристеариннің гидролизі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O -&gt; 3 C17H35COOH + C3H5(OH)3&lt;/chem&gt;

Қазіргі май ажырату қондырғыларында май мен су жоғары температура мен қысымда қарсы ағынмен әрекеттеседі. Әдеттегі технологиялық тізбек:

# шикі майды тазарту және сусыздандыру;
# триацилглицериндерді сумен гидролиздеу;
# глицеринді су фазасынан бөліп алу;
# шикі май қышқылдарын вакуумда айдау;
# қанықпаған қышқылдарды гидрлеу;
# пальмитин және стеарин фракцияларын дистилляция немесе кристалдандыру арқылы бөлу;
# түссіздендіру, иіссіздендіру және дайын өнімді қалыптау.

Өнеркәсіптік қысымдық гидролиз, мысалы, 200–260 °C температурада және бірнеше мегапаскаль қысымда жүргізілуі мүмкін. Нақты режим шикізат пен қондырғыға байланысты.

=== Сабындандыру және қышқылмен ыдырату ===

Майды натрий гидроксидімен сабындандырғанда глицерин мен май қышқылдарының натрий тұздары түзіледі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOR)3 + 3 NaOH -&gt; C3H5(OH)3 + 3 RCOONa&lt;/chem&gt;

Алынған сабынды күкірт немесе тұз қышқылымен өңдегенде бос май қышқылдары бөлінеді:

:&lt;chem&gt;2 RCOONa + H2SO4 -&gt; 2 RCOOH + Na2SO4&lt;/chem&gt;

Бұл әдіс лабораториялық жағдайда қарапайым болғанымен, өнеркәсіптік өндірісте көп мөлшерде минералдық тұздар мен қышқылды ағынды су түзуі мүмкін.

=== Олеин қышқылын гидрлеу ===

[[Олеин қышқылы]]ндағы қос байланысты каталитикалық гидрлеу арқылы стеарин қышқылына айналдырады:

:&lt;chem&gt;CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH + H2 -&gt; CH3(CH2)16COOH&lt;/chem&gt;

Реакция никель, палладий немесе басқа гидрлеу катализаторларының қатысында жүргізіледі. Өнеркәсіпте көбіне таза олеин қышқылы емес, C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; қанықпаған май қышқылдарының қоспасы гидрленеді.

Гидрлеу барысында:

* олеин қышқылы;
* линол қышқылы;
* линолен қышқылы

біртіндеп қаныққан стеарин қышқылына айналады. Катализатордың белсенділігі, сутек қысымы, температура және араластыру дәрежесі өнімнің йод санына және қалдық қанықпаған қышқылдардың мөлшеріне әсер етеді.

=== Көмірсутектерді тотықтыру ===

Стеарин қышқылын және басқа жоғары май қышқылдарын парафиндік көмірсутектерді ауа оттегімен каталитикалық тотықтыру арқылы да алуға болады. Тарихи технологияларда марганец тұздары катализатор ретінде қолданылған. Бұл әдіс көміртек тізбегінің әртүрлі ұзындығындағы қышқылдардың қоспасын береді, сондықтан кейін фракциялық айдау қажет.

=== Фракциялау және тазарту ===

Шикі май қышқылдары қоспасынан стеарин қышқылын бөліп алу үшін:

* вакуумдық ректификация;
* еріткіштік кристалдандыру;
* сатылы салқындату;
* престеп фракциялау;
* мочевинамен кешен түзу;
* молекулалық айдау

әдістері қолданылуы мүмкін.

Пальмитин мен стеарин қышқылдарының қайнау температуралары бір-біріне жақын болғандықтан, оларды өте жоғары тазалықпен бөлу күрделі. Осы себепті көптеген өнеркәсіптік маркалар осы екі қышқылдың белгілі қатынастағы қоспасы ретінде шығарылады.

== Өндірістік технологиялар және патенттер ==

Стеарин қышқылы өндірісіне қатысты патенттер шикізатты дайындау, майларды гидролиздеу, соапстоктарды өңдеу, қанықпаған май қышқылдарын гидрлеу, катализатор қызметінің мерзімін ұзарту және өнімді фракциялау сатыларын қамтиды.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Стеарин қышқылын алуға арналған патенттер мен технологиялар
|-
! Құжат
! Ел, жыл
! Технологияның қысқаша мазмұны
! Ескертпе
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU259868A1/ru SU 259868 A1]
| КСРО, 1970
| Май қышқылдарының қоспасынан техникалық қатты фракция алу мен бөлуге арналған ерте кеңестік технология.
| IPC: C07C 53/126, C07C 51/487
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru SU 443059 A1]
| КСРО, 1974
| Өсімдік майларының соапстоктарын күкірт қышқылымен 80–85 °C-та өңдеу, майды гидролиздеу, май қышқылдарын дистилляциялау және калиймен промоторланған қаңқалы никель-алюминий катализаторында гидрлеу.
| Гидрлеу 210 °C-та, құрамында 70%-ға дейін стеарин қышқылы; катализатор 6–7 рет қолданылады.
|-
| [https://patenton.ru/patent/SU1675297A1 SU 1675297 A1]
| КСРО, 1991
| Техникалық стеарин қышқылын каталитикалық гидрлеу, катализатордың өнімділігі мен ұзақ мерзімділігіне баса назар аударылған.
| Гидрлеу циклы шамамен 80 сағатқа дейін бақыланған.
|-
| [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru RU 2048511 C1]
| Ресей, 1995
| Өсімдік майларының соапстоктарын 160–180 °C-та гидролиздеу, эмульсияны 80–90 °C-та күкірт қышқылымен рН 2,0–2,5 дейін ыдырату.
| Май қышқылдары қоспасын береді (кейін гидрленеді және фракцияланады).
|-
| [https://www.freepatent.ru/patents/2510617 RU 2510617 C2]
| Ресей, 2014
| Стеарин қышқылы мен кальций гидроксидінен су ортасында кальций стеаратын тікелей синтездеу (алдымен 58–65 °C-та эмульсия, содан кейін 70–85 °C-та термиялық өңдеу).
| Стеарин қышқылы туындысын өндіруге арналған патент.
|-
| [https://qazpatent.kz/ru/content/poleznaya-model-04112022 KZ 7569 U]
| Қазақстан, 2022
| Құрамында 0,5–0,8 масс.% стеарин қышқылы бар, су сіңіруі төмен және жанғыштығы азайтылған ағаш-полимер композиті.
| Стеарин қышқылын модификатор ретінде пайдалану мысалы (синтез емес).
|-
| [https://patents.google.com/patent/CN102942994A/en CN 102942994 A]
| Қытай, 2013
| Пальма майын 245–260 °C және 48–55 барда гидролиздеу, никель катализаторында гидрлеу (160 °C, 25 бар, 0,06% Ni) және 2–3 бағаналы дистилляция.
| Гидрлеу сатысының егжей-тегжейлі параметрлері көрсетілген.
|-
| [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en US 9,957,465 B2]
| АҚШ, 2018
| Майды иіссіздендіру және айдау, май қышқылдарын концентрлеу, гидрлеу және дистилляция арқылы стеарин және пальмитин фракцияларын алу.
| Кейбір нұсқаларда дәстүрлі толық гидролиз сатысынсыз жанама өнімдер пайдаланылады.
|}                                                                                                                                                                                                    

Қазақстанның ашық патенттік бюллетеньдерінде стеарин қышқылы көбіне полимерлерге, құрылыс материалдарына, фармацевтикалық препараттарға және басқа композицияларға қосылатын майлағыш, гидрофобтаушы немесе диспергирлеуші компонент ретінде кездеседі. Қолжетімді ашық іздеу нәтижелерінде стеарин қышқылының өзін өндіруді негізгі нысан еткен қазақстандық ұлттық патент анықталмаған. Бұл тұжырым патенттік қордың толық сараптамасы емес және дерекқорларды кәсіби жіктемелік іздестіру нәтижесінде нақтылануы мүмкін.

== Өнеркәсіптік маркалары және сапа көрсеткіштері ==

Техникалық стеарин қышқылы әртүрлі маркамен шығарылады. Маркалардағы сандық белгілер өндірушіге қарай әртүрлі түсіндірілуі мүмкін, сондықтан оларды әмбебап халықаралық жіктеу деп қарастыруға болмайды.

Өнім сапасын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер:

* стеарин қышқылының C18 массалық үлесі;
* пальмитин қышқылының C16 массалық үлесі;
* қышқылдық саны;
* сабындану саны;
* йод саны;
* қату немесе балқу температурасы;
* түсі;
* ылғал мөлшері;
* сабынданбайтын заттардың мөлшері;
* минералдық күл;
* қалдық никель және басқа металдар;
* пероксидтік саны.

Жоғары йод саны өнімде қанықпаған май қышқылдарының қалғанын көрсетеді. Фармацевтикалық және тағамдық өнімдерде ауыр металдар, тотығу өнімдері және жануар немесе өсімдік текті шикізаттың қадағалануы қосымша бақыланады.

== Қолданылуы ==

=== Сабын және жуғыш заттар ===

Стеарин қышқылының натрий және калий тұздары қатты және жұмсақ сабындардың құрамына кіреді. Натрий стеараты сабынға қаттылық береді, ал калий стеараты суда жақсырақ дисперсияланып, жұмсақ немесе сұйық өнімдерде қолданылады.

=== Косметика ===

Косметикалық өнімдерде стеарин қышқылы қоюландырғыш, консистенция реттегіш, эмульсия тұрақтандырғышы, жұмсартқыш, ББЗ өндіруге арналған бастапқы зат ретінде пайдаланылады.

Ол кремдерде, лосьондарда, қырыну көбігінде, сабында, сусабында, ерін далабында және декоративтік косметикада кездеседі. Этиленгликоль моно- және дистеараттары косметикалық өнімдерге інжу тәрізді жылтыр береді.

=== Шырақ өндірісі ===

Стеарин немесе стеарин қышқылы парафинге қосылғанда шырақтың қаттылығын арттырады, балқу температурасын жоғарылатады, қалыптан алынуын жеңілдетеді, жану кезінде майысу мен ағуды азайтады, бетінің күңгірт әрі біркелкі болуына ықпал етеді.

Таза стеарин шырақтары парафин шырақтарына қарағанда қаттырақ болады.

=== Резеңке өнеркәсібі ===

Резеңке қоспаларында стеарин қышқылы:

* мырыш оксидімен әрекеттесіп, белсенді мырыш стеаратын түзеді;
* вулканизация активаторы ретінде әсер етеді;
* толтырғыштардың таралуын жақсартады;
* араластыру және қалыптау кезінде майлағыш қызметін атқарады;
* резеңкенің металл қалыптан бөлінуін жеңілдетеді.

=== Пластмасса және полимерлер ===

Стеарин қышқылы мен металл стеараттары полимер өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* диспергирлеуші;
* қышқылдық қалдықтарды бейтараптандырғыш;
* ПВХ-ның жылу тұрақтандырғыш жүйесінің компоненті

ретінде қолданылады.

Кальций және мырыш стеараттарының қоспалары қорғасын мен кадмий негізіндегі ескі тұрақтандырғыштарға балама ретінде пайдаланылады.

=== Майлау материалдары ===

Литий стеараты литийлік пластикалық майлардың негізгі қоюландырғыштарының бірі. Кальций, натрий және алюминий стеараттары да майлау материалдарының құрылымын қалыптастыру үшін қолданылады.

=== Фармацевтика ===

Стеарин қышқылы және оның тұздары:

* таблетка престерінің пуансондары мен матрицаларын майлау;
* ұнтақтардың жабысуын азайту;
* таблеткалардың қалыптан шығарылуын жеңілдету;
* жақпа майлар мен суппозиторийлердің консистенциясын реттеу;
* дәрілік заттардың бөліну жылдамдығын өзгерту

үшін пайдаланылады.

[[Магний стеараты]] — таблеткалар өндірісіндегі кең таралған қосымша зат. Алайда гидрофобты майлағышты шамадан тыс мөлшерде немесе ұзақ араластырғанда таблетканың сулануы мен еруі баяулауы мүмкін.

=== Тамақ өнеркәсібі ===

Стеарин қышқылы тағамда табиғи майлардың құрамында кездеседі және кейбір елдерде май қышқылдарына арналған '''E570''' тағамдық қоспалар тобына кіреді. Ол глазурлеуші, көбіктенуді шектеуші, тұрақтандырғыш немесе басқа тағамдық қоспаларды өндіруге арналған бастапқы зат ретінде қолданылуы мүмкін.

=== Басқа салалар ===

Стеарин қышқылы металл және аяқ киім жылтыратқыштарында, тоқыма материалдарын жұмсартуда, қағазды гидрофобтауда, құрылыс қалыптарына арналған бөлгіш қабаттарда, керамикалық ұнтақтарды престеуде, металл ұнтақтарын қалыптауда, бояулар мен лактарда, аккумулятор пластиналарын өңдеуде, электрондық материалдар мен арнайы жабындарда қолданылады.

== Биологиялық маңызы және метаболизмі ==

Стеарин қышқылы — адам мен жануарлар организміндегі қалыпты май қышқылдарының бірі. Ол тағаммен түседі немесе жасушада басқа май қышқылдарынан синтезделеді.

Биосинтез кезінде пальмитил-КоА екі көміртек атомына ұзартылып, стеарил-КоА түзіледі. Реакцияға малонил-КоА және май қышқылдарын ұзартатын элонгаза ферменттері қатысады.

Стеарин қышқылы мембраналық фосфолипидтердің, триацилглицериндердің, сфинголипидтердің және холестерин эфирлерінің құрамына ене алады.

Стеароил-КоА-десатураза ферменті молекуланың 9-көміртек аймағында қос байланыс түзіп, стеарин қышқылын олеин қышқылына айналдырады:

:&lt;math&gt;\mathrm{C}_{18:0} \longrightarrow \mathrm{C}_{18:1}\ cis\text{-}\Delta^{9}&lt;/math&gt;

Энергетикалық алмасуда стеарин қышқылы β-тотығу арқылы ацетил-КоА молекулаларына дейін ыдырайды. Тізбекте 18 көміртек атомы болғандықтан, толық β-тотығу нәтижесінде тоғыз ацетил-КоА түзіледі.

Тағамдық стеарин қышқылы қаныққан май қышқылы болғанымен, оның қан липопротеиндеріне ықпалы пальмитин және миристин қышқылдарының әсерінен өзгеше болуы мүмкін. Бұл айырмашылық оның олеин қышқылына айналуына, ішекте сіңу ерекшеліктеріне және холестерин эфирлеріне қосылуына байланысты деп қарастырылады. Дегенмен тағамның денсаулыққа әсері жеке қышқылға ғана емес, тағамдық майдың жалпы құрамына, мөлшеріне және адамның зат алмасуына тәуелді.

== Қауіпсіздігі ==

Таза стеарин қышқылы әдетте жедел уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады. OECD деректерінде егеуқұйрықтарға ішке енгізгендегі LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; мәні 5000 мг/кг дене салмағынан жоғары болған зерттеулер келтірілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/ui/handler.axd?id=47375d5b-e690-4977-a472-a8a89c25dc5c |title=CoCAM 6: Long-chain fatty acids and related substances |publisher=OECD |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Ұнтақ немесе балқыған өніммен жұмыс істеу кезінде шаңның көзге және тыныс жолдарына түсуіне жол бермеу, балқыған қышқылдан термиялық күйік қаупін ескеру, қыздыру жабдығын желдету, ашық от пен күшті тотықтырғыштардан оқшау сақтау, қорғаныш көзілдірігі мен қолғап пайдалану ұсынылады.

Кейбір қауіпсіздік паспорттарында теріні тітіркендіру мүмкіндігі көрсетіледі, ал басқа жіктемелерде зат қауіпті қоспа ретінде жіктелмейді. Айырмашылықтар өнім тазалығына, бөлшек өлшеміне және қолданылған жіктеу жүйесіне байланысты болуы мүмкін.

=== Өрт қауіпсіздігі ===

Стеарин қышқылы оңай тұтанатын сұйықтыққа жатпайды, бірақ жанғыш органикалық зат. Ұнтақ түрінде ауада жанғыш шаң қоспасы түзілуі ықтимал. Тұтану температурасы әдебиеттерде шамамен 196–205 °C, өздігінен тұтану температурасы шамамен 395 °C деп көрсетіледі.

Өрт кезінде [[көмірқышқыл газ]]ы, көміртек(II) оксиді және тітіркендіргіш органикалық ыдырау өнімдері түзілуі мүмкін.

== Қоршаған ортадағы қасиеттері ==

Стеарин қышқылы табиғи липидтердің құрамдас бөлігі болғандықтан микроорганизмдермен биологиялық ыдырауға қабілетті. Оның суда ерігіштігі өте төмен және органикалық фазаға жоғары бейімділік көрсетеді. Топырақта немесе су қоймасында ол бөлшектер мен органикалық заттарға адсорбциялануы мүмкін.

Қалыпты өндірістік жағдайда қоршаған ортаға түсетін негізгі жүктеме стеарин қышқылының өзінен гөрі май өндірісінің қышқылды ағынды суларынан, сульфаттар мен басқа минералдық тұздардан, пайдаланылған гидрлеу катализаторларынан, майлы шламдардан, түссіздендіргіш сорбенттерден туындауы мүмкін.

Соапстоктарды қайта өңдеу, глицеринді бөлу, суды айналымға қайтару және катализаторды бірнеше рет пайдалану өндірістің қалдық мөлшерін төмендетеді.

== Талдау және сәйкестендіру ==

Стеарин қышқылын анықтау және сапасын бақылау үшін газдық хроматография, газдық хроматография–масс-спектрометрия, жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы, инфрақызыл спектроскопия, ядролық магниттік резонанс (ЯМР), дифференциалдық сканерлеуші калориметрия, қышқылдық санын титрлеу, йод санын анықтау, сабындану санын анықтау қолданылады.

Газдық хроматография алдында май қышқылдары көбіне ұшқыш метил эфирлеріне айналдырылады.

Инфрақызыл спектрінде:

* карбонил тобының C=O тербелісі шамамен 1700 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* карбон қышқылының кең O–H жолағы шамамен 2500–3300 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* метилен топтарының C–H тербелістері шамамен 2850 және 2920 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;

аймақтарында байқалады.

== Стандарттау ==

Техникалық стеарин қышқылына бұрынғы КСРО және ТМД елдерінде ГОСТ 6484 талаптары қолданылған. Стандарт өнімнің маркаларын, май-қышқылдық құрамын, қату температурасын, қышқылдық және йод сандарын, ылғал, күл және сабынданбайтын заттар мөлшерін анықтау әдістерін белгілейді.

Фармацевтикалық стеарин қышқылы Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы және бірқатар ұлттық фармакопеялардың монографияларында сипатталған. Фармакопеялық өнім техникалық стеариннен тазалығы, сәйкестендіру әдістері және қоспаларға қойылатын шектеулерімен ерекшеленеді.

== Қараңыз да ==

* [[Май қышқылдары]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Олеин қышқылы]]
* [[Линол қышқылы]]
* [[Стеарин]]
* [[Тристеарин]]
* [[Натрий стеараты]]
* [[Магний стеараты]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Сабындану]]
* [[Гидрлеу]]
* [[Соапсток]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 PubChem: Stearic Acid]
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C57114 NIST Chemistry WebBook: Octadecanoic acid]
* [https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/s/stearic-acid.html American Chemical Society: Stearic acid]
* [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru КСРО патенті SU 443059 A1]
* [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru Ресей патенті RU 2048511 C1]
* [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en АҚШ патенті US 9,957,465 B2]

[[Санат:Май қышқылдары]]
[[Санат:Қаныққан май қышқылдары]]
[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық заттар]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Сабындар]]</text>
      <sha1>svamsha5wyko1wgn74l1oayfehytc0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628853</id>
      <parentid>3628845</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T16:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фракциялау және тазарту */</comment>
      <origin>3628853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41587" sha1="2opycskvqex09mjr2zvpbr4dehxuu0z" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Стеарин қышқылы
|суреті = Stearic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сол_суреті = Stearic-acid-3D-balls.png
|сол_сурет_ені = 220px

|IUPAC_атауы = Октадекан қышқылы
|басқа_атаулары = н-Октадекан қышқылы, C18:0, стеарофан қышқылы

|химиялық_формуласы = C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|рационалды_формуласы = C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COOH

|күйі = түссіз немесе ақ балауыз тәрізді кристалдар
|мольдік_массасы = 284,48
|тығыздығы = 0,9408 (20 °C), 0,847 (70 °C)
|сыну_көрсеткіші = 1,4299 (80 °C)

|балқу_t = 69,2–69,9
|қайнау_t = шамамен 361 (ыдырауы мүмкін)
|тұтану_t = шамамен 205
|өзіндігінен_жалындану_t = шамамен 395
|мольдік_жылу_сыйымдылығы = шамамен 501,5
|пайда_болу_жылулығы = шамамен −948
|бу_қысымы = 25 °C-та өте төмен

|pKa = шамамен 4,5
|ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді (0,0029 г/100 г, 20 °C); ыстық этанолда, диэтил эфирінде, хлороформда ериді

|CAS = 57-11-4
|PubChem = 5281
|ChEBI = 28842
|ChemSpider = 5091
|SMILES = CCCCCCCCCCCCCCCCCC(=O)O
|InChI = 1S/C18H36O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h2-17H2,1H3,(H,19,20)

|NFPA_704 = {{NFPA 704
 |жанғыштығы = 1
 |денсаулыққа_қаупі = 1
 |тұрақсыздығы = 0
}}
|ортаққор = Stearic acid
}}

'''Стеарин қышқылы''' немесе '''октадекан қышқылы''' — химиялық формуласы C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ықшамдалған құрылымдық формуласы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;COOH болатын бір негізді, түзу тізбекті қаныққан май қышқылы. Липидтік белгіленуі — '''18:0''', яғни молекулада 18 көміртек атомы бар және көміртек-көміртек қос байланыстары жоқ.&lt;ref name=&quot;PubChem&quot;&gt;{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 |title=Stearic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда ол ақ немесе түссіз, балауыз тәрізді қатты зат. Табиғатта бос күйінде аз мөлшерде, негізінен жануарлар майы мен өсімдік майларының триацилглицериндері құрамында күрделі эфир түрінде кездеседі. Стеарин қышқылының тұздары мен күрделі эфирлері '''стеараттар''' немесе жүйелік атауы бойынша '''октадеканоаттар''' деп аталады.

Өнеркәсіптік «стеарин қышқылы» әрдайым таза октадекан қышқылы бола бермейді. Саудадағы техникалық өнім көбіне стеарин және [[пальмитин қышқылы|пальмитин қышқылдарының]], кейде аз мөлшердегі олеин және басқа май қышқылдарының қоспасы болып табылады. Сондықтан техникалық өнімнің балқу температурасы мен қышқылдық саны оның құрамына қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/UI/handler.axd?id=a56dd03b-f5ca-4da6-aa3a-2d83058bf747 |title=SIDS Initial Assessment Report: Stearic acid and related substances |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Атауы және зерттелу тарихы ==

«Стеарин» атауы көне гректің {{lang-grc|στέαρ}} — «май», «мал майы» деген сөзінен шыққан. Стеарин қышқылын француз химигі [[Мишель Эжен Шеврёль]] жануар майларын зерттеу кезінде XIX ғасырдың басында сипаттаған. Оның майлардың сабындануы мен жеке май қышқылдарына бөлінуін зерттеуі қазіргі липидтер химиясының қалыптасуына негіз болды.

«Стеарин қышқылы» мен «стеарин» ұғымдарын ажырату қажет:

* '''стеарин қышқылы''' — жеке химиялық қосылыс, таза октадекан қышқылы;
* '''тристеарин''' — [[глицерин]] мен стеарин қышқылының үш еселі күрделі эфирі;
* өндірістік қолданыстағы '''стеарин''' — көбіне стеарин және пальмитин қышқылдарының қатты қоспасы.

== Молекулалық және кристалдық құрылысы ==

Стеарин қышқылының молекуласы екі функционалдық бөліктен тұрады:

# полярлы [[карбоксил]] тобы — COOH;
# 17 көміртек атомынан тұратын полярсыз көмірсутектік бөлік — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;.

Ұзын көмірсутектік тізбек молекулаға айқын [[гидрофобтылық]] береді, ал карбоксил тобы сутектік байланыстар түзуге және негіздермен, металдармен әрекеттесуге мүмкіндік береді. Қатты күйде карбоксил топтары өзара сутектік байланыстар арқылы димерлер түзе алады. Молекулалардың реттелген, параллель орналасуы салыстырмалы түрде жоғары балқу температурасын туғызады.

Стеарин қышқылы бірнеше кристалдық модификацияда кездеседі. Жақсы зерттелген B-пішіні моноклиндік кристалдық жүйеге жатады; оның элементар ұяшығының параметрлері молекулалардың ұзын осьтері қабаттар түрінде орналасатынын көрсетеді.

== Физикалық қасиеттері ==

=== Ерігіштігі ===

Стеарин қышқылының ұзын гидрофобты тізбегі оның суда нашар еруіне себеп болады. Температура жоғарылаған сайын судағы ерігіштік біршама артады, бірақ бөлме температурасында ол іс жүзінде ерімейтін зат болып саналады.

Стеарин қышқылы диэтил эфирінде, [[хлороформ]]да, [[бензол]] мен [[толуол]]да, көміртек дисульфидінде, көміртек тетрахлоридінде, ыстық [[Этил спирті|этанол]]да, [[ацетон]]да және бірқатар басқа органикалық еріткіштерде ериді.

Сілті ерітінділерінде ол химиялық реакция нәтижесінде суда дисперсияланатын немесе еритін стеараттарға айналады.

=== Таза және техникалық өнімнің айырмашылығы ===

Таза октадекан қышқылы шамамен 69,6 °C-та балқиды. Ал құрамында пальмитин және басқа май қышқылдары бар техникалық өнімдердің балқу аралығы шамамен 40–65 °C болуы мүмкін. Сондықтан фармакопеялық, тағамдық және өндірістік маркалардың сипаттамаларын салыстырғанда өнімнің нақты май-қышқылдық құрамын ескеру қажет.&lt;ref name=&quot;GOST&quot;&gt;{{cite web |url=https://files.stroyinf.ru/Data2/1/4294823/4294823077.pdf |title=ГОСТ 6484-96. Кислота стеариновая техническая (стеарин) |format=PDF |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Стеарин қышқылы қаныққан бір негізді карбон қышқылдарына тән реакцияларға түседі.

=== Бейтараптану және стеараттардың түзілуі ===

Сілтілермен әрекеттескенде стеараттар түзіледі:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий және калий стеараттары сабындардың құрамына кіреді. Кальций, магний, мырыш, алюминий және басқа металдардың стеараттары суда нашар еритін қатты заттар болып табылады.

Карбонаттармен әрекеттесуі:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Na2CO3 -&gt; 2 C17H35COONa + CO2 ^ + H2O&lt;/chem&gt;

Металл оксидтерімен немесе гидроксидтерімен тікелей әрекеттесу арқылы металл стеараттарын алуға болады:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Ca(OH)2 -&gt; Ca(C17H35COO)2 + 2 H2O&lt;/chem&gt;

=== Этерификация ===

Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында күрделі эфирлер түзеді:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + R-OH &lt;=&gt; C17H35COOR + H2O&lt;/chem&gt;

Маңызды күрделі эфирлеріне метилстеарат, этилстеарат, гликоль стеараттары және глицерин стеараттары жатады.

Глицеринмен толық этерификация кезінде тристеарин түзіледі:

:&lt;chem&gt;3 C17H35COOH + C3H5(OH)3 &lt;=&gt; C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O&lt;/chem&gt;

=== Тотықсыздану ===

Күшті тотықсыздандырғыштар немесе каталитикалық гидрлеу жағдайында карбоксил тобы тотықсызданып, стеарил спирті түзілуі мүмкін:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + 2 H2 -&gt; C18H37OH + H2O&lt;/chem&gt;

=== Жану ===

Толық жанғанда көмірқышқыл газы мен су түзіледі:

:&lt;chem&gt;C18H36O2 + 26 O2 -&gt; 18 CO2 + 18 H2O&lt;/chem&gt;

=== Термиялық өзгерістері ===

Жоғары температурада стеарин қышқылы декарбоксилдену, декарбонилдену және көмірсутектік тізбектің ыдырау реакцияларына ұшырауы мүмкін. Катализатор түріне қарай негізгі өнімдер ретінде гептадекан, гептадецендер, көміртек(II) оксиді, көмірқышқыл газы және су түзіледі.

== Табиғатта кездесуі ==

Стеарин қышқылы табиғи майларда көбіне триацилглицериндер құрамында кездеседі. Жануар майларында оның мөлшері, әдетте, көптеген сұйық өсімдік майларына қарағанда жоғары.

Шамамен алынған май-қышқылдық үлестері:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Стеарин қышқылының әртүрлі шикізаттағы шамамен мөлшері
|-
! Май немесе табиғи шикізат
! Стеарин қышқылының шамамен мөлшері (%)
|-
| [[Сиыр майы]]
| 20–35
|-
| Қой майы
| 15–30
|-
| Шошқа майы
| 10–18
|-
| [[Сары май]]
| 9–13
|-
| [[Какао майы]]
| 30–37
|-
| Ши майы
| 28–45
|-
| Пальма майы
| бірнеше пайыз (әдетте)
|-
| [[Соя майы|Соя]], [[Күнбағыс майы|күнбағыс]] және рапс майлары
| 2–6 (немесе одан төмен)
|}

Мөлшерлер жануардың тұқымына, қоректенуіне, өсімдіктің сортына, өсу жағдайына және майды анықтау әдісіне қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;Gunstone2007&quot;&gt;{{cite book |last1=Gunstone |first1=Frank D. |last2=Harwood |first2=John L. |last3=Dijkstra |first3=Albert J. |title=The Lipid Handbook |edition=3rd |publisher=CRC Press |year=2007 |isbn=978-0-8493-9688-5}}&lt;/ref&gt;
Ұзақ сақтау немесе липазалардың әсері кезінде триацилглицериндер гидролизденіп, бос стеарин қышқылының мөлшері артуы мүмкін.

== Алынуы ==

=== Майлардың гидролизі ===

Өнеркәсіпте стеарин қышқылын алудың негізгі шикізаты — жануар майлары, пальма майы, гидрленген өсімдік майлары және майларды тазарту кезінде түзілетін жанама өнімдер.

Тристеариннің гидролизі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O -&gt; 3 C17H35COOH + C3H5(OH)3&lt;/chem&gt;

Қазіргі май ажырату қондырғыларында май мен су жоғары температура мен қысымда қарсы ағынмен әрекеттеседі. Әдеттегі технологиялық тізбек:

# шикі майды тазарту және сусыздандыру;
# триацилглицериндерді сумен гидролиздеу;
# глицеринді су фазасынан бөліп алу;
# шикі май қышқылдарын вакуумда айдау;
# қанықпаған қышқылдарды гидрлеу;
# пальмитин және стеарин фракцияларын дистилляция немесе кристалдандыру арқылы бөлу;
# түссіздендіру, иіссіздендіру және дайын өнімді қалыптау.

Өнеркәсіптік қысымдық гидролиз, мысалы, 200–260 °C температурада және бірнеше мегапаскаль қысымда жүргізілуі мүмкін. Нақты режим шикізат пен қондырғыға байланысты.

=== Сабындандыру және қышқылмен ыдырату ===

Майды натрий гидроксидімен сабындандырғанда глицерин мен май қышқылдарының натрий тұздары түзіледі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOR)3 + 3 NaOH -&gt; C3H5(OH)3 + 3 RCOONa&lt;/chem&gt;

Алынған сабынды күкірт немесе тұз қышқылымен өңдегенде бос май қышқылдары бөлінеді:

:&lt;chem&gt;2 RCOONa + H2SO4 -&gt; 2 RCOOH + Na2SO4&lt;/chem&gt;

Бұл әдіс лабораториялық жағдайда қарапайым болғанымен, өнеркәсіптік өндірісте көп мөлшерде минералдық тұздар мен қышқылды ағынды су түзуі мүмкін.

=== Олеин қышқылын гидрлеу ===

[[Олеин қышқылы]]ндағы қос байланысты каталитикалық гидрлеу арқылы стеарин қышқылына айналдырады:

:&lt;chem&gt;CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH + H2 -&gt; CH3(CH2)16COOH&lt;/chem&gt;

Реакция никель, палладий немесе басқа гидрлеу катализаторларының қатысында жүргізіледі. Өнеркәсіпте көбіне таза олеин қышқылы емес, C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; қанықпаған май қышқылдарының қоспасы гидрленеді.

Гидрлеу барысында:

* олеин қышқылы;
* линол қышқылы;
* линолен қышқылы

біртіндеп қаныққан стеарин қышқылына айналады. Катализатордың белсенділігі, сутек қысымы, температура және араластыру дәрежесі өнімнің йод санына және қалдық қанықпаған қышқылдардың мөлшеріне әсер етеді.

=== Көмірсутектерді тотықтыру ===

Стеарин қышқылын және басқа жоғары май қышқылдарын парафиндік көмірсутектерді ауа оттегімен каталитикалық тотықтыру арқылы да алуға болады. Тарихи технологияларда марганец тұздары катализатор ретінде қолданылған. Бұл әдіс көміртек тізбегінің әртүрлі ұзындығындағы қышқылдардың қоспасын береді, сондықтан кейін фракциялық айдау қажет.

=== Фракциялау және тазарту ===

Шикі май қышқылдары қоспасынан стеарин қышқылын бөліп алу үшін:

* вакуумдық ректификация;
* еріткіштік кристалдандыру;
* сатылы салқындату;
* престеп фракциялау;
* [[Несепнәр|мочевина]]мен кешен түзу;
* молекулалық айдау

әдістері қолданылуы мүмкін.

Пальмитин мен стеарин қышқылдарының қайнау температуралары бір-біріне жақын болғандықтан, оларды өте жоғары тазалықпен бөлу күрделі. Осы себепті көптеген өнеркәсіптік маркалар осы екі қышқылдың белгілі қатынастағы қоспасы ретінде шығарылады.

== Өндірістік технологиялар және патенттер ==

Стеарин қышқылы өндірісіне қатысты патенттер шикізатты дайындау, майларды гидролиздеу, соапстоктарды өңдеу, қанықпаған май қышқылдарын гидрлеу, катализатор қызметінің мерзімін ұзарту және өнімді фракциялау сатыларын қамтиды.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Стеарин қышқылын алуға арналған патенттер мен технологиялар
|-
! Құжат
! Ел, жыл
! Технологияның қысқаша мазмұны
! Ескертпе
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU259868A1/ru SU 259868 A1]
| КСРО, 1970
| Май қышқылдарының қоспасынан техникалық қатты фракция алу мен бөлуге арналған ерте кеңестік технология.
| IPC: C07C 53/126, C07C 51/487
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru SU 443059 A1]
| КСРО, 1974
| Өсімдік майларының соапстоктарын күкірт қышқылымен 80–85 °C-та өңдеу, майды гидролиздеу, май қышқылдарын дистилляциялау және калиймен промоторланған қаңқалы никель-алюминий катализаторында гидрлеу.
| Гидрлеу 210 °C-та, құрамында 70%-ға дейін стеарин қышқылы; катализатор 6–7 рет қолданылады.
|-
| [https://patenton.ru/patent/SU1675297A1 SU 1675297 A1]
| КСРО, 1991
| Техникалық стеарин қышқылын каталитикалық гидрлеу, катализатордың өнімділігі мен ұзақ мерзімділігіне баса назар аударылған.
| Гидрлеу циклы шамамен 80 сағатқа дейін бақыланған.
|-
| [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru RU 2048511 C1]
| Ресей, 1995
| Өсімдік майларының соапстоктарын 160–180 °C-та гидролиздеу, эмульсияны 80–90 °C-та күкірт қышқылымен рН 2,0–2,5 дейін ыдырату.
| Май қышқылдары қоспасын береді (кейін гидрленеді және фракцияланады).
|-
| [https://www.freepatent.ru/patents/2510617 RU 2510617 C2]
| Ресей, 2014
| Стеарин қышқылы мен кальций гидроксидінен су ортасында кальций стеаратын тікелей синтездеу (алдымен 58–65 °C-та эмульсия, содан кейін 70–85 °C-та термиялық өңдеу).
| Стеарин қышқылы туындысын өндіруге арналған патент.
|-
| [https://qazpatent.kz/ru/content/poleznaya-model-04112022 KZ 7569 U]
| Қазақстан, 2022
| Құрамында 0,5–0,8 масс.% стеарин қышқылы бар, су сіңіруі төмен және жанғыштығы азайтылған ағаш-полимер композиті.
| Стеарин қышқылын модификатор ретінде пайдалану мысалы (синтез емес).
|-
| [https://patents.google.com/patent/CN102942994A/en CN 102942994 A]
| Қытай, 2013
| Пальма майын 245–260 °C және 48–55 барда гидролиздеу, никель катализаторында гидрлеу (160 °C, 25 бар, 0,06% Ni) және 2–3 бағаналы дистилляция.
| Гидрлеу сатысының егжей-тегжейлі параметрлері көрсетілген.
|-
| [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en US 9,957,465 B2]
| АҚШ, 2018
| Майды иіссіздендіру және айдау, май қышқылдарын концентрлеу, гидрлеу және дистилляция арқылы стеарин және пальмитин фракцияларын алу.
| Кейбір нұсқаларда дәстүрлі толық гидролиз сатысынсыз жанама өнімдер пайдаланылады.
|}                                                                                                                                                                                                    

Қазақстанның ашық патенттік бюллетеньдерінде стеарин қышқылы көбіне полимерлерге, құрылыс материалдарына, фармацевтикалық препараттарға және басқа композицияларға қосылатын майлағыш, гидрофобтаушы немесе диспергирлеуші компонент ретінде кездеседі. Қолжетімді ашық іздеу нәтижелерінде стеарин қышқылының өзін өндіруді негізгі нысан еткен қазақстандық ұлттық патент анықталмаған. Бұл тұжырым патенттік қордың толық сараптамасы емес және дерекқорларды кәсіби жіктемелік іздестіру нәтижесінде нақтылануы мүмкін.

== Өнеркәсіптік маркалары және сапа көрсеткіштері ==

Техникалық стеарин қышқылы әртүрлі маркамен шығарылады. Маркалардағы сандық белгілер өндірушіге қарай әртүрлі түсіндірілуі мүмкін, сондықтан оларды әмбебап халықаралық жіктеу деп қарастыруға болмайды.

Өнім сапасын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер:

* стеарин қышқылының C18 массалық үлесі;
* пальмитин қышқылының C16 массалық үлесі;
* қышқылдық саны;
* сабындану саны;
* йод саны;
* қату немесе балқу температурасы;
* түсі;
* ылғал мөлшері;
* сабынданбайтын заттардың мөлшері;
* минералдық күл;
* қалдық никель және басқа металдар;
* пероксидтік саны.

Жоғары йод саны өнімде қанықпаған май қышқылдарының қалғанын көрсетеді. Фармацевтикалық және тағамдық өнімдерде ауыр металдар, тотығу өнімдері және жануар немесе өсімдік текті шикізаттың қадағалануы қосымша бақыланады.

== Қолданылуы ==

=== Сабын және жуғыш заттар ===

Стеарин қышқылының натрий және калий тұздары қатты және жұмсақ сабындардың құрамына кіреді. Натрий стеараты сабынға қаттылық береді, ал калий стеараты суда жақсырақ дисперсияланып, жұмсақ немесе сұйық өнімдерде қолданылады.

=== Косметика ===

Косметикалық өнімдерде стеарин қышқылы қоюландырғыш, консистенция реттегіш, эмульсия тұрақтандырғышы, жұмсартқыш, ББЗ өндіруге арналған бастапқы зат ретінде пайдаланылады.

Ол кремдерде, лосьондарда, қырыну көбігінде, сабында, сусабында, ерін далабында және декоративтік косметикада кездеседі. Этиленгликоль моно- және дистеараттары косметикалық өнімдерге інжу тәрізді жылтыр береді.

=== Шырақ өндірісі ===

Стеарин немесе стеарин қышқылы парафинге қосылғанда шырақтың қаттылығын арттырады, балқу температурасын жоғарылатады, қалыптан алынуын жеңілдетеді, жану кезінде майысу мен ағуды азайтады, бетінің күңгірт әрі біркелкі болуына ықпал етеді.

Таза стеарин шырақтары парафин шырақтарына қарағанда қаттырақ болады.

=== Резеңке өнеркәсібі ===

Резеңке қоспаларында стеарин қышқылы:

* мырыш оксидімен әрекеттесіп, белсенді мырыш стеаратын түзеді;
* вулканизация активаторы ретінде әсер етеді;
* толтырғыштардың таралуын жақсартады;
* араластыру және қалыптау кезінде майлағыш қызметін атқарады;
* резеңкенің металл қалыптан бөлінуін жеңілдетеді.

=== Пластмасса және полимерлер ===

Стеарин қышқылы мен металл стеараттары полимер өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* диспергирлеуші;
* қышқылдық қалдықтарды бейтараптандырғыш;
* ПВХ-ның жылу тұрақтандырғыш жүйесінің компоненті

ретінде қолданылады.

Кальций және мырыш стеараттарының қоспалары қорғасын мен кадмий негізіндегі ескі тұрақтандырғыштарға балама ретінде пайдаланылады.

=== Майлау материалдары ===

Литий стеараты литийлік пластикалық майлардың негізгі қоюландырғыштарының бірі. Кальций, натрий және алюминий стеараттары да майлау материалдарының құрылымын қалыптастыру үшін қолданылады.

=== Фармацевтика ===

Стеарин қышқылы және оның тұздары:

* таблетка престерінің пуансондары мен матрицаларын майлау;
* ұнтақтардың жабысуын азайту;
* таблеткалардың қалыптан шығарылуын жеңілдету;
* жақпа майлар мен суппозиторийлердің консистенциясын реттеу;
* дәрілік заттардың бөліну жылдамдығын өзгерту

үшін пайдаланылады.

[[Магний стеараты]] — таблеткалар өндірісіндегі кең таралған қосымша зат. Алайда гидрофобты майлағышты шамадан тыс мөлшерде немесе ұзақ араластырғанда таблетканың сулануы мен еруі баяулауы мүмкін.

=== Тамақ өнеркәсібі ===

Стеарин қышқылы тағамда табиғи майлардың құрамында кездеседі және кейбір елдерде май қышқылдарына арналған '''E570''' тағамдық қоспалар тобына кіреді. Ол глазурлеуші, көбіктенуді шектеуші, тұрақтандырғыш немесе басқа тағамдық қоспаларды өндіруге арналған бастапқы зат ретінде қолданылуы мүмкін.

=== Басқа салалар ===

Стеарин қышқылы металл және аяқ киім жылтыратқыштарында, тоқыма материалдарын жұмсартуда, қағазды гидрофобтауда, құрылыс қалыптарына арналған бөлгіш қабаттарда, керамикалық ұнтақтарды престеуде, металл ұнтақтарын қалыптауда, бояулар мен лактарда, аккумулятор пластиналарын өңдеуде, электрондық материалдар мен арнайы жабындарда қолданылады.

== Биологиялық маңызы және метаболизмі ==

Стеарин қышқылы — адам мен жануарлар организміндегі қалыпты май қышқылдарының бірі. Ол тағаммен түседі немесе жасушада басқа май қышқылдарынан синтезделеді.

Биосинтез кезінде пальмитил-КоА екі көміртек атомына ұзартылып, стеарил-КоА түзіледі. Реакцияға малонил-КоА және май қышқылдарын ұзартатын элонгаза ферменттері қатысады.

Стеарин қышқылы мембраналық фосфолипидтердің, триацилглицериндердің, сфинголипидтердің және холестерин эфирлерінің құрамына ене алады.

Стеароил-КоА-десатураза ферменті молекуланың 9-көміртек аймағында қос байланыс түзіп, стеарин қышқылын олеин қышқылына айналдырады:

:&lt;math&gt;\mathrm{C}_{18:0} \longrightarrow \mathrm{C}_{18:1}\ cis\text{-}\Delta^{9}&lt;/math&gt;

Энергетикалық алмасуда стеарин қышқылы β-тотығу арқылы ацетил-КоА молекулаларына дейін ыдырайды. Тізбекте 18 көміртек атомы болғандықтан, толық β-тотығу нәтижесінде тоғыз ацетил-КоА түзіледі.

Тағамдық стеарин қышқылы қаныққан май қышқылы болғанымен, оның қан липопротеиндеріне ықпалы пальмитин және миристин қышқылдарының әсерінен өзгеше болуы мүмкін. Бұл айырмашылық оның олеин қышқылына айналуына, ішекте сіңу ерекшеліктеріне және холестерин эфирлеріне қосылуына байланысты деп қарастырылады. Дегенмен тағамның денсаулыққа әсері жеке қышқылға ғана емес, тағамдық майдың жалпы құрамына, мөлшеріне және адамның зат алмасуына тәуелді.

== Қауіпсіздігі ==

Таза стеарин қышқылы әдетте жедел уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады. OECD деректерінде егеуқұйрықтарға ішке енгізгендегі LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; мәні 5000 мг/кг дене салмағынан жоғары болған зерттеулер келтірілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/ui/handler.axd?id=47375d5b-e690-4977-a472-a8a89c25dc5c |title=CoCAM 6: Long-chain fatty acids and related substances |publisher=OECD |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Ұнтақ немесе балқыған өніммен жұмыс істеу кезінде шаңның көзге және тыныс жолдарына түсуіне жол бермеу, балқыған қышқылдан термиялық күйік қаупін ескеру, қыздыру жабдығын желдету, ашық от пен күшті тотықтырғыштардан оқшау сақтау, қорғаныш көзілдірігі мен қолғап пайдалану ұсынылады.

Кейбір қауіпсіздік паспорттарында теріні тітіркендіру мүмкіндігі көрсетіледі, ал басқа жіктемелерде зат қауіпті қоспа ретінде жіктелмейді. Айырмашылықтар өнім тазалығына, бөлшек өлшеміне және қолданылған жіктеу жүйесіне байланысты болуы мүмкін.

=== Өрт қауіпсіздігі ===

Стеарин қышқылы оңай тұтанатын сұйықтыққа жатпайды, бірақ жанғыш органикалық зат. Ұнтақ түрінде ауада жанғыш шаң қоспасы түзілуі ықтимал. Тұтану температурасы әдебиеттерде шамамен 196–205 °C, өздігінен тұтану температурасы шамамен 395 °C деп көрсетіледі.

Өрт кезінде [[көмірқышқыл газ]]ы, көміртек(II) оксиді және тітіркендіргіш органикалық ыдырау өнімдері түзілуі мүмкін.

== Қоршаған ортадағы қасиеттері ==

Стеарин қышқылы табиғи липидтердің құрамдас бөлігі болғандықтан микроорганизмдермен биологиялық ыдырауға қабілетті. Оның суда ерігіштігі өте төмен және органикалық фазаға жоғары бейімділік көрсетеді. Топырақта немесе су қоймасында ол бөлшектер мен органикалық заттарға адсорбциялануы мүмкін.

Қалыпты өндірістік жағдайда қоршаған ортаға түсетін негізгі жүктеме стеарин қышқылының өзінен гөрі май өндірісінің қышқылды ағынды суларынан, сульфаттар мен басқа минералдық тұздардан, пайдаланылған гидрлеу катализаторларынан, майлы шламдардан, түссіздендіргіш сорбенттерден туындауы мүмкін.

Соапстоктарды қайта өңдеу, глицеринді бөлу, суды айналымға қайтару және катализаторды бірнеше рет пайдалану өндірістің қалдық мөлшерін төмендетеді.

== Талдау және сәйкестендіру ==

Стеарин қышқылын анықтау және сапасын бақылау үшін газдық хроматография, газдық хроматография–масс-спектрометрия, жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы, инфрақызыл спектроскопия, ядролық магниттік резонанс (ЯМР), дифференциалдық сканерлеуші калориметрия, қышқылдық санын титрлеу, йод санын анықтау, сабындану санын анықтау қолданылады.

Газдық хроматография алдында май қышқылдары көбіне ұшқыш метил эфирлеріне айналдырылады.

Инфрақызыл спектрінде:

* карбонил тобының C=O тербелісі шамамен 1700 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* карбон қышқылының кең O–H жолағы шамамен 2500–3300 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* метилен топтарының C–H тербелістері шамамен 2850 және 2920 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;

аймақтарында байқалады.

== Стандарттау ==

Техникалық стеарин қышқылына бұрынғы КСРО және ТМД елдерінде ГОСТ 6484 талаптары қолданылған. Стандарт өнімнің маркаларын, май-қышқылдық құрамын, қату температурасын, қышқылдық және йод сандарын, ылғал, күл және сабынданбайтын заттар мөлшерін анықтау әдістерін белгілейді.

Фармацевтикалық стеарин қышқылы Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы және бірқатар ұлттық фармакопеялардың монографияларында сипатталған. Фармакопеялық өнім техникалық стеариннен тазалығы, сәйкестендіру әдістері және қоспаларға қойылатын шектеулерімен ерекшеленеді.

== Қараңыз да ==

* [[Май қышқылдары]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Олеин қышқылы]]
* [[Линол қышқылы]]
* [[Стеарин]]
* [[Тристеарин]]
* [[Натрий стеараты]]
* [[Магний стеараты]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Сабындану]]
* [[Гидрлеу]]
* [[Соапсток]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 PubChem: Stearic Acid]
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C57114 NIST Chemistry WebBook: Octadecanoic acid]
* [https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/s/stearic-acid.html American Chemical Society: Stearic acid]
* [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru КСРО патенті SU 443059 A1]
* [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru Ресей патенті RU 2048511 C1]
* [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en АҚШ патенті US 9,957,465 B2]

[[Санат:Май қышқылдары]]
[[Санат:Қаныққан май қышқылдары]]
[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық заттар]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Сабындар]]</text>
      <sha1>2opycskvqex09mjr2zvpbr4dehxuu0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628877</id>
      <parentid>3628853</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Май қышқылдары|Май қышқылдары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41544" sha1="297n117uc1jqkuy0y58maar12ea3s1a" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Стеарин қышқылы
|суреті = Stearic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сол_суреті = Stearic-acid-3D-balls.png
|сол_сурет_ені = 220px

|IUPAC_атауы = Октадекан қышқылы
|басқа_атаулары = н-Октадекан қышқылы, C18:0, стеарофан қышқылы

|химиялық_формуласы = C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|рационалды_формуласы = C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COOH

|күйі = түссіз немесе ақ балауыз тәрізді кристалдар
|мольдік_массасы = 284,48
|тығыздығы = 0,9408 (20 °C), 0,847 (70 °C)
|сыну_көрсеткіші = 1,4299 (80 °C)

|балқу_t = 69,2–69,9
|қайнау_t = шамамен 361 (ыдырауы мүмкін)
|тұтану_t = шамамен 205
|өзіндігінен_жалындану_t = шамамен 395
|мольдік_жылу_сыйымдылығы = шамамен 501,5
|пайда_болу_жылулығы = шамамен −948
|бу_қысымы = 25 °C-та өте төмен

|pKa = шамамен 4,5
|ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді (0,0029 г/100 г, 20 °C); ыстық этанолда, диэтил эфирінде, хлороформда ериді

|CAS = 57-11-4
|PubChem = 5281
|ChEBI = 28842
|ChemSpider = 5091
|SMILES = CCCCCCCCCCCCCCCCCC(=O)O
|InChI = 1S/C18H36O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h2-17H2,1H3,(H,19,20)

|NFPA_704 = {{NFPA 704
 |жанғыштығы = 1
 |денсаулыққа_қаупі = 1
 |тұрақсыздығы = 0
}}
|ортаққор = Stearic acid
}}

'''Стеарин қышқылы''' немесе '''октадекан қышқылы''' — химиялық формуласы C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ықшамдалған құрылымдық формуласы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;COOH болатын бір негізді, түзу тізбекті қаныққан май қышқылы. Липидтік белгіленуі — '''18:0''', яғни молекулада 18 көміртек атомы бар және көміртек-көміртек қос байланыстары жоқ.&lt;ref name=&quot;PubChem&quot;&gt;{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 |title=Stearic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда ол ақ немесе түссіз, балауыз тәрізді қатты зат. Табиғатта бос күйінде аз мөлшерде, негізінен жануарлар майы мен өсімдік майларының триацилглицериндері құрамында күрделі эфир түрінде кездеседі. Стеарин қышқылының тұздары мен күрделі эфирлері '''стеараттар''' немесе жүйелік атауы бойынша '''октадеканоаттар''' деп аталады.

Өнеркәсіптік «стеарин қышқылы» әрдайым таза октадекан қышқылы бола бермейді. Саудадағы техникалық өнім көбіне стеарин және [[пальмитин қышқылы|пальмитин қышқылдарының]], кейде аз мөлшердегі олеин және басқа май қышқылдарының қоспасы болып табылады. Сондықтан техникалық өнімнің балқу температурасы мен қышқылдық саны оның құрамына қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/UI/handler.axd?id=a56dd03b-f5ca-4da6-aa3a-2d83058bf747 |title=SIDS Initial Assessment Report: Stearic acid and related substances |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Атауы және зерттелу тарихы ==

«Стеарин» атауы көне гректің {{lang-grc|στέαρ}} — «май», «мал майы» деген сөзінен шыққан. Стеарин қышқылын француз химигі [[Мишель Эжен Шеврёль]] жануар майларын зерттеу кезінде XIX ғасырдың басында сипаттаған. Оның майлардың сабындануы мен жеке май қышқылдарына бөлінуін зерттеуі қазіргі липидтер химиясының қалыптасуына негіз болды.

«Стеарин қышқылы» мен «стеарин» ұғымдарын ажырату қажет:

* '''стеарин қышқылы''' — жеке химиялық қосылыс, таза октадекан қышқылы;
* '''тристеарин''' — [[глицерин]] мен стеарин қышқылының үш еселі күрделі эфирі;
* өндірістік қолданыстағы '''стеарин''' — көбіне стеарин және пальмитин қышқылдарының қатты қоспасы.

== Молекулалық және кристалдық құрылысы ==

Стеарин қышқылының молекуласы екі функционалдық бөліктен тұрады:

# полярлы [[карбоксил]] тобы — COOH;
# 17 көміртек атомынан тұратын полярсыз көмірсутектік бөлік — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;.

Ұзын көмірсутектік тізбек молекулаға айқын [[гидрофобтылық]] береді, ал карбоксил тобы сутектік байланыстар түзуге және негіздермен, металдармен әрекеттесуге мүмкіндік береді. Қатты күйде карбоксил топтары өзара сутектік байланыстар арқылы димерлер түзе алады. Молекулалардың реттелген, параллель орналасуы салыстырмалы түрде жоғары балқу температурасын туғызады.

Стеарин қышқылы бірнеше кристалдық модификацияда кездеседі. Жақсы зерттелген B-пішіні моноклиндік кристалдық жүйеге жатады; оның элементар ұяшығының параметрлері молекулалардың ұзын осьтері қабаттар түрінде орналасатынын көрсетеді.

== Физикалық қасиеттері ==

=== Ерігіштігі ===

Стеарин қышқылының ұзын гидрофобты тізбегі оның суда нашар еруіне себеп болады. Температура жоғарылаған сайын судағы ерігіштік біршама артады, бірақ бөлме температурасында ол іс жүзінде ерімейтін зат болып саналады.

Стеарин қышқылы диэтил эфирінде, [[хлороформ]]да, [[бензол]] мен [[толуол]]да, көміртек дисульфидінде, көміртек тетрахлоридінде, ыстық [[Этил спирті|этанол]]да, [[ацетон]]да және бірқатар басқа органикалық еріткіштерде ериді.

Сілті ерітінділерінде ол химиялық реакция нәтижесінде суда дисперсияланатын немесе еритін стеараттарға айналады.

=== Таза және техникалық өнімнің айырмашылығы ===

Таза октадекан қышқылы шамамен 69,6 °C-та балқиды. Ал құрамында пальмитин және басқа май қышқылдары бар техникалық өнімдердің балқу аралығы шамамен 40–65 °C болуы мүмкін. Сондықтан фармакопеялық, тағамдық және өндірістік маркалардың сипаттамаларын салыстырғанда өнімнің нақты май-қышқылдық құрамын ескеру қажет.&lt;ref name=&quot;GOST&quot;&gt;{{cite web |url=https://files.stroyinf.ru/Data2/1/4294823/4294823077.pdf |title=ГОСТ 6484-96. Кислота стеариновая техническая (стеарин) |format=PDF |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Стеарин қышқылы қаныққан бір негізді карбон қышқылдарына тән реакцияларға түседі.

=== Бейтараптану және стеараттардың түзілуі ===

Сілтілермен әрекеттескенде стеараттар түзіледі:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий және калий стеараттары сабындардың құрамына кіреді. Кальций, магний, мырыш, алюминий және басқа металдардың стеараттары суда нашар еритін қатты заттар болып табылады.

Карбонаттармен әрекеттесуі:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Na2CO3 -&gt; 2 C17H35COONa + CO2 ^ + H2O&lt;/chem&gt;

Металл оксидтерімен немесе гидроксидтерімен тікелей әрекеттесу арқылы металл стеараттарын алуға болады:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Ca(OH)2 -&gt; Ca(C17H35COO)2 + 2 H2O&lt;/chem&gt;

=== Этерификация ===

Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында күрделі эфирлер түзеді:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + R-OH &lt;=&gt; C17H35COOR + H2O&lt;/chem&gt;

Маңызды күрделі эфирлеріне метилстеарат, этилстеарат, гликоль стеараттары және глицерин стеараттары жатады.

Глицеринмен толық этерификация кезінде тристеарин түзіледі:

:&lt;chem&gt;3 C17H35COOH + C3H5(OH)3 &lt;=&gt; C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O&lt;/chem&gt;

=== Тотықсыздану ===

Күшті тотықсыздандырғыштар немесе каталитикалық гидрлеу жағдайында карбоксил тобы тотықсызданып, стеарил спирті түзілуі мүмкін:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + 2 H2 -&gt; C18H37OH + H2O&lt;/chem&gt;

=== Жану ===

Толық жанғанда көмірқышқыл газы мен су түзіледі:

:&lt;chem&gt;C18H36O2 + 26 O2 -&gt; 18 CO2 + 18 H2O&lt;/chem&gt;

=== Термиялық өзгерістері ===

Жоғары температурада стеарин қышқылы декарбоксилдену, декарбонилдену және көмірсутектік тізбектің ыдырау реакцияларына ұшырауы мүмкін. Катализатор түріне қарай негізгі өнімдер ретінде гептадекан, гептадецендер, көміртек(II) оксиді, көмірқышқыл газы және су түзіледі.

== Табиғатта кездесуі ==

Стеарин қышқылы табиғи майларда көбіне триацилглицериндер құрамында кездеседі. Жануар майларында оның мөлшері, әдетте, көптеген сұйық өсімдік майларына қарағанда жоғары.

Шамамен алынған май-қышқылдық үлестері:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Стеарин қышқылының әртүрлі шикізаттағы шамамен мөлшері
|-
! Май немесе табиғи шикізат
! Стеарин қышқылының шамамен мөлшері (%)
|-
| [[Сиыр майы]]
| 20–35
|-
| Қой майы
| 15–30
|-
| Шошқа майы
| 10–18
|-
| [[Сары май]]
| 9–13
|-
| [[Какао майы]]
| 30–37
|-
| Ши майы
| 28–45
|-
| Пальма майы
| бірнеше пайыз (әдетте)
|-
| [[Соя майы|Соя]], [[Күнбағыс майы|күнбағыс]] және рапс майлары
| 2–6 (немесе одан төмен)
|}

Мөлшерлер жануардың тұқымына, қоректенуіне, өсімдіктің сортына, өсу жағдайына және майды анықтау әдісіне қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;Gunstone2007&quot;&gt;{{cite book |last1=Gunstone |first1=Frank D. |last2=Harwood |first2=John L. |last3=Dijkstra |first3=Albert J. |title=The Lipid Handbook |edition=3rd |publisher=CRC Press |year=2007 |isbn=978-0-8493-9688-5}}&lt;/ref&gt;
Ұзақ сақтау немесе липазалардың әсері кезінде триацилглицериндер гидролизденіп, бос стеарин қышқылының мөлшері артуы мүмкін.

== Алынуы ==

=== Майлардың гидролизі ===

Өнеркәсіпте стеарин қышқылын алудың негізгі шикізаты — жануар майлары, пальма майы, гидрленген өсімдік майлары және майларды тазарту кезінде түзілетін жанама өнімдер.

Тристеариннің гидролизі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O -&gt; 3 C17H35COOH + C3H5(OH)3&lt;/chem&gt;

Қазіргі май ажырату қондырғыларында май мен су жоғары температура мен қысымда қарсы ағынмен әрекеттеседі. Әдеттегі технологиялық тізбек:

# шикі майды тазарту және сусыздандыру;
# триацилглицериндерді сумен гидролиздеу;
# глицеринді су фазасынан бөліп алу;
# шикі май қышқылдарын вакуумда айдау;
# қанықпаған қышқылдарды гидрлеу;
# пальмитин және стеарин фракцияларын дистилляция немесе кристалдандыру арқылы бөлу;
# түссіздендіру, иіссіздендіру және дайын өнімді қалыптау.

Өнеркәсіптік қысымдық гидролиз, мысалы, 200–260 °C температурада және бірнеше мегапаскаль қысымда жүргізілуі мүмкін. Нақты режим шикізат пен қондырғыға байланысты.

=== Сабындандыру және қышқылмен ыдырату ===

Майды натрий гидроксидімен сабындандырғанда глицерин мен май қышқылдарының натрий тұздары түзіледі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOR)3 + 3 NaOH -&gt; C3H5(OH)3 + 3 RCOONa&lt;/chem&gt;

Алынған сабынды күкірт немесе тұз қышқылымен өңдегенде бос май қышқылдары бөлінеді:

:&lt;chem&gt;2 RCOONa + H2SO4 -&gt; 2 RCOOH + Na2SO4&lt;/chem&gt;

Бұл әдіс лабораториялық жағдайда қарапайым болғанымен, өнеркәсіптік өндірісте көп мөлшерде минералдық тұздар мен қышқылды ағынды су түзуі мүмкін.

=== Олеин қышқылын гидрлеу ===

[[Олеин қышқылы]]ндағы қос байланысты каталитикалық гидрлеу арқылы стеарин қышқылына айналдырады:

:&lt;chem&gt;CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH + H2 -&gt; CH3(CH2)16COOH&lt;/chem&gt;

Реакция никель, палладий немесе басқа гидрлеу катализаторларының қатысында жүргізіледі. Өнеркәсіпте көбіне таза олеин қышқылы емес, C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; қанықпаған май қышқылдарының қоспасы гидрленеді.

Гидрлеу барысында:

* олеин қышқылы;
* линол қышқылы;
* линолен қышқылы

біртіндеп қаныққан стеарин қышқылына айналады. Катализатордың белсенділігі, сутек қысымы, температура және араластыру дәрежесі өнімнің йод санына және қалдық қанықпаған қышқылдардың мөлшеріне әсер етеді.

=== Көмірсутектерді тотықтыру ===

Стеарин қышқылын және басқа жоғары май қышқылдарын парафиндік көмірсутектерді ауа оттегімен каталитикалық тотықтыру арқылы да алуға болады. Тарихи технологияларда марганец тұздары катализатор ретінде қолданылған. Бұл әдіс көміртек тізбегінің әртүрлі ұзындығындағы қышқылдардың қоспасын береді, сондықтан кейін фракциялық айдау қажет.

=== Фракциялау және тазарту ===

Шикі май қышқылдары қоспасынан стеарин қышқылын бөліп алу үшін:

* вакуумдық ректификация;
* еріткіштік кристалдандыру;
* сатылы салқындату;
* престеп фракциялау;
* [[Несепнәр|мочевина]]мен кешен түзу;
* молекулалық айдау

әдістері қолданылуы мүмкін.

Пальмитин мен стеарин қышқылдарының қайнау температуралары бір-біріне жақын болғандықтан, оларды өте жоғары тазалықпен бөлу күрделі. Осы себепті көптеген өнеркәсіптік маркалар осы екі қышқылдың белгілі қатынастағы қоспасы ретінде шығарылады.

== Өндірістік технологиялар және патенттер ==

Стеарин қышқылы өндірісіне қатысты патенттер шикізатты дайындау, майларды гидролиздеу, соапстоктарды өңдеу, қанықпаған май қышқылдарын гидрлеу, катализатор қызметінің мерзімін ұзарту және өнімді фракциялау сатыларын қамтиды.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Стеарин қышқылын алуға арналған патенттер мен технологиялар
|-
! Құжат
! Ел, жыл
! Технологияның қысқаша мазмұны
! Ескертпе
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU259868A1/ru SU 259868 A1]
| КСРО, 1970
| Май қышқылдарының қоспасынан техникалық қатты фракция алу мен бөлуге арналған ерте кеңестік технология.
| IPC: C07C 53/126, C07C 51/487
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru SU 443059 A1]
| КСРО, 1974
| Өсімдік майларының соапстоктарын күкірт қышқылымен 80–85 °C-та өңдеу, майды гидролиздеу, май қышқылдарын дистилляциялау және калиймен промоторланған қаңқалы никель-алюминий катализаторында гидрлеу.
| Гидрлеу 210 °C-та, құрамында 70%-ға дейін стеарин қышқылы; катализатор 6–7 рет қолданылады.
|-
| [https://patenton.ru/patent/SU1675297A1 SU 1675297 A1]
| КСРО, 1991
| Техникалық стеарин қышқылын каталитикалық гидрлеу, катализатордың өнімділігі мен ұзақ мерзімділігіне баса назар аударылған.
| Гидрлеу циклы шамамен 80 сағатқа дейін бақыланған.
|-
| [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru RU 2048511 C1]
| Ресей, 1995
| Өсімдік майларының соапстоктарын 160–180 °C-та гидролиздеу, эмульсияны 80–90 °C-та күкірт қышқылымен рН 2,0–2,5 дейін ыдырату.
| Май қышқылдары қоспасын береді (кейін гидрленеді және фракцияланады).
|-
| [https://www.freepatent.ru/patents/2510617 RU 2510617 C2]
| Ресей, 2014
| Стеарин қышқылы мен кальций гидроксидінен су ортасында кальций стеаратын тікелей синтездеу (алдымен 58–65 °C-та эмульсия, содан кейін 70–85 °C-та термиялық өңдеу).
| Стеарин қышқылы туындысын өндіруге арналған патент.
|-
| [https://qazpatent.kz/ru/content/poleznaya-model-04112022 KZ 7569 U]
| Қазақстан, 2022
| Құрамында 0,5–0,8 масс.% стеарин қышқылы бар, су сіңіруі төмен және жанғыштығы азайтылған ағаш-полимер композиті.
| Стеарин қышқылын модификатор ретінде пайдалану мысалы (синтез емес).
|-
| [https://patents.google.com/patent/CN102942994A/en CN 102942994 A]
| Қытай, 2013
| Пальма майын 245–260 °C және 48–55 барда гидролиздеу, никель катализаторында гидрлеу (160 °C, 25 бар, 0,06% Ni) және 2–3 бағаналы дистилляция.
| Гидрлеу сатысының егжей-тегжейлі параметрлері көрсетілген.
|-
| [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en US 9,957,465 B2]
| АҚШ, 2018
| Майды иіссіздендіру және айдау, май қышқылдарын концентрлеу, гидрлеу және дистилляция арқылы стеарин және пальмитин фракцияларын алу.
| Кейбір нұсқаларда дәстүрлі толық гидролиз сатысынсыз жанама өнімдер пайдаланылады.
|}                                                                                                                                                                                                    

Қазақстанның ашық патенттік бюллетеньдерінде стеарин қышқылы көбіне полимерлерге, құрылыс материалдарына, фармацевтикалық препараттарға және басқа композицияларға қосылатын майлағыш, гидрофобтаушы немесе диспергирлеуші компонент ретінде кездеседі. Қолжетімді ашық іздеу нәтижелерінде стеарин қышқылының өзін өндіруді негізгі нысан еткен қазақстандық ұлттық патент анықталмаған. Бұл тұжырым патенттік қордың толық сараптамасы емес және дерекқорларды кәсіби жіктемелік іздестіру нәтижесінде нақтылануы мүмкін.

== Өнеркәсіптік маркалары және сапа көрсеткіштері ==

Техникалық стеарин қышқылы әртүрлі маркамен шығарылады. Маркалардағы сандық белгілер өндірушіге қарай әртүрлі түсіндірілуі мүмкін, сондықтан оларды әмбебап халықаралық жіктеу деп қарастыруға болмайды.

Өнім сапасын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер:

* стеарин қышқылының C18 массалық үлесі;
* пальмитин қышқылының C16 массалық үлесі;
* қышқылдық саны;
* сабындану саны;
* йод саны;
* қату немесе балқу температурасы;
* түсі;
* ылғал мөлшері;
* сабынданбайтын заттардың мөлшері;
* минералдық күл;
* қалдық никель және басқа металдар;
* пероксидтік саны.

Жоғары йод саны өнімде қанықпаған май қышқылдарының қалғанын көрсетеді. Фармацевтикалық және тағамдық өнімдерде ауыр металдар, тотығу өнімдері және жануар немесе өсімдік текті шикізаттың қадағалануы қосымша бақыланады.

== Қолданылуы ==

=== Сабын және жуғыш заттар ===

Стеарин қышқылының натрий және калий тұздары қатты және жұмсақ сабындардың құрамына кіреді. Натрий стеараты сабынға қаттылық береді, ал калий стеараты суда жақсырақ дисперсияланып, жұмсақ немесе сұйық өнімдерде қолданылады.

=== Косметика ===

Косметикалық өнімдерде стеарин қышқылы қоюландырғыш, консистенция реттегіш, эмульсия тұрақтандырғышы, жұмсартқыш, ББЗ өндіруге арналған бастапқы зат ретінде пайдаланылады.

Ол кремдерде, лосьондарда, қырыну көбігінде, сабында, сусабында, ерін далабында және декоративтік косметикада кездеседі. Этиленгликоль моно- және дистеараттары косметикалық өнімдерге інжу тәрізді жылтыр береді.

=== Шырақ өндірісі ===

Стеарин немесе стеарин қышқылы парафинге қосылғанда шырақтың қаттылығын арттырады, балқу температурасын жоғарылатады, қалыптан алынуын жеңілдетеді, жану кезінде майысу мен ағуды азайтады, бетінің күңгірт әрі біркелкі болуына ықпал етеді.

Таза стеарин шырақтары парафин шырақтарына қарағанда қаттырақ болады.

=== Резеңке өнеркәсібі ===

Резеңке қоспаларында стеарин қышқылы:

* мырыш оксидімен әрекеттесіп, белсенді мырыш стеаратын түзеді;
* вулканизация активаторы ретінде әсер етеді;
* толтырғыштардың таралуын жақсартады;
* араластыру және қалыптау кезінде майлағыш қызметін атқарады;
* резеңкенің металл қалыптан бөлінуін жеңілдетеді.

=== Пластмасса және полимерлер ===

Стеарин қышқылы мен металл стеараттары полимер өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* диспергирлеуші;
* қышқылдық қалдықтарды бейтараптандырғыш;
* ПВХ-ның жылу тұрақтандырғыш жүйесінің компоненті

ретінде қолданылады.

Кальций және мырыш стеараттарының қоспалары қорғасын мен кадмий негізіндегі ескі тұрақтандырғыштарға балама ретінде пайдаланылады.

=== Майлау материалдары ===

Литий стеараты литийлік пластикалық майлардың негізгі қоюландырғыштарының бірі. Кальций, натрий және алюминий стеараттары да майлау материалдарының құрылымын қалыптастыру үшін қолданылады.

=== Фармацевтика ===

Стеарин қышқылы және оның тұздары:

* таблетка престерінің пуансондары мен матрицаларын майлау;
* ұнтақтардың жабысуын азайту;
* таблеткалардың қалыптан шығарылуын жеңілдету;
* жақпа майлар мен суппозиторийлердің консистенциясын реттеу;
* дәрілік заттардың бөліну жылдамдығын өзгерту

үшін пайдаланылады.

[[Магний стеараты]] — таблеткалар өндірісіндегі кең таралған қосымша зат. Алайда гидрофобты майлағышты шамадан тыс мөлшерде немесе ұзақ араластырғанда таблетканың сулануы мен еруі баяулауы мүмкін.

=== Тамақ өнеркәсібі ===

Стеарин қышқылы тағамда табиғи майлардың құрамында кездеседі және кейбір елдерде май қышқылдарына арналған '''E570''' тағамдық қоспалар тобына кіреді. Ол глазурлеуші, көбіктенуді шектеуші, тұрақтандырғыш немесе басқа тағамдық қоспаларды өндіруге арналған бастапқы зат ретінде қолданылуы мүмкін.

=== Басқа салалар ===

Стеарин қышқылы металл және аяқ киім жылтыратқыштарында, тоқыма материалдарын жұмсартуда, қағазды гидрофобтауда, құрылыс қалыптарына арналған бөлгіш қабаттарда, керамикалық ұнтақтарды престеуде, металл ұнтақтарын қалыптауда, бояулар мен лактарда, аккумулятор пластиналарын өңдеуде, электрондық материалдар мен арнайы жабындарда қолданылады.

== Биологиялық маңызы және метаболизмі ==

Стеарин қышқылы — адам мен жануарлар организміндегі қалыпты май қышқылдарының бірі. Ол тағаммен түседі немесе жасушада басқа май қышқылдарынан синтезделеді.

Биосинтез кезінде пальмитил-КоА екі көміртек атомына ұзартылып, стеарил-КоА түзіледі. Реакцияға малонил-КоА және май қышқылдарын ұзартатын элонгаза ферменттері қатысады.

Стеарин қышқылы мембраналық фосфолипидтердің, триацилглицериндердің, сфинголипидтердің және холестерин эфирлерінің құрамына ене алады.

Стеароил-КоА-десатураза ферменті молекуланың 9-көміртек аймағында қос байланыс түзіп, стеарин қышқылын олеин қышқылына айналдырады:

:&lt;math&gt;\mathrm{C}_{18:0} \longrightarrow \mathrm{C}_{18:1}\ cis\text{-}\Delta^{9}&lt;/math&gt;

Энергетикалық алмасуда стеарин қышқылы β-тотығу арқылы ацетил-КоА молекулаларына дейін ыдырайды. Тізбекте 18 көміртек атомы болғандықтан, толық β-тотығу нәтижесінде тоғыз ацетил-КоА түзіледі.

Тағамдық стеарин қышқылы қаныққан май қышқылы болғанымен, оның қан липопротеиндеріне ықпалы пальмитин және миристин қышқылдарының әсерінен өзгеше болуы мүмкін. Бұл айырмашылық оның олеин қышқылына айналуына, ішекте сіңу ерекшеліктеріне және холестерин эфирлеріне қосылуына байланысты деп қарастырылады. Дегенмен тағамның денсаулыққа әсері жеке қышқылға ғана емес, тағамдық майдың жалпы құрамына, мөлшеріне және адамның зат алмасуына тәуелді.

== Қауіпсіздігі ==

Таза стеарин қышқылы әдетте жедел уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады. OECD деректерінде егеуқұйрықтарға ішке енгізгендегі LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; мәні 5000 мг/кг дене салмағынан жоғары болған зерттеулер келтірілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/ui/handler.axd?id=47375d5b-e690-4977-a472-a8a89c25dc5c |title=CoCAM 6: Long-chain fatty acids and related substances |publisher=OECD |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Ұнтақ немесе балқыған өніммен жұмыс істеу кезінде шаңның көзге және тыныс жолдарына түсуіне жол бермеу, балқыған қышқылдан термиялық күйік қаупін ескеру, қыздыру жабдығын желдету, ашық от пен күшті тотықтырғыштардан оқшау сақтау, қорғаныш көзілдірігі мен қолғап пайдалану ұсынылады.

Кейбір қауіпсіздік паспорттарында теріні тітіркендіру мүмкіндігі көрсетіледі, ал басқа жіктемелерде зат қауіпті қоспа ретінде жіктелмейді. Айырмашылықтар өнім тазалығына, бөлшек өлшеміне және қолданылған жіктеу жүйесіне байланысты болуы мүмкін.

=== Өрт қауіпсіздігі ===

Стеарин қышқылы оңай тұтанатын сұйықтыққа жатпайды, бірақ жанғыш органикалық зат. Ұнтақ түрінде ауада жанғыш шаң қоспасы түзілуі ықтимал. Тұтану температурасы әдебиеттерде шамамен 196–205 °C, өздігінен тұтану температурасы шамамен 395 °C деп көрсетіледі.

Өрт кезінде [[көмірқышқыл газ]]ы, көміртек(II) оксиді және тітіркендіргіш органикалық ыдырау өнімдері түзілуі мүмкін.

== Қоршаған ортадағы қасиеттері ==

Стеарин қышқылы табиғи липидтердің құрамдас бөлігі болғандықтан микроорганизмдермен биологиялық ыдырауға қабілетті. Оның суда ерігіштігі өте төмен және органикалық фазаға жоғары бейімділік көрсетеді. Топырақта немесе су қоймасында ол бөлшектер мен органикалық заттарға адсорбциялануы мүмкін.

Қалыпты өндірістік жағдайда қоршаған ортаға түсетін негізгі жүктеме стеарин қышқылының өзінен гөрі май өндірісінің қышқылды ағынды суларынан, сульфаттар мен басқа минералдық тұздардан, пайдаланылған гидрлеу катализаторларынан, майлы шламдардан, түссіздендіргіш сорбенттерден туындауы мүмкін.

Соапстоктарды қайта өңдеу, глицеринді бөлу, суды айналымға қайтару және катализаторды бірнеше рет пайдалану өндірістің қалдық мөлшерін төмендетеді.

== Талдау және сәйкестендіру ==

Стеарин қышқылын анықтау және сапасын бақылау үшін газдық хроматография, газдық хроматография–масс-спектрометрия, жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы, инфрақызыл спектроскопия, ядролық магниттік резонанс (ЯМР), дифференциалдық сканерлеуші калориметрия, қышқылдық санын титрлеу, йод санын анықтау, сабындану санын анықтау қолданылады.

Газдық хроматография алдында май қышқылдары көбіне ұшқыш метил эфирлеріне айналдырылады.

Инфрақызыл спектрінде:

* карбонил тобының C=O тербелісі шамамен 1700 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* карбон қышқылының кең O–H жолағы шамамен 2500–3300 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* метилен топтарының C–H тербелістері шамамен 2850 және 2920 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;

аймақтарында байқалады.

== Стандарттау ==

Техникалық стеарин қышқылына бұрынғы КСРО және ТМД елдерінде ГОСТ 6484 талаптары қолданылған. Стандарт өнімнің маркаларын, май-қышқылдық құрамын, қату температурасын, қышқылдық және йод сандарын, ылғал, күл және сабынданбайтын заттар мөлшерін анықтау әдістерін белгілейді.

Фармацевтикалық стеарин қышқылы Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы және бірқатар ұлттық фармакопеялардың монографияларында сипатталған. Фармакопеялық өнім техникалық стеариннен тазалығы, сәйкестендіру әдістері және қоспаларға қойылатын шектеулерімен ерекшеленеді.

== Қараңыз да ==

* [[Май қышқылдары]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Олеин қышқылы]]
* [[Линол қышқылы]]
* [[Стеарин]]
* [[Тристеарин]]
* [[Натрий стеараты]]
* [[Магний стеараты]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Сабындану]]
* [[Гидрлеу]]
* [[Соапсток]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 PubChem: Stearic Acid]
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C57114 NIST Chemistry WebBook: Octadecanoic acid]
* [https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/s/stearic-acid.html American Chemical Society: Stearic acid]
* [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru КСРО патенті SU 443059 A1]
* [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru Ресей патенті RU 2048511 C1]
* [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en АҚШ патенті US 9,957,465 B2]

[[Санат:Қаныққан май қышқылдары]]
[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық заттар]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Сабындар]]</text>
      <sha1>297n117uc1jqkuy0y58maar12ea3s1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628878</id>
      <parentid>3628877</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қаныққан май қышқылдары|Қаныққан май қышқылдары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41484" sha1="lzt5lhobkbkf608lmp37y8yc3srabcv" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Стеарин қышқылы
|суреті = Stearic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сол_суреті = Stearic-acid-3D-balls.png
|сол_сурет_ені = 220px

|IUPAC_атауы = Октадекан қышқылы
|басқа_атаулары = н-Октадекан қышқылы, C18:0, стеарофан қышқылы

|химиялық_формуласы = C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|рационалды_формуласы = C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COOH

|күйі = түссіз немесе ақ балауыз тәрізді кристалдар
|мольдік_массасы = 284,48
|тығыздығы = 0,9408 (20 °C), 0,847 (70 °C)
|сыну_көрсеткіші = 1,4299 (80 °C)

|балқу_t = 69,2–69,9
|қайнау_t = шамамен 361 (ыдырауы мүмкін)
|тұтану_t = шамамен 205
|өзіндігінен_жалындану_t = шамамен 395
|мольдік_жылу_сыйымдылығы = шамамен 501,5
|пайда_болу_жылулығы = шамамен −948
|бу_қысымы = 25 °C-та өте төмен

|pKa = шамамен 4,5
|ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді (0,0029 г/100 г, 20 °C); ыстық этанолда, диэтил эфирінде, хлороформда ериді

|CAS = 57-11-4
|PubChem = 5281
|ChEBI = 28842
|ChemSpider = 5091
|SMILES = CCCCCCCCCCCCCCCCCC(=O)O
|InChI = 1S/C18H36O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h2-17H2,1H3,(H,19,20)

|NFPA_704 = {{NFPA 704
 |жанғыштығы = 1
 |денсаулыққа_қаупі = 1
 |тұрақсыздығы = 0
}}
|ортаққор = Stearic acid
}}

'''Стеарин қышқылы''' немесе '''октадекан қышқылы''' — химиялық формуласы C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ықшамдалған құрылымдық формуласы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;COOH болатын бір негізді, түзу тізбекті қаныққан май қышқылы. Липидтік белгіленуі — '''18:0''', яғни молекулада 18 көміртек атомы бар және көміртек-көміртек қос байланыстары жоқ.&lt;ref name=&quot;PubChem&quot;&gt;{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 |title=Stearic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда ол ақ немесе түссіз, балауыз тәрізді қатты зат. Табиғатта бос күйінде аз мөлшерде, негізінен жануарлар майы мен өсімдік майларының триацилглицериндері құрамында күрделі эфир түрінде кездеседі. Стеарин қышқылының тұздары мен күрделі эфирлері '''стеараттар''' немесе жүйелік атауы бойынша '''октадеканоаттар''' деп аталады.

Өнеркәсіптік «стеарин қышқылы» әрдайым таза октадекан қышқылы бола бермейді. Саудадағы техникалық өнім көбіне стеарин және [[пальмитин қышқылы|пальмитин қышқылдарының]], кейде аз мөлшердегі олеин және басқа май қышқылдарының қоспасы болып табылады. Сондықтан техникалық өнімнің балқу температурасы мен қышқылдық саны оның құрамына қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/UI/handler.axd?id=a56dd03b-f5ca-4da6-aa3a-2d83058bf747 |title=SIDS Initial Assessment Report: Stearic acid and related substances |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Атауы және зерттелу тарихы ==

«Стеарин» атауы көне гректің {{lang-grc|στέαρ}} — «май», «мал майы» деген сөзінен шыққан. Стеарин қышқылын француз химигі [[Мишель Эжен Шеврёль]] жануар майларын зерттеу кезінде XIX ғасырдың басында сипаттаған. Оның майлардың сабындануы мен жеке май қышқылдарына бөлінуін зерттеуі қазіргі липидтер химиясының қалыптасуына негіз болды.

«Стеарин қышқылы» мен «стеарин» ұғымдарын ажырату қажет:

* '''стеарин қышқылы''' — жеке химиялық қосылыс, таза октадекан қышқылы;
* '''тристеарин''' — [[глицерин]] мен стеарин қышқылының үш еселі күрделі эфирі;
* өндірістік қолданыстағы '''стеарин''' — көбіне стеарин және пальмитин қышқылдарының қатты қоспасы.

== Молекулалық және кристалдық құрылысы ==

Стеарин қышқылының молекуласы екі функционалдық бөліктен тұрады:

# полярлы [[карбоксил]] тобы — COOH;
# 17 көміртек атомынан тұратын полярсыз көмірсутектік бөлік — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;.

Ұзын көмірсутектік тізбек молекулаға айқын [[гидрофобтылық]] береді, ал карбоксил тобы сутектік байланыстар түзуге және негіздермен, металдармен әрекеттесуге мүмкіндік береді. Қатты күйде карбоксил топтары өзара сутектік байланыстар арқылы димерлер түзе алады. Молекулалардың реттелген, параллель орналасуы салыстырмалы түрде жоғары балқу температурасын туғызады.

Стеарин қышқылы бірнеше кристалдық модификацияда кездеседі. Жақсы зерттелген B-пішіні моноклиндік кристалдық жүйеге жатады; оның элементар ұяшығының параметрлері молекулалардың ұзын осьтері қабаттар түрінде орналасатынын көрсетеді.

== Физикалық қасиеттері ==

=== Ерігіштігі ===

Стеарин қышқылының ұзын гидрофобты тізбегі оның суда нашар еруіне себеп болады. Температура жоғарылаған сайын судағы ерігіштік біршама артады, бірақ бөлме температурасында ол іс жүзінде ерімейтін зат болып саналады.

Стеарин қышқылы диэтил эфирінде, [[хлороформ]]да, [[бензол]] мен [[толуол]]да, көміртек дисульфидінде, көміртек тетрахлоридінде, ыстық [[Этил спирті|этанол]]да, [[ацетон]]да және бірқатар басқа органикалық еріткіштерде ериді.

Сілті ерітінділерінде ол химиялық реакция нәтижесінде суда дисперсияланатын немесе еритін стеараттарға айналады.

=== Таза және техникалық өнімнің айырмашылығы ===

Таза октадекан қышқылы шамамен 69,6 °C-та балқиды. Ал құрамында пальмитин және басқа май қышқылдары бар техникалық өнімдердің балқу аралығы шамамен 40–65 °C болуы мүмкін. Сондықтан фармакопеялық, тағамдық және өндірістік маркалардың сипаттамаларын салыстырғанда өнімнің нақты май-қышқылдық құрамын ескеру қажет.&lt;ref name=&quot;GOST&quot;&gt;{{cite web |url=https://files.stroyinf.ru/Data2/1/4294823/4294823077.pdf |title=ГОСТ 6484-96. Кислота стеариновая техническая (стеарин) |format=PDF |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Стеарин қышқылы қаныққан бір негізді карбон қышқылдарына тән реакцияларға түседі.

=== Бейтараптану және стеараттардың түзілуі ===

Сілтілермен әрекеттескенде стеараттар түзіледі:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий және калий стеараттары сабындардың құрамына кіреді. Кальций, магний, мырыш, алюминий және басқа металдардың стеараттары суда нашар еритін қатты заттар болып табылады.

Карбонаттармен әрекеттесуі:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Na2CO3 -&gt; 2 C17H35COONa + CO2 ^ + H2O&lt;/chem&gt;

Металл оксидтерімен немесе гидроксидтерімен тікелей әрекеттесу арқылы металл стеараттарын алуға болады:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Ca(OH)2 -&gt; Ca(C17H35COO)2 + 2 H2O&lt;/chem&gt;

=== Этерификация ===

Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында күрделі эфирлер түзеді:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + R-OH &lt;=&gt; C17H35COOR + H2O&lt;/chem&gt;

Маңызды күрделі эфирлеріне метилстеарат, этилстеарат, гликоль стеараттары және глицерин стеараттары жатады.

Глицеринмен толық этерификация кезінде тристеарин түзіледі:

:&lt;chem&gt;3 C17H35COOH + C3H5(OH)3 &lt;=&gt; C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O&lt;/chem&gt;

=== Тотықсыздану ===

Күшті тотықсыздандырғыштар немесе каталитикалық гидрлеу жағдайында карбоксил тобы тотықсызданып, стеарил спирті түзілуі мүмкін:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + 2 H2 -&gt; C18H37OH + H2O&lt;/chem&gt;

=== Жану ===

Толық жанғанда көмірқышқыл газы мен су түзіледі:

:&lt;chem&gt;C18H36O2 + 26 O2 -&gt; 18 CO2 + 18 H2O&lt;/chem&gt;

=== Термиялық өзгерістері ===

Жоғары температурада стеарин қышқылы декарбоксилдену, декарбонилдену және көмірсутектік тізбектің ыдырау реакцияларына ұшырауы мүмкін. Катализатор түріне қарай негізгі өнімдер ретінде гептадекан, гептадецендер, көміртек(II) оксиді, көмірқышқыл газы және су түзіледі.

== Табиғатта кездесуі ==

Стеарин қышқылы табиғи майларда көбіне триацилглицериндер құрамында кездеседі. Жануар майларында оның мөлшері, әдетте, көптеген сұйық өсімдік майларына қарағанда жоғары.

Шамамен алынған май-қышқылдық үлестері:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Стеарин қышқылының әртүрлі шикізаттағы шамамен мөлшері
|-
! Май немесе табиғи шикізат
! Стеарин қышқылының шамамен мөлшері (%)
|-
| [[Сиыр майы]]
| 20–35
|-
| Қой майы
| 15–30
|-
| Шошқа майы
| 10–18
|-
| [[Сары май]]
| 9–13
|-
| [[Какао майы]]
| 30–37
|-
| Ши майы
| 28–45
|-
| Пальма майы
| бірнеше пайыз (әдетте)
|-
| [[Соя майы|Соя]], [[Күнбағыс майы|күнбағыс]] және рапс майлары
| 2–6 (немесе одан төмен)
|}

Мөлшерлер жануардың тұқымына, қоректенуіне, өсімдіктің сортына, өсу жағдайына және майды анықтау әдісіне қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;Gunstone2007&quot;&gt;{{cite book |last1=Gunstone |first1=Frank D. |last2=Harwood |first2=John L. |last3=Dijkstra |first3=Albert J. |title=The Lipid Handbook |edition=3rd |publisher=CRC Press |year=2007 |isbn=978-0-8493-9688-5}}&lt;/ref&gt;
Ұзақ сақтау немесе липазалардың әсері кезінде триацилглицериндер гидролизденіп, бос стеарин қышқылының мөлшері артуы мүмкін.

== Алынуы ==

=== Майлардың гидролизі ===

Өнеркәсіпте стеарин қышқылын алудың негізгі шикізаты — жануар майлары, пальма майы, гидрленген өсімдік майлары және майларды тазарту кезінде түзілетін жанама өнімдер.

Тристеариннің гидролизі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O -&gt; 3 C17H35COOH + C3H5(OH)3&lt;/chem&gt;

Қазіргі май ажырату қондырғыларында май мен су жоғары температура мен қысымда қарсы ағынмен әрекеттеседі. Әдеттегі технологиялық тізбек:

# шикі майды тазарту және сусыздандыру;
# триацилглицериндерді сумен гидролиздеу;
# глицеринді су фазасынан бөліп алу;
# шикі май қышқылдарын вакуумда айдау;
# қанықпаған қышқылдарды гидрлеу;
# пальмитин және стеарин фракцияларын дистилляция немесе кристалдандыру арқылы бөлу;
# түссіздендіру, иіссіздендіру және дайын өнімді қалыптау.

Өнеркәсіптік қысымдық гидролиз, мысалы, 200–260 °C температурада және бірнеше мегапаскаль қысымда жүргізілуі мүмкін. Нақты режим шикізат пен қондырғыға байланысты.

=== Сабындандыру және қышқылмен ыдырату ===

Майды натрий гидроксидімен сабындандырғанда глицерин мен май қышқылдарының натрий тұздары түзіледі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOR)3 + 3 NaOH -&gt; C3H5(OH)3 + 3 RCOONa&lt;/chem&gt;

Алынған сабынды күкірт немесе тұз қышқылымен өңдегенде бос май қышқылдары бөлінеді:

:&lt;chem&gt;2 RCOONa + H2SO4 -&gt; 2 RCOOH + Na2SO4&lt;/chem&gt;

Бұл әдіс лабораториялық жағдайда қарапайым болғанымен, өнеркәсіптік өндірісте көп мөлшерде минералдық тұздар мен қышқылды ағынды су түзуі мүмкін.

=== Олеин қышқылын гидрлеу ===

[[Олеин қышқылы]]ндағы қос байланысты каталитикалық гидрлеу арқылы стеарин қышқылына айналдырады:

:&lt;chem&gt;CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH + H2 -&gt; CH3(CH2)16COOH&lt;/chem&gt;

Реакция никель, палладий немесе басқа гидрлеу катализаторларының қатысында жүргізіледі. Өнеркәсіпте көбіне таза олеин қышқылы емес, C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; қанықпаған май қышқылдарының қоспасы гидрленеді.

Гидрлеу барысында:

* олеин қышқылы;
* линол қышқылы;
* линолен қышқылы

біртіндеп қаныққан стеарин қышқылына айналады. Катализатордың белсенділігі, сутек қысымы, температура және араластыру дәрежесі өнімнің йод санына және қалдық қанықпаған қышқылдардың мөлшеріне әсер етеді.

=== Көмірсутектерді тотықтыру ===

Стеарин қышқылын және басқа жоғары май қышқылдарын парафиндік көмірсутектерді ауа оттегімен каталитикалық тотықтыру арқылы да алуға болады. Тарихи технологияларда марганец тұздары катализатор ретінде қолданылған. Бұл әдіс көміртек тізбегінің әртүрлі ұзындығындағы қышқылдардың қоспасын береді, сондықтан кейін фракциялық айдау қажет.

=== Фракциялау және тазарту ===

Шикі май қышқылдары қоспасынан стеарин қышқылын бөліп алу үшін:

* вакуумдық ректификация;
* еріткіштік кристалдандыру;
* сатылы салқындату;
* престеп фракциялау;
* [[Несепнәр|мочевина]]мен кешен түзу;
* молекулалық айдау

әдістері қолданылуы мүмкін.

Пальмитин мен стеарин қышқылдарының қайнау температуралары бір-біріне жақын болғандықтан, оларды өте жоғары тазалықпен бөлу күрделі. Осы себепті көптеген өнеркәсіптік маркалар осы екі қышқылдың белгілі қатынастағы қоспасы ретінде шығарылады.

== Өндірістік технологиялар және патенттер ==

Стеарин қышқылы өндірісіне қатысты патенттер шикізатты дайындау, майларды гидролиздеу, соапстоктарды өңдеу, қанықпаған май қышқылдарын гидрлеу, катализатор қызметінің мерзімін ұзарту және өнімді фракциялау сатыларын қамтиды.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Стеарин қышқылын алуға арналған патенттер мен технологиялар
|-
! Құжат
! Ел, жыл
! Технологияның қысқаша мазмұны
! Ескертпе
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU259868A1/ru SU 259868 A1]
| КСРО, 1970
| Май қышқылдарының қоспасынан техникалық қатты фракция алу мен бөлуге арналған ерте кеңестік технология.
| IPC: C07C 53/126, C07C 51/487
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru SU 443059 A1]
| КСРО, 1974
| Өсімдік майларының соапстоктарын күкірт қышқылымен 80–85 °C-та өңдеу, майды гидролиздеу, май қышқылдарын дистилляциялау және калиймен промоторланған қаңқалы никель-алюминий катализаторында гидрлеу.
| Гидрлеу 210 °C-та, құрамында 70%-ға дейін стеарин қышқылы; катализатор 6–7 рет қолданылады.
|-
| [https://patenton.ru/patent/SU1675297A1 SU 1675297 A1]
| КСРО, 1991
| Техникалық стеарин қышқылын каталитикалық гидрлеу, катализатордың өнімділігі мен ұзақ мерзімділігіне баса назар аударылған.
| Гидрлеу циклы шамамен 80 сағатқа дейін бақыланған.
|-
| [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru RU 2048511 C1]
| Ресей, 1995
| Өсімдік майларының соапстоктарын 160–180 °C-та гидролиздеу, эмульсияны 80–90 °C-та күкірт қышқылымен рН 2,0–2,5 дейін ыдырату.
| Май қышқылдары қоспасын береді (кейін гидрленеді және фракцияланады).
|-
| [https://www.freepatent.ru/patents/2510617 RU 2510617 C2]
| Ресей, 2014
| Стеарин қышқылы мен кальций гидроксидінен су ортасында кальций стеаратын тікелей синтездеу (алдымен 58–65 °C-та эмульсия, содан кейін 70–85 °C-та термиялық өңдеу).
| Стеарин қышқылы туындысын өндіруге арналған патент.
|-
| [https://qazpatent.kz/ru/content/poleznaya-model-04112022 KZ 7569 U]
| Қазақстан, 2022
| Құрамында 0,5–0,8 масс.% стеарин қышқылы бар, су сіңіруі төмен және жанғыштығы азайтылған ағаш-полимер композиті.
| Стеарин қышқылын модификатор ретінде пайдалану мысалы (синтез емес).
|-
| [https://patents.google.com/patent/CN102942994A/en CN 102942994 A]
| Қытай, 2013
| Пальма майын 245–260 °C және 48–55 барда гидролиздеу, никель катализаторында гидрлеу (160 °C, 25 бар, 0,06% Ni) және 2–3 бағаналы дистилляция.
| Гидрлеу сатысының егжей-тегжейлі параметрлері көрсетілген.
|-
| [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en US 9,957,465 B2]
| АҚШ, 2018
| Майды иіссіздендіру және айдау, май қышқылдарын концентрлеу, гидрлеу және дистилляция арқылы стеарин және пальмитин фракцияларын алу.
| Кейбір нұсқаларда дәстүрлі толық гидролиз сатысынсыз жанама өнімдер пайдаланылады.
|}                                                                                                                                                                                                    

Қазақстанның ашық патенттік бюллетеньдерінде стеарин қышқылы көбіне полимерлерге, құрылыс материалдарына, фармацевтикалық препараттарға және басқа композицияларға қосылатын майлағыш, гидрофобтаушы немесе диспергирлеуші компонент ретінде кездеседі. Қолжетімді ашық іздеу нәтижелерінде стеарин қышқылының өзін өндіруді негізгі нысан еткен қазақстандық ұлттық патент анықталмаған. Бұл тұжырым патенттік қордың толық сараптамасы емес және дерекқорларды кәсіби жіктемелік іздестіру нәтижесінде нақтылануы мүмкін.

== Өнеркәсіптік маркалары және сапа көрсеткіштері ==

Техникалық стеарин қышқылы әртүрлі маркамен шығарылады. Маркалардағы сандық белгілер өндірушіге қарай әртүрлі түсіндірілуі мүмкін, сондықтан оларды әмбебап халықаралық жіктеу деп қарастыруға болмайды.

Өнім сапасын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер:

* стеарин қышқылының C18 массалық үлесі;
* пальмитин қышқылының C16 массалық үлесі;
* қышқылдық саны;
* сабындану саны;
* йод саны;
* қату немесе балқу температурасы;
* түсі;
* ылғал мөлшері;
* сабынданбайтын заттардың мөлшері;
* минералдық күл;
* қалдық никель және басқа металдар;
* пероксидтік саны.

Жоғары йод саны өнімде қанықпаған май қышқылдарының қалғанын көрсетеді. Фармацевтикалық және тағамдық өнімдерде ауыр металдар, тотығу өнімдері және жануар немесе өсімдік текті шикізаттың қадағалануы қосымша бақыланады.

== Қолданылуы ==

=== Сабын және жуғыш заттар ===

Стеарин қышқылының натрий және калий тұздары қатты және жұмсақ сабындардың құрамына кіреді. Натрий стеараты сабынға қаттылық береді, ал калий стеараты суда жақсырақ дисперсияланып, жұмсақ немесе сұйық өнімдерде қолданылады.

=== Косметика ===

Косметикалық өнімдерде стеарин қышқылы қоюландырғыш, консистенция реттегіш, эмульсия тұрақтандырғышы, жұмсартқыш, ББЗ өндіруге арналған бастапқы зат ретінде пайдаланылады.

Ол кремдерде, лосьондарда, қырыну көбігінде, сабында, сусабында, ерін далабында және декоративтік косметикада кездеседі. Этиленгликоль моно- және дистеараттары косметикалық өнімдерге інжу тәрізді жылтыр береді.

=== Шырақ өндірісі ===

Стеарин немесе стеарин қышқылы парафинге қосылғанда шырақтың қаттылығын арттырады, балқу температурасын жоғарылатады, қалыптан алынуын жеңілдетеді, жану кезінде майысу мен ағуды азайтады, бетінің күңгірт әрі біркелкі болуына ықпал етеді.

Таза стеарин шырақтары парафин шырақтарына қарағанда қаттырақ болады.

=== Резеңке өнеркәсібі ===

Резеңке қоспаларында стеарин қышқылы:

* мырыш оксидімен әрекеттесіп, белсенді мырыш стеаратын түзеді;
* вулканизация активаторы ретінде әсер етеді;
* толтырғыштардың таралуын жақсартады;
* араластыру және қалыптау кезінде майлағыш қызметін атқарады;
* резеңкенің металл қалыптан бөлінуін жеңілдетеді.

=== Пластмасса және полимерлер ===

Стеарин қышқылы мен металл стеараттары полимер өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* диспергирлеуші;
* қышқылдық қалдықтарды бейтараптандырғыш;
* ПВХ-ның жылу тұрақтандырғыш жүйесінің компоненті

ретінде қолданылады.

Кальций және мырыш стеараттарының қоспалары қорғасын мен кадмий негізіндегі ескі тұрақтандырғыштарға балама ретінде пайдаланылады.

=== Майлау материалдары ===

Литий стеараты литийлік пластикалық майлардың негізгі қоюландырғыштарының бірі. Кальций, натрий және алюминий стеараттары да майлау материалдарының құрылымын қалыптастыру үшін қолданылады.

=== Фармацевтика ===

Стеарин қышқылы және оның тұздары:

* таблетка престерінің пуансондары мен матрицаларын майлау;
* ұнтақтардың жабысуын азайту;
* таблеткалардың қалыптан шығарылуын жеңілдету;
* жақпа майлар мен суппозиторийлердің консистенциясын реттеу;
* дәрілік заттардың бөліну жылдамдығын өзгерту

үшін пайдаланылады.

[[Магний стеараты]] — таблеткалар өндірісіндегі кең таралған қосымша зат. Алайда гидрофобты майлағышты шамадан тыс мөлшерде немесе ұзақ араластырғанда таблетканың сулануы мен еруі баяулауы мүмкін.

=== Тамақ өнеркәсібі ===

Стеарин қышқылы тағамда табиғи майлардың құрамында кездеседі және кейбір елдерде май қышқылдарына арналған '''E570''' тағамдық қоспалар тобына кіреді. Ол глазурлеуші, көбіктенуді шектеуші, тұрақтандырғыш немесе басқа тағамдық қоспаларды өндіруге арналған бастапқы зат ретінде қолданылуы мүмкін.

=== Басқа салалар ===

Стеарин қышқылы металл және аяқ киім жылтыратқыштарында, тоқыма материалдарын жұмсартуда, қағазды гидрофобтауда, құрылыс қалыптарына арналған бөлгіш қабаттарда, керамикалық ұнтақтарды престеуде, металл ұнтақтарын қалыптауда, бояулар мен лактарда, аккумулятор пластиналарын өңдеуде, электрондық материалдар мен арнайы жабындарда қолданылады.

== Биологиялық маңызы және метаболизмі ==

Стеарин қышқылы — адам мен жануарлар организміндегі қалыпты май қышқылдарының бірі. Ол тағаммен түседі немесе жасушада басқа май қышқылдарынан синтезделеді.

Биосинтез кезінде пальмитил-КоА екі көміртек атомына ұзартылып, стеарил-КоА түзіледі. Реакцияға малонил-КоА және май қышқылдарын ұзартатын элонгаза ферменттері қатысады.

Стеарин қышқылы мембраналық фосфолипидтердің, триацилглицериндердің, сфинголипидтердің және холестерин эфирлерінің құрамына ене алады.

Стеароил-КоА-десатураза ферменті молекуланың 9-көміртек аймағында қос байланыс түзіп, стеарин қышқылын олеин қышқылына айналдырады:

:&lt;math&gt;\mathrm{C}_{18:0} \longrightarrow \mathrm{C}_{18:1}\ cis\text{-}\Delta^{9}&lt;/math&gt;

Энергетикалық алмасуда стеарин қышқылы β-тотығу арқылы ацетил-КоА молекулаларына дейін ыдырайды. Тізбекте 18 көміртек атомы болғандықтан, толық β-тотығу нәтижесінде тоғыз ацетил-КоА түзіледі.

Тағамдық стеарин қышқылы қаныққан май қышқылы болғанымен, оның қан липопротеиндеріне ықпалы пальмитин және миристин қышқылдарының әсерінен өзгеше болуы мүмкін. Бұл айырмашылық оның олеин қышқылына айналуына, ішекте сіңу ерекшеліктеріне және холестерин эфирлеріне қосылуына байланысты деп қарастырылады. Дегенмен тағамның денсаулыққа әсері жеке қышқылға ғана емес, тағамдық майдың жалпы құрамына, мөлшеріне және адамның зат алмасуына тәуелді.

== Қауіпсіздігі ==

Таза стеарин қышқылы әдетте жедел уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады. OECD деректерінде егеуқұйрықтарға ішке енгізгендегі LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; мәні 5000 мг/кг дене салмағынан жоғары болған зерттеулер келтірілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/ui/handler.axd?id=47375d5b-e690-4977-a472-a8a89c25dc5c |title=CoCAM 6: Long-chain fatty acids and related substances |publisher=OECD |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Ұнтақ немесе балқыған өніммен жұмыс істеу кезінде шаңның көзге және тыныс жолдарына түсуіне жол бермеу, балқыған қышқылдан термиялық күйік қаупін ескеру, қыздыру жабдығын желдету, ашық от пен күшті тотықтырғыштардан оқшау сақтау, қорғаныш көзілдірігі мен қолғап пайдалану ұсынылады.

Кейбір қауіпсіздік паспорттарында теріні тітіркендіру мүмкіндігі көрсетіледі, ал басқа жіктемелерде зат қауіпті қоспа ретінде жіктелмейді. Айырмашылықтар өнім тазалығына, бөлшек өлшеміне және қолданылған жіктеу жүйесіне байланысты болуы мүмкін.

=== Өрт қауіпсіздігі ===

Стеарин қышқылы оңай тұтанатын сұйықтыққа жатпайды, бірақ жанғыш органикалық зат. Ұнтақ түрінде ауада жанғыш шаң қоспасы түзілуі ықтимал. Тұтану температурасы әдебиеттерде шамамен 196–205 °C, өздігінен тұтану температурасы шамамен 395 °C деп көрсетіледі.

Өрт кезінде [[көмірқышқыл газ]]ы, көміртек(II) оксиді және тітіркендіргіш органикалық ыдырау өнімдері түзілуі мүмкін.

== Қоршаған ортадағы қасиеттері ==

Стеарин қышқылы табиғи липидтердің құрамдас бөлігі болғандықтан микроорганизмдермен биологиялық ыдырауға қабілетті. Оның суда ерігіштігі өте төмен және органикалық фазаға жоғары бейімділік көрсетеді. Топырақта немесе су қоймасында ол бөлшектер мен органикалық заттарға адсорбциялануы мүмкін.

Қалыпты өндірістік жағдайда қоршаған ортаға түсетін негізгі жүктеме стеарин қышқылының өзінен гөрі май өндірісінің қышқылды ағынды суларынан, сульфаттар мен басқа минералдық тұздардан, пайдаланылған гидрлеу катализаторларынан, майлы шламдардан, түссіздендіргіш сорбенттерден туындауы мүмкін.

Соапстоктарды қайта өңдеу, глицеринді бөлу, суды айналымға қайтару және катализаторды бірнеше рет пайдалану өндірістің қалдық мөлшерін төмендетеді.

== Талдау және сәйкестендіру ==

Стеарин қышқылын анықтау және сапасын бақылау үшін газдық хроматография, газдық хроматография–масс-спектрометрия, жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы, инфрақызыл спектроскопия, ядролық магниттік резонанс (ЯМР), дифференциалдық сканерлеуші калориметрия, қышқылдық санын титрлеу, йод санын анықтау, сабындану санын анықтау қолданылады.

Газдық хроматография алдында май қышқылдары көбіне ұшқыш метил эфирлеріне айналдырылады.

Инфрақызыл спектрінде:

* карбонил тобының C=O тербелісі шамамен 1700 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* карбон қышқылының кең O–H жолағы шамамен 2500–3300 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* метилен топтарының C–H тербелістері шамамен 2850 және 2920 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;

аймақтарында байқалады.

== Стандарттау ==

Техникалық стеарин қышқылына бұрынғы КСРО және ТМД елдерінде ГОСТ 6484 талаптары қолданылған. Стандарт өнімнің маркаларын, май-қышқылдық құрамын, қату температурасын, қышқылдық және йод сандарын, ылғал, күл және сабынданбайтын заттар мөлшерін анықтау әдістерін белгілейді.

Фармацевтикалық стеарин қышқылы Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы және бірқатар ұлттық фармакопеялардың монографияларында сипатталған. Фармакопеялық өнім техникалық стеариннен тазалығы, сәйкестендіру әдістері және қоспаларға қойылатын шектеулерімен ерекшеленеді.

== Қараңыз да ==

* [[Май қышқылдары]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Олеин қышқылы]]
* [[Линол қышқылы]]
* [[Стеарин]]
* [[Тристеарин]]
* [[Натрий стеараты]]
* [[Магний стеараты]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Сабындану]]
* [[Гидрлеу]]
* [[Соапсток]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 PubChem: Stearic Acid]
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C57114 NIST Chemistry WebBook: Octadecanoic acid]
* [https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/s/stearic-acid.html American Chemical Society: Stearic acid]
* [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru КСРО патенті SU 443059 A1]
* [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru Ресей патенті RU 2048511 C1]
* [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en АҚШ патенті US 9,957,465 B2]

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық заттар]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Сабындар]]</text>
      <sha1>lzt5lhobkbkf608lmp37y8yc3srabcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628879</id>
      <parentid>3628878</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T17:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Тағамдық қоспалар|Тағамдық қоспалар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41435" sha1="97x4vbo11gh9jg0h4hi0fh2t8x294cr" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Стеарин қышқылы
|суреті = Stearic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сол_суреті = Stearic-acid-3D-balls.png
|сол_сурет_ені = 220px

|IUPAC_атауы = Октадекан қышқылы
|басқа_атаулары = н-Октадекан қышқылы, C18:0, стеарофан қышқылы

|химиялық_формуласы = C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|рационалды_формуласы = C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COOH

|күйі = түссіз немесе ақ балауыз тәрізді кристалдар
|мольдік_массасы = 284,48
|тығыздығы = 0,9408 (20 °C), 0,847 (70 °C)
|сыну_көрсеткіші = 1,4299 (80 °C)

|балқу_t = 69,2–69,9
|қайнау_t = шамамен 361 (ыдырауы мүмкін)
|тұтану_t = шамамен 205
|өзіндігінен_жалындану_t = шамамен 395
|мольдік_жылу_сыйымдылығы = шамамен 501,5
|пайда_болу_жылулығы = шамамен −948
|бу_қысымы = 25 °C-та өте төмен

|pKa = шамамен 4,5
|ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді (0,0029 г/100 г, 20 °C); ыстық этанолда, диэтил эфирінде, хлороформда ериді

|CAS = 57-11-4
|PubChem = 5281
|ChEBI = 28842
|ChemSpider = 5091
|SMILES = CCCCCCCCCCCCCCCCCC(=O)O
|InChI = 1S/C18H36O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h2-17H2,1H3,(H,19,20)

|NFPA_704 = {{NFPA 704
 |жанғыштығы = 1
 |денсаулыққа_қаупі = 1
 |тұрақсыздығы = 0
}}
|ортаққор = Stearic acid
}}

'''Стеарин қышқылы''' немесе '''октадекан қышқылы''' — химиялық формуласы C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ықшамдалған құрылымдық формуласы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;COOH болатын бір негізді, түзу тізбекті қаныққан май қышқылы. Липидтік белгіленуі — '''18:0''', яғни молекулада 18 көміртек атомы бар және көміртек-көміртек қос байланыстары жоқ.&lt;ref name=&quot;PubChem&quot;&gt;{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 |title=Stearic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда ол ақ немесе түссіз, балауыз тәрізді қатты зат. Табиғатта бос күйінде аз мөлшерде, негізінен жануарлар майы мен өсімдік майларының триацилглицериндері құрамында күрделі эфир түрінде кездеседі. Стеарин қышқылының тұздары мен күрделі эфирлері '''стеараттар''' немесе жүйелік атауы бойынша '''октадеканоаттар''' деп аталады.

Өнеркәсіптік «стеарин қышқылы» әрдайым таза октадекан қышқылы бола бермейді. Саудадағы техникалық өнім көбіне стеарин және [[пальмитин қышқылы|пальмитин қышқылдарының]], кейде аз мөлшердегі олеин және басқа май қышқылдарының қоспасы болып табылады. Сондықтан техникалық өнімнің балқу температурасы мен қышқылдық саны оның құрамына қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/UI/handler.axd?id=a56dd03b-f5ca-4da6-aa3a-2d83058bf747 |title=SIDS Initial Assessment Report: Stearic acid and related substances |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Атауы және зерттелу тарихы ==

«Стеарин» атауы көне гректің {{lang-grc|στέαρ}} — «май», «мал майы» деген сөзінен шыққан. Стеарин қышқылын француз химигі [[Мишель Эжен Шеврёль]] жануар майларын зерттеу кезінде XIX ғасырдың басында сипаттаған. Оның майлардың сабындануы мен жеке май қышқылдарына бөлінуін зерттеуі қазіргі липидтер химиясының қалыптасуына негіз болды.

«Стеарин қышқылы» мен «стеарин» ұғымдарын ажырату қажет:

* '''стеарин қышқылы''' — жеке химиялық қосылыс, таза октадекан қышқылы;
* '''тристеарин''' — [[глицерин]] мен стеарин қышқылының үш еселі күрделі эфирі;
* өндірістік қолданыстағы '''стеарин''' — көбіне стеарин және пальмитин қышқылдарының қатты қоспасы.

== Молекулалық және кристалдық құрылысы ==

Стеарин қышқылының молекуласы екі функционалдық бөліктен тұрады:

# полярлы [[карбоксил]] тобы — COOH;
# 17 көміртек атомынан тұратын полярсыз көмірсутектік бөлік — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;.

Ұзын көмірсутектік тізбек молекулаға айқын [[гидрофобтылық]] береді, ал карбоксил тобы сутектік байланыстар түзуге және негіздермен, металдармен әрекеттесуге мүмкіндік береді. Қатты күйде карбоксил топтары өзара сутектік байланыстар арқылы димерлер түзе алады. Молекулалардың реттелген, параллель орналасуы салыстырмалы түрде жоғары балқу температурасын туғызады.

Стеарин қышқылы бірнеше кристалдық модификацияда кездеседі. Жақсы зерттелген B-пішіні моноклиндік кристалдық жүйеге жатады; оның элементар ұяшығының параметрлері молекулалардың ұзын осьтері қабаттар түрінде орналасатынын көрсетеді.

== Физикалық қасиеттері ==

=== Ерігіштігі ===

Стеарин қышқылының ұзын гидрофобты тізбегі оның суда нашар еруіне себеп болады. Температура жоғарылаған сайын судағы ерігіштік біршама артады, бірақ бөлме температурасында ол іс жүзінде ерімейтін зат болып саналады.

Стеарин қышқылы диэтил эфирінде, [[хлороформ]]да, [[бензол]] мен [[толуол]]да, көміртек дисульфидінде, көміртек тетрахлоридінде, ыстық [[Этил спирті|этанол]]да, [[ацетон]]да және бірқатар басқа органикалық еріткіштерде ериді.

Сілті ерітінділерінде ол химиялық реакция нәтижесінде суда дисперсияланатын немесе еритін стеараттарға айналады.

=== Таза және техникалық өнімнің айырмашылығы ===

Таза октадекан қышқылы шамамен 69,6 °C-та балқиды. Ал құрамында пальмитин және басқа май қышқылдары бар техникалық өнімдердің балқу аралығы шамамен 40–65 °C болуы мүмкін. Сондықтан фармакопеялық, тағамдық және өндірістік маркалардың сипаттамаларын салыстырғанда өнімнің нақты май-қышқылдық құрамын ескеру қажет.&lt;ref name=&quot;GOST&quot;&gt;{{cite web |url=https://files.stroyinf.ru/Data2/1/4294823/4294823077.pdf |title=ГОСТ 6484-96. Кислота стеариновая техническая (стеарин) |format=PDF |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Стеарин қышқылы қаныққан бір негізді карбон қышқылдарына тән реакцияларға түседі.

=== Бейтараптану және стеараттардың түзілуі ===

Сілтілермен әрекеттескенде стеараттар түзіледі:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий және калий стеараттары сабындардың құрамына кіреді. Кальций, магний, мырыш, алюминий және басқа металдардың стеараттары суда нашар еритін қатты заттар болып табылады.

Карбонаттармен әрекеттесуі:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Na2CO3 -&gt; 2 C17H35COONa + CO2 ^ + H2O&lt;/chem&gt;

Металл оксидтерімен немесе гидроксидтерімен тікелей әрекеттесу арқылы металл стеараттарын алуға болады:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Ca(OH)2 -&gt; Ca(C17H35COO)2 + 2 H2O&lt;/chem&gt;

=== Этерификация ===

Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында күрделі эфирлер түзеді:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + R-OH &lt;=&gt; C17H35COOR + H2O&lt;/chem&gt;

Маңызды күрделі эфирлеріне метилстеарат, этилстеарат, гликоль стеараттары және глицерин стеараттары жатады.

Глицеринмен толық этерификация кезінде тристеарин түзіледі:

:&lt;chem&gt;3 C17H35COOH + C3H5(OH)3 &lt;=&gt; C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O&lt;/chem&gt;

=== Тотықсыздану ===

Күшті тотықсыздандырғыштар немесе каталитикалық гидрлеу жағдайында карбоксил тобы тотықсызданып, стеарил спирті түзілуі мүмкін:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + 2 H2 -&gt; C18H37OH + H2O&lt;/chem&gt;

=== Жану ===

Толық жанғанда көмірқышқыл газы мен су түзіледі:

:&lt;chem&gt;C18H36O2 + 26 O2 -&gt; 18 CO2 + 18 H2O&lt;/chem&gt;

=== Термиялық өзгерістері ===

Жоғары температурада стеарин қышқылы декарбоксилдену, декарбонилдену және көмірсутектік тізбектің ыдырау реакцияларына ұшырауы мүмкін. Катализатор түріне қарай негізгі өнімдер ретінде гептадекан, гептадецендер, көміртек(II) оксиді, көмірқышқыл газы және су түзіледі.

== Табиғатта кездесуі ==

Стеарин қышқылы табиғи майларда көбіне триацилглицериндер құрамында кездеседі. Жануар майларында оның мөлшері, әдетте, көптеген сұйық өсімдік майларына қарағанда жоғары.

Шамамен алынған май-қышқылдық үлестері:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Стеарин қышқылының әртүрлі шикізаттағы шамамен мөлшері
|-
! Май немесе табиғи шикізат
! Стеарин қышқылының шамамен мөлшері (%)
|-
| [[Сиыр майы]]
| 20–35
|-
| Қой майы
| 15–30
|-
| Шошқа майы
| 10–18
|-
| [[Сары май]]
| 9–13
|-
| [[Какао майы]]
| 30–37
|-
| Ши майы
| 28–45
|-
| Пальма майы
| бірнеше пайыз (әдетте)
|-
| [[Соя майы|Соя]], [[Күнбағыс майы|күнбағыс]] және рапс майлары
| 2–6 (немесе одан төмен)
|}

Мөлшерлер жануардың тұқымына, қоректенуіне, өсімдіктің сортына, өсу жағдайына және майды анықтау әдісіне қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;Gunstone2007&quot;&gt;{{cite book |last1=Gunstone |first1=Frank D. |last2=Harwood |first2=John L. |last3=Dijkstra |first3=Albert J. |title=The Lipid Handbook |edition=3rd |publisher=CRC Press |year=2007 |isbn=978-0-8493-9688-5}}&lt;/ref&gt;
Ұзақ сақтау немесе липазалардың әсері кезінде триацилглицериндер гидролизденіп, бос стеарин қышқылының мөлшері артуы мүмкін.

== Алынуы ==

=== Майлардың гидролизі ===

Өнеркәсіпте стеарин қышқылын алудың негізгі шикізаты — жануар майлары, пальма майы, гидрленген өсімдік майлары және майларды тазарту кезінде түзілетін жанама өнімдер.

Тристеариннің гидролизі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O -&gt; 3 C17H35COOH + C3H5(OH)3&lt;/chem&gt;

Қазіргі май ажырату қондырғыларында май мен су жоғары температура мен қысымда қарсы ағынмен әрекеттеседі. Әдеттегі технологиялық тізбек:

# шикі майды тазарту және сусыздандыру;
# триацилглицериндерді сумен гидролиздеу;
# глицеринді су фазасынан бөліп алу;
# шикі май қышқылдарын вакуумда айдау;
# қанықпаған қышқылдарды гидрлеу;
# пальмитин және стеарин фракцияларын дистилляция немесе кристалдандыру арқылы бөлу;
# түссіздендіру, иіссіздендіру және дайын өнімді қалыптау.

Өнеркәсіптік қысымдық гидролиз, мысалы, 200–260 °C температурада және бірнеше мегапаскаль қысымда жүргізілуі мүмкін. Нақты режим шикізат пен қондырғыға байланысты.

=== Сабындандыру және қышқылмен ыдырату ===

Майды натрий гидроксидімен сабындандырғанда глицерин мен май қышқылдарының натрий тұздары түзіледі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOR)3 + 3 NaOH -&gt; C3H5(OH)3 + 3 RCOONa&lt;/chem&gt;

Алынған сабынды күкірт немесе тұз қышқылымен өңдегенде бос май қышқылдары бөлінеді:

:&lt;chem&gt;2 RCOONa + H2SO4 -&gt; 2 RCOOH + Na2SO4&lt;/chem&gt;

Бұл әдіс лабораториялық жағдайда қарапайым болғанымен, өнеркәсіптік өндірісте көп мөлшерде минералдық тұздар мен қышқылды ағынды су түзуі мүмкін.

=== Олеин қышқылын гидрлеу ===

[[Олеин қышқылы]]ндағы қос байланысты каталитикалық гидрлеу арқылы стеарин қышқылына айналдырады:

:&lt;chem&gt;CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH + H2 -&gt; CH3(CH2)16COOH&lt;/chem&gt;

Реакция никель, палладий немесе басқа гидрлеу катализаторларының қатысында жүргізіледі. Өнеркәсіпте көбіне таза олеин қышқылы емес, C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; қанықпаған май қышқылдарының қоспасы гидрленеді.

Гидрлеу барысында:

* олеин қышқылы;
* линол қышқылы;
* линолен қышқылы

біртіндеп қаныққан стеарин қышқылына айналады. Катализатордың белсенділігі, сутек қысымы, температура және араластыру дәрежесі өнімнің йод санына және қалдық қанықпаған қышқылдардың мөлшеріне әсер етеді.

=== Көмірсутектерді тотықтыру ===

Стеарин қышқылын және басқа жоғары май қышқылдарын парафиндік көмірсутектерді ауа оттегімен каталитикалық тотықтыру арқылы да алуға болады. Тарихи технологияларда марганец тұздары катализатор ретінде қолданылған. Бұл әдіс көміртек тізбегінің әртүрлі ұзындығындағы қышқылдардың қоспасын береді, сондықтан кейін фракциялық айдау қажет.

=== Фракциялау және тазарту ===

Шикі май қышқылдары қоспасынан стеарин қышқылын бөліп алу үшін:

* вакуумдық ректификация;
* еріткіштік кристалдандыру;
* сатылы салқындату;
* престеп фракциялау;
* [[Несепнәр|мочевина]]мен кешен түзу;
* молекулалық айдау

әдістері қолданылуы мүмкін.

Пальмитин мен стеарин қышқылдарының қайнау температуралары бір-біріне жақын болғандықтан, оларды өте жоғары тазалықпен бөлу күрделі. Осы себепті көптеген өнеркәсіптік маркалар осы екі қышқылдың белгілі қатынастағы қоспасы ретінде шығарылады.

== Өндірістік технологиялар және патенттер ==

Стеарин қышқылы өндірісіне қатысты патенттер шикізатты дайындау, майларды гидролиздеу, соапстоктарды өңдеу, қанықпаған май қышқылдарын гидрлеу, катализатор қызметінің мерзімін ұзарту және өнімді фракциялау сатыларын қамтиды.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Стеарин қышқылын алуға арналған патенттер мен технологиялар
|-
! Құжат
! Ел, жыл
! Технологияның қысқаша мазмұны
! Ескертпе
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU259868A1/ru SU 259868 A1]
| КСРО, 1970
| Май қышқылдарының қоспасынан техникалық қатты фракция алу мен бөлуге арналған ерте кеңестік технология.
| IPC: C07C 53/126, C07C 51/487
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru SU 443059 A1]
| КСРО, 1974
| Өсімдік майларының соапстоктарын күкірт қышқылымен 80–85 °C-та өңдеу, майды гидролиздеу, май қышқылдарын дистилляциялау және калиймен промоторланған қаңқалы никель-алюминий катализаторында гидрлеу.
| Гидрлеу 210 °C-та, құрамында 70%-ға дейін стеарин қышқылы; катализатор 6–7 рет қолданылады.
|-
| [https://patenton.ru/patent/SU1675297A1 SU 1675297 A1]
| КСРО, 1991
| Техникалық стеарин қышқылын каталитикалық гидрлеу, катализатордың өнімділігі мен ұзақ мерзімділігіне баса назар аударылған.
| Гидрлеу циклы шамамен 80 сағатқа дейін бақыланған.
|-
| [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru RU 2048511 C1]
| Ресей, 1995
| Өсімдік майларының соапстоктарын 160–180 °C-та гидролиздеу, эмульсияны 80–90 °C-та күкірт қышқылымен рН 2,0–2,5 дейін ыдырату.
| Май қышқылдары қоспасын береді (кейін гидрленеді және фракцияланады).
|-
| [https://www.freepatent.ru/patents/2510617 RU 2510617 C2]
| Ресей, 2014
| Стеарин қышқылы мен кальций гидроксидінен су ортасында кальций стеаратын тікелей синтездеу (алдымен 58–65 °C-та эмульсия, содан кейін 70–85 °C-та термиялық өңдеу).
| Стеарин қышқылы туындысын өндіруге арналған патент.
|-
| [https://qazpatent.kz/ru/content/poleznaya-model-04112022 KZ 7569 U]
| Қазақстан, 2022
| Құрамында 0,5–0,8 масс.% стеарин қышқылы бар, су сіңіруі төмен және жанғыштығы азайтылған ағаш-полимер композиті.
| Стеарин қышқылын модификатор ретінде пайдалану мысалы (синтез емес).
|-
| [https://patents.google.com/patent/CN102942994A/en CN 102942994 A]
| Қытай, 2013
| Пальма майын 245–260 °C және 48–55 барда гидролиздеу, никель катализаторында гидрлеу (160 °C, 25 бар, 0,06% Ni) және 2–3 бағаналы дистилляция.
| Гидрлеу сатысының егжей-тегжейлі параметрлері көрсетілген.
|-
| [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en US 9,957,465 B2]
| АҚШ, 2018
| Майды иіссіздендіру және айдау, май қышқылдарын концентрлеу, гидрлеу және дистилляция арқылы стеарин және пальмитин фракцияларын алу.
| Кейбір нұсқаларда дәстүрлі толық гидролиз сатысынсыз жанама өнімдер пайдаланылады.
|}                                                                                                                                                                                                    

Қазақстанның ашық патенттік бюллетеньдерінде стеарин қышқылы көбіне полимерлерге, құрылыс материалдарына, фармацевтикалық препараттарға және басқа композицияларға қосылатын майлағыш, гидрофобтаушы немесе диспергирлеуші компонент ретінде кездеседі. Қолжетімді ашық іздеу нәтижелерінде стеарин қышқылының өзін өндіруді негізгі нысан еткен қазақстандық ұлттық патент анықталмаған. Бұл тұжырым патенттік қордың толық сараптамасы емес және дерекқорларды кәсіби жіктемелік іздестіру нәтижесінде нақтылануы мүмкін.

== Өнеркәсіптік маркалары және сапа көрсеткіштері ==

Техникалық стеарин қышқылы әртүрлі маркамен шығарылады. Маркалардағы сандық белгілер өндірушіге қарай әртүрлі түсіндірілуі мүмкін, сондықтан оларды әмбебап халықаралық жіктеу деп қарастыруға болмайды.

Өнім сапасын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер:

* стеарин қышқылының C18 массалық үлесі;
* пальмитин қышқылының C16 массалық үлесі;
* қышқылдық саны;
* сабындану саны;
* йод саны;
* қату немесе балқу температурасы;
* түсі;
* ылғал мөлшері;
* сабынданбайтын заттардың мөлшері;
* минералдық күл;
* қалдық никель және басқа металдар;
* пероксидтік саны.

Жоғары йод саны өнімде қанықпаған май қышқылдарының қалғанын көрсетеді. Фармацевтикалық және тағамдық өнімдерде ауыр металдар, тотығу өнімдері және жануар немесе өсімдік текті шикізаттың қадағалануы қосымша бақыланады.

== Қолданылуы ==

=== Сабын және жуғыш заттар ===

Стеарин қышқылының натрий және калий тұздары қатты және жұмсақ сабындардың құрамына кіреді. Натрий стеараты сабынға қаттылық береді, ал калий стеараты суда жақсырақ дисперсияланып, жұмсақ немесе сұйық өнімдерде қолданылады.

=== Косметика ===

Косметикалық өнімдерде стеарин қышқылы қоюландырғыш, консистенция реттегіш, эмульсия тұрақтандырғышы, жұмсартқыш, ББЗ өндіруге арналған бастапқы зат ретінде пайдаланылады.

Ол кремдерде, лосьондарда, қырыну көбігінде, сабында, сусабында, ерін далабында және декоративтік косметикада кездеседі. Этиленгликоль моно- және дистеараттары косметикалық өнімдерге інжу тәрізді жылтыр береді.

=== Шырақ өндірісі ===

Стеарин немесе стеарин қышқылы парафинге қосылғанда шырақтың қаттылығын арттырады, балқу температурасын жоғарылатады, қалыптан алынуын жеңілдетеді, жану кезінде майысу мен ағуды азайтады, бетінің күңгірт әрі біркелкі болуына ықпал етеді.

Таза стеарин шырақтары парафин шырақтарына қарағанда қаттырақ болады.

=== Резеңке өнеркәсібі ===

Резеңке қоспаларында стеарин қышқылы:

* мырыш оксидімен әрекеттесіп, белсенді мырыш стеаратын түзеді;
* вулканизация активаторы ретінде әсер етеді;
* толтырғыштардың таралуын жақсартады;
* араластыру және қалыптау кезінде майлағыш қызметін атқарады;
* резеңкенің металл қалыптан бөлінуін жеңілдетеді.

=== Пластмасса және полимерлер ===

Стеарин қышқылы мен металл стеараттары полимер өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* диспергирлеуші;
* қышқылдық қалдықтарды бейтараптандырғыш;
* ПВХ-ның жылу тұрақтандырғыш жүйесінің компоненті

ретінде қолданылады.

Кальций және мырыш стеараттарының қоспалары қорғасын мен кадмий негізіндегі ескі тұрақтандырғыштарға балама ретінде пайдаланылады.

=== Майлау материалдары ===

Литий стеараты литийлік пластикалық майлардың негізгі қоюландырғыштарының бірі. Кальций, натрий және алюминий стеараттары да майлау материалдарының құрылымын қалыптастыру үшін қолданылады.

=== Фармацевтика ===

Стеарин қышқылы және оның тұздары:

* таблетка престерінің пуансондары мен матрицаларын майлау;
* ұнтақтардың жабысуын азайту;
* таблеткалардың қалыптан шығарылуын жеңілдету;
* жақпа майлар мен суппозиторийлердің консистенциясын реттеу;
* дәрілік заттардың бөліну жылдамдығын өзгерту

үшін пайдаланылады.

[[Магний стеараты]] — таблеткалар өндірісіндегі кең таралған қосымша зат. Алайда гидрофобты майлағышты шамадан тыс мөлшерде немесе ұзақ араластырғанда таблетканың сулануы мен еруі баяулауы мүмкін.

=== Тамақ өнеркәсібі ===

Стеарин қышқылы тағамда табиғи майлардың құрамында кездеседі және кейбір елдерде май қышқылдарына арналған '''E570''' тағамдық қоспалар тобына кіреді. Ол глазурлеуші, көбіктенуді шектеуші, тұрақтандырғыш немесе басқа тағамдық қоспаларды өндіруге арналған бастапқы зат ретінде қолданылуы мүмкін.

=== Басқа салалар ===

Стеарин қышқылы металл және аяқ киім жылтыратқыштарында, тоқыма материалдарын жұмсартуда, қағазды гидрофобтауда, құрылыс қалыптарына арналған бөлгіш қабаттарда, керамикалық ұнтақтарды престеуде, металл ұнтақтарын қалыптауда, бояулар мен лактарда, аккумулятор пластиналарын өңдеуде, электрондық материалдар мен арнайы жабындарда қолданылады.

== Биологиялық маңызы және метаболизмі ==

Стеарин қышқылы — адам мен жануарлар организміндегі қалыпты май қышқылдарының бірі. Ол тағаммен түседі немесе жасушада басқа май қышқылдарынан синтезделеді.

Биосинтез кезінде пальмитил-КоА екі көміртек атомына ұзартылып, стеарил-КоА түзіледі. Реакцияға малонил-КоА және май қышқылдарын ұзартатын элонгаза ферменттері қатысады.

Стеарин қышқылы мембраналық фосфолипидтердің, триацилглицериндердің, сфинголипидтердің және холестерин эфирлерінің құрамына ене алады.

Стеароил-КоА-десатураза ферменті молекуланың 9-көміртек аймағында қос байланыс түзіп, стеарин қышқылын олеин қышқылына айналдырады:

:&lt;math&gt;\mathrm{C}_{18:0} \longrightarrow \mathrm{C}_{18:1}\ cis\text{-}\Delta^{9}&lt;/math&gt;

Энергетикалық алмасуда стеарин қышқылы β-тотығу арқылы ацетил-КоА молекулаларына дейін ыдырайды. Тізбекте 18 көміртек атомы болғандықтан, толық β-тотығу нәтижесінде тоғыз ацетил-КоА түзіледі.

Тағамдық стеарин қышқылы қаныққан май қышқылы болғанымен, оның қан липопротеиндеріне ықпалы пальмитин және миристин қышқылдарының әсерінен өзгеше болуы мүмкін. Бұл айырмашылық оның олеин қышқылына айналуына, ішекте сіңу ерекшеліктеріне және холестерин эфирлеріне қосылуына байланысты деп қарастырылады. Дегенмен тағамның денсаулыққа әсері жеке қышқылға ғана емес, тағамдық майдың жалпы құрамына, мөлшеріне және адамның зат алмасуына тәуелді.

== Қауіпсіздігі ==

Таза стеарин қышқылы әдетте жедел уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады. OECD деректерінде егеуқұйрықтарға ішке енгізгендегі LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; мәні 5000 мг/кг дене салмағынан жоғары болған зерттеулер келтірілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/ui/handler.axd?id=47375d5b-e690-4977-a472-a8a89c25dc5c |title=CoCAM 6: Long-chain fatty acids and related substances |publisher=OECD |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Ұнтақ немесе балқыған өніммен жұмыс істеу кезінде шаңның көзге және тыныс жолдарына түсуіне жол бермеу, балқыған қышқылдан термиялық күйік қаупін ескеру, қыздыру жабдығын желдету, ашық от пен күшті тотықтырғыштардан оқшау сақтау, қорғаныш көзілдірігі мен қолғап пайдалану ұсынылады.

Кейбір қауіпсіздік паспорттарында теріні тітіркендіру мүмкіндігі көрсетіледі, ал басқа жіктемелерде зат қауіпті қоспа ретінде жіктелмейді. Айырмашылықтар өнім тазалығына, бөлшек өлшеміне және қолданылған жіктеу жүйесіне байланысты болуы мүмкін.

=== Өрт қауіпсіздігі ===

Стеарин қышқылы оңай тұтанатын сұйықтыққа жатпайды, бірақ жанғыш органикалық зат. Ұнтақ түрінде ауада жанғыш шаң қоспасы түзілуі ықтимал. Тұтану температурасы әдебиеттерде шамамен 196–205 °C, өздігінен тұтану температурасы шамамен 395 °C деп көрсетіледі.

Өрт кезінде [[көмірқышқыл газ]]ы, көміртек(II) оксиді және тітіркендіргіш органикалық ыдырау өнімдері түзілуі мүмкін.

== Қоршаған ортадағы қасиеттері ==

Стеарин қышқылы табиғи липидтердің құрамдас бөлігі болғандықтан микроорганизмдермен биологиялық ыдырауға қабілетті. Оның суда ерігіштігі өте төмен және органикалық фазаға жоғары бейімділік көрсетеді. Топырақта немесе су қоймасында ол бөлшектер мен органикалық заттарға адсорбциялануы мүмкін.

Қалыпты өндірістік жағдайда қоршаған ортаға түсетін негізгі жүктеме стеарин қышқылының өзінен гөрі май өндірісінің қышқылды ағынды суларынан, сульфаттар мен басқа минералдық тұздардан, пайдаланылған гидрлеу катализаторларынан, майлы шламдардан, түссіздендіргіш сорбенттерден туындауы мүмкін.

Соапстоктарды қайта өңдеу, глицеринді бөлу, суды айналымға қайтару және катализаторды бірнеше рет пайдалану өндірістің қалдық мөлшерін төмендетеді.

== Талдау және сәйкестендіру ==

Стеарин қышқылын анықтау және сапасын бақылау үшін газдық хроматография, газдық хроматография–масс-спектрометрия, жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы, инфрақызыл спектроскопия, ядролық магниттік резонанс (ЯМР), дифференциалдық сканерлеуші калориметрия, қышқылдық санын титрлеу, йод санын анықтау, сабындану санын анықтау қолданылады.

Газдық хроматография алдында май қышқылдары көбіне ұшқыш метил эфирлеріне айналдырылады.

Инфрақызыл спектрінде:

* карбонил тобының C=O тербелісі шамамен 1700 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* карбон қышқылының кең O–H жолағы шамамен 2500–3300 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* метилен топтарының C–H тербелістері шамамен 2850 және 2920 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;

аймақтарында байқалады.

== Стандарттау ==

Техникалық стеарин қышқылына бұрынғы КСРО және ТМД елдерінде ГОСТ 6484 талаптары қолданылған. Стандарт өнімнің маркаларын, май-қышқылдық құрамын, қату температурасын, қышқылдық және йод сандарын, ылғал, күл және сабынданбайтын заттар мөлшерін анықтау әдістерін белгілейді.

Фармацевтикалық стеарин қышқылы Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы және бірқатар ұлттық фармакопеялардың монографияларында сипатталған. Фармакопеялық өнім техникалық стеариннен тазалығы, сәйкестендіру әдістері және қоспаларға қойылатын шектеулерімен ерекшеленеді.

== Қараңыз да ==

* [[Май қышқылдары]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Олеин қышқылы]]
* [[Линол қышқылы]]
* [[Стеарин]]
* [[Тристеарин]]
* [[Натрий стеараты]]
* [[Магний стеараты]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Сабындану]]
* [[Гидрлеу]]
* [[Соапсток]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 PubChem: Stearic Acid]
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C57114 NIST Chemistry WebBook: Octadecanoic acid]
* [https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/s/stearic-acid.html American Chemical Society: Stearic acid]
* [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru КСРО патенті SU 443059 A1]
* [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru Ресей патенті RU 2048511 C1]
* [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en АҚШ патенті US 9,957,465 B2]

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Косметикалық заттар]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Сабындар]]</text>
      <sha1>97x4vbo11gh9jg0h4hi0fh2t8x294cr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628974</id>
      <parentid>3628879</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41389" sha1="5sg01l6nryket1bz4680op3jopjxcxb" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Стеарин қышқылы
|суреті = Stearic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сол_суреті = Stearic-acid-3D-balls.png
|сол_сурет_ені = 220px

|IUPAC_атауы = Октадекан қышқылы
|басқа_атаулары = н-Октадекан қышқылы, C18:0, стеарофан қышқылы

|химиялық_формуласы = C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|рационалды_формуласы = C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COOH

|күйі = түссіз немесе ақ балауыз тәрізді кристалдар
|мольдік_массасы = 284,48
|тығыздығы = 0,9408 (20 °C), 0,847 (70 °C)
|сыну_көрсеткіші = 1,4299 (80 °C)

|балқу_t = 69,2–69,9
|қайнау_t = шамамен 361 (ыдырауы мүмкін)
|тұтану_t = шамамен 205
|өзіндігінен_жалындану_t = шамамен 395
|мольдік_жылу_сыйымдылығы = шамамен 501,5
|пайда_болу_жылулығы = шамамен −948
|бу_қысымы = 25 °C-та өте төмен

|pKa = шамамен 4,5
|ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді (0,0029 г/100 г, 20 °C); ыстық этанолда, диэтил эфирінде, хлороформда ериді

|CAS = 57-11-4
|PubChem = 5281
|ChEBI = 28842
|ChemSpider = 5091
|SMILES = CCCCCCCCCCCCCCCCCC(=O)O
|InChI = 1S/C18H36O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h2-17H2,1H3,(H,19,20)

|NFPA_704 = {{NFPA 704
 |жанғыштығы = 1
 |денсаулыққа_қаупі = 1
 |тұрақсыздығы = 0
}}
|ортаққор = Stearic acid
}}
'''Стеарин қышқылы''' немесе '''октадекан қышқылы''' — химиялық формуласы C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ықшамдалған құрылымдық формуласы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;COOH болатын бір негізді, түзу тізбекті қаныққан май қышқылы. Липидтік белгіленуі — '''18:0''', яғни молекулада 18 көміртек атомы бар және көміртек-көміртек қос байланыстары жоқ.&lt;ref name=&quot;PubChem&quot;&gt;{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 |title=Stearic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда ол ақ немесе түссіз, балауыз тәрізді қатты зат. Табиғатта бос күйінде аз мөлшерде, негізінен жануарлар майы мен өсімдік майларының триацилглицериндері құрамында күрделі эфир түрінде кездеседі. Стеарин қышқылының тұздары мен күрделі эфирлері '''стеараттар''' немесе жүйелік атауы бойынша '''октадеканоаттар''' деп аталады.

Өнеркәсіптік «стеарин қышқылы» әрдайым таза октадекан қышқылы бола бермейді. Саудадағы техникалық өнім көбіне стеарин және [[пальмитин қышқылы|пальмитин қышқылдарының]], кейде аз мөлшердегі олеин және басқа май қышқылдарының қоспасы болып табылады. Сондықтан техникалық өнімнің балқу температурасы мен қышқылдық саны оның құрамына қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/UI/handler.axd?id=a56dd03b-f5ca-4da6-aa3a-2d83058bf747 |title=SIDS Initial Assessment Report: Stearic acid and related substances |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Атауы және зерттелу тарихы ==
«Стеарин» атауы көне гректің {{lang-grc|στέαρ}} — «май», «мал майы» деген сөзінен шыққан. Стеарин қышқылын француз химигі [[Мишель Эжен Шеврёль]] жануар майларын зерттеу кезінде XIX ғасырдың басында сипаттаған. Оның майлардың сабындануы мен жеке май қышқылдарына бөлінуін зерттеуі қазіргі липидтер химиясының қалыптасуына негіз болды.

«Стеарин қышқылы» мен «стеарин» ұғымдарын ажырату қажет:
* '''стеарин қышқылы''' — жеке химиялық қосылыс, таза октадекан қышқылы;
* '''тристеарин''' — [[глицерин]] мен стеарин қышқылының үш еселі күрделі эфирі;
* өндірістік қолданыстағы '''стеарин''' — көбіне стеарин және пальмитин қышқылдарының қатты қоспасы.

== Молекулалық және кристалдық құрылысы ==

Стеарин қышқылының молекуласы екі функционалдық бөліктен тұрады:
# полярлы [[карбоксил]] тобы — COOH;
# 17 көміртек атомынан тұратын полярсыз көмірсутектік бөлік — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;.

Ұзын көмірсутектік тізбек молекулаға айқын [[гидрофобтылық]] береді, ал карбоксил тобы сутектік байланыстар түзуге және негіздермен, металдармен әрекеттесуге мүмкіндік береді. Қатты күйде карбоксил топтары өзара сутектік байланыстар арқылы димерлер түзе алады. Молекулалардың реттелген, параллель орналасуы салыстырмалы түрде жоғары балқу температурасын туғызады.

Стеарин қышқылы бірнеше кристалдық модификацияда кездеседі. Жақсы зерттелген B-пішіні моноклиндік кристалдық жүйеге жатады; оның элементар ұяшығының параметрлері молекулалардың ұзын осьтері қабаттар түрінде орналасатынын көрсетеді.

== Физикалық қасиеттері ==
=== Ерігіштігі ===
Стеарин қышқылының ұзын гидрофобты тізбегі оның суда нашар еруіне себеп болады. Температура жоғарылаған сайын судағы ерігіштік біршама артады, бірақ бөлме температурасында ол іс жүзінде ерімейтін зат болып саналады.

Стеарин қышқылы диэтил эфирінде, [[хлороформ]]да, [[бензол]] мен [[толуол]]да, көміртек дисульфидінде, көміртек тетрахлоридінде, ыстық [[Этил спирті|этанол]]да, [[ацетон]]да және бірқатар басқа органикалық еріткіштерде ериді.

Сілті ерітінділерінде ол химиялық реакция нәтижесінде суда дисперсияланатын немесе еритін стеараттарға айналады.

=== Таза және техникалық өнімнің айырмашылығы ===
Таза октадекан қышқылы шамамен 69,6 °C-та балқиды. Ал құрамында пальмитин және басқа май қышқылдары бар техникалық өнімдердің балқу аралығы шамамен 40–65 °C болуы мүмкін. Сондықтан фармакопеялық, тағамдық және өндірістік маркалардың сипаттамаларын салыстырғанда өнімнің нақты май-қышқылдық құрамын ескеру қажет.&lt;ref name=&quot;GOST&quot;&gt;{{cite web |url=https://files.stroyinf.ru/Data2/1/4294823/4294823077.pdf |title=ГОСТ 6484-96. Кислота стеариновая техническая (стеарин) |format=PDF |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==
Стеарин қышқылы қаныққан бір негізді карбон қышқылдарына тән реакцияларға түседі.

=== Бейтараптану және стеараттардың түзілуі ===
Сілтілермен әрекеттескенде стеараттар түзіледі:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий және калий стеараттары сабындардың құрамына кіреді. Кальций, магний, мырыш, алюминий және басқа металдардың стеараттары суда нашар еритін қатты заттар болып табылады.

Карбонаттармен әрекеттесуі:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Na2CO3 -&gt; 2 C17H35COONa + CO2 ^ + H2O&lt;/chem&gt;

Металл оксидтерімен немесе гидроксидтерімен тікелей әрекеттесу арқылы металл стеараттарын алуға болады:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Ca(OH)2 -&gt; Ca(C17H35COO)2 + 2 H2O&lt;/chem&gt;

=== Этерификация ===
Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында күрделі эфирлер түзеді:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + R-OH &lt;=&gt; C17H35COOR + H2O&lt;/chem&gt;

Маңызды күрделі эфирлеріне метилстеарат, этилстеарат, гликоль стеараттары және глицерин стеараттары жатады.

Глицеринмен толық этерификация кезінде тристеарин түзіледі:

:&lt;chem&gt;3 C17H35COOH + C3H5(OH)3 &lt;=&gt; C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O&lt;/chem&gt;

=== Тотықсыздану ===
Күшті тотықсыздандырғыштар немесе каталитикалық гидрлеу жағдайында карбоксил тобы тотықсызданып, стеарил спирті түзілуі мүмкін:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + 2 H2 -&gt; C18H37OH + H2O&lt;/chem&gt;

=== Жану ===
Толық жанғанда көмірқышқыл газы мен су түзіледі:

:&lt;chem&gt;C18H36O2 + 26 O2 -&gt; 18 CO2 + 18 H2O&lt;/chem&gt;

=== Термиялық өзгерістері ===
Жоғары температурада стеарин қышқылы декарбоксилдену, декарбонилдену және көмірсутектік тізбектің ыдырау реакцияларына ұшырауы мүмкін. Катализатор түріне қарай негізгі өнімдер ретінде гептадекан, гептадецендер, көміртек(II) оксиді, көмірқышқыл газы және су түзіледі.

== Табиғатта кездесуі ==
Стеарин қышқылы табиғи майларда көбіне триацилглицериндер құрамында кездеседі. Жануар майларында оның мөлшері, әдетте, көптеген сұйық өсімдік майларына қарағанда жоғары.

Шамамен алынған май-қышқылдық үлестері:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Стеарин қышқылының әртүрлі шикізаттағы шамамен мөлшері
|-
! Май немесе табиғи шикізат
! Стеарин қышқылының шамамен мөлшері (%)
|-
| [[Сиыр майы]]
| 20–35
|-
| Қой майы
| 15–30
|-
| Шошқа майы
| 10–18
|-
| [[Сары май]]
| 9–13
|-
| [[Какао майы]]
| 30–37
|-
| Ши майы
| 28–45
|-
| Пальма майы
| бірнеше пайыз (әдетте)
|-
| [[Соя майы|Соя]], [[Күнбағыс майы|күнбағыс]] және рапс майлары
| 2–6 (немесе одан төмен)
|}

Мөлшерлер жануардың тұқымына, қоректенуіне, өсімдіктің сортына, өсу жағдайына және майды анықтау әдісіне қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;Gunstone2007&quot;&gt;{{cite book |last1=Gunstone |first1=Frank D. |last2=Harwood |first2=John L. |last3=Dijkstra |first3=Albert J. |title=The Lipid Handbook |edition=3rd |publisher=CRC Press |year=2007 |isbn=978-0-8493-9688-5}}&lt;/ref&gt;
Ұзақ сақтау немесе липазалардың әсері кезінде триацилглицериндер гидролизденіп, бос стеарин қышқылының мөлшері артуы мүмкін.

== Алынуы ==
=== Майлардың гидролизі ===
Өнеркәсіпте стеарин қышқылын алудың негізгі шикізаты — жануар майлары, пальма майы, гидрленген өсімдік майлары және майларды тазарту кезінде түзілетін жанама өнімдер.

Тристеариннің гидролизі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O -&gt; 3 C17H35COOH + C3H5(OH)3&lt;/chem&gt;

Қазіргі май ажырату қондырғыларында май мен су жоғары температура мен қысымда қарсы ағынмен әрекеттеседі. Әдеттегі технологиялық тізбек:

# шикі майды тазарту және сусыздандыру;
# триацилглицериндерді сумен гидролиздеу;
# глицеринді су фазасынан бөліп алу;
# шикі май қышқылдарын вакуумда айдау;
# қанықпаған қышқылдарды гидрлеу;
# пальмитин және стеарин фракцияларын дистилляция немесе кристалдандыру арқылы бөлу;
# түссіздендіру, иіссіздендіру және дайын өнімді қалыптау.

Өнеркәсіптік қысымдық гидролиз, мысалы, 200–260 °C температурада және бірнеше мегапаскаль қысымда жүргізілуі мүмкін. Нақты режим шикізат пен қондырғыға байланысты.

=== Сабындандыру және қышқылмен ыдырату ===
Майды натрий гидроксидімен сабындандырғанда глицерин мен май қышқылдарының натрий тұздары түзіледі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOR)3 + 3 NaOH -&gt; C3H5(OH)3 + 3 RCOONa&lt;/chem&gt;

Алынған сабынды күкірт немесе тұз қышқылымен өңдегенде бос май қышқылдары бөлінеді:

:&lt;chem&gt;2 RCOONa + H2SO4 -&gt; 2 RCOOH + Na2SO4&lt;/chem&gt;

Бұл әдіс лабораториялық жағдайда қарапайым болғанымен, өнеркәсіптік өндірісте көп мөлшерде минералдық тұздар мен қышқылды ағынды су түзуі мүмкін.

=== Олеин қышқылын гидрлеу ===
[[Олеин қышқылы]]ндағы қос байланысты каталитикалық гидрлеу арқылы стеарин қышқылына айналдырады:

:&lt;chem&gt;CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH + H2 -&gt; CH3(CH2)16COOH&lt;/chem&gt;

Реакция никель, палладий немесе басқа гидрлеу катализаторларының қатысында жүргізіледі. Өнеркәсіпте көбіне таза олеин қышқылы емес, C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; қанықпаған май қышқылдарының қоспасы гидрленеді.

Гидрлеу барысында:
* олеин қышқылы;
* линол қышқылы;
* линолен қышқылы

біртіндеп қаныққан стеарин қышқылына айналады. Катализатордың белсенділігі, сутек қысымы, температура және араластыру дәрежесі өнімнің йод санына және қалдық қанықпаған қышқылдардың мөлшеріне әсер етеді.

=== Көмірсутектерді тотықтыру ===
Стеарин қышқылын және басқа жоғары май қышқылдарын парафиндік көмірсутектерді ауа оттегімен каталитикалық тотықтыру арқылы да алуға болады. Тарихи технологияларда марганец тұздары катализатор ретінде қолданылған. Бұл әдіс көміртек тізбегінің әртүрлі ұзындығындағы қышқылдардың қоспасын береді, сондықтан кейін фракциялық айдау қажет.

=== Фракциялау және тазарту ===
Шикі май қышқылдары қоспасынан стеарин қышқылын бөліп алу үшін:
* вакуумдық ректификация;
* еріткіштік кристалдандыру;
* сатылы салқындату;
* престеп фракциялау;
* [[Несепнәр|мочевина]]мен кешен түзу;
* молекулалық айдау

әдістері қолданылуы мүмкін.

Пальмитин мен стеарин қышқылдарының қайнау температуралары бір-біріне жақын болғандықтан, оларды өте жоғары тазалықпен бөлу күрделі. Осы себепті көптеген өнеркәсіптік маркалар осы екі қышқылдың белгілі қатынастағы қоспасы ретінде шығарылады.

== Өндірістік технологиялар және патенттер ==
Стеарин қышқылы өндірісіне қатысты патенттер шикізатты дайындау, майларды гидролиздеу, соапстоктарды өңдеу, қанықпаған май қышқылдарын гидрлеу, катализатор қызметінің мерзімін ұзарту және өнімді фракциялау сатыларын қамтиды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Стеарин қышқылын алуға арналған патенттер мен технологиялар
|-
! Құжат
! Ел, жыл
! Технологияның қысқаша мазмұны
! Ескертпе
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU259868A1/ru SU 259868 A1]
| КСРО, 1970
| Май қышқылдарының қоспасынан техникалық қатты фракция алу мен бөлуге арналған ерте кеңестік технология.
| IPC: C07C 53/126, C07C 51/487
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru SU 443059 A1]
| КСРО, 1974
| Өсімдік майларының соапстоктарын күкірт қышқылымен 80–85 °C-та өңдеу, майды гидролиздеу, май қышқылдарын дистилляциялау және калиймен промоторланған қаңқалы никель-алюминий катализаторында гидрлеу.
| Гидрлеу 210 °C-та, құрамында 70%-ға дейін стеарин қышқылы; катализатор 6–7 рет қолданылады.
|-
| [https://patenton.ru/patent/SU1675297A1 SU 1675297 A1]
| КСРО, 1991
| Техникалық стеарин қышқылын каталитикалық гидрлеу, катализатордың өнімділігі мен ұзақ мерзімділігіне баса назар аударылған.
| Гидрлеу циклы шамамен 80 сағатқа дейін бақыланған.
|-
| [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru RU 2048511 C1]
| Ресей, 1995
| Өсімдік майларының соапстоктарын 160–180 °C-та гидролиздеу, эмульсияны 80–90 °C-та күкірт қышқылымен рН 2,0–2,5 дейін ыдырату.
| Май қышқылдары қоспасын береді (кейін гидрленеді және фракцияланады).
|-
| [https://www.freepatent.ru/patents/2510617 RU 2510617 C2]
| Ресей, 2014
| Стеарин қышқылы мен кальций гидроксидінен су ортасында кальций стеаратын тікелей синтездеу (алдымен 58–65 °C-та эмульсия, содан кейін 70–85 °C-та термиялық өңдеу).
| Стеарин қышқылы туындысын өндіруге арналған патент.
|-
| [https://qazpatent.kz/ru/content/poleznaya-model-04112022 KZ 7569 U]
| Қазақстан, 2022
| Құрамында 0,5–0,8 масс.% стеарин қышқылы бар, су сіңіруі төмен және жанғыштығы азайтылған ағаш-полимер композиті.
| Стеарин қышқылын модификатор ретінде пайдалану мысалы (синтез емес).
|-
| [https://patents.google.com/patent/CN102942994A/en CN 102942994 A]
| Қытай, 2013
| Пальма майын 245–260 °C және 48–55 барда гидролиздеу, никель катализаторында гидрлеу (160 °C, 25 бар, 0,06% Ni) және 2–3 бағаналы дистилляция.
| Гидрлеу сатысының егжей-тегжейлі параметрлері көрсетілген.
|-
| [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en US 9,957,465 B2]
| АҚШ, 2018
| Майды иіссіздендіру және айдау, май қышқылдарын концентрлеу, гидрлеу және дистилляция арқылы стеарин және пальмитин фракцияларын алу.
| Кейбір нұсқаларда дәстүрлі толық гидролиз сатысынсыз жанама өнімдер пайдаланылады.
|}                                                                                                                                                                                                    

Қазақстанның ашық патенттік бюллетеньдерінде стеарин қышқылы көбіне полимерлерге, құрылыс материалдарына, фармацевтикалық препараттарға және басқа композицияларға қосылатын майлағыш, гидрофобтаушы немесе диспергирлеуші компонент ретінде кездеседі. Қолжетімді ашық іздеу нәтижелерінде стеарин қышқылының өзін өндіруді негізгі нысан еткен қазақстандық ұлттық патент анықталмаған. Бұл тұжырым патенттік қордың толық сараптамасы емес және дерекқорларды кәсіби жіктемелік іздестіру нәтижесінде нақтылануы мүмкін.

== Өнеркәсіптік маркалары және сапа көрсеткіштері ==
Техникалық стеарин қышқылы әртүрлі маркамен шығарылады. Маркалардағы сандық белгілер өндірушіге қарай әртүрлі түсіндірілуі мүмкін, сондықтан оларды әмбебап халықаралық жіктеу деп қарастыруға болмайды.

Өнім сапасын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер:
* стеарин қышқылының C18 массалық үлесі;
* пальмитин қышқылының C16 массалық үлесі;
* қышқылдық саны;
* сабындану саны;
* йод саны;
* қату немесе балқу температурасы;
* түсі;
* ылғал мөлшері;
* сабынданбайтын заттардың мөлшері;
* минералдық күл;
* қалдық никель және басқа металдар;
* пероксидтік саны.

Жоғары йод саны өнімде қанықпаған май қышқылдарының қалғанын көрсетеді. Фармацевтикалық және тағамдық өнімдерде ауыр металдар, тотығу өнімдері және жануар немесе өсімдік текті шикізаттың қадағалануы қосымша бақыланады.

== Қолданылуы ==
=== Сабын және жуғыш заттар ===
Стеарин қышқылының натрий және калий тұздары қатты және жұмсақ сабындардың құрамына кіреді. Натрий стеараты сабынға қаттылық береді, ал калий стеараты суда жақсырақ дисперсияланып, жұмсақ немесе сұйық өнімдерде қолданылады.

=== Косметика ===
Косметикалық өнімдерде стеарин қышқылы қоюландырғыш, консистенция реттегіш, эмульсия тұрақтандырғышы, жұмсартқыш, ББЗ өндіруге арналған бастапқы зат ретінде пайдаланылады.

Ол кремдерде, лосьондарда, қырыну көбігінде, сабында, сусабында, ерін далабында және декоративтік косметикада кездеседі. Этиленгликоль моно- және дистеараттары косметикалық өнімдерге інжу тәрізді жылтыр береді.

=== Шырақ өндірісі ===
Стеарин немесе стеарин қышқылы парафинге қосылғанда шырақтың қаттылығын арттырады, балқу температурасын жоғарылатады, қалыптан алынуын жеңілдетеді, жану кезінде майысу мен ағуды азайтады, бетінің күңгірт әрі біркелкі болуына ықпал етеді.

Таза стеарин шырақтары парафин шырақтарына қарағанда қаттырақ болады.

=== Резеңке өнеркәсібі ===
Резеңке қоспаларында стеарин қышқылы:
* мырыш оксидімен әрекеттесіп, белсенді мырыш стеаратын түзеді;
* вулканизация активаторы ретінде әсер етеді;
* толтырғыштардың таралуын жақсартады;
* араластыру және қалыптау кезінде майлағыш қызметін атқарады;
* резеңкенің металл қалыптан бөлінуін жеңілдетеді.

=== Пластмасса және полимерлер ===
Стеарин қышқылы мен металл стеараттары полимер өндірісінде:
* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* диспергирлеуші;
* қышқылдық қалдықтарды бейтараптандырғыш;
* ПВХ-ның жылу тұрақтандырғыш жүйесінің компоненті ретінде қолданылады.

Кальций және мырыш стеараттарының қоспалары қорғасын мен кадмий негізіндегі ескі тұрақтандырғыштарға балама ретінде пайдаланылады.

=== Майлау материалдары ===
Литий стеараты литийлік пластикалық майлардың негізгі қоюландырғыштарының бірі. Кальций, натрий және алюминий стеараттары да майлау материалдарының құрылымын қалыптастыру үшін қолданылады.

=== Фармацевтика ===
Стеарин қышқылы және оның тұздары:
* таблетка престерінің пуансондары мен матрицаларын майлау;
* ұнтақтардың жабысуын азайту;
* таблеткалардың қалыптан шығарылуын жеңілдету;
* жақпа майлар мен суппозиторийлердің консистенциясын реттеу;
* дәрілік заттардың бөліну жылдамдығын өзгерту үшін пайдаланылады.

[[Магний стеараты]] — таблеткалар өндірісіндегі кең таралған қосымша зат. Алайда гидрофобты майлағышты шамадан тыс мөлшерде немесе ұзақ араластырғанда таблетканың сулануы мен еруі баяулауы мүмкін.

=== Тамақ өнеркәсібі ===
Стеарин қышқылы тағамда табиғи майлардың құрамында кездеседі және кейбір елдерде май қышқылдарына арналған '''E570''' тағамдық қоспалар тобына кіреді. Ол глазурлеуші, көбіктенуді шектеуші, тұрақтандырғыш немесе басқа тағамдық қоспаларды өндіруге арналған бастапқы зат ретінде қолданылуы мүмкін.

=== Басқа салалар ===
Стеарин қышқылы металл және аяқ киім жылтыратқыштарында, тоқыма материалдарын жұмсартуда, қағазды гидрофобтауда, құрылыс қалыптарына арналған бөлгіш қабаттарда, керамикалық ұнтақтарды престеуде, металл ұнтақтарын қалыптауда, бояулар мен лактарда, аккумулятор пластиналарын өңдеуде, электрондық материалдар мен арнайы жабындарда қолданылады.

== Биологиялық маңызы және метаболизмі ==
Стеарин қышқылы — адам мен жануарлар организміндегі қалыпты май қышқылдарының бірі. Ол тағаммен түседі немесе жасушада басқа май қышқылдарынан синтезделеді.

Биосинтез кезінде пальмитил-КоА екі көміртек атомына ұзартылып, стеарил-КоА түзіледі. Реакцияға малонил-КоА және май қышқылдарын ұзартатын элонгаза ферменттері қатысады.

Стеарин қышқылы мембраналық фосфолипидтердің, триацилглицериндердің, сфинголипидтердің және холестерин эфирлерінің құрамына ене алады.

Стеароил-КоА-десатураза ферменті молекуланың 9-көміртек аймағында қос байланыс түзіп, стеарин қышқылын олеин қышқылына айналдырады:

:&lt;math&gt;\mathrm{C}_{18:0} \longrightarrow \mathrm{C}_{18:1}\ cis\text{-}\Delta^{9}&lt;/math&gt;

Энергетикалық алмасуда стеарин қышқылы β-тотығу арқылы ацетил-КоА молекулаларына дейін ыдырайды. Тізбекте 18 көміртек атомы болғандықтан, толық β-тотығу нәтижесінде тоғыз ацетил-КоА түзіледі.

Тағамдық стеарин қышқылы қаныққан май қышқылы болғанымен, оның қан липопротеиндеріне ықпалы пальмитин және миристин қышқылдарының әсерінен өзгеше болуы мүмкін. Бұл айырмашылық оның олеин қышқылына айналуына, ішекте сіңу ерекшеліктеріне және холестерин эфирлеріне қосылуына байланысты деп қарастырылады. Дегенмен тағамның денсаулыққа әсері жеке қышқылға ғана емес, тағамдық майдың жалпы құрамына, мөлшеріне және адамның зат алмасуына тәуелді.

== Қауіпсіздігі ==
Таза стеарин қышқылы әдетте жедел уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады. OECD деректерінде егеуқұйрықтарға ішке енгізгендегі LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; мәні 5000 мг/кг дене салмағынан жоғары болған зерттеулер келтірілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/ui/handler.axd?id=47375d5b-e690-4977-a472-a8a89c25dc5c |title=CoCAM 6: Long-chain fatty acids and related substances |publisher=OECD |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Ұнтақ немесе балқыған өніммен жұмыс істеу кезінде шаңның көзге және тыныс жолдарына түсуіне жол бермеу, балқыған қышқылдан термиялық күйік қаупін ескеру, қыздыру жабдығын желдету, ашық от пен күшті тотықтырғыштардан оқшау сақтау, қорғаныш көзілдірігі мен қолғап пайдалану ұсынылады.

Кейбір қауіпсіздік паспорттарында теріні тітіркендіру мүмкіндігі көрсетіледі, ал басқа жіктемелерде зат қауіпті қоспа ретінде жіктелмейді. Айырмашылықтар өнім тазалығына, бөлшек өлшеміне және қолданылған жіктеу жүйесіне байланысты болуы мүмкін.

=== Өрт қауіпсіздігі ===
Стеарин қышқылы оңай тұтанатын сұйықтыққа жатпайды, бірақ жанғыш органикалық зат. Ұнтақ түрінде ауада жанғыш шаң қоспасы түзілуі ықтимал. Тұтану температурасы әдебиеттерде шамамен 196–205 °C, өздігінен тұтану температурасы шамамен 395 °C деп көрсетіледі.

Өрт кезінде [[көмірқышқыл газ]]ы, көміртек(II) оксиді және тітіркендіргіш органикалық ыдырау өнімдері түзілуі мүмкін.

== Қоршаған ортадағы қасиеттері ==
Стеарин қышқылы табиғи липидтердің құрамдас бөлігі болғандықтан микроорганизмдермен биологиялық ыдырауға қабілетті. Оның суда ерігіштігі өте төмен және органикалық фазаға жоғары бейімділік көрсетеді. Топырақта немесе су қоймасында ол бөлшектер мен органикалық заттарға адсорбциялануы мүмкін.

Қалыпты өндірістік жағдайда қоршаған ортаға түсетін негізгі жүктеме стеарин қышқылының өзінен гөрі май өндірісінің қышқылды ағынды суларынан, сульфаттар мен басқа минералдық тұздардан, пайдаланылған гидрлеу катализаторларынан, майлы шламдардан, түссіздендіргіш сорбенттерден туындауы мүмкін.

Соапстоктарды қайта өңдеу, глицеринді бөлу, суды айналымға қайтару және катализаторды бірнеше рет пайдалану өндірістің қалдық мөлшерін төмендетеді.

== Талдау және сәйкестендіру ==
Стеарин қышқылын анықтау және сапасын бақылау үшін газдық хроматография, газдық хроматография–масс-спектрометрия, жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы, инфрақызыл спектроскопия, ядролық магниттік резонанс (ЯМР), дифференциалдық сканерлеуші калориметрия, қышқылдық санын титрлеу, йод санын анықтау, сабындану санын анықтау қолданылады.

Газдық хроматография алдында май қышқылдары көбіне ұшқыш метил эфирлеріне айналдырылады.

Инфрақызыл спектрінде:
* карбонил тобының C=O тербелісі шамамен 1700 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* карбон қышқылының кең O–H жолағы шамамен 2500–3300 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* метилен топтарының C–H тербелістері шамамен 2850 және 2920 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;

аймақтарында байқалады.

== Стандарттау ==
Техникалық стеарин қышқылына бұрынғы КСРО және ТМД елдерінде ГОСТ 6484 талаптары қолданылған. Стандарт өнімнің маркаларын, май-қышқылдық құрамын, қату температурасын, қышқылдық және йод сандарын, ылғал, күл және сабынданбайтын заттар мөлшерін анықтау әдістерін белгілейді.

Фармацевтикалық стеарин қышқылы Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы және бірқатар ұлттық фармакопеялардың монографияларында сипатталған. Фармакопеялық өнім техникалық стеариннен тазалығы, сәйкестендіру әдістері және қоспаларға қойылатын шектеулерімен ерекшеленеді.

== Тағы қараңыз ==
* [[Май қышқылдары]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Олеин қышқылы]]
* [[Линол қышқылы]]
* [[Стеарин]]
* [[Тристеарин]]
* [[Натрий стеараты]]
* [[Магний стеараты]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Сабындану]]
* [[Гидрлеу]]
* [[Соапсток]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 PubChem: Stearic Acid]
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C57114 NIST Chemistry WebBook: Octadecanoic acid]
* [https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/s/stearic-acid.html American Chemical Society: Stearic acid]
* [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru КСРО патенті SU 443059 A1]
* [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru Ресей патенті RU 2048511 C1]
* [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en АҚШ патенті US 9,957,465 B2]

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Косметикалық заттар]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Сабындар]]</text>
      <sha1>5sg01l6nryket1bz4680op3jopjxcxb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628998</id>
      <parentid>3628974</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Стандарттау */</comment>
      <origin>3628998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41392" sha1="q7trikg2q3oz9qh8qlh4trv9hrh8x1o" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|аты = Стеарин қышқылы
|суреті = Stearic acid.svg
|сурет_ені = 250px
|сол_суреті = Stearic-acid-3D-balls.png
|сол_сурет_ені = 220px

|IUPAC_атауы = Октадекан қышқылы
|басқа_атаулары = н-Октадекан қышқылы, C18:0, стеарофан қышқылы

|химиялық_формуласы = C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|рационалды_формуласы = C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COOH

|күйі = түссіз немесе ақ балауыз тәрізді кристалдар
|мольдік_массасы = 284,48
|тығыздығы = 0,9408 (20 °C), 0,847 (70 °C)
|сыну_көрсеткіші = 1,4299 (80 °C)

|балқу_t = 69,2–69,9
|қайнау_t = шамамен 361 (ыдырауы мүмкін)
|тұтану_t = шамамен 205
|өзіндігінен_жалындану_t = шамамен 395
|мольдік_жылу_сыйымдылығы = шамамен 501,5
|пайда_болу_жылулығы = шамамен −948
|бу_қысымы = 25 °C-та өте төмен

|pKa = шамамен 4,5
|ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді (0,0029 г/100 г, 20 °C); ыстық этанолда, диэтил эфирінде, хлороформда ериді

|CAS = 57-11-4
|PubChem = 5281
|ChEBI = 28842
|ChemSpider = 5091
|SMILES = CCCCCCCCCCCCCCCCCC(=O)O
|InChI = 1S/C18H36O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h2-17H2,1H3,(H,19,20)

|NFPA_704 = {{NFPA 704
 |жанғыштығы = 1
 |денсаулыққа_қаупі = 1
 |тұрақсыздығы = 0
}}
|ортаққор = Stearic acid
}}
'''Стеарин қышқылы''' немесе '''октадекан қышқылы''' — химиялық формуласы C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ықшамдалған құрылымдық формуласы CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;COOH болатын бір негізді, түзу тізбекті қаныққан май қышқылы. Липидтік белгіленуі — '''18:0''', яғни молекулада 18 көміртек атомы бар және көміртек-көміртек қос байланыстары жоқ.&lt;ref name=&quot;PubChem&quot;&gt;{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 |title=Stearic Acid |website=PubChem |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда ол ақ немесе түссіз, балауыз тәрізді қатты зат. Табиғатта бос күйінде аз мөлшерде, негізінен жануарлар майы мен өсімдік майларының триацилглицериндері құрамында күрделі эфир түрінде кездеседі. Стеарин қышқылының тұздары мен күрделі эфирлері '''стеараттар''' немесе жүйелік атауы бойынша '''октадеканоаттар''' деп аталады.

Өнеркәсіптік «стеарин қышқылы» әрдайым таза октадекан қышқылы бола бермейді. Саудадағы техникалық өнім көбіне стеарин және [[пальмитин қышқылы|пальмитин қышқылдарының]], кейде аз мөлшердегі олеин және басқа май қышқылдарының қоспасы болып табылады. Сондықтан техникалық өнімнің балқу температурасы мен қышқылдық саны оның құрамына қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/UI/handler.axd?id=a56dd03b-f5ca-4da6-aa3a-2d83058bf747 |title=SIDS Initial Assessment Report: Stearic acid and related substances |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Атауы және зерттелу тарихы ==
«Стеарин» атауы көне гректің {{lang-grc|στέαρ}} — «май», «мал майы» деген сөзінен шыққан. Стеарин қышқылын француз химигі [[Мишель Эжен Шеврёль]] жануар майларын зерттеу кезінде XIX ғасырдың басында сипаттаған. Оның майлардың сабындануы мен жеке май қышқылдарына бөлінуін зерттеуі қазіргі липидтер химиясының қалыптасуына негіз болды.

«Стеарин қышқылы» мен «стеарин» ұғымдарын ажырату қажет:
* '''стеарин қышқылы''' — жеке химиялық қосылыс, таза октадекан қышқылы;
* '''тристеарин''' — [[глицерин]] мен стеарин қышқылының үш еселі күрделі эфирі;
* өндірістік қолданыстағы '''стеарин''' — көбіне стеарин және пальмитин қышқылдарының қатты қоспасы.

== Молекулалық және кристалдық құрылысы ==

Стеарин қышқылының молекуласы екі функционалдық бөліктен тұрады:
# полярлы [[карбоксил]] тобы — COOH;
# 17 көміртек атомынан тұратын полярсыз көмірсутектік бөлік — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;.

Ұзын көмірсутектік тізбек молекулаға айқын [[гидрофобтылық]] береді, ал карбоксил тобы сутектік байланыстар түзуге және негіздермен, металдармен әрекеттесуге мүмкіндік береді. Қатты күйде карбоксил топтары өзара сутектік байланыстар арқылы димерлер түзе алады. Молекулалардың реттелген, параллель орналасуы салыстырмалы түрде жоғары балқу температурасын туғызады.

Стеарин қышқылы бірнеше кристалдық модификацияда кездеседі. Жақсы зерттелген B-пішіні моноклиндік кристалдық жүйеге жатады; оның элементар ұяшығының параметрлері молекулалардың ұзын осьтері қабаттар түрінде орналасатынын көрсетеді.

== Физикалық қасиеттері ==
=== Ерігіштігі ===
Стеарин қышқылының ұзын гидрофобты тізбегі оның суда нашар еруіне себеп болады. Температура жоғарылаған сайын судағы ерігіштік біршама артады, бірақ бөлме температурасында ол іс жүзінде ерімейтін зат болып саналады.

Стеарин қышқылы диэтил эфирінде, [[хлороформ]]да, [[бензол]] мен [[толуол]]да, көміртек дисульфидінде, көміртек тетрахлоридінде, ыстық [[Этил спирті|этанол]]да, [[ацетон]]да және бірқатар басқа органикалық еріткіштерде ериді.

Сілті ерітінділерінде ол химиялық реакция нәтижесінде суда дисперсияланатын немесе еритін стеараттарға айналады.

=== Таза және техникалық өнімнің айырмашылығы ===
Таза октадекан қышқылы шамамен 69,6 °C-та балқиды. Ал құрамында пальмитин және басқа май қышқылдары бар техникалық өнімдердің балқу аралығы шамамен 40–65 °C болуы мүмкін. Сондықтан фармакопеялық, тағамдық және өндірістік маркалардың сипаттамаларын салыстырғанда өнімнің нақты май-қышқылдық құрамын ескеру қажет.&lt;ref name=&quot;GOST&quot;&gt;{{cite web |url=https://files.stroyinf.ru/Data2/1/4294823/4294823077.pdf |title=ГОСТ 6484-96. Кислота стеариновая техническая (стеарин) |format=PDF |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

== Химиялық қасиеттері ==
Стеарин қышқылы қаныққан бір негізді карбон қышқылдарына тән реакцияларға түседі.

=== Бейтараптану және стеараттардың түзілуі ===
Сілтілермен әрекеттескенде стеараттар түзіледі:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий және калий стеараттары сабындардың құрамына кіреді. Кальций, магний, мырыш, алюминий және басқа металдардың стеараттары суда нашар еритін қатты заттар болып табылады.

Карбонаттармен әрекеттесуі:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Na2CO3 -&gt; 2 C17H35COONa + CO2 ^ + H2O&lt;/chem&gt;

Металл оксидтерімен немесе гидроксидтерімен тікелей әрекеттесу арқылы металл стеараттарын алуға болады:

:&lt;chem&gt;2 C17H35COOH + Ca(OH)2 -&gt; Ca(C17H35COO)2 + 2 H2O&lt;/chem&gt;

=== Этерификация ===
Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында күрделі эфирлер түзеді:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + R-OH &lt;=&gt; C17H35COOR + H2O&lt;/chem&gt;

Маңызды күрделі эфирлеріне метилстеарат, этилстеарат, гликоль стеараттары және глицерин стеараттары жатады.

Глицеринмен толық этерификация кезінде тристеарин түзіледі:

:&lt;chem&gt;3 C17H35COOH + C3H5(OH)3 &lt;=&gt; C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O&lt;/chem&gt;

=== Тотықсыздану ===
Күшті тотықсыздандырғыштар немесе каталитикалық гидрлеу жағдайында карбоксил тобы тотықсызданып, стеарил спирті түзілуі мүмкін:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + 2 H2 -&gt; C18H37OH + H2O&lt;/chem&gt;

=== Жану ===
Толық жанғанда көмірқышқыл газы мен су түзіледі:

:&lt;chem&gt;C18H36O2 + 26 O2 -&gt; 18 CO2 + 18 H2O&lt;/chem&gt;

=== Термиялық өзгерістері ===
Жоғары температурада стеарин қышқылы декарбоксилдену, декарбонилдену және көмірсутектік тізбектің ыдырау реакцияларына ұшырауы мүмкін. Катализатор түріне қарай негізгі өнімдер ретінде гептадекан, гептадецендер, көміртек(II) оксиді, көмірқышқыл газы және су түзіледі.

== Табиғатта кездесуі ==
Стеарин қышқылы табиғи майларда көбіне триацилглицериндер құрамында кездеседі. Жануар майларында оның мөлшері, әдетте, көптеген сұйық өсімдік майларына қарағанда жоғары.

Шамамен алынған май-қышқылдық үлестері:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Стеарин қышқылының әртүрлі шикізаттағы шамамен мөлшері
|-
! Май немесе табиғи шикізат
! Стеарин қышқылының шамамен мөлшері (%)
|-
| [[Сиыр майы]]
| 20–35
|-
| Қой майы
| 15–30
|-
| Шошқа майы
| 10–18
|-
| [[Сары май]]
| 9–13
|-
| [[Какао майы]]
| 30–37
|-
| Ши майы
| 28–45
|-
| Пальма майы
| бірнеше пайыз (әдетте)
|-
| [[Соя майы|Соя]], [[Күнбағыс майы|күнбағыс]] және рапс майлары
| 2–6 (немесе одан төмен)
|}

Мөлшерлер жануардың тұқымына, қоректенуіне, өсімдіктің сортына, өсу жағдайына және майды анықтау әдісіне қарай өзгереді.&lt;ref name=&quot;Gunstone2007&quot;&gt;{{cite book |last1=Gunstone |first1=Frank D. |last2=Harwood |first2=John L. |last3=Dijkstra |first3=Albert J. |title=The Lipid Handbook |edition=3rd |publisher=CRC Press |year=2007 |isbn=978-0-8493-9688-5}}&lt;/ref&gt;
Ұзақ сақтау немесе липазалардың әсері кезінде триацилглицериндер гидролизденіп, бос стеарин қышқылының мөлшері артуы мүмкін.

== Алынуы ==
=== Майлардың гидролизі ===
Өнеркәсіпте стеарин қышқылын алудың негізгі шикізаты — жануар майлары, пальма майы, гидрленген өсімдік майлары және майларды тазарту кезінде түзілетін жанама өнімдер.

Тристеариннің гидролизі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOC17H35)3 + 3 H2O -&gt; 3 C17H35COOH + C3H5(OH)3&lt;/chem&gt;

Қазіргі май ажырату қондырғыларында май мен су жоғары температура мен қысымда қарсы ағынмен әрекеттеседі. Әдеттегі технологиялық тізбек:

# шикі майды тазарту және сусыздандыру;
# триацилглицериндерді сумен гидролиздеу;
# глицеринді су фазасынан бөліп алу;
# шикі май қышқылдарын вакуумда айдау;
# қанықпаған қышқылдарды гидрлеу;
# пальмитин және стеарин фракцияларын дистилляция немесе кристалдандыру арқылы бөлу;
# түссіздендіру, иіссіздендіру және дайын өнімді қалыптау.

Өнеркәсіптік қысымдық гидролиз, мысалы, 200–260 °C температурада және бірнеше мегапаскаль қысымда жүргізілуі мүмкін. Нақты режим шикізат пен қондырғыға байланысты.

=== Сабындандыру және қышқылмен ыдырату ===
Майды натрий гидроксидімен сабындандырғанда глицерин мен май қышқылдарының натрий тұздары түзіледі:

:&lt;chem&gt;C3H5(OCOR)3 + 3 NaOH -&gt; C3H5(OH)3 + 3 RCOONa&lt;/chem&gt;

Алынған сабынды күкірт немесе тұз қышқылымен өңдегенде бос май қышқылдары бөлінеді:

:&lt;chem&gt;2 RCOONa + H2SO4 -&gt; 2 RCOOH + Na2SO4&lt;/chem&gt;

Бұл әдіс лабораториялық жағдайда қарапайым болғанымен, өнеркәсіптік өндірісте көп мөлшерде минералдық тұздар мен қышқылды ағынды су түзуі мүмкін.

=== Олеин қышқылын гидрлеу ===
[[Олеин қышқылы]]ндағы қос байланысты каталитикалық гидрлеу арқылы стеарин қышқылына айналдырады:

:&lt;chem&gt;CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH + H2 -&gt; CH3(CH2)16COOH&lt;/chem&gt;

Реакция никель, палладий немесе басқа гидрлеу катализаторларының қатысында жүргізіледі. Өнеркәсіпте көбіне таза олеин қышқылы емес, C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; қанықпаған май қышқылдарының қоспасы гидрленеді.

Гидрлеу барысында:
* олеин қышқылы;
* линол қышқылы;
* линолен қышқылы

біртіндеп қаныққан стеарин қышқылына айналады. Катализатордың белсенділігі, сутек қысымы, температура және араластыру дәрежесі өнімнің йод санына және қалдық қанықпаған қышқылдардың мөлшеріне әсер етеді.

=== Көмірсутектерді тотықтыру ===
Стеарин қышқылын және басқа жоғары май қышқылдарын парафиндік көмірсутектерді ауа оттегімен каталитикалық тотықтыру арқылы да алуға болады. Тарихи технологияларда марганец тұздары катализатор ретінде қолданылған. Бұл әдіс көміртек тізбегінің әртүрлі ұзындығындағы қышқылдардың қоспасын береді, сондықтан кейін фракциялық айдау қажет.

=== Фракциялау және тазарту ===
Шикі май қышқылдары қоспасынан стеарин қышқылын бөліп алу үшін:
* вакуумдық ректификация;
* еріткіштік кристалдандыру;
* сатылы салқындату;
* престеп фракциялау;
* [[Несепнәр|мочевина]]мен кешен түзу;
* молекулалық айдау

әдістері қолданылуы мүмкін.

Пальмитин мен стеарин қышқылдарының қайнау температуралары бір-біріне жақын болғандықтан, оларды өте жоғары тазалықпен бөлу күрделі. Осы себепті көптеген өнеркәсіптік маркалар осы екі қышқылдың белгілі қатынастағы қоспасы ретінде шығарылады.

== Өндірістік технологиялар және патенттер ==
Стеарин қышқылы өндірісіне қатысты патенттер шикізатты дайындау, майларды гидролиздеу, соапстоктарды өңдеу, қанықпаған май қышқылдарын гидрлеу, катализатор қызметінің мерзімін ұзарту және өнімді фракциялау сатыларын қамтиды.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Стеарин қышқылын алуға арналған патенттер мен технологиялар
|-
! Құжат
! Ел, жыл
! Технологияның қысқаша мазмұны
! Ескертпе
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU259868A1/ru SU 259868 A1]
| КСРО, 1970
| Май қышқылдарының қоспасынан техникалық қатты фракция алу мен бөлуге арналған ерте кеңестік технология.
| IPC: C07C 53/126, C07C 51/487
|-
| [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru SU 443059 A1]
| КСРО, 1974
| Өсімдік майларының соапстоктарын күкірт қышқылымен 80–85 °C-та өңдеу, майды гидролиздеу, май қышқылдарын дистилляциялау және калиймен промоторланған қаңқалы никель-алюминий катализаторында гидрлеу.
| Гидрлеу 210 °C-та, құрамында 70%-ға дейін стеарин қышқылы; катализатор 6–7 рет қолданылады.
|-
| [https://patenton.ru/patent/SU1675297A1 SU 1675297 A1]
| КСРО, 1991
| Техникалық стеарин қышқылын каталитикалық гидрлеу, катализатордың өнімділігі мен ұзақ мерзімділігіне баса назар аударылған.
| Гидрлеу циклы шамамен 80 сағатқа дейін бақыланған.
|-
| [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru RU 2048511 C1]
| Ресей, 1995
| Өсімдік майларының соапстоктарын 160–180 °C-та гидролиздеу, эмульсияны 80–90 °C-та күкірт қышқылымен рН 2,0–2,5 дейін ыдырату.
| Май қышқылдары қоспасын береді (кейін гидрленеді және фракцияланады).
|-
| [https://www.freepatent.ru/patents/2510617 RU 2510617 C2]
| Ресей, 2014
| Стеарин қышқылы мен кальций гидроксидінен су ортасында кальций стеаратын тікелей синтездеу (алдымен 58–65 °C-та эмульсия, содан кейін 70–85 °C-та термиялық өңдеу).
| Стеарин қышқылы туындысын өндіруге арналған патент.
|-
| [https://qazpatent.kz/ru/content/poleznaya-model-04112022 KZ 7569 U]
| Қазақстан, 2022
| Құрамында 0,5–0,8 масс.% стеарин қышқылы бар, су сіңіруі төмен және жанғыштығы азайтылған ағаш-полимер композиті.
| Стеарин қышқылын модификатор ретінде пайдалану мысалы (синтез емес).
|-
| [https://patents.google.com/patent/CN102942994A/en CN 102942994 A]
| Қытай, 2013
| Пальма майын 245–260 °C және 48–55 барда гидролиздеу, никель катализаторында гидрлеу (160 °C, 25 бар, 0,06% Ni) және 2–3 бағаналы дистилляция.
| Гидрлеу сатысының егжей-тегжейлі параметрлері көрсетілген.
|-
| [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en US 9,957,465 B2]
| АҚШ, 2018
| Майды иіссіздендіру және айдау, май қышқылдарын концентрлеу, гидрлеу және дистилляция арқылы стеарин және пальмитин фракцияларын алу.
| Кейбір нұсқаларда дәстүрлі толық гидролиз сатысынсыз жанама өнімдер пайдаланылады.
|}                                                                                                                                                                                                    

Қазақстанның ашық патенттік бюллетеньдерінде стеарин қышқылы көбіне полимерлерге, құрылыс материалдарына, фармацевтикалық препараттарға және басқа композицияларға қосылатын майлағыш, гидрофобтаушы немесе диспергирлеуші компонент ретінде кездеседі. Қолжетімді ашық іздеу нәтижелерінде стеарин қышқылының өзін өндіруді негізгі нысан еткен қазақстандық ұлттық патент анықталмаған. Бұл тұжырым патенттік қордың толық сараптамасы емес және дерекқорларды кәсіби жіктемелік іздестіру нәтижесінде нақтылануы мүмкін.

== Өнеркәсіптік маркалары және сапа көрсеткіштері ==
Техникалық стеарин қышқылы әртүрлі маркамен шығарылады. Маркалардағы сандық белгілер өндірушіге қарай әртүрлі түсіндірілуі мүмкін, сондықтан оларды әмбебап халықаралық жіктеу деп қарастыруға болмайды.

Өнім сапасын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер:
* стеарин қышқылының C18 массалық үлесі;
* пальмитин қышқылының C16 массалық үлесі;
* қышқылдық саны;
* сабындану саны;
* йод саны;
* қату немесе балқу температурасы;
* түсі;
* ылғал мөлшері;
* сабынданбайтын заттардың мөлшері;
* минералдық күл;
* қалдық никель және басқа металдар;
* пероксидтік саны.

Жоғары йод саны өнімде қанықпаған май қышқылдарының қалғанын көрсетеді. Фармацевтикалық және тағамдық өнімдерде ауыр металдар, тотығу өнімдері және жануар немесе өсімдік текті шикізаттың қадағалануы қосымша бақыланады.

== Қолданылуы ==
=== Сабын және жуғыш заттар ===
Стеарин қышқылының натрий және калий тұздары қатты және жұмсақ сабындардың құрамына кіреді. Натрий стеараты сабынға қаттылық береді, ал калий стеараты суда жақсырақ дисперсияланып, жұмсақ немесе сұйық өнімдерде қолданылады.

=== Косметика ===
Косметикалық өнімдерде стеарин қышқылы қоюландырғыш, консистенция реттегіш, эмульсия тұрақтандырғышы, жұмсартқыш, ББЗ өндіруге арналған бастапқы зат ретінде пайдаланылады.

Ол кремдерде, лосьондарда, қырыну көбігінде, сабында, сусабында, ерін далабында және декоративтік косметикада кездеседі. Этиленгликоль моно- және дистеараттары косметикалық өнімдерге інжу тәрізді жылтыр береді.

=== Шырақ өндірісі ===
Стеарин немесе стеарин қышқылы парафинге қосылғанда шырақтың қаттылығын арттырады, балқу температурасын жоғарылатады, қалыптан алынуын жеңілдетеді, жану кезінде майысу мен ағуды азайтады, бетінің күңгірт әрі біркелкі болуына ықпал етеді.

Таза стеарин шырақтары парафин шырақтарына қарағанда қаттырақ болады.

=== Резеңке өнеркәсібі ===
Резеңке қоспаларында стеарин қышқылы:
* мырыш оксидімен әрекеттесіп, белсенді мырыш стеаратын түзеді;
* вулканизация активаторы ретінде әсер етеді;
* толтырғыштардың таралуын жақсартады;
* араластыру және қалыптау кезінде майлағыш қызметін атқарады;
* резеңкенің металл қалыптан бөлінуін жеңілдетеді.

=== Пластмасса және полимерлер ===
Стеарин қышқылы мен металл стеараттары полимер өндірісінде:
* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* диспергирлеуші;
* қышқылдық қалдықтарды бейтараптандырғыш;
* ПВХ-ның жылу тұрақтандырғыш жүйесінің компоненті ретінде қолданылады.

Кальций және мырыш стеараттарының қоспалары қорғасын мен кадмий негізіндегі ескі тұрақтандырғыштарға балама ретінде пайдаланылады.

=== Майлау материалдары ===
Литий стеараты литийлік пластикалық майлардың негізгі қоюландырғыштарының бірі. Кальций, натрий және алюминий стеараттары да майлау материалдарының құрылымын қалыптастыру үшін қолданылады.

=== Фармацевтика ===
Стеарин қышқылы және оның тұздары:
* таблетка престерінің пуансондары мен матрицаларын майлау;
* ұнтақтардың жабысуын азайту;
* таблеткалардың қалыптан шығарылуын жеңілдету;
* жақпа майлар мен суппозиторийлердің консистенциясын реттеу;
* дәрілік заттардың бөліну жылдамдығын өзгерту үшін пайдаланылады.

[[Магний стеараты]] — таблеткалар өндірісіндегі кең таралған қосымша зат. Алайда гидрофобты майлағышты шамадан тыс мөлшерде немесе ұзақ араластырғанда таблетканың сулануы мен еруі баяулауы мүмкін.

=== Тамақ өнеркәсібі ===
Стеарин қышқылы тағамда табиғи майлардың құрамында кездеседі және кейбір елдерде май қышқылдарына арналған '''E570''' тағамдық қоспалар тобына кіреді. Ол глазурлеуші, көбіктенуді шектеуші, тұрақтандырғыш немесе басқа тағамдық қоспаларды өндіруге арналған бастапқы зат ретінде қолданылуы мүмкін.

=== Басқа салалар ===
Стеарин қышқылы металл және аяқ киім жылтыратқыштарында, тоқыма материалдарын жұмсартуда, қағазды гидрофобтауда, құрылыс қалыптарына арналған бөлгіш қабаттарда, керамикалық ұнтақтарды престеуде, металл ұнтақтарын қалыптауда, бояулар мен лактарда, аккумулятор пластиналарын өңдеуде, электрондық материалдар мен арнайы жабындарда қолданылады.

== Биологиялық маңызы және метаболизмі ==
Стеарин қышқылы — адам мен жануарлар организміндегі қалыпты май қышқылдарының бірі. Ол тағаммен түседі немесе жасушада басқа май қышқылдарынан синтезделеді.

Биосинтез кезінде пальмитил-КоА екі көміртек атомына ұзартылып, стеарил-КоА түзіледі. Реакцияға малонил-КоА және май қышқылдарын ұзартатын элонгаза ферменттері қатысады.

Стеарин қышқылы мембраналық фосфолипидтердің, триацилглицериндердің, сфинголипидтердің және холестерин эфирлерінің құрамына ене алады.

Стеароил-КоА-десатураза ферменті молекуланың 9-көміртек аймағында қос байланыс түзіп, стеарин қышқылын олеин қышқылына айналдырады:

:&lt;math&gt;\mathrm{C}_{18:0} \longrightarrow \mathrm{C}_{18:1}\ cis\text{-}\Delta^{9}&lt;/math&gt;

Энергетикалық алмасуда стеарин қышқылы β-тотығу арқылы ацетил-КоА молекулаларына дейін ыдырайды. Тізбекте 18 көміртек атомы болғандықтан, толық β-тотығу нәтижесінде тоғыз ацетил-КоА түзіледі.

Тағамдық стеарин қышқылы қаныққан май қышқылы болғанымен, оның қан липопротеиндеріне ықпалы пальмитин және миристин қышқылдарының әсерінен өзгеше болуы мүмкін. Бұл айырмашылық оның олеин қышқылына айналуына, ішекте сіңу ерекшеліктеріне және холестерин эфирлеріне қосылуына байланысты деп қарастырылады. Дегенмен тағамның денсаулыққа әсері жеке қышқылға ғана емес, тағамдық майдың жалпы құрамына, мөлшеріне және адамның зат алмасуына тәуелді.

== Қауіпсіздігі ==
Таза стеарин қышқылы әдетте жедел уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады. OECD деректерінде егеуқұйрықтарға ішке енгізгендегі LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; мәні 5000 мг/кг дене салмағынан жоғары болған зерттеулер келтірілген.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hpvchemicals.oecd.org/ui/handler.axd?id=47375d5b-e690-4977-a472-a8a89c25dc5c |title=CoCAM 6: Long-chain fatty acids and related substances |publisher=OECD |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

Ұнтақ немесе балқыған өніммен жұмыс істеу кезінде шаңның көзге және тыныс жолдарына түсуіне жол бермеу, балқыған қышқылдан термиялық күйік қаупін ескеру, қыздыру жабдығын желдету, ашық от пен күшті тотықтырғыштардан оқшау сақтау, қорғаныш көзілдірігі мен қолғап пайдалану ұсынылады.

Кейбір қауіпсіздік паспорттарында теріні тітіркендіру мүмкіндігі көрсетіледі, ал басқа жіктемелерде зат қауіпті қоспа ретінде жіктелмейді. Айырмашылықтар өнім тазалығына, бөлшек өлшеміне және қолданылған жіктеу жүйесіне байланысты болуы мүмкін.

=== Өрт қауіпсіздігі ===
Стеарин қышқылы оңай тұтанатын сұйықтыққа жатпайды, бірақ жанғыш органикалық зат. Ұнтақ түрінде ауада жанғыш шаң қоспасы түзілуі ықтимал. Тұтану температурасы әдебиеттерде шамамен 196–205 °C, өздігінен тұтану температурасы шамамен 395 °C деп көрсетіледі.

Өрт кезінде [[көмірқышқыл газ]]ы, көміртек(II) оксиді және тітіркендіргіш органикалық ыдырау өнімдері түзілуі мүмкін.

== Қоршаған ортадағы қасиеттері ==
Стеарин қышқылы табиғи липидтердің құрамдас бөлігі болғандықтан микроорганизмдермен биологиялық ыдырауға қабілетті. Оның суда ерігіштігі өте төмен және органикалық фазаға жоғары бейімділік көрсетеді. Топырақта немесе су қоймасында ол бөлшектер мен органикалық заттарға адсорбциялануы мүмкін.

Қалыпты өндірістік жағдайда қоршаған ортаға түсетін негізгі жүктеме стеарин қышқылының өзінен гөрі май өндірісінің қышқылды ағынды суларынан, сульфаттар мен басқа минералдық тұздардан, пайдаланылған гидрлеу катализаторларынан, майлы шламдардан, түссіздендіргіш сорбенттерден туындауы мүмкін.

Соапстоктарды қайта өңдеу, глицеринді бөлу, суды айналымға қайтару және катализаторды бірнеше рет пайдалану өндірістің қалдық мөлшерін төмендетеді.

== Талдау және сәйкестендіру ==
Стеарин қышқылын анықтау және сапасын бақылау үшін газдық хроматография, газдық хроматография–масс-спектрометрия, жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы, инфрақызыл спектроскопия, ядролық магниттік резонанс (ЯМР), дифференциалдық сканерлеуші калориметрия, қышқылдық санын титрлеу, йод санын анықтау, сабындану санын анықтау қолданылады.

Газдық хроматография алдында май қышқылдары көбіне ұшқыш метил эфирлеріне айналдырылады.

Инфрақызыл спектрінде:
* карбонил тобының C=O тербелісі шамамен 1700 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* карбон қышқылының кең O–H жолағы шамамен 2500–3300 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* метилен топтарының C–H тербелістері шамамен 2850 және 2920 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;

аймақтарында байқалады.

== Стандарттау ==
Техникалық стеарин қышқылына бұрынғы КСРО және ТМД елдерінде ГОСТ 6484-96 талаптары қолданылған. Стандарт өнімнің маркаларын, май-қышқылдық құрамын, қату температурасын, қышқылдық және йод сандарын, ылғал, күл және сабынданбайтын заттар мөлшерін анықтау әдістерін белгілейді.

Фармацевтикалық стеарин қышқылы Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы және бірқатар ұлттық фармакопеялардың монографияларында сипатталған. Фармакопеялық өнім техникалық стеариннен тазалығы, сәйкестендіру әдістері және қоспаларға қойылатын шектеулерімен ерекшеленеді.

== Тағы қараңыз ==
* [[Май қышқылдары]]
* [[Карбон қышқылдары]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Олеин қышқылы]]
* [[Линол қышқылы]]
* [[Стеарин]]
* [[Тристеарин]]
* [[Натрий стеараты]]
* [[Магний стеараты]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Сабындану]]
* [[Гидрлеу]]
* [[Соапсток]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5281 PubChem: Stearic Acid]
* [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C57114 NIST Chemistry WebBook: Octadecanoic acid]
* [https://www.acs.org/molecule-of-the-week/archive/s/stearic-acid.html American Chemical Society: Stearic acid]
* [https://patents.google.com/patent/SU443059A1/ru КСРО патенті SU 443059 A1]
* [https://patents.google.com/patent/RU2048511C1/ru Ресей патенті RU 2048511 C1]
* [https://patents.google.com/patent/US9957465B2/en АҚШ патенті US 9,957,465 B2]

[[Санат:Карбон қышқылдары]]
[[Санат:Косметикалық заттар]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Сабындар]]</text>
      <sha1>q7trikg2q3oz9qh8qlh4trv9hrh8x1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магний стеараты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783327</id>
    <revision>
      <id>3628850</id>
      <timestamp>2026-07-11T16:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Химиялық зат |суреті = Magnesium_stearate.png |сурет_ені = 250px |аты = Магний стеараты |дәстүрлі атаулары = Магний дистеараты; стеарин қышқылының магний тұзы |қысқартулары = MgSt; INS 470(iii); E470b |формуласы = C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; |молярлық массасы = 591,24 |күйі = ақ түсті ұсақ ұнтақ |...</comment>
      <origin>3628850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30512" sha1="1d3ptkm322iiqyh9l0tzmlv9q2qvpdb" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|суреті = Magnesium_stearate.png
|сурет_ені = 250px
|аты = Магний стеараты
|дәстүрлі атаулары = Магний дистеараты; стеарин қышқылының магний тұзы
|қысқартулары = MgSt; INS 470(iii); E470b
|формуласы = C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|молярлық массасы = 591,24
|күйі = ақ түсті ұсақ ұнтақ
|тығыздығы = 1,02-1,03
|балқу температурасы = ≈88 (үлгінің құрамы мен гидраттық күйіне тәуелді)
|CAS = 557-04-0
|EINECS = 209-150-3
|PubChem = 11177
|ChemSpider = 10704
|ChEBI = 9254
|SMILES = [Mg+2].[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC.[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC
|InChI = 1S/2C18H36O2.Mg/c2*1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20;/h2*2-17H2,1H3,(H,19,20);/q;;+2/p-2
}}

'''Магний стеараты''' — [[магний]] катионы мен [[стеарин қышқылы]]ның стеарат-аниондарынан тұратын органикалық тұз. Таза қосылыстың идеалданған химиялық формуласы — &lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt; немесе C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;. Жүйелік атауы — '''магний октадеканоаты'''. Қосылыс жоғары молекулалы май қышқылдарының металдық тұздарына, яғни «металл сабындарына» жатады.&lt;ref&gt;[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate, CID 11177]. PubChem, АҚШ Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда магний стеараты — ақ немесе ақшыл түсті, өте ұсақ, сипағанда майлы сезілетін, иіссіз немесе болар-болмас иісі бар ұнтақ. Ол суда іс жүзінде ерімейді. Жұмсақтығы, гидрофобтылығы және бөлшектер арасындағы үйкелісті азайту қабілетінің арқасында фармацевтикада, тағам өнеркәсібінде, косметикада және полимерлер өндірісінде кең қолданылады.

Фармацевтикалық және тағамдық сападағы «магний стеараты» әрдайым химиялық тұрғыдан таза магний дистеараты бола бермейді. Өнеркәсіптік өнім жеуге жарамды майлар мен өсімдік майларынан алынатын май қышқылдарының магний тұздарының қоспасы болып, негізінен магний стеараты мен [[магний пальмитаты]]нан тұрады.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;&gt;[https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate: JECFA specifications]. FAO JECFA Monographs 17, 2015.&lt;/ref&gt;

== Атауы және құрамы ==

Таза магний стеаратының молекуласында бір Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; катионына екі стеарат-анион — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; сәйкес келеді:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt;

Қосылыстың молярлық массасы 591,24 г/моль. Теориялық элементтік құрамы шамамен көміртек — 73,1%, сутек — 11,9%, магний — 4,1%, оттек — 10,8%.

«Магний стеараты» атауы жекелеген химиялық қосылысқа қатысты қолданылғанымен, фармакопеялық және тағамдық өнімдерде басқа жоғары май қышқылдарының, әсіресе пальмитин қышқылының магний тұздары болуы мүмкін. Сондықтан коммерциялық материалдың орташа молекулалық массасы мен жылулық қасиеттері таза магний дистеаратының көрсеткіштерінен аздап ерекшеленеді.

Еуропалық одақтың тағамдық қоспалар жіктеуінде '''E470b''' коды тек таза магний стеаратына емес, тағамдық майлар мен май қышқылдарынан алынған '''май қышқылдарының магний тұздарына''' беріледі.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/231/2023-10-29/eng Commission Regulation (EU) No 231/2012: specifications for food additives]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius халықаралық нөмірлеу жүйесінде магний стеараты '''INS 470(iii)''' деп белгіленеді.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/gsfaonline/reference/table3.html GSFA Online, Table 3: Magnesium stearate (470(iii))]. FAO/WHO Codex Alimentarius.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және гидраттары ==

Магний стеаратының құрылымы қарапайым оқшауланған молекулалардан гөрі, магний-карбоксилат орталықтары мен ұзын көмірсутектік тізбектерден құралған қабатты кристалдық жүйе ретінде сипатталады. Полярлы карбоксилат топтары магний иондарымен байланысады, ал гидрофобты C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; көмірсутектік тізбектер өзара параллель орналасуға бейім.

Қабаттық құрылымның бөліктері бір-біріне қатысты оңай сырғитындықтан, магний стеараты үйкелісті тиімді азайтады. Оның майлағыш қасиеті мен ұнтақ бөлшектерінің бетіне жұқа қабықша түрінде таралуы осы құрылымдық ерекшелікпен байланысты.

Магний стеараты бірнеше гидраттық түрде кездеседі:

* сусыз түрі;
* моногидрат;
* дигидрат;
* тригидрат.

Оларды жалпы түрде Mg(C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;•(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;, мұндағы ''n'' = 0÷3, деп көрсетуге болады. Гидраттық күйі заттың бөлшек өлшеміне, беткі ауданына, ағындылығына, жылулық мінез-құлқына және фармацевтикалық майлағыш ретіндегі тиімділігіне әсер етеді.

2023 жылы магний стеараты тригидратының кристалдық құрылымы микрометрлік кристалды синхротрондық рентген сәулелерімен зерттеу арқылы анықталды.&lt;ref name=&quot;crystal&quot;&gt;Mikkel Herzberg, Toms Rekis, Anders Støttrup Larsen, Ana Gonzalez, Jukka Rantanen. [https://journals.iucr.org/b/issues/2023/04/00/rm5068/ The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam]. ''Acta Crystallographica Section B'', 2023, 79: 336–343. DOI: 10.1107/S2052520623005462.&lt;/ref&gt;

== Физикалық қасиеттері ==

Магний стеаратының негізгі физикалық қасиеттері:

* ақ түсті, өте ұсақ және жеңіл ұнтақ;
* иіссіз немесе әлсіз өзіндік иісі бар;
* сипағанда майлы немесе сабын тәрізді;
* суда ерімейді;
* этанол мен диэтил эфирінде іс жүзінде ерімейді;
* кейбір ароматты және хлорланған органикалық еріткіштерде қыздырған кезде аздап еруі мүмкін;
* тығыздығы шамамен 1,02—1,03 г/см³.

Таза зат үшін шамамен 88 °C жылулық ауысу температурасы жиі көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;&gt;[https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium stearate, ICSC 1403]. Халықаралық еңбек ұйымы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt; Алайда коммерциялық магний стеараты қарапайым бір температурада толық балқитын таза кристалдық зат емес. Оның дифференциалдық сканерлеуші калориметрия қисықтарында судың бөлінуі, кристалдық құрылымның қайта түзілуі, тізбектердің ретсізденуі және басқа фазалық ауысуларға сәйкес бірнеше жылулық әсер байқалады.

Сондықтан әртүрлі анықтамалықтарда 88 °C-тан шамамен 145 °C-қа дейінгі мәндер беріледі. Бұл айырмашылықтар:

* стеарат пен пальмитат арақатынасына;
* гидраттық күйіне;
* кристалдық түріне;
* бөлшектердің өлшемі мен меншікті бетіне;
* қыздыру жылдамдығына;
* өлшеу әдісіне байланысты.&lt;ref&gt;Ravindra V. Haware және т.б. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378517318304691 Deciphering magnesium stearate thermotropic behavior]. ''International Journal of Pharmaceutics'', 2018.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының қайнау температурасы іс жүзінде анықталмайды, өйткені ол қайнағанға дейін термиялық ыдырайды.

== Химиялық қасиеттері ==

Магний стеараты қалыпты сақтау жағдайларында химиялық тұрғыдан салыстырмалы тұрақты. Оның судағы ерігіштігінің өте төмен болуы ұзын гидрофобты көмірсутектік тізбектермен және кристалдық тордың беріктігімен түсіндіріледі.

Күшті қышқылдардың әсерінен магний стеараты ыдырап, бос стеарин қышқылын түзеді:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + 2HCl -&gt; MgCl2 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Күкірт қышқылымен реакцияны былай көрсетуге болады:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + H2SO4 -&gt; MgSO4 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда және жанғанда қосылыс ыдырап, көміртек оксидтері, су және магний оксиді түзілуі мүмкін. Ұсақ ұнтағы ауада жанғыш шаң бұлтын түзе алады.

Кәдімгі натрий немесе калий сабындарынан айырмашылығы, магний стеараты суда ерімейді және көбік түзбейді. Кермек судағы Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; иондары құрамында стеараттар бар сабындармен әрекеттескенде суда ерімейтін магний стеараты түзіліп, сабын тұнбасының құрамына кіруі мүмкін:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} + 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2 v&lt;/chem&gt;

== Алынуы ==

Магний стеараты өнеркәсіпте негізінен екі әдіспен өндіріледі: тұндыру немесе алмасу әдісі және тікелей бейтараптандыру әдісі.

=== Алмасу реакциясы ===

Алдымен стеарин қышқылын натрий гидроксидімен бейтараптап, суда еритін натрий стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий стеаратының ыстық сулы ерітіндісіне магний сульфаты немесе магний хлориді қосылады. Суда ерімейтін магний стеараты тұнбаға түседі:

:&lt;chem&gt;MgSO4 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + Na2SO4&lt;/chem&gt;

немесе:

:&lt;chem&gt;MgCl2 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + 2NaCl&lt;/chem&gt;

Түзілген тұнба сүзгіленеді, суда еритін қоспалардан жуылады, кептіріледі және қажетті бөлшек өлшеміне дейін ұнтақталады. Бұл әдіс өнімнің бөлшек өлшемі мен меншікті бетін бақылауға мүмкіндік береді.

=== Тікелей әдіс ===

Стеарин қышқылын магний оксидімен қыздыру арқылы да магний стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + MgO -&gt; Mg(C17H35COO)2 + H2O&lt;/chem&gt;

Магний гидроксидімен реакциясы:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + Mg(OH)2 -&gt; Mg(C17H35COO)2 + 2H2O&lt;/chem&gt;

Өнеркәсіптік шикізат ретінде таза стеарин қышқылынан бөлек, өсімдік немесе жануар майларын гидролиздеу арқылы алынған стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы пайдаланылуы мүмкін. Тағамдық сападағы өнім жеуге жарамды майлардан немесе дистилденген тағамдық май қышқылдарынан өндіріледі.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Шикізат өсімдік те, жануар текті де болуы мүмкін. Сондықтан өнімнің вегетариандық, халал немесе кошер талаптарына сәйкестігі химиялық атауына қарап емес, өндірушінің шикізат туралы құжаттары мен тиісті сертификаттары бойынша анықталады.

== Қолданылуы ==

=== Фармацевтикада ===

Магний стеараты — таблеткалар, капсулалар және құрғақ ұнтақтар өндірісінде ең кең қолданылатын қосымша заттардың бірі. Ол негізінен майлағыш, жабысып қалуға қарсы агент, қалыптан босатқыш, ұнтақтың ағындылығын жақсартатын қосымша зат ретінде пайдаланылады.

Таблетканы престеу кезінде магний стеараты ұнтақ немесе түйіршік бөлшектерінің бетіне таралып, гидрофобты жұқа қабат түзеді. Бұл қабат таблетка мен матрица қабырғасының арасындағы үйкелісті азайтып, дайын таблетканы престен шығаруды жеңілдетеді. Сонымен бірге ұнтақтың пуансондарға, матрицаға және капсула толтыру жабдығына жабысуын төмендетеді.

Магний стеараты аз мөлшерде тиімді болғанымен, оның мөлшерін немесе араластыру уақытын шамадан тыс арттыру дайын дәрілік түрдің қасиеттеріне кері әсер етуі мүмкін. Бөлшектердің тым толық гидрофобты қабықшамен жабылуы:

* ұнтақтың сумен сулануын төмендетуі;
* таблетканың механикалық беріктігін азайтуы;
* ыдырау уақытын ұзартуы;
* белсенді фармацевтикалық заттың еру жылдамдығын баяулатуы мүмкін.

Бұл әсердің дәрежесі дәрілік заттың қасиеттеріне, басқа қосымша заттарға, магний стеаратының бөлшек өлшеміне, меншікті бетіне, кристалдық және гидраттық түріне тәуелді.&lt;ref&gt;P. Zarmpi және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7242257/ Impact of Magnesium Stearate Presence and Variability on Drug Apparent Solubility Based on Drug Physicochemical Properties]. ''The AAPS Journal'', 2020.&lt;/ref&gt;

Магний стеараты құрғақ ұнтақты ингаляторларда тасымалдаушы бөлшектердің бетін модификациялау үшін де зерттеледі. Мұндай жүйелерде оның гидраттық күйі мен стеарат-пальмитат арақатынасы аэрозоль бөлшектерінің бөлінуіне және өкпеге жеткізілуіне әсер етуі мүмкін.

=== Тағам өнеркәсібінде ===

Тағамдық өнімдерде магний стеараты немесе май қышқылдарының магний тұздары жентектелуге қарсы агент, эмульгатор, бөлгіш немесе қалыптан босатқыш, ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш, таблеткаланған тәттілер мен тағамдық қоспалар өндірісіндегі майлағыш ретінде қолданылады.

Ол әсіресе престелген кәмпиттерде, жалбыз таблеткаларында, ұнтақ қоспаларда, дәрумендік және минералдық таблеткаларда кездеседі.

Еуропалық одақта май қышқылдарының магний тұздары '''E470b''' тағамдық қоспасы ретінде тіркелген.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008R1333-20240602 Regulation (EC) No 1333/2008 on food additives, consolidated version]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius жүйесінде магний стеаратына '''INS 470(iii)''' нөмірі берілген.

=== Косметикада ===

Косметикалық өнімдерде магний стеараты:

* ұнтақтардың жентектелуін төмендетеді;
* өнімге көлем береді;
* жағылуын және тері бетімен сырғуын жақсартады;
* пигменттердің біркелкі таралуына көмектеседі;
* ұнтақ өнімдердің теріге жабысуын арттырады.

Ол бетке арналған опада, тоналды өнімдерде, көз бояуында, далапта, кремдерде және басқа декоративтік косметикада кездеседі. Еуропалық комиссияның CosIng дерекқорында магний стеараты жентектелуге қарсы және көлем беретін ингредиент ретінде көрсетіледі.&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/reference/functions/list/ANTICAKING CosIng: Anticaking ingredients — Magnesium Stearate]. Еуропалық комиссия.&lt;/ref&gt;

=== Полимерлер мен техникада ===

Магний стеараты термопласттар, резеңке және ұнтақтық материалдар өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* бөлшектердің жабысуын төмендететін агент;
* ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш ретінде пайдаланылады.

Ол өңдеу жабдығы мен полимер арасындағы үйкелісті азайтып, экструзияны, престеуді және қалыптан шығаруды жеңілдетеді. Кейбір жабындар мен техникалық ұнтақ қоспаларында диспергирлеуші және өңдеуді жеңілдететін қосымша зат қызметін атқарады.

== Қауіпсіздігі ==

Магний стеараты бекітілген технологиялық мөлшерлерде тағаммен немесе дәрілік препарат құрамында ішке түскенде уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады.

2018 жылы [[Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі агенттік]] май қышқылдарының натрий, калий, кальций және магний тұздарын қайта бағалап, олар үшін сандық рұқсат етілген тәуліктік дозаны белгілеудің қажеті жоқ және хабарланған қолдану салалары мен мөлшерлерінде қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылық жоқ деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Maged Younes және т.б. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32625824/ Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives]. ''EFSA Journal'', 2018, 16(3):5180. DOI: 10.2903/j.efsa.2018.5180.&lt;/ref&gt;

FAO/WHO тағамдық қоспалар жөніндегі бірлескен сарапшылар комитеті — [[JECFA]] магний стеараты үшін рұқсат етілген тәуліктік дозаны «анықталмаған», яғни қалыпты технологиялық қолдану кезінде сандық шектеу белгілеу қажет емес деп бағалаған.&lt;ref&gt;[https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 JECFA evaluation: Magnesium stearate]. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt;

Геноуыттылықты зерттеу барысында магний стеараты бактериялық кері мутация сынақтарында, сүтқоректілер жасушаларындағы хромосомалық аберрация сынақтарында және тышқандардың микронуклеус сынағында геноуытты белсенділік көрсетпеген.&lt;ref&gt;C. A. Hobbs және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5655391/ Magnesium stearate, a widely-used food additive, exhibits a lack of in vitro and in vivo genotoxic potential]. ''Toxicology Reports'', 2017, 4: 554–559.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының өзі магнийдің тағамдық қоспасы ретінде маңызды көзі болып саналмайды, өйткені оның құрамындағы магнийдің массалық үлесі шамамен 4,1% және зат суда нашар ериді.

Ұнтақпен өндірістік жағдайда жұмыс істегенде:

* шаңның түзілуін азайту;
* жергілікті сорғыш желдетуді қолдану;
* көз бен тыныс алу мүшелерін шаңнан қорғау;
* тұтану көздері мен статикалық электр зарядтарынан сақтану қажет.

Магний стеаратының ұсақ дисперсті шаңы ауада жанғыш немесе жарылғыш шаң-ауа қоспасын түзуі мүмкін. Шаңның жоғары концентрациясы көзді және тыныс алу жолдарын механикалық тітіркендіреді.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;/&gt;

== Сақталуы ==

Магний стеараты тығыз жабылған ыдыста, құрғақ, салқын және жақсы желдетілетін жерде сақталады. Ылғал өнімнің гидраттық күйін, агломерациясын және технологиялық қасиеттерін өзгертуі мүмкін.

Затты күшті қышқылдардан, күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, шаңды тұтандыратын ұшқындардан бөлек сақтау ұсынылады.

Фармацевтикалық өндірісте сақтау температурасы мен салыстырмалы ылғалдылықтың тұрақтылығы маңызды, өйткені гидраттық түрдің өзгеруі магний стеаратының майлағыш қабілеті мен дәрілік түрдің еру сипаттамаларына әсер етуі ықтимал.

== Стандарттау және сапасын бақылау ==

Фармацевтикалық магний стеараты Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы — Ұлттық формуляр, Британ фармакопеясы және басқа ұлттық фармакопеялардың монографияларымен стандартталады.

Сапаны бақылау кезінде әдетте:

* магний мөлшері;
* стеарин және пальмитин қышқылдарының арақатынасы;
* осы екі қышқылдың жалпы мөлшері;
* кептіргендегі масса жоғалуы немесе су мөлшері;
* бос май қышқылдары;
* қышқылдық немесе сілтілік;
* хлоридтер мен сульфаттар;
* ауыр металдар мен улы элементтер;
* бөлшектердің өлшемі;
* меншікті бет;
* микробиологиялық тазалық анықталады.

Тағамдық қоспаға арналған JECFA сипаттамасында өнім жеуге жарамды майлар мен май қышқылдарынан алынған магний тұздарының қоспасы ретінде анықталып, стеарат пен пальмитаттың негізгі компоненттер екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Магний стеаратының бірдей химиялық атаумен шығарылған әртүрлі маркалары бөлшек өлшемі, кристалдылығы, гидраттық түрі, май қышқылдарының құрамы және меншікті беті бойынша ерекшеленуі мүмкін. Осы себепті фармацевтикалық өндірісте жеткізушіні немесе өнім маркасын ауыстыру дайын таблетканың престелуі, беріктігі, ыдырауы және еруі бойынша салыстырмалы зерттеулер жүргізуді талап етуі мүмкін.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Стеарин қышқылы]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Магний]]
* [[Металл сабындары]]
* [[Фармацевтикалық қосымша зат]]
* [[Тағамдық қоспа]]
* [[Таблетка]]

== Дереккөздер ==

{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* Nora A., Szczepanek A., Koenen G. Metallic Soaps // ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH, 2005. DOI: 10.1002/14356007.a16_361.
* Rowe R. C., Sheskey P. J., Quinn M. E., ред. ''Handbook of Pharmaceutical Excipients''. Pharmaceutical Press.
* Moreton R. C. Magnesium Stearate — Its Importance and Potential Impact on Dissolution and Oral Solid Dosage Form Performance // ''Dissolution Technologies''. 2024. Vol. 31, № 3. DOI: 10.14227/DT310324P122.
* Herzberg M., Rekis T., Larsen A. S., Gonzalez A., Rantanen J. The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam // ''Acta Crystallographica Section B''. 2023. Vol. 79. P. 336–343.
* Younes M. және т.б. Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives // ''EFSA Journal''. 2018. Vol. 16, № 3. Article 5180.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate] — PubChem
* [https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium Stearate, ICSC 1403] — Халықаралық химиялық қауіпсіздік картасы
* [https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 Magnesium stearate] — JECFA дерекқоры
* [https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate Specifications] — FAO/JECFA
* [https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.008.320 Magnesium stearate] — Еуропалық химиялық заттар агенттігі

{{Commons category|Magnesium stearate}}

[[Санат:Магний қосылыстары]]
[[Санат:Стеараттар]]
[[Санат:Май қышқылдарының тұздары]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық ингредиенттер]]
[[Санат:Майлағыштар]]</text>
      <sha1>1d3ptkm322iiqyh9l0tzmlv9q2qvpdb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628851</id>
      <parentid>3628850</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T16:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Физикалық қасиеттері */</comment>
      <origin>3628851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30511" sha1="752dpqbl2i4ll52920da275piej8r7g" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|суреті = Magnesium_stearate.png
|сурет_ені = 250px
|аты = Магний стеараты
|дәстүрлі атаулары = Магний дистеараты; стеарин қышқылының магний тұзы
|қысқартулары = MgSt; INS 470(iii); E470b
|формуласы = C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|молярлық массасы = 591,24
|күйі = ақ түсті ұсақ ұнтақ
|тығыздығы = 1,02-1,03
|балқу температурасы = ≈88 (үлгінің құрамы мен гидраттық күйіне тәуелді)
|CAS = 557-04-0
|EINECS = 209-150-3
|PubChem = 11177
|ChemSpider = 10704
|ChEBI = 9254
|SMILES = [Mg+2].[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC.[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC
|InChI = 1S/2C18H36O2.Mg/c2*1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20;/h2*2-17H2,1H3,(H,19,20);/q;;+2/p-2
}}

'''Магний стеараты''' — [[магний]] катионы мен [[стеарин қышқылы]]ның стеарат-аниондарынан тұратын органикалық тұз. Таза қосылыстың идеалданған химиялық формуласы — &lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt; немесе C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;. Жүйелік атауы — '''магний октадеканоаты'''. Қосылыс жоғары молекулалы май қышқылдарының металдық тұздарына, яғни «металл сабындарына» жатады.&lt;ref&gt;[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate, CID 11177]. PubChem, АҚШ Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда магний стеараты — ақ немесе ақшыл түсті, өте ұсақ, сипағанда майлы сезілетін, иіссіз немесе болар-болмас иісі бар ұнтақ. Ол суда іс жүзінде ерімейді. Жұмсақтығы, гидрофобтылығы және бөлшектер арасындағы үйкелісті азайту қабілетінің арқасында фармацевтикада, тағам өнеркәсібінде, косметикада және полимерлер өндірісінде кең қолданылады.

Фармацевтикалық және тағамдық сападағы «магний стеараты» әрдайым химиялық тұрғыдан таза магний дистеараты бола бермейді. Өнеркәсіптік өнім жеуге жарамды майлар мен өсімдік майларынан алынатын май қышқылдарының магний тұздарының қоспасы болып, негізінен магний стеараты мен [[магний пальмитаты]]нан тұрады.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;&gt;[https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate: JECFA specifications]. FAO JECFA Monographs 17, 2015.&lt;/ref&gt;

== Атауы және құрамы ==

Таза магний стеаратының молекуласында бір Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; катионына екі стеарат-анион — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; сәйкес келеді:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt;

Қосылыстың молярлық массасы 591,24 г/моль. Теориялық элементтік құрамы шамамен көміртек — 73,1%, сутек — 11,9%, магний — 4,1%, оттек — 10,8%.

«Магний стеараты» атауы жекелеген химиялық қосылысқа қатысты қолданылғанымен, фармакопеялық және тағамдық өнімдерде басқа жоғары май қышқылдарының, әсіресе пальмитин қышқылының магний тұздары болуы мүмкін. Сондықтан коммерциялық материалдың орташа молекулалық массасы мен жылулық қасиеттері таза магний дистеаратының көрсеткіштерінен аздап ерекшеленеді.

Еуропалық одақтың тағамдық қоспалар жіктеуінде '''E470b''' коды тек таза магний стеаратына емес, тағамдық майлар мен май қышқылдарынан алынған '''май қышқылдарының магний тұздарына''' беріледі.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/231/2023-10-29/eng Commission Regulation (EU) No 231/2012: specifications for food additives]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius халықаралық нөмірлеу жүйесінде магний стеараты '''INS 470(iii)''' деп белгіленеді.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/gsfaonline/reference/table3.html GSFA Online, Table 3: Magnesium stearate (470(iii))]. FAO/WHO Codex Alimentarius.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және гидраттары ==

Магний стеаратының құрылымы қарапайым оқшауланған молекулалардан гөрі, магний-карбоксилат орталықтары мен ұзын көмірсутектік тізбектерден құралған қабатты кристалдық жүйе ретінде сипатталады. Полярлы карбоксилат топтары магний иондарымен байланысады, ал гидрофобты C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; көмірсутектік тізбектер өзара параллель орналасуға бейім.

Қабаттық құрылымның бөліктері бір-біріне қатысты оңай сырғитындықтан, магний стеараты үйкелісті тиімді азайтады. Оның майлағыш қасиеті мен ұнтақ бөлшектерінің бетіне жұқа қабықша түрінде таралуы осы құрылымдық ерекшелікпен байланысты.

Магний стеараты бірнеше гидраттық түрде кездеседі:

* сусыз түрі;
* моногидрат;
* дигидрат;
* тригидрат.

Оларды жалпы түрде Mg(C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;•(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;, мұндағы ''n'' = 0÷3, деп көрсетуге болады. Гидраттық күйі заттың бөлшек өлшеміне, беткі ауданына, ағындылығына, жылулық мінез-құлқына және фармацевтикалық майлағыш ретіндегі тиімділігіне әсер етеді.

2023 жылы магний стеараты тригидратының кристалдық құрылымы микрометрлік кристалды синхротрондық рентген сәулелерімен зерттеу арқылы анықталды.&lt;ref name=&quot;crystal&quot;&gt;Mikkel Herzberg, Toms Rekis, Anders Støttrup Larsen, Ana Gonzalez, Jukka Rantanen. [https://journals.iucr.org/b/issues/2023/04/00/rm5068/ The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam]. ''Acta Crystallographica Section B'', 2023, 79: 336–343. DOI: 10.1107/S2052520623005462.&lt;/ref&gt;

== Физикалық қасиеттері ==

Магний стеаратының негізгі физикалық қасиеттері:

* ақ түсті, өте ұсақ және жеңіл ұнтақ;
* иіссіз немесе әлсіз өзіндік иісі бар;
* сипағанда майлы немесе сабын тәрізді;
* суда ерімейді;
* этанол мен диэтил эфирінде іс жүзінде ерімейді;
* кейбір ароматты және хлорланған органикалық еріткіштерде қыздырған кезде аздап еруі мүмкін;
* тығыздығы шамамен 1,02÷1,03 г/см³.

Таза зат үшін шамамен 88 °C жылулық ауысу температурасы жиі көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;&gt;[https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium stearate, ICSC 1403]. Халықаралық еңбек ұйымы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt; Алайда коммерциялық магний стеараты қарапайым бір температурада толық балқитын таза кристалдық зат емес. Оның дифференциалдық сканерлеуші калориметрия қисықтарында судың бөлінуі, кристалдық құрылымның қайта түзілуі, тізбектердің ретсізденуі және басқа фазалық ауысуларға сәйкес бірнеше жылулық әсер байқалады.

Сондықтан әртүрлі анықтамалықтарда 88 °C-тан шамамен 145 °C-қа дейінгі мәндер беріледі. Бұл айырмашылықтар:

* стеарат пен пальмитат арақатынасына;
* гидраттық күйіне;
* кристалдық түріне;
* бөлшектердің өлшемі мен меншікті бетіне;
* қыздыру жылдамдығына;
* өлшеу әдісіне байланысты.&lt;ref&gt;Ravindra V. Haware және т.б. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378517318304691 Deciphering magnesium stearate thermotropic behavior]. ''International Journal of Pharmaceutics'', 2018.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының қайнау температурасы іс жүзінде анықталмайды, өйткені ол қайнағанға дейін термиялық ыдырайды.

== Химиялық қасиеттері ==

Магний стеараты қалыпты сақтау жағдайларында химиялық тұрғыдан салыстырмалы тұрақты. Оның судағы ерігіштігінің өте төмен болуы ұзын гидрофобты көмірсутектік тізбектермен және кристалдық тордың беріктігімен түсіндіріледі.

Күшті қышқылдардың әсерінен магний стеараты ыдырап, бос стеарин қышқылын түзеді:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + 2HCl -&gt; MgCl2 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Күкірт қышқылымен реакцияны былай көрсетуге болады:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + H2SO4 -&gt; MgSO4 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда және жанғанда қосылыс ыдырап, көміртек оксидтері, су және магний оксиді түзілуі мүмкін. Ұсақ ұнтағы ауада жанғыш шаң бұлтын түзе алады.

Кәдімгі натрий немесе калий сабындарынан айырмашылығы, магний стеараты суда ерімейді және көбік түзбейді. Кермек судағы Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; иондары құрамында стеараттар бар сабындармен әрекеттескенде суда ерімейтін магний стеараты түзіліп, сабын тұнбасының құрамына кіруі мүмкін:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} + 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2 v&lt;/chem&gt;

== Алынуы ==

Магний стеараты өнеркәсіпте негізінен екі әдіспен өндіріледі: тұндыру немесе алмасу әдісі және тікелей бейтараптандыру әдісі.

=== Алмасу реакциясы ===

Алдымен стеарин қышқылын натрий гидроксидімен бейтараптап, суда еритін натрий стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий стеаратының ыстық сулы ерітіндісіне магний сульфаты немесе магний хлориді қосылады. Суда ерімейтін магний стеараты тұнбаға түседі:

:&lt;chem&gt;MgSO4 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + Na2SO4&lt;/chem&gt;

немесе:

:&lt;chem&gt;MgCl2 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + 2NaCl&lt;/chem&gt;

Түзілген тұнба сүзгіленеді, суда еритін қоспалардан жуылады, кептіріледі және қажетті бөлшек өлшеміне дейін ұнтақталады. Бұл әдіс өнімнің бөлшек өлшемі мен меншікті бетін бақылауға мүмкіндік береді.

=== Тікелей әдіс ===

Стеарин қышқылын магний оксидімен қыздыру арқылы да магний стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + MgO -&gt; Mg(C17H35COO)2 + H2O&lt;/chem&gt;

Магний гидроксидімен реакциясы:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + Mg(OH)2 -&gt; Mg(C17H35COO)2 + 2H2O&lt;/chem&gt;

Өнеркәсіптік шикізат ретінде таза стеарин қышқылынан бөлек, өсімдік немесе жануар майларын гидролиздеу арқылы алынған стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы пайдаланылуы мүмкін. Тағамдық сападағы өнім жеуге жарамды майлардан немесе дистилденген тағамдық май қышқылдарынан өндіріледі.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Шикізат өсімдік те, жануар текті де болуы мүмкін. Сондықтан өнімнің вегетариандық, халал немесе кошер талаптарына сәйкестігі химиялық атауына қарап емес, өндірушінің шикізат туралы құжаттары мен тиісті сертификаттары бойынша анықталады.

== Қолданылуы ==

=== Фармацевтикада ===

Магний стеараты — таблеткалар, капсулалар және құрғақ ұнтақтар өндірісінде ең кең қолданылатын қосымша заттардың бірі. Ол негізінен майлағыш, жабысып қалуға қарсы агент, қалыптан босатқыш, ұнтақтың ағындылығын жақсартатын қосымша зат ретінде пайдаланылады.

Таблетканы престеу кезінде магний стеараты ұнтақ немесе түйіршік бөлшектерінің бетіне таралып, гидрофобты жұқа қабат түзеді. Бұл қабат таблетка мен матрица қабырғасының арасындағы үйкелісті азайтып, дайын таблетканы престен шығаруды жеңілдетеді. Сонымен бірге ұнтақтың пуансондарға, матрицаға және капсула толтыру жабдығына жабысуын төмендетеді.

Магний стеараты аз мөлшерде тиімді болғанымен, оның мөлшерін немесе араластыру уақытын шамадан тыс арттыру дайын дәрілік түрдің қасиеттеріне кері әсер етуі мүмкін. Бөлшектердің тым толық гидрофобты қабықшамен жабылуы:

* ұнтақтың сумен сулануын төмендетуі;
* таблетканың механикалық беріктігін азайтуы;
* ыдырау уақытын ұзартуы;
* белсенді фармацевтикалық заттың еру жылдамдығын баяулатуы мүмкін.

Бұл әсердің дәрежесі дәрілік заттың қасиеттеріне, басқа қосымша заттарға, магний стеаратының бөлшек өлшеміне, меншікті бетіне, кристалдық және гидраттық түріне тәуелді.&lt;ref&gt;P. Zarmpi және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7242257/ Impact of Magnesium Stearate Presence and Variability on Drug Apparent Solubility Based on Drug Physicochemical Properties]. ''The AAPS Journal'', 2020.&lt;/ref&gt;

Магний стеараты құрғақ ұнтақты ингаляторларда тасымалдаушы бөлшектердің бетін модификациялау үшін де зерттеледі. Мұндай жүйелерде оның гидраттық күйі мен стеарат-пальмитат арақатынасы аэрозоль бөлшектерінің бөлінуіне және өкпеге жеткізілуіне әсер етуі мүмкін.

=== Тағам өнеркәсібінде ===

Тағамдық өнімдерде магний стеараты немесе май қышқылдарының магний тұздары жентектелуге қарсы агент, эмульгатор, бөлгіш немесе қалыптан босатқыш, ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш, таблеткаланған тәттілер мен тағамдық қоспалар өндірісіндегі майлағыш ретінде қолданылады.

Ол әсіресе престелген кәмпиттерде, жалбыз таблеткаларында, ұнтақ қоспаларда, дәрумендік және минералдық таблеткаларда кездеседі.

Еуропалық одақта май қышқылдарының магний тұздары '''E470b''' тағамдық қоспасы ретінде тіркелген.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008R1333-20240602 Regulation (EC) No 1333/2008 on food additives, consolidated version]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius жүйесінде магний стеаратына '''INS 470(iii)''' нөмірі берілген.

=== Косметикада ===

Косметикалық өнімдерде магний стеараты:

* ұнтақтардың жентектелуін төмендетеді;
* өнімге көлем береді;
* жағылуын және тері бетімен сырғуын жақсартады;
* пигменттердің біркелкі таралуына көмектеседі;
* ұнтақ өнімдердің теріге жабысуын арттырады.

Ол бетке арналған опада, тоналды өнімдерде, көз бояуында, далапта, кремдерде және басқа декоративтік косметикада кездеседі. Еуропалық комиссияның CosIng дерекқорында магний стеараты жентектелуге қарсы және көлем беретін ингредиент ретінде көрсетіледі.&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/reference/functions/list/ANTICAKING CosIng: Anticaking ingredients — Magnesium Stearate]. Еуропалық комиссия.&lt;/ref&gt;

=== Полимерлер мен техникада ===

Магний стеараты термопласттар, резеңке және ұнтақтық материалдар өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* бөлшектердің жабысуын төмендететін агент;
* ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш ретінде пайдаланылады.

Ол өңдеу жабдығы мен полимер арасындағы үйкелісті азайтып, экструзияны, престеуді және қалыптан шығаруды жеңілдетеді. Кейбір жабындар мен техникалық ұнтақ қоспаларында диспергирлеуші және өңдеуді жеңілдететін қосымша зат қызметін атқарады.

== Қауіпсіздігі ==

Магний стеараты бекітілген технологиялық мөлшерлерде тағаммен немесе дәрілік препарат құрамында ішке түскенде уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады.

2018 жылы [[Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі агенттік]] май қышқылдарының натрий, калий, кальций және магний тұздарын қайта бағалап, олар үшін сандық рұқсат етілген тәуліктік дозаны белгілеудің қажеті жоқ және хабарланған қолдану салалары мен мөлшерлерінде қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылық жоқ деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Maged Younes және т.б. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32625824/ Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives]. ''EFSA Journal'', 2018, 16(3):5180. DOI: 10.2903/j.efsa.2018.5180.&lt;/ref&gt;

FAO/WHO тағамдық қоспалар жөніндегі бірлескен сарапшылар комитеті — [[JECFA]] магний стеараты үшін рұқсат етілген тәуліктік дозаны «анықталмаған», яғни қалыпты технологиялық қолдану кезінде сандық шектеу белгілеу қажет емес деп бағалаған.&lt;ref&gt;[https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 JECFA evaluation: Magnesium stearate]. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt;

Геноуыттылықты зерттеу барысында магний стеараты бактериялық кері мутация сынақтарында, сүтқоректілер жасушаларындағы хромосомалық аберрация сынақтарында және тышқандардың микронуклеус сынағында геноуытты белсенділік көрсетпеген.&lt;ref&gt;C. A. Hobbs және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5655391/ Magnesium stearate, a widely-used food additive, exhibits a lack of in vitro and in vivo genotoxic potential]. ''Toxicology Reports'', 2017, 4: 554–559.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының өзі магнийдің тағамдық қоспасы ретінде маңызды көзі болып саналмайды, өйткені оның құрамындағы магнийдің массалық үлесі шамамен 4,1% және зат суда нашар ериді.

Ұнтақпен өндірістік жағдайда жұмыс істегенде:

* шаңның түзілуін азайту;
* жергілікті сорғыш желдетуді қолдану;
* көз бен тыныс алу мүшелерін шаңнан қорғау;
* тұтану көздері мен статикалық электр зарядтарынан сақтану қажет.

Магний стеаратының ұсақ дисперсті шаңы ауада жанғыш немесе жарылғыш шаң-ауа қоспасын түзуі мүмкін. Шаңның жоғары концентрациясы көзді және тыныс алу жолдарын механикалық тітіркендіреді.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;/&gt;

== Сақталуы ==

Магний стеараты тығыз жабылған ыдыста, құрғақ, салқын және жақсы желдетілетін жерде сақталады. Ылғал өнімнің гидраттық күйін, агломерациясын және технологиялық қасиеттерін өзгертуі мүмкін.

Затты күшті қышқылдардан, күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, шаңды тұтандыратын ұшқындардан бөлек сақтау ұсынылады.

Фармацевтикалық өндірісте сақтау температурасы мен салыстырмалы ылғалдылықтың тұрақтылығы маңызды, өйткені гидраттық түрдің өзгеруі магний стеаратының майлағыш қабілеті мен дәрілік түрдің еру сипаттамаларына әсер етуі ықтимал.

== Стандарттау және сапасын бақылау ==

Фармацевтикалық магний стеараты Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы — Ұлттық формуляр, Британ фармакопеясы және басқа ұлттық фармакопеялардың монографияларымен стандартталады.

Сапаны бақылау кезінде әдетте:

* магний мөлшері;
* стеарин және пальмитин қышқылдарының арақатынасы;
* осы екі қышқылдың жалпы мөлшері;
* кептіргендегі масса жоғалуы немесе су мөлшері;
* бос май қышқылдары;
* қышқылдық немесе сілтілік;
* хлоридтер мен сульфаттар;
* ауыр металдар мен улы элементтер;
* бөлшектердің өлшемі;
* меншікті бет;
* микробиологиялық тазалық анықталады.

Тағамдық қоспаға арналған JECFA сипаттамасында өнім жеуге жарамды майлар мен май қышқылдарынан алынған магний тұздарының қоспасы ретінде анықталып, стеарат пен пальмитаттың негізгі компоненттер екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Магний стеаратының бірдей химиялық атаумен шығарылған әртүрлі маркалары бөлшек өлшемі, кристалдылығы, гидраттық түрі, май қышқылдарының құрамы және меншікті беті бойынша ерекшеленуі мүмкін. Осы себепті фармацевтикалық өндірісте жеткізушіні немесе өнім маркасын ауыстыру дайын таблетканың престелуі, беріктігі, ыдырауы және еруі бойынша салыстырмалы зерттеулер жүргізуді талап етуі мүмкін.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Стеарин қышқылы]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Магний]]
* [[Металл сабындары]]
* [[Фармацевтикалық қосымша зат]]
* [[Тағамдық қоспа]]
* [[Таблетка]]

== Дереккөздер ==

{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* Nora A., Szczepanek A., Koenen G. Metallic Soaps // ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH, 2005. DOI: 10.1002/14356007.a16_361.
* Rowe R. C., Sheskey P. J., Quinn M. E., ред. ''Handbook of Pharmaceutical Excipients''. Pharmaceutical Press.
* Moreton R. C. Magnesium Stearate — Its Importance and Potential Impact on Dissolution and Oral Solid Dosage Form Performance // ''Dissolution Technologies''. 2024. Vol. 31, № 3. DOI: 10.14227/DT310324P122.
* Herzberg M., Rekis T., Larsen A. S., Gonzalez A., Rantanen J. The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam // ''Acta Crystallographica Section B''. 2023. Vol. 79. P. 336–343.
* Younes M. және т.б. Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives // ''EFSA Journal''. 2018. Vol. 16, № 3. Article 5180.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate] — PubChem
* [https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium Stearate, ICSC 1403] — Халықаралық химиялық қауіпсіздік картасы
* [https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 Magnesium stearate] — JECFA дерекқоры
* [https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate Specifications] — FAO/JECFA
* [https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.008.320 Magnesium stearate] — Еуропалық химиялық заттар агенттігі

{{Commons category|Magnesium stearate}}

[[Санат:Магний қосылыстары]]
[[Санат:Стеараттар]]
[[Санат:Май қышқылдарының тұздары]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық ингредиенттер]]
[[Санат:Майлағыштар]]</text>
      <sha1>752dpqbl2i4ll52920da275piej8r7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628852</id>
      <parentid>3628851</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T16:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Химиялық қасиеттері */</comment>
      <origin>3628852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30513" sha1="c38ql6wf8dwgcy6mw4t5gi47jn7v5vw" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|суреті = Magnesium_stearate.png
|сурет_ені = 250px
|аты = Магний стеараты
|дәстүрлі атаулары = Магний дистеараты; стеарин қышқылының магний тұзы
|қысқартулары = MgSt; INS 470(iii); E470b
|формуласы = C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|молярлық массасы = 591,24
|күйі = ақ түсті ұсақ ұнтақ
|тығыздығы = 1,02-1,03
|балқу температурасы = ≈88 (үлгінің құрамы мен гидраттық күйіне тәуелді)
|CAS = 557-04-0
|EINECS = 209-150-3
|PubChem = 11177
|ChemSpider = 10704
|ChEBI = 9254
|SMILES = [Mg+2].[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC.[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC
|InChI = 1S/2C18H36O2.Mg/c2*1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20;/h2*2-17H2,1H3,(H,19,20);/q;;+2/p-2
}}

'''Магний стеараты''' — [[магний]] катионы мен [[стеарин қышқылы]]ның стеарат-аниондарынан тұратын органикалық тұз. Таза қосылыстың идеалданған химиялық формуласы — &lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt; немесе C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;. Жүйелік атауы — '''магний октадеканоаты'''. Қосылыс жоғары молекулалы май қышқылдарының металдық тұздарына, яғни «металл сабындарына» жатады.&lt;ref&gt;[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate, CID 11177]. PubChem, АҚШ Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда магний стеараты — ақ немесе ақшыл түсті, өте ұсақ, сипағанда майлы сезілетін, иіссіз немесе болар-болмас иісі бар ұнтақ. Ол суда іс жүзінде ерімейді. Жұмсақтығы, гидрофобтылығы және бөлшектер арасындағы үйкелісті азайту қабілетінің арқасында фармацевтикада, тағам өнеркәсібінде, косметикада және полимерлер өндірісінде кең қолданылады.

Фармацевтикалық және тағамдық сападағы «магний стеараты» әрдайым химиялық тұрғыдан таза магний дистеараты бола бермейді. Өнеркәсіптік өнім жеуге жарамды майлар мен өсімдік майларынан алынатын май қышқылдарының магний тұздарының қоспасы болып, негізінен магний стеараты мен [[магний пальмитаты]]нан тұрады.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;&gt;[https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate: JECFA specifications]. FAO JECFA Monographs 17, 2015.&lt;/ref&gt;

== Атауы және құрамы ==

Таза магний стеаратының молекуласында бір Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; катионына екі стеарат-анион — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; сәйкес келеді:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt;

Қосылыстың молярлық массасы 591,24 г/моль. Теориялық элементтік құрамы шамамен көміртек — 73,1%, сутек — 11,9%, магний — 4,1%, оттек — 10,8%.

«Магний стеараты» атауы жекелеген химиялық қосылысқа қатысты қолданылғанымен, фармакопеялық және тағамдық өнімдерде басқа жоғары май қышқылдарының, әсіресе пальмитин қышқылының магний тұздары болуы мүмкін. Сондықтан коммерциялық материалдың орташа молекулалық массасы мен жылулық қасиеттері таза магний дистеаратының көрсеткіштерінен аздап ерекшеленеді.

Еуропалық одақтың тағамдық қоспалар жіктеуінде '''E470b''' коды тек таза магний стеаратына емес, тағамдық майлар мен май қышқылдарынан алынған '''май қышқылдарының магний тұздарына''' беріледі.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/231/2023-10-29/eng Commission Regulation (EU) No 231/2012: specifications for food additives]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius халықаралық нөмірлеу жүйесінде магний стеараты '''INS 470(iii)''' деп белгіленеді.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/gsfaonline/reference/table3.html GSFA Online, Table 3: Magnesium stearate (470(iii))]. FAO/WHO Codex Alimentarius.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және гидраттары ==

Магний стеаратының құрылымы қарапайым оқшауланған молекулалардан гөрі, магний-карбоксилат орталықтары мен ұзын көмірсутектік тізбектерден құралған қабатты кристалдық жүйе ретінде сипатталады. Полярлы карбоксилат топтары магний иондарымен байланысады, ал гидрофобты C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; көмірсутектік тізбектер өзара параллель орналасуға бейім.

Қабаттық құрылымның бөліктері бір-біріне қатысты оңай сырғитындықтан, магний стеараты үйкелісті тиімді азайтады. Оның майлағыш қасиеті мен ұнтақ бөлшектерінің бетіне жұқа қабықша түрінде таралуы осы құрылымдық ерекшелікпен байланысты.

Магний стеараты бірнеше гидраттық түрде кездеседі:

* сусыз түрі;
* моногидрат;
* дигидрат;
* тригидрат.

Оларды жалпы түрде Mg(C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;•(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;, мұндағы ''n'' = 0÷3, деп көрсетуге болады. Гидраттық күйі заттың бөлшек өлшеміне, беткі ауданына, ағындылығына, жылулық мінез-құлқына және фармацевтикалық майлағыш ретіндегі тиімділігіне әсер етеді.

2023 жылы магний стеараты тригидратының кристалдық құрылымы микрометрлік кристалды синхротрондық рентген сәулелерімен зерттеу арқылы анықталды.&lt;ref name=&quot;crystal&quot;&gt;Mikkel Herzberg, Toms Rekis, Anders Støttrup Larsen, Ana Gonzalez, Jukka Rantanen. [https://journals.iucr.org/b/issues/2023/04/00/rm5068/ The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam]. ''Acta Crystallographica Section B'', 2023, 79: 336–343. DOI: 10.1107/S2052520623005462.&lt;/ref&gt;

== Физикалық қасиеттері ==

Магний стеаратының негізгі физикалық қасиеттері:

* ақ түсті, өте ұсақ және жеңіл ұнтақ;
* иіссіз немесе әлсіз өзіндік иісі бар;
* сипағанда майлы немесе сабын тәрізді;
* суда ерімейді;
* этанол мен диэтил эфирінде іс жүзінде ерімейді;
* кейбір ароматты және хлорланған органикалық еріткіштерде қыздырған кезде аздап еруі мүмкін;
* тығыздығы шамамен 1,02÷1,03 г/см³.

Таза зат үшін шамамен 88 °C жылулық ауысу температурасы жиі көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;&gt;[https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium stearate, ICSC 1403]. Халықаралық еңбек ұйымы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt; Алайда коммерциялық магний стеараты қарапайым бір температурада толық балқитын таза кристалдық зат емес. Оның дифференциалдық сканерлеуші калориметрия қисықтарында судың бөлінуі, кристалдық құрылымның қайта түзілуі, тізбектердің ретсізденуі және басқа фазалық ауысуларға сәйкес бірнеше жылулық әсер байқалады.

Сондықтан әртүрлі анықтамалықтарда 88 °C-тан шамамен 145 °C-қа дейінгі мәндер беріледі. Бұл айырмашылықтар:

* стеарат пен пальмитат арақатынасына;
* гидраттық күйіне;
* кристалдық түріне;
* бөлшектердің өлшемі мен меншікті бетіне;
* қыздыру жылдамдығына;
* өлшеу әдісіне байланысты.&lt;ref&gt;Ravindra V. Haware және т.б. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378517318304691 Deciphering magnesium stearate thermotropic behavior]. ''International Journal of Pharmaceutics'', 2018.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының қайнау температурасы іс жүзінде анықталмайды, өйткені ол қайнағанға дейін термиялық ыдырайды.

== Химиялық қасиеттері ==

Магний стеараты қалыпты сақтау жағдайларында химиялық тұрғыдан салыстырмалы тұрақты. Оның судағы ерігіштігінің өте төмен болуы ұзын гидрофобты көмірсутектік тізбектермен және кристалдық тордың беріктігімен түсіндіріледі.

Күшті қышқылдардың әсерінен магний стеараты ыдырап, бос стеарин қышқылын түзеді:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + 2HCl -&gt; MgCl2 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Күкірт қышқылымен реакцияны былай көрсетуге болады:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + H2SO4 -&gt; MgSO4 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда және жанғанда қосылыс ыдырап, көміртек оксидтері, су және магний оксиді түзілуі мүмкін. Ұсақ ұнтағы ауада жанғыш шаң бұлтын түзе алады.

Кәдімгі натрий немесе калий сабындарынан айырмашылығы, магний стеараты суда ерімейді және көбік түзбейді. Кермек судағы Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; иондары құрамында стеараттар бар сабындармен әрекеттескенде суда ерімейтін магний стеараты түзіліп, сабын тұнбасының құрамына кіруі мүмкін:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2 v&lt;/chem&gt;

== Алынуы ==

Магний стеараты өнеркәсіпте негізінен екі әдіспен өндіріледі: тұндыру немесе алмасу әдісі және тікелей бейтараптандыру әдісі.

=== Алмасу реакциясы ===

Алдымен стеарин қышқылын натрий гидроксидімен бейтараптап, суда еритін натрий стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий стеаратының ыстық сулы ерітіндісіне магний сульфаты немесе магний хлориді қосылады. Суда ерімейтін магний стеараты тұнбаға түседі:

:&lt;chem&gt;MgSO4 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + Na2SO4&lt;/chem&gt;

немесе:

:&lt;chem&gt;MgCl2 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + 2NaCl&lt;/chem&gt;

Түзілген тұнба сүзгіленеді, суда еритін қоспалардан жуылады, кептіріледі және қажетті бөлшек өлшеміне дейін ұнтақталады. Бұл әдіс өнімнің бөлшек өлшемі мен меншікті бетін бақылауға мүмкіндік береді.

=== Тікелей әдіс ===

Стеарин қышқылын магний оксидімен қыздыру арқылы да магний стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + MgO -&gt; Mg(C17H35COO)2 + H2O&lt;/chem&gt;

Магний гидроксидімен реакциясы:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + Mg(OH)2 -&gt; Mg(C17H35COO)2 + 2H2O&lt;/chem&gt;

Өнеркәсіптік шикізат ретінде таза стеарин қышқылынан бөлек, өсімдік немесе жануар майларын гидролиздеу арқылы алынған стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы пайдаланылуы мүмкін. Тағамдық сападағы өнім жеуге жарамды майлардан немесе дистилденген тағамдық май қышқылдарынан өндіріледі.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Шикізат өсімдік те, жануар текті де болуы мүмкін. Сондықтан өнімнің вегетариандық, халал немесе кошер талаптарына сәйкестігі химиялық атауына қарап емес, өндірушінің шикізат туралы құжаттары мен тиісті сертификаттары бойынша анықталады.

== Қолданылуы ==

=== Фармацевтикада ===

Магний стеараты — таблеткалар, капсулалар және құрғақ ұнтақтар өндірісінде ең кең қолданылатын қосымша заттардың бірі. Ол негізінен майлағыш, жабысып қалуға қарсы агент, қалыптан босатқыш, ұнтақтың ағындылығын жақсартатын қосымша зат ретінде пайдаланылады.

Таблетканы престеу кезінде магний стеараты ұнтақ немесе түйіршік бөлшектерінің бетіне таралып, гидрофобты жұқа қабат түзеді. Бұл қабат таблетка мен матрица қабырғасының арасындағы үйкелісті азайтып, дайын таблетканы престен шығаруды жеңілдетеді. Сонымен бірге ұнтақтың пуансондарға, матрицаға және капсула толтыру жабдығына жабысуын төмендетеді.

Магний стеараты аз мөлшерде тиімді болғанымен, оның мөлшерін немесе араластыру уақытын шамадан тыс арттыру дайын дәрілік түрдің қасиеттеріне кері әсер етуі мүмкін. Бөлшектердің тым толық гидрофобты қабықшамен жабылуы:

* ұнтақтың сумен сулануын төмендетуі;
* таблетканың механикалық беріктігін азайтуы;
* ыдырау уақытын ұзартуы;
* белсенді фармацевтикалық заттың еру жылдамдығын баяулатуы мүмкін.

Бұл әсердің дәрежесі дәрілік заттың қасиеттеріне, басқа қосымша заттарға, магний стеаратының бөлшек өлшеміне, меншікті бетіне, кристалдық және гидраттық түріне тәуелді.&lt;ref&gt;P. Zarmpi және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7242257/ Impact of Magnesium Stearate Presence and Variability on Drug Apparent Solubility Based on Drug Physicochemical Properties]. ''The AAPS Journal'', 2020.&lt;/ref&gt;

Магний стеараты құрғақ ұнтақты ингаляторларда тасымалдаушы бөлшектердің бетін модификациялау үшін де зерттеледі. Мұндай жүйелерде оның гидраттық күйі мен стеарат-пальмитат арақатынасы аэрозоль бөлшектерінің бөлінуіне және өкпеге жеткізілуіне әсер етуі мүмкін.

=== Тағам өнеркәсібінде ===

Тағамдық өнімдерде магний стеараты немесе май қышқылдарының магний тұздары жентектелуге қарсы агент, эмульгатор, бөлгіш немесе қалыптан босатқыш, ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш, таблеткаланған тәттілер мен тағамдық қоспалар өндірісіндегі майлағыш ретінде қолданылады.

Ол әсіресе престелген кәмпиттерде, жалбыз таблеткаларында, ұнтақ қоспаларда, дәрумендік және минералдық таблеткаларда кездеседі.

Еуропалық одақта май қышқылдарының магний тұздары '''E470b''' тағамдық қоспасы ретінде тіркелген.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008R1333-20240602 Regulation (EC) No 1333/2008 on food additives, consolidated version]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius жүйесінде магний стеаратына '''INS 470(iii)''' нөмірі берілген.

=== Косметикада ===

Косметикалық өнімдерде магний стеараты:

* ұнтақтардың жентектелуін төмендетеді;
* өнімге көлем береді;
* жағылуын және тері бетімен сырғуын жақсартады;
* пигменттердің біркелкі таралуына көмектеседі;
* ұнтақ өнімдердің теріге жабысуын арттырады.

Ол бетке арналған опада, тоналды өнімдерде, көз бояуында, далапта, кремдерде және басқа декоративтік косметикада кездеседі. Еуропалық комиссияның CosIng дерекқорында магний стеараты жентектелуге қарсы және көлем беретін ингредиент ретінде көрсетіледі.&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/reference/functions/list/ANTICAKING CosIng: Anticaking ingredients — Magnesium Stearate]. Еуропалық комиссия.&lt;/ref&gt;

=== Полимерлер мен техникада ===

Магний стеараты термопласттар, резеңке және ұнтақтық материалдар өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* бөлшектердің жабысуын төмендететін агент;
* ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш ретінде пайдаланылады.

Ол өңдеу жабдығы мен полимер арасындағы үйкелісті азайтып, экструзияны, престеуді және қалыптан шығаруды жеңілдетеді. Кейбір жабындар мен техникалық ұнтақ қоспаларында диспергирлеуші және өңдеуді жеңілдететін қосымша зат қызметін атқарады.

== Қауіпсіздігі ==

Магний стеараты бекітілген технологиялық мөлшерлерде тағаммен немесе дәрілік препарат құрамында ішке түскенде уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады.

2018 жылы [[Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі агенттік]] май қышқылдарының натрий, калий, кальций және магний тұздарын қайта бағалап, олар үшін сандық рұқсат етілген тәуліктік дозаны белгілеудің қажеті жоқ және хабарланған қолдану салалары мен мөлшерлерінде қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылық жоқ деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Maged Younes және т.б. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32625824/ Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives]. ''EFSA Journal'', 2018, 16(3):5180. DOI: 10.2903/j.efsa.2018.5180.&lt;/ref&gt;

FAO/WHO тағамдық қоспалар жөніндегі бірлескен сарапшылар комитеті — [[JECFA]] магний стеараты үшін рұқсат етілген тәуліктік дозаны «анықталмаған», яғни қалыпты технологиялық қолдану кезінде сандық шектеу белгілеу қажет емес деп бағалаған.&lt;ref&gt;[https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 JECFA evaluation: Magnesium stearate]. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt;

Геноуыттылықты зерттеу барысында магний стеараты бактериялық кері мутация сынақтарында, сүтқоректілер жасушаларындағы хромосомалық аберрация сынақтарында және тышқандардың микронуклеус сынағында геноуытты белсенділік көрсетпеген.&lt;ref&gt;C. A. Hobbs және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5655391/ Magnesium stearate, a widely-used food additive, exhibits a lack of in vitro and in vivo genotoxic potential]. ''Toxicology Reports'', 2017, 4: 554–559.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының өзі магнийдің тағамдық қоспасы ретінде маңызды көзі болып саналмайды, өйткені оның құрамындағы магнийдің массалық үлесі шамамен 4,1% және зат суда нашар ериді.

Ұнтақпен өндірістік жағдайда жұмыс істегенде:

* шаңның түзілуін азайту;
* жергілікті сорғыш желдетуді қолдану;
* көз бен тыныс алу мүшелерін шаңнан қорғау;
* тұтану көздері мен статикалық электр зарядтарынан сақтану қажет.

Магний стеаратының ұсақ дисперсті шаңы ауада жанғыш немесе жарылғыш шаң-ауа қоспасын түзуі мүмкін. Шаңның жоғары концентрациясы көзді және тыныс алу жолдарын механикалық тітіркендіреді.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;/&gt;

== Сақталуы ==

Магний стеараты тығыз жабылған ыдыста, құрғақ, салқын және жақсы желдетілетін жерде сақталады. Ылғал өнімнің гидраттық күйін, агломерациясын және технологиялық қасиеттерін өзгертуі мүмкін.

Затты күшті қышқылдардан, күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, шаңды тұтандыратын ұшқындардан бөлек сақтау ұсынылады.

Фармацевтикалық өндірісте сақтау температурасы мен салыстырмалы ылғалдылықтың тұрақтылығы маңызды, өйткені гидраттық түрдің өзгеруі магний стеаратының майлағыш қабілеті мен дәрілік түрдің еру сипаттамаларына әсер етуі ықтимал.

== Стандарттау және сапасын бақылау ==

Фармацевтикалық магний стеараты Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы — Ұлттық формуляр, Британ фармакопеясы және басқа ұлттық фармакопеялардың монографияларымен стандартталады.

Сапаны бақылау кезінде әдетте:

* магний мөлшері;
* стеарин және пальмитин қышқылдарының арақатынасы;
* осы екі қышқылдың жалпы мөлшері;
* кептіргендегі масса жоғалуы немесе су мөлшері;
* бос май қышқылдары;
* қышқылдық немесе сілтілік;
* хлоридтер мен сульфаттар;
* ауыр металдар мен улы элементтер;
* бөлшектердің өлшемі;
* меншікті бет;
* микробиологиялық тазалық анықталады.

Тағамдық қоспаға арналған JECFA сипаттамасында өнім жеуге жарамды майлар мен май қышқылдарынан алынған магний тұздарының қоспасы ретінде анықталып, стеарат пен пальмитаттың негізгі компоненттер екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Магний стеаратының бірдей химиялық атаумен шығарылған әртүрлі маркалары бөлшек өлшемі, кристалдылығы, гидраттық түрі, май қышқылдарының құрамы және меншікті беті бойынша ерекшеленуі мүмкін. Осы себепті фармацевтикалық өндірісте жеткізушіні немесе өнім маркасын ауыстыру дайын таблетканың престелуі, беріктігі, ыдырауы және еруі бойынша салыстырмалы зерттеулер жүргізуді талап етуі мүмкін.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Стеарин қышқылы]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Магний]]
* [[Металл сабындары]]
* [[Фармацевтикалық қосымша зат]]
* [[Тағамдық қоспа]]
* [[Таблетка]]

== Дереккөздер ==

{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* Nora A., Szczepanek A., Koenen G. Metallic Soaps // ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH, 2005. DOI: 10.1002/14356007.a16_361.
* Rowe R. C., Sheskey P. J., Quinn M. E., ред. ''Handbook of Pharmaceutical Excipients''. Pharmaceutical Press.
* Moreton R. C. Magnesium Stearate — Its Importance and Potential Impact on Dissolution and Oral Solid Dosage Form Performance // ''Dissolution Technologies''. 2024. Vol. 31, № 3. DOI: 10.14227/DT310324P122.
* Herzberg M., Rekis T., Larsen A. S., Gonzalez A., Rantanen J. The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam // ''Acta Crystallographica Section B''. 2023. Vol. 79. P. 336–343.
* Younes M. және т.б. Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives // ''EFSA Journal''. 2018. Vol. 16, № 3. Article 5180.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate] — PubChem
* [https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium Stearate, ICSC 1403] — Халықаралық химиялық қауіпсіздік картасы
* [https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 Magnesium stearate] — JECFA дерекқоры
* [https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate Specifications] — FAO/JECFA
* [https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.008.320 Magnesium stearate] — Еуропалық химиялық заттар агенттігі

{{Commons category|Magnesium stearate}}

[[Санат:Магний қосылыстары]]
[[Санат:Стеараттар]]
[[Санат:Май қышқылдарының тұздары]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық ингредиенттер]]
[[Санат:Майлағыштар]]</text>
      <sha1>c38ql6wf8dwgcy6mw4t5gi47jn7v5vw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628863</id>
      <parentid>3628852</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T16:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3628863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30490" sha1="20m1cg0f39wxoap7sgawhdvhagwbzg0" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|суреті = Magnesium_stearate.png
|сурет_ені = 250px
|аты = Магний стеараты
|дәстүрлі атаулары = Магний дистеараты; стеарин қышқылының магний тұзы
|қысқартулары = MgSt; INS 470(iii); E470b
|формуласы = C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|молярлық массасы = 591,24
|күйі = ақ түсті ұсақ ұнтақ
|тығыздығы = 1,02-1,03
|балқу температурасы = ≈88 (үлгінің құрамы мен гидраттық күйіне тәуелді)
|CAS = 557-04-0
|EINECS = 209-150-3
|PubChem = 11177
|ChemSpider = 10704
|ChEBI = 9254
|SMILES = [Mg+2].[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC.[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC
|InChI = 1S/2C18H36O2.Mg/c2*1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20;/h2*2-17H2,1H3,(H,19,20);/q;;+2/p-2
}}

'''Магний стеараты''' — [[магний]] катионы мен [[стеарин қышқылы]]ның стеарат-аниондарынан тұратын органикалық тұз. Таза қосылыстың химиялық формуласы — &lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt; немесе C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;. Жүйелік атауы — '''магний октадеканоаты'''. Қосылыс жоғары молекулалы май қышқылдарының металдық тұздарына, яғни «металл сабындарына» жатады.&lt;ref&gt;[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate, CID 11177]. PubChem, АҚШ Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда магний стеараты — ақ немесе ақшыл түсті, өте ұсақ, сипағанда майлы сезілетін, иіссіз немесе болар-болмас иісі бар ұнтақ. Ол суда іс жүзінде ерімейді. Жұмсақтығы, гидрофобтылығы және бөлшектер арасындағы үйкелісті азайту қабілетінің арқасында фармацевтикада, тағам өнеркәсібінде, косметикада және полимерлер өндірісінде кең қолданылады.

Фармацевтикалық және тағамдық сападағы «магний стеараты» әрдайым химиялық тұрғыдан таза магний дистеараты бола бермейді. Өнеркәсіптік өнім жеуге жарамды майлар мен өсімдік майларынан алынатын май қышқылдарының магний тұздарының қоспасы болып, негізінен магний стеараты мен [[магний пальмитаты]]нан тұрады.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;&gt;[https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate: JECFA specifications]. FAO JECFA Monographs 17, 2015.&lt;/ref&gt;

== Атауы және құрамы ==

Таза магний стеаратының молекуласында бір Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; катионына екі стеарат-анион — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; сәйкес келеді:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt;

Қосылыстың молярлық массасы 591,24 г/моль. Теориялық элементтік құрамы шамамен көміртек — 73,1%, сутек — 11,9%, магний — 4,1%, оттек — 10,8%.

«Магний стеараты» атауы жекелеген химиялық қосылысқа қатысты қолданылғанымен, фармакопеялық және тағамдық өнімдерде басқа жоғары май қышқылдарының, әсіресе пальмитин қышқылының магний тұздары болуы мүмкін. Сондықтан коммерциялық материалдың орташа молекулалық массасы мен жылулық қасиеттері таза магний дистеаратының көрсеткіштерінен аздап ерекшеленеді.

Еуропалық одақтың тағамдық қоспалар жіктеуінде '''E470b''' коды тек таза магний стеаратына емес, тағамдық майлар мен май қышқылдарынан алынған '''май қышқылдарының магний тұздарына''' беріледі.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/231/2023-10-29/eng Commission Regulation (EU) No 231/2012: specifications for food additives]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius халықаралық нөмірлеу жүйесінде магний стеараты '''INS 470(iii)''' деп белгіленеді.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/gsfaonline/reference/table3.html GSFA Online, Table 3: Magnesium stearate (470(iii))]. FAO/WHO Codex Alimentarius.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және гидраттары ==

Магний стеаратының құрылымы қарапайым оқшауланған молекулалардан гөрі, магний-карбоксилат орталықтары мен ұзын көмірсутектік тізбектерден құралған қабатты кристалдық жүйе ретінде сипатталады. Полярлы карбоксилат топтары магний иондарымен байланысады, ал гидрофобты C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; көмірсутектік тізбектер өзара параллель орналасуға бейім.

Қабаттық құрылымның бөліктері бір-біріне қатысты оңай сырғитындықтан, магний стеараты үйкелісті тиімді азайтады. Оның майлағыш қасиеті мен ұнтақ бөлшектерінің бетіне жұқа қабықша түрінде таралуы осы құрылымдық ерекшелікпен байланысты.

Магний стеараты бірнеше гидраттық түрде кездеседі:

* сусыз түрі;
* моногидрат;
* дигидрат;
* тригидрат.

Оларды жалпы түрде Mg(C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;•(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;, мұндағы ''n'' = 0÷3, деп көрсетуге болады. Гидраттық күйі заттың бөлшек өлшеміне, беткі ауданына, ағындылығына, жылулық мінез-құлқына және фармацевтикалық майлағыш ретіндегі тиімділігіне әсер етеді.

2023 жылы магний стеараты тригидратының кристалдық құрылымы микрометрлік кристалды синхротрондық рентген сәулелерімен зерттеу арқылы анықталды.&lt;ref name=&quot;crystal&quot;&gt;Mikkel Herzberg, Toms Rekis, Anders Støttrup Larsen, Ana Gonzalez, Jukka Rantanen. [https://journals.iucr.org/b/issues/2023/04/00/rm5068/ The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam]. ''Acta Crystallographica Section B'', 2023, 79: 336–343. DOI: 10.1107/S2052520623005462.&lt;/ref&gt;

== Физикалық қасиеттері ==

Магний стеаратының негізгі физикалық қасиеттері:

* ақ түсті, өте ұсақ және жеңіл ұнтақ;
* иіссіз немесе әлсіз өзіндік иісі бар;
* сипағанда майлы немесе сабын тәрізді;
* суда ерімейді;
* этанол мен диэтил эфирінде іс жүзінде ерімейді;
* кейбір ароматты және хлорланған органикалық еріткіштерде қыздырған кезде аздап еруі мүмкін;
* тығыздығы шамамен 1,02÷1,03 г/см³.

Таза зат үшін шамамен 88 °C жылулық ауысу температурасы жиі көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;&gt;[https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium stearate, ICSC 1403]. Халықаралық еңбек ұйымы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt; Алайда коммерциялық магний стеараты қарапайым бір температурада толық балқитын таза кристалдық зат емес. Оның дифференциалдық сканерлеуші калориметрия қисықтарында судың бөлінуі, кристалдық құрылымның қайта түзілуі, тізбектердің ретсізденуі және басқа фазалық ауысуларға сәйкес бірнеше жылулық әсер байқалады.

Сондықтан әртүрлі анықтамалықтарда 88 °C-тан шамамен 145 °C-қа дейінгі мәндер беріледі. Бұл айырмашылықтар:

* стеарат пен пальмитат арақатынасына;
* гидраттық күйіне;
* кристалдық түріне;
* бөлшектердің өлшемі мен меншікті бетіне;
* қыздыру жылдамдығына;
* өлшеу әдісіне байланысты.&lt;ref&gt;Ravindra V. Haware және т.б. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378517318304691 Deciphering magnesium stearate thermotropic behavior]. ''International Journal of Pharmaceutics'', 2018.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының қайнау температурасы іс жүзінде анықталмайды, өйткені ол қайнағанға дейін термиялық ыдырайды.

== Химиялық қасиеттері ==

Магний стеараты қалыпты сақтау жағдайларында химиялық тұрғыдан салыстырмалы тұрақты. Оның судағы ерігіштігінің өте төмен болуы ұзын гидрофобты көмірсутектік тізбектермен және кристалдық тордың беріктігімен түсіндіріледі.

Күшті қышқылдардың әсерінен магний стеараты ыдырап, бос стеарин қышқылын түзеді:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + 2HCl -&gt; MgCl2 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Күкірт қышқылымен реакцияны былай көрсетуге болады:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + H2SO4 -&gt; MgSO4 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда және жанғанда қосылыс ыдырап, көміртек оксидтері, су және магний оксиді түзілуі мүмкін. Ұсақ ұнтағы ауада жанғыш шаң бұлтын түзе алады.

Кәдімгі натрий немесе калий сабындарынан айырмашылығы, магний стеараты суда ерімейді және көбік түзбейді. Кермек судағы Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; иондары құрамында стеараттар бар сабындармен әрекеттескенде суда ерімейтін магний стеараты түзіліп, сабын тұнбасының құрамына кіруі мүмкін:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2 v&lt;/chem&gt;

== Алынуы ==

Магний стеараты өнеркәсіпте негізінен екі әдіспен өндіріледі: тұндыру немесе алмасу әдісі және тікелей бейтараптандыру әдісі.

=== Алмасу реакциясы ===

Алдымен стеарин қышқылын натрий гидроксидімен бейтараптап, суда еритін натрий стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий стеаратының ыстық сулы ерітіндісіне магний сульфаты немесе магний хлориді қосылады. Суда ерімейтін магний стеараты тұнбаға түседі:

:&lt;chem&gt;MgSO4 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + Na2SO4&lt;/chem&gt;

немесе:

:&lt;chem&gt;MgCl2 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + 2NaCl&lt;/chem&gt;

Түзілген тұнба сүзгіленеді, суда еритін қоспалардан жуылады, кептіріледі және қажетті бөлшек өлшеміне дейін ұнтақталады. Бұл әдіс өнімнің бөлшек өлшемі мен меншікті бетін бақылауға мүмкіндік береді.

=== Тікелей әдіс ===

Стеарин қышқылын магний оксидімен қыздыру арқылы да магний стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + MgO -&gt; Mg(C17H35COO)2 + H2O&lt;/chem&gt;

Магний гидроксидімен реакциясы:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + Mg(OH)2 -&gt; Mg(C17H35COO)2 + 2H2O&lt;/chem&gt;

Өнеркәсіптік шикізат ретінде таза стеарин қышқылынан бөлек, өсімдік немесе жануар майларын гидролиздеу арқылы алынған стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы пайдаланылуы мүмкін. Тағамдық сападағы өнім жеуге жарамды майлардан немесе дистилденген тағамдық май қышқылдарынан өндіріледі.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Шикізат өсімдік те, жануар текті де болуы мүмкін. Сондықтан өнімнің вегетариандық, халал немесе кошер талаптарына сәйкестігі химиялық атауына қарап емес, өндірушінің шикізат туралы құжаттары мен тиісті сертификаттары бойынша анықталады.

== Қолданылуы ==

=== Фармацевтикада ===

Магний стеараты — таблеткалар, капсулалар және құрғақ ұнтақтар өндірісінде ең кең қолданылатын қосымша заттардың бірі. Ол негізінен майлағыш, жабысып қалуға қарсы агент, қалыптан босатқыш, ұнтақтың ағындылығын жақсартатын қосымша зат ретінде пайдаланылады.

Таблетканы престеу кезінде магний стеараты ұнтақ немесе түйіршік бөлшектерінің бетіне таралып, гидрофобты жұқа қабат түзеді. Бұл қабат таблетка мен матрица қабырғасының арасындағы үйкелісті азайтып, дайын таблетканы престен шығаруды жеңілдетеді. Сонымен бірге ұнтақтың пуансондарға, матрицаға және капсула толтыру жабдығына жабысуын төмендетеді.

Магний стеараты аз мөлшерде тиімді болғанымен, оның мөлшерін немесе араластыру уақытын шамадан тыс арттыру дайын дәрілік түрдің қасиеттеріне кері әсер етуі мүмкін. Бөлшектердің тым толық гидрофобты қабықшамен жабылуы:

* ұнтақтың сумен сулануын төмендетуі;
* таблетканың механикалық беріктігін азайтуы;
* ыдырау уақытын ұзартуы;
* белсенді фармацевтикалық заттың еру жылдамдығын баяулатуы мүмкін.

Бұл әсердің дәрежесі дәрілік заттың қасиеттеріне, басқа қосымша заттарға, магний стеаратының бөлшек өлшеміне, меншікті бетіне, кристалдық және гидраттық түріне тәуелді.&lt;ref&gt;P. Zarmpi және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7242257/ Impact of Magnesium Stearate Presence and Variability on Drug Apparent Solubility Based on Drug Physicochemical Properties]. ''The AAPS Journal'', 2020.&lt;/ref&gt;

Магний стеараты құрғақ ұнтақты ингаляторларда тасымалдаушы бөлшектердің бетін модификациялау үшін де зерттеледі. Мұндай жүйелерде оның гидраттық күйі мен стеарат-пальмитат арақатынасы аэрозоль бөлшектерінің бөлінуіне және өкпеге жеткізілуіне әсер етуі мүмкін.

=== Тағам өнеркәсібінде ===

Тағамдық өнімдерде магний стеараты немесе май қышқылдарының магний тұздары жентектелуге қарсы агент, эмульгатор, бөлгіш немесе қалыптан босатқыш, ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш, таблеткаланған тәттілер мен тағамдық қоспалар өндірісіндегі майлағыш ретінде қолданылады.

Ол әсіресе престелген кәмпиттерде, жалбыз таблеткаларында, ұнтақ қоспаларда, дәрумендік және минералдық таблеткаларда кездеседі.

Еуропалық одақта май қышқылдарының магний тұздары '''E470b''' тағамдық қоспасы ретінде тіркелген.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008R1333-20240602 Regulation (EC) No 1333/2008 on food additives, consolidated version]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius жүйесінде магний стеаратына '''INS 470(iii)''' нөмірі берілген.

=== Косметикада ===

Косметикалық өнімдерде магний стеараты:

* ұнтақтардың жентектелуін төмендетеді;
* өнімге көлем береді;
* жағылуын және тері бетімен сырғуын жақсартады;
* пигменттердің біркелкі таралуына көмектеседі;
* ұнтақ өнімдердің теріге жабысуын арттырады.

Ол бетке арналған опада, тоналды өнімдерде, көз бояуында, далапта, кремдерде және басқа декоративтік косметикада кездеседі. Еуропалық комиссияның CosIng дерекқорында магний стеараты жентектелуге қарсы және көлем беретін ингредиент ретінде көрсетіледі.&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/reference/functions/list/ANTICAKING CosIng: Anticaking ingredients — Magnesium Stearate]. Еуропалық комиссия.&lt;/ref&gt;

=== Полимерлер мен техникада ===

Магний стеараты термопласттар, резеңке және ұнтақтық материалдар өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* бөлшектердің жабысуын төмендететін агент;
* ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш ретінде пайдаланылады.

Ол өңдеу жабдығы мен полимер арасындағы үйкелісті азайтып, экструзияны, престеуді және қалыптан шығаруды жеңілдетеді. Кейбір жабындар мен техникалық ұнтақ қоспаларында диспергирлеуші және өңдеуді жеңілдететін қосымша зат қызметін атқарады.

== Қауіпсіздігі ==

Магний стеараты бекітілген технологиялық мөлшерлерде тағаммен немесе дәрілік препарат құрамында ішке түскенде уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады.

2018 жылы [[Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі агенттік]] май қышқылдарының натрий, калий, кальций және магний тұздарын қайта бағалап, олар үшін сандық рұқсат етілген тәуліктік дозаны белгілеудің қажеті жоқ және хабарланған қолдану салалары мен мөлшерлерінде қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылық жоқ деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Maged Younes және т.б. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32625824/ Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives]. ''EFSA Journal'', 2018, 16(3):5180. DOI: 10.2903/j.efsa.2018.5180.&lt;/ref&gt;

FAO/WHO тағамдық қоспалар жөніндегі бірлескен сарапшылар комитеті — [[JECFA]] магний стеараты үшін рұқсат етілген тәуліктік дозаны «анықталмаған», яғни қалыпты технологиялық қолдану кезінде сандық шектеу белгілеу қажет емес деп бағалаған.&lt;ref&gt;[https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 JECFA evaluation: Magnesium stearate]. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt;

Геноуыттылықты зерттеу барысында магний стеараты бактериялық кері мутация сынақтарында, сүтқоректілер жасушаларындағы хромосомалық аберрация сынақтарында және тышқандардың микронуклеус сынағында геноуытты белсенділік көрсетпеген.&lt;ref&gt;C. A. Hobbs және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5655391/ Magnesium stearate, a widely-used food additive, exhibits a lack of in vitro and in vivo genotoxic potential]. ''Toxicology Reports'', 2017, 4: 554–559.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының өзі магнийдің тағамдық қоспасы ретінде маңызды көзі болып саналмайды, өйткені оның құрамындағы магнийдің массалық үлесі шамамен 4,1% және зат суда нашар ериді.

Ұнтақпен өндірістік жағдайда жұмыс істегенде:

* шаңның түзілуін азайту;
* жергілікті сорғыш желдетуді қолдану;
* көз бен тыныс алу мүшелерін шаңнан қорғау;
* тұтану көздері мен статикалық электр зарядтарынан сақтану қажет.

Магний стеаратының ұсақ дисперсті шаңы ауада жанғыш немесе жарылғыш шаң-ауа қоспасын түзуі мүмкін. Шаңның жоғары концентрациясы көзді және тыныс алу жолдарын механикалық тітіркендіреді.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;/&gt;

== Сақталуы ==

Магний стеараты тығыз жабылған ыдыста, құрғақ, салқын және жақсы желдетілетін жерде сақталады. Ылғал өнімнің гидраттық күйін, агломерациясын және технологиялық қасиеттерін өзгертуі мүмкін.

Затты күшті қышқылдардан, күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, шаңды тұтандыратын ұшқындардан бөлек сақтау ұсынылады.

Фармацевтикалық өндірісте сақтау температурасы мен салыстырмалы ылғалдылықтың тұрақтылығы маңызды, өйткені гидраттық түрдің өзгеруі магний стеаратының майлағыш қабілеті мен дәрілік түрдің еру сипаттамаларына әсер етуі ықтимал.

== Стандарттау және сапасын бақылау ==

Фармацевтикалық магний стеараты Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы — Ұлттық формуляр, Британ фармакопеясы және басқа ұлттық фармакопеялардың монографияларымен стандартталады.

Сапаны бақылау кезінде әдетте:

* магний мөлшері;
* стеарин және пальмитин қышқылдарының арақатынасы;
* осы екі қышқылдың жалпы мөлшері;
* кептіргендегі масса жоғалуы немесе су мөлшері;
* бос май қышқылдары;
* қышқылдық немесе сілтілік;
* хлоридтер мен сульфаттар;
* ауыр металдар мен улы элементтер;
* бөлшектердің өлшемі;
* меншікті бет;
* микробиологиялық тазалық анықталады.

Тағамдық қоспаға арналған JECFA сипаттамасында өнім жеуге жарамды майлар мен май қышқылдарынан алынған магний тұздарының қоспасы ретінде анықталып, стеарат пен пальмитаттың негізгі компоненттер екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Магний стеаратының бірдей химиялық атаумен шығарылған әртүрлі маркалары бөлшек өлшемі, кристалдылығы, гидраттық түрі, май қышқылдарының құрамы және меншікті беті бойынша ерекшеленуі мүмкін. Осы себепті фармацевтикалық өндірісте жеткізушіні немесе өнім маркасын ауыстыру дайын таблетканың престелуі, беріктігі, ыдырауы және еруі бойынша салыстырмалы зерттеулер жүргізуді талап етуі мүмкін.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Стеарин қышқылы]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Магний]]
* [[Металл сабындары]]
* [[Фармацевтикалық қосымша зат]]
* [[Тағамдық қоспа]]
* [[Таблетка]]

== Дереккөздер ==

{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* Nora A., Szczepanek A., Koenen G. Metallic Soaps // ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH, 2005. DOI: 10.1002/14356007.a16_361.
* Rowe R. C., Sheskey P. J., Quinn M. E., ред. ''Handbook of Pharmaceutical Excipients''. Pharmaceutical Press.
* Moreton R. C. Magnesium Stearate — Its Importance and Potential Impact on Dissolution and Oral Solid Dosage Form Performance // ''Dissolution Technologies''. 2024. Vol. 31, № 3. DOI: 10.14227/DT310324P122.
* Herzberg M., Rekis T., Larsen A. S., Gonzalez A., Rantanen J. The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam // ''Acta Crystallographica Section B''. 2023. Vol. 79. P. 336–343.
* Younes M. және т.б. Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives // ''EFSA Journal''. 2018. Vol. 16, № 3. Article 5180.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate] — PubChem
* [https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium Stearate, ICSC 1403] — Халықаралық химиялық қауіпсіздік картасы
* [https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 Magnesium stearate] — JECFA дерекқоры
* [https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate Specifications] — FAO/JECFA
* [https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.008.320 Magnesium stearate] — Еуропалық химиялық заттар агенттігі

{{Commons category|Magnesium stearate}}

[[Санат:Магний қосылыстары]]
[[Санат:Стеараттар]]
[[Санат:Май қышқылдарының тұздары]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық ингредиенттер]]
[[Санат:Майлағыштар]]</text>
      <sha1>20m1cg0f39wxoap7sgawhdvhagwbzg0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628864</id>
      <parentid>3628863</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T16:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қауіпсіздігі */</comment>
      <origin>3628864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30486" sha1="cvxzmvsko7iic7vf1jirmhxudh2b93x" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|суреті = Magnesium_stearate.png
|сурет_ені = 250px
|аты = Магний стеараты
|дәстүрлі атаулары = Магний дистеараты; стеарин қышқылының магний тұзы
|қысқартулары = MgSt; INS 470(iii); E470b
|формуласы = C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|молярлық массасы = 591,24
|күйі = ақ түсті ұсақ ұнтақ
|тығыздығы = 1,02-1,03
|балқу температурасы = ≈88 (үлгінің құрамы мен гидраттық күйіне тәуелді)
|CAS = 557-04-0
|EINECS = 209-150-3
|PubChem = 11177
|ChemSpider = 10704
|ChEBI = 9254
|SMILES = [Mg+2].[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC.[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC
|InChI = 1S/2C18H36O2.Mg/c2*1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20;/h2*2-17H2,1H3,(H,19,20);/q;;+2/p-2
}}

'''Магний стеараты''' — [[магний]] катионы мен [[стеарин қышқылы]]ның стеарат-аниондарынан тұратын органикалық тұз. Таза қосылыстың химиялық формуласы — &lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt; немесе C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;. Жүйелік атауы — '''магний октадеканоаты'''. Қосылыс жоғары молекулалы май қышқылдарының металдық тұздарына, яғни «металл сабындарына» жатады.&lt;ref&gt;[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate, CID 11177]. PubChem, АҚШ Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда магний стеараты — ақ немесе ақшыл түсті, өте ұсақ, сипағанда майлы сезілетін, иіссіз немесе болар-болмас иісі бар ұнтақ. Ол суда іс жүзінде ерімейді. Жұмсақтығы, гидрофобтылығы және бөлшектер арасындағы үйкелісті азайту қабілетінің арқасында фармацевтикада, тағам өнеркәсібінде, косметикада және полимерлер өндірісінде кең қолданылады.

Фармацевтикалық және тағамдық сападағы «магний стеараты» әрдайым химиялық тұрғыдан таза магний дистеараты бола бермейді. Өнеркәсіптік өнім жеуге жарамды майлар мен өсімдік майларынан алынатын май қышқылдарының магний тұздарының қоспасы болып, негізінен магний стеараты мен [[магний пальмитаты]]нан тұрады.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;&gt;[https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate: JECFA specifications]. FAO JECFA Monographs 17, 2015.&lt;/ref&gt;

== Атауы және құрамы ==

Таза магний стеаратының молекуласында бір Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; катионына екі стеарат-анион — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; сәйкес келеді:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt;

Қосылыстың молярлық массасы 591,24 г/моль. Теориялық элементтік құрамы шамамен көміртек — 73,1%, сутек — 11,9%, магний — 4,1%, оттек — 10,8%.

«Магний стеараты» атауы жекелеген химиялық қосылысқа қатысты қолданылғанымен, фармакопеялық және тағамдық өнімдерде басқа жоғары май қышқылдарының, әсіресе пальмитин қышқылының магний тұздары болуы мүмкін. Сондықтан коммерциялық материалдың орташа молекулалық массасы мен жылулық қасиеттері таза магний дистеаратының көрсеткіштерінен аздап ерекшеленеді.

Еуропалық одақтың тағамдық қоспалар жіктеуінде '''E470b''' коды тек таза магний стеаратына емес, тағамдық майлар мен май қышқылдарынан алынған '''май қышқылдарының магний тұздарына''' беріледі.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/231/2023-10-29/eng Commission Regulation (EU) No 231/2012: specifications for food additives]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius халықаралық нөмірлеу жүйесінде магний стеараты '''INS 470(iii)''' деп белгіленеді.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/gsfaonline/reference/table3.html GSFA Online, Table 3: Magnesium stearate (470(iii))]. FAO/WHO Codex Alimentarius.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және гидраттары ==

Магний стеаратының құрылымы қарапайым оқшауланған молекулалардан гөрі, магний-карбоксилат орталықтары мен ұзын көмірсутектік тізбектерден құралған қабатты кристалдық жүйе ретінде сипатталады. Полярлы карбоксилат топтары магний иондарымен байланысады, ал гидрофобты C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; көмірсутектік тізбектер өзара параллель орналасуға бейім.

Қабаттық құрылымның бөліктері бір-біріне қатысты оңай сырғитындықтан, магний стеараты үйкелісті тиімді азайтады. Оның майлағыш қасиеті мен ұнтақ бөлшектерінің бетіне жұқа қабықша түрінде таралуы осы құрылымдық ерекшелікпен байланысты.

Магний стеараты бірнеше гидраттық түрде кездеседі:

* сусыз түрі;
* моногидрат;
* дигидрат;
* тригидрат.

Оларды жалпы түрде Mg(C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;•(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;, мұндағы ''n'' = 0÷3, деп көрсетуге болады. Гидраттық күйі заттың бөлшек өлшеміне, беткі ауданына, ағындылығына, жылулық мінез-құлқына және фармацевтикалық майлағыш ретіндегі тиімділігіне әсер етеді.

2023 жылы магний стеараты тригидратының кристалдық құрылымы микрометрлік кристалды синхротрондық рентген сәулелерімен зерттеу арқылы анықталды.&lt;ref name=&quot;crystal&quot;&gt;Mikkel Herzberg, Toms Rekis, Anders Støttrup Larsen, Ana Gonzalez, Jukka Rantanen. [https://journals.iucr.org/b/issues/2023/04/00/rm5068/ The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam]. ''Acta Crystallographica Section B'', 2023, 79: 336–343. DOI: 10.1107/S2052520623005462.&lt;/ref&gt;

== Физикалық қасиеттері ==

Магний стеаратының негізгі физикалық қасиеттері:

* ақ түсті, өте ұсақ және жеңіл ұнтақ;
* иіссіз немесе әлсіз өзіндік иісі бар;
* сипағанда майлы немесе сабын тәрізді;
* суда ерімейді;
* этанол мен диэтил эфирінде іс жүзінде ерімейді;
* кейбір ароматты және хлорланған органикалық еріткіштерде қыздырған кезде аздап еруі мүмкін;
* тығыздығы шамамен 1,02÷1,03 г/см³.

Таза зат үшін шамамен 88 °C жылулық ауысу температурасы жиі көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;&gt;[https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium stearate, ICSC 1403]. Халықаралық еңбек ұйымы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt; Алайда коммерциялық магний стеараты қарапайым бір температурада толық балқитын таза кристалдық зат емес. Оның дифференциалдық сканерлеуші калориметрия қисықтарында судың бөлінуі, кристалдық құрылымның қайта түзілуі, тізбектердің ретсізденуі және басқа фазалық ауысуларға сәйкес бірнеше жылулық әсер байқалады.

Сондықтан әртүрлі анықтамалықтарда 88 °C-тан шамамен 145 °C-қа дейінгі мәндер беріледі. Бұл айырмашылықтар:

* стеарат пен пальмитат арақатынасына;
* гидраттық күйіне;
* кристалдық түріне;
* бөлшектердің өлшемі мен меншікті бетіне;
* қыздыру жылдамдығына;
* өлшеу әдісіне байланысты.&lt;ref&gt;Ravindra V. Haware және т.б. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378517318304691 Deciphering magnesium stearate thermotropic behavior]. ''International Journal of Pharmaceutics'', 2018.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының қайнау температурасы іс жүзінде анықталмайды, өйткені ол қайнағанға дейін термиялық ыдырайды.

== Химиялық қасиеттері ==

Магний стеараты қалыпты сақтау жағдайларында химиялық тұрғыдан салыстырмалы тұрақты. Оның судағы ерігіштігінің өте төмен болуы ұзын гидрофобты көмірсутектік тізбектермен және кристалдық тордың беріктігімен түсіндіріледі.

Күшті қышқылдардың әсерінен магний стеараты ыдырап, бос стеарин қышқылын түзеді:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + 2HCl -&gt; MgCl2 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Күкірт қышқылымен реакцияны былай көрсетуге болады:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + H2SO4 -&gt; MgSO4 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда және жанғанда қосылыс ыдырап, көміртек оксидтері, су және магний оксиді түзілуі мүмкін. Ұсақ ұнтағы ауада жанғыш шаң бұлтын түзе алады.

Кәдімгі натрий немесе калий сабындарынан айырмашылығы, магний стеараты суда ерімейді және көбік түзбейді. Кермек судағы Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; иондары құрамында стеараттар бар сабындармен әрекеттескенде суда ерімейтін магний стеараты түзіліп, сабын тұнбасының құрамына кіруі мүмкін:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2 v&lt;/chem&gt;

== Алынуы ==

Магний стеараты өнеркәсіпте негізінен екі әдіспен өндіріледі: тұндыру немесе алмасу әдісі және тікелей бейтараптандыру әдісі.

=== Алмасу реакциясы ===

Алдымен стеарин қышқылын натрий гидроксидімен бейтараптап, суда еритін натрий стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий стеаратының ыстық сулы ерітіндісіне магний сульфаты немесе магний хлориді қосылады. Суда ерімейтін магний стеараты тұнбаға түседі:

:&lt;chem&gt;MgSO4 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + Na2SO4&lt;/chem&gt;

немесе:

:&lt;chem&gt;MgCl2 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + 2NaCl&lt;/chem&gt;

Түзілген тұнба сүзгіленеді, суда еритін қоспалардан жуылады, кептіріледі және қажетті бөлшек өлшеміне дейін ұнтақталады. Бұл әдіс өнімнің бөлшек өлшемі мен меншікті бетін бақылауға мүмкіндік береді.

=== Тікелей әдіс ===

Стеарин қышқылын магний оксидімен қыздыру арқылы да магний стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + MgO -&gt; Mg(C17H35COO)2 + H2O&lt;/chem&gt;

Магний гидроксидімен реакциясы:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + Mg(OH)2 -&gt; Mg(C17H35COO)2 + 2H2O&lt;/chem&gt;

Өнеркәсіптік шикізат ретінде таза стеарин қышқылынан бөлек, өсімдік немесе жануар майларын гидролиздеу арқылы алынған стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы пайдаланылуы мүмкін. Тағамдық сападағы өнім жеуге жарамды майлардан немесе дистилденген тағамдық май қышқылдарынан өндіріледі.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Шикізат өсімдік те, жануар текті де болуы мүмкін. Сондықтан өнімнің вегетариандық, халал немесе кошер талаптарына сәйкестігі химиялық атауына қарап емес, өндірушінің шикізат туралы құжаттары мен тиісті сертификаттары бойынша анықталады.

== Қолданылуы ==

=== Фармацевтикада ===

Магний стеараты — таблеткалар, капсулалар және құрғақ ұнтақтар өндірісінде ең кең қолданылатын қосымша заттардың бірі. Ол негізінен майлағыш, жабысып қалуға қарсы агент, қалыптан босатқыш, ұнтақтың ағындылығын жақсартатын қосымша зат ретінде пайдаланылады.

Таблетканы престеу кезінде магний стеараты ұнтақ немесе түйіршік бөлшектерінің бетіне таралып, гидрофобты жұқа қабат түзеді. Бұл қабат таблетка мен матрица қабырғасының арасындағы үйкелісті азайтып, дайын таблетканы престен шығаруды жеңілдетеді. Сонымен бірге ұнтақтың пуансондарға, матрицаға және капсула толтыру жабдығына жабысуын төмендетеді.

Магний стеараты аз мөлшерде тиімді болғанымен, оның мөлшерін немесе араластыру уақытын шамадан тыс арттыру дайын дәрілік түрдің қасиеттеріне кері әсер етуі мүмкін. Бөлшектердің тым толық гидрофобты қабықшамен жабылуы:

* ұнтақтың сумен сулануын төмендетуі;
* таблетканың механикалық беріктігін азайтуы;
* ыдырау уақытын ұзартуы;
* белсенді фармацевтикалық заттың еру жылдамдығын баяулатуы мүмкін.

Бұл әсердің дәрежесі дәрілік заттың қасиеттеріне, басқа қосымша заттарға, магний стеаратының бөлшек өлшеміне, меншікті бетіне, кристалдық және гидраттық түріне тәуелді.&lt;ref&gt;P. Zarmpi және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7242257/ Impact of Magnesium Stearate Presence and Variability on Drug Apparent Solubility Based on Drug Physicochemical Properties]. ''The AAPS Journal'', 2020.&lt;/ref&gt;

Магний стеараты құрғақ ұнтақты ингаляторларда тасымалдаушы бөлшектердің бетін модификациялау үшін де зерттеледі. Мұндай жүйелерде оның гидраттық күйі мен стеарат-пальмитат арақатынасы аэрозоль бөлшектерінің бөлінуіне және өкпеге жеткізілуіне әсер етуі мүмкін.

=== Тағам өнеркәсібінде ===

Тағамдық өнімдерде магний стеараты немесе май қышқылдарының магний тұздары жентектелуге қарсы агент, эмульгатор, бөлгіш немесе қалыптан босатқыш, ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш, таблеткаланған тәттілер мен тағамдық қоспалар өндірісіндегі майлағыш ретінде қолданылады.

Ол әсіресе престелген кәмпиттерде, жалбыз таблеткаларында, ұнтақ қоспаларда, дәрумендік және минералдық таблеткаларда кездеседі.

Еуропалық одақта май қышқылдарының магний тұздары '''E470b''' тағамдық қоспасы ретінде тіркелген.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008R1333-20240602 Regulation (EC) No 1333/2008 on food additives, consolidated version]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius жүйесінде магний стеаратына '''INS 470(iii)''' нөмірі берілген.

=== Косметикада ===

Косметикалық өнімдерде магний стеараты:

* ұнтақтардың жентектелуін төмендетеді;
* өнімге көлем береді;
* жағылуын және тері бетімен сырғуын жақсартады;
* пигменттердің біркелкі таралуына көмектеседі;
* ұнтақ өнімдердің теріге жабысуын арттырады.

Ол бетке арналған опада, тоналды өнімдерде, көз бояуында, далапта, кремдерде және басқа декоративтік косметикада кездеседі. Еуропалық комиссияның CosIng дерекқорында магний стеараты жентектелуге қарсы және көлем беретін ингредиент ретінде көрсетіледі.&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/reference/functions/list/ANTICAKING CosIng: Anticaking ingredients — Magnesium Stearate]. Еуропалық комиссия.&lt;/ref&gt;

=== Полимерлер мен техникада ===

Магний стеараты термопласттар, резеңке және ұнтақтық материалдар өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* бөлшектердің жабысуын төмендететін агент;
* ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш ретінде пайдаланылады.

Ол өңдеу жабдығы мен полимер арасындағы үйкелісті азайтып, экструзияны, престеуді және қалыптан шығаруды жеңілдетеді. Кейбір жабындар мен техникалық ұнтақ қоспаларында диспергирлеуші және өңдеуді жеңілдететін қосымша зат қызметін атқарады.

== Қауіпсіздігі ==

Магний стеараты бекітілген технологиялық мөлшерлерде тағаммен немесе дәрілік препарат құрамында ішке түскенде уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады.

2018 жылы Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі агенттік май қышқылдарының натрий, калий, кальций және магний тұздарын қайта бағалап, олар үшін сандық рұқсат етілген тәуліктік дозаны белгілеудің қажеті жоқ және хабарланған қолдану салалары мен мөлшерлерінде қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылық жоқ деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Maged Younes және т.б. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32625824/ Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives]. ''EFSA Journal'', 2018, 16(3):5180. DOI: 10.2903/j.efsa.2018.5180.&lt;/ref&gt;

FAO/WHO тағамдық қоспалар жөніндегі бірлескен сарапшылар комитеті — [[JECFA]] магний стеараты үшін рұқсат етілген тәуліктік дозаны «анықталмаған», яғни қалыпты технологиялық қолдану кезінде сандық шектеу белгілеу қажет емес деп бағалаған.&lt;ref&gt;[https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 JECFA evaluation: Magnesium stearate]. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt;

Геноуыттылықты зерттеу барысында магний стеараты бактериялық кері мутация сынақтарында, сүтқоректілер жасушаларындағы хромосомалық аберрация сынақтарында және тышқандардың микронуклеус сынағында геноуытты белсенділік көрсетпеген.&lt;ref&gt;C. A. Hobbs және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5655391/ Magnesium stearate, a widely-used food additive, exhibits a lack of in vitro and in vivo genotoxic potential]. ''Toxicology Reports'', 2017, 4: 554–559.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының өзі магнийдің тағамдық қоспасы ретінде маңызды көзі болып саналмайды, өйткені оның құрамындағы магнийдің массалық үлесі шамамен 4,1% және зат суда нашар ериді.

Ұнтақпен өндірістік жағдайда жұмыс істегенде:

* шаңның түзілуін азайту;
* жергілікті сорғыш желдетуді қолдану;
* көз бен тыныс алу мүшелерін шаңнан қорғау;
* тұтану көздері мен статикалық электр зарядтарынан сақтану қажет.

Магний стеаратының ұсақ дисперсті шаңы ауада жанғыш немесе жарылғыш шаң-ауа қоспасын түзуі мүмкін. Шаңның жоғары концентрациясы көзді және тыныс алу жолдарын механикалық тітіркендіреді.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;/&gt;

== Сақталуы ==

Магний стеараты тығыз жабылған ыдыста, құрғақ, салқын және жақсы желдетілетін жерде сақталады. Ылғал өнімнің гидраттық күйін, агломерациясын және технологиялық қасиеттерін өзгертуі мүмкін.

Затты күшті қышқылдардан, күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, шаңды тұтандыратын ұшқындардан бөлек сақтау ұсынылады.

Фармацевтикалық өндірісте сақтау температурасы мен салыстырмалы ылғалдылықтың тұрақтылығы маңызды, өйткені гидраттық түрдің өзгеруі магний стеаратының майлағыш қабілеті мен дәрілік түрдің еру сипаттамаларына әсер етуі ықтимал.

== Стандарттау және сапасын бақылау ==

Фармацевтикалық магний стеараты Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы — Ұлттық формуляр, Британ фармакопеясы және басқа ұлттық фармакопеялардың монографияларымен стандартталады.

Сапаны бақылау кезінде әдетте:

* магний мөлшері;
* стеарин және пальмитин қышқылдарының арақатынасы;
* осы екі қышқылдың жалпы мөлшері;
* кептіргендегі масса жоғалуы немесе су мөлшері;
* бос май қышқылдары;
* қышқылдық немесе сілтілік;
* хлоридтер мен сульфаттар;
* ауыр металдар мен улы элементтер;
* бөлшектердің өлшемі;
* меншікті бет;
* микробиологиялық тазалық анықталады.

Тағамдық қоспаға арналған JECFA сипаттамасында өнім жеуге жарамды майлар мен май қышқылдарынан алынған магний тұздарының қоспасы ретінде анықталып, стеарат пен пальмитаттың негізгі компоненттер екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Магний стеаратының бірдей химиялық атаумен шығарылған әртүрлі маркалары бөлшек өлшемі, кристалдылығы, гидраттық түрі, май қышқылдарының құрамы және меншікті беті бойынша ерекшеленуі мүмкін. Осы себепті фармацевтикалық өндірісте жеткізушіні немесе өнім маркасын ауыстыру дайын таблетканың престелуі, беріктігі, ыдырауы және еруі бойынша салыстырмалы зерттеулер жүргізуді талап етуі мүмкін.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Стеарин қышқылы]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Магний]]
* [[Металл сабындары]]
* [[Фармацевтикалық қосымша зат]]
* [[Тағамдық қоспа]]
* [[Таблетка]]

== Дереккөздер ==

{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* Nora A., Szczepanek A., Koenen G. Metallic Soaps // ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH, 2005. DOI: 10.1002/14356007.a16_361.
* Rowe R. C., Sheskey P. J., Quinn M. E., ред. ''Handbook of Pharmaceutical Excipients''. Pharmaceutical Press.
* Moreton R. C. Magnesium Stearate — Its Importance and Potential Impact on Dissolution and Oral Solid Dosage Form Performance // ''Dissolution Technologies''. 2024. Vol. 31, № 3. DOI: 10.14227/DT310324P122.
* Herzberg M., Rekis T., Larsen A. S., Gonzalez A., Rantanen J. The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam // ''Acta Crystallographica Section B''. 2023. Vol. 79. P. 336–343.
* Younes M. және т.б. Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives // ''EFSA Journal''. 2018. Vol. 16, № 3. Article 5180.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate] — PubChem
* [https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium Stearate, ICSC 1403] — Халықаралық химиялық қауіпсіздік картасы
* [https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 Magnesium stearate] — JECFA дерекқоры
* [https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate Specifications] — FAO/JECFA
* [https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.008.320 Magnesium stearate] — Еуропалық химиялық заттар агенттігі

{{Commons category|Magnesium stearate}}

[[Санат:Магний қосылыстары]]
[[Санат:Стеараттар]]
[[Санат:Май қышқылдарының тұздары]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық ингредиенттер]]
[[Санат:Майлағыштар]]</text>
      <sha1>cvxzmvsko7iic7vf1jirmhxudh2b93x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628865</id>
      <parentid>3628864</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T16:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Стандарттау және сапасын бақылау */</comment>
      <origin>3628865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30484" sha1="545z4d9elnjb2mnba6mw6do0pl2q0t0" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|суреті = Magnesium_stearate.png
|сурет_ені = 250px
|аты = Магний стеараты
|дәстүрлі атаулары = Магний дистеараты; стеарин қышқылының магний тұзы
|қысқартулары = MgSt; INS 470(iii); E470b
|формуласы = C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|молярлық массасы = 591,24
|күйі = ақ түсті ұсақ ұнтақ
|тығыздығы = 1,02-1,03
|балқу температурасы = ≈88 (үлгінің құрамы мен гидраттық күйіне тәуелді)
|CAS = 557-04-0
|EINECS = 209-150-3
|PubChem = 11177
|ChemSpider = 10704
|ChEBI = 9254
|SMILES = [Mg+2].[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC.[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC
|InChI = 1S/2C18H36O2.Mg/c2*1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20;/h2*2-17H2,1H3,(H,19,20);/q;;+2/p-2
}}

'''Магний стеараты''' — [[магний]] катионы мен [[стеарин қышқылы]]ның стеарат-аниондарынан тұратын органикалық тұз. Таза қосылыстың химиялық формуласы — &lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt; немесе C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;. Жүйелік атауы — '''магний октадеканоаты'''. Қосылыс жоғары молекулалы май қышқылдарының металдық тұздарына, яғни «металл сабындарына» жатады.&lt;ref&gt;[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate, CID 11177]. PubChem, АҚШ Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда магний стеараты — ақ немесе ақшыл түсті, өте ұсақ, сипағанда майлы сезілетін, иіссіз немесе болар-болмас иісі бар ұнтақ. Ол суда іс жүзінде ерімейді. Жұмсақтығы, гидрофобтылығы және бөлшектер арасындағы үйкелісті азайту қабілетінің арқасында фармацевтикада, тағам өнеркәсібінде, косметикада және полимерлер өндірісінде кең қолданылады.

Фармацевтикалық және тағамдық сападағы «магний стеараты» әрдайым химиялық тұрғыдан таза магний дистеараты бола бермейді. Өнеркәсіптік өнім жеуге жарамды майлар мен өсімдік майларынан алынатын май қышқылдарының магний тұздарының қоспасы болып, негізінен магний стеараты мен [[магний пальмитаты]]нан тұрады.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;&gt;[https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate: JECFA specifications]. FAO JECFA Monographs 17, 2015.&lt;/ref&gt;

== Атауы және құрамы ==

Таза магний стеаратының молекуласында бір Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; катионына екі стеарат-анион — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; сәйкес келеді:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt;

Қосылыстың молярлық массасы 591,24 г/моль. Теориялық элементтік құрамы шамамен көміртек — 73,1%, сутек — 11,9%, магний — 4,1%, оттек — 10,8%.

«Магний стеараты» атауы жекелеген химиялық қосылысқа қатысты қолданылғанымен, фармакопеялық және тағамдық өнімдерде басқа жоғары май қышқылдарының, әсіресе пальмитин қышқылының магний тұздары болуы мүмкін. Сондықтан коммерциялық материалдың орташа молекулалық массасы мен жылулық қасиеттері таза магний дистеаратының көрсеткіштерінен аздап ерекшеленеді.

Еуропалық одақтың тағамдық қоспалар жіктеуінде '''E470b''' коды тек таза магний стеаратына емес, тағамдық майлар мен май қышқылдарынан алынған '''май қышқылдарының магний тұздарына''' беріледі.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/231/2023-10-29/eng Commission Regulation (EU) No 231/2012: specifications for food additives]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius халықаралық нөмірлеу жүйесінде магний стеараты '''INS 470(iii)''' деп белгіленеді.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/gsfaonline/reference/table3.html GSFA Online, Table 3: Magnesium stearate (470(iii))]. FAO/WHO Codex Alimentarius.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және гидраттары ==

Магний стеаратының құрылымы қарапайым оқшауланған молекулалардан гөрі, магний-карбоксилат орталықтары мен ұзын көмірсутектік тізбектерден құралған қабатты кристалдық жүйе ретінде сипатталады. Полярлы карбоксилат топтары магний иондарымен байланысады, ал гидрофобты C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; көмірсутектік тізбектер өзара параллель орналасуға бейім.

Қабаттық құрылымның бөліктері бір-біріне қатысты оңай сырғитындықтан, магний стеараты үйкелісті тиімді азайтады. Оның майлағыш қасиеті мен ұнтақ бөлшектерінің бетіне жұқа қабықша түрінде таралуы осы құрылымдық ерекшелікпен байланысты.

Магний стеараты бірнеше гидраттық түрде кездеседі:

* сусыз түрі;
* моногидрат;
* дигидрат;
* тригидрат.

Оларды жалпы түрде Mg(C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;•(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;, мұндағы ''n'' = 0÷3, деп көрсетуге болады. Гидраттық күйі заттың бөлшек өлшеміне, беткі ауданына, ағындылығына, жылулық мінез-құлқына және фармацевтикалық майлағыш ретіндегі тиімділігіне әсер етеді.

2023 жылы магний стеараты тригидратының кристалдық құрылымы микрометрлік кристалды синхротрондық рентген сәулелерімен зерттеу арқылы анықталды.&lt;ref name=&quot;crystal&quot;&gt;Mikkel Herzberg, Toms Rekis, Anders Støttrup Larsen, Ana Gonzalez, Jukka Rantanen. [https://journals.iucr.org/b/issues/2023/04/00/rm5068/ The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam]. ''Acta Crystallographica Section B'', 2023, 79: 336–343. DOI: 10.1107/S2052520623005462.&lt;/ref&gt;

== Физикалық қасиеттері ==

Магний стеаратының негізгі физикалық қасиеттері:

* ақ түсті, өте ұсақ және жеңіл ұнтақ;
* иіссіз немесе әлсіз өзіндік иісі бар;
* сипағанда майлы немесе сабын тәрізді;
* суда ерімейді;
* этанол мен диэтил эфирінде іс жүзінде ерімейді;
* кейбір ароматты және хлорланған органикалық еріткіштерде қыздырған кезде аздап еруі мүмкін;
* тығыздығы шамамен 1,02÷1,03 г/см³.

Таза зат үшін шамамен 88 °C жылулық ауысу температурасы жиі көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;&gt;[https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium stearate, ICSC 1403]. Халықаралық еңбек ұйымы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt; Алайда коммерциялық магний стеараты қарапайым бір температурада толық балқитын таза кристалдық зат емес. Оның дифференциалдық сканерлеуші калориметрия қисықтарында судың бөлінуі, кристалдық құрылымның қайта түзілуі, тізбектердің ретсізденуі және басқа фазалық ауысуларға сәйкес бірнеше жылулық әсер байқалады.

Сондықтан әртүрлі анықтамалықтарда 88 °C-тан шамамен 145 °C-қа дейінгі мәндер беріледі. Бұл айырмашылықтар:

* стеарат пен пальмитат арақатынасына;
* гидраттық күйіне;
* кристалдық түріне;
* бөлшектердің өлшемі мен меншікті бетіне;
* қыздыру жылдамдығына;
* өлшеу әдісіне байланысты.&lt;ref&gt;Ravindra V. Haware және т.б. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378517318304691 Deciphering magnesium stearate thermotropic behavior]. ''International Journal of Pharmaceutics'', 2018.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының қайнау температурасы іс жүзінде анықталмайды, өйткені ол қайнағанға дейін термиялық ыдырайды.

== Химиялық қасиеттері ==

Магний стеараты қалыпты сақтау жағдайларында химиялық тұрғыдан салыстырмалы тұрақты. Оның судағы ерігіштігінің өте төмен болуы ұзын гидрофобты көмірсутектік тізбектермен және кристалдық тордың беріктігімен түсіндіріледі.

Күшті қышқылдардың әсерінен магний стеараты ыдырап, бос стеарин қышқылын түзеді:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + 2HCl -&gt; MgCl2 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Күкірт қышқылымен реакцияны былай көрсетуге болады:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + H2SO4 -&gt; MgSO4 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда және жанғанда қосылыс ыдырап, көміртек оксидтері, су және магний оксиді түзілуі мүмкін. Ұсақ ұнтағы ауада жанғыш шаң бұлтын түзе алады.

Кәдімгі натрий немесе калий сабындарынан айырмашылығы, магний стеараты суда ерімейді және көбік түзбейді. Кермек судағы Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; иондары құрамында стеараттар бар сабындармен әрекеттескенде суда ерімейтін магний стеараты түзіліп, сабын тұнбасының құрамына кіруі мүмкін:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2 v&lt;/chem&gt;

== Алынуы ==

Магний стеараты өнеркәсіпте негізінен екі әдіспен өндіріледі: тұндыру немесе алмасу әдісі және тікелей бейтараптандыру әдісі.

=== Алмасу реакциясы ===

Алдымен стеарин қышқылын натрий гидроксидімен бейтараптап, суда еритін натрий стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий стеаратының ыстық сулы ерітіндісіне магний сульфаты немесе магний хлориді қосылады. Суда ерімейтін магний стеараты тұнбаға түседі:

:&lt;chem&gt;MgSO4 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + Na2SO4&lt;/chem&gt;

немесе:

:&lt;chem&gt;MgCl2 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + 2NaCl&lt;/chem&gt;

Түзілген тұнба сүзгіленеді, суда еритін қоспалардан жуылады, кептіріледі және қажетті бөлшек өлшеміне дейін ұнтақталады. Бұл әдіс өнімнің бөлшек өлшемі мен меншікті бетін бақылауға мүмкіндік береді.

=== Тікелей әдіс ===

Стеарин қышқылын магний оксидімен қыздыру арқылы да магний стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + MgO -&gt; Mg(C17H35COO)2 + H2O&lt;/chem&gt;

Магний гидроксидімен реакциясы:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + Mg(OH)2 -&gt; Mg(C17H35COO)2 + 2H2O&lt;/chem&gt;

Өнеркәсіптік шикізат ретінде таза стеарин қышқылынан бөлек, өсімдік немесе жануар майларын гидролиздеу арқылы алынған стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы пайдаланылуы мүмкін. Тағамдық сападағы өнім жеуге жарамды майлардан немесе дистилденген тағамдық май қышқылдарынан өндіріледі.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Шикізат өсімдік те, жануар текті де болуы мүмкін. Сондықтан өнімнің вегетариандық, халал немесе кошер талаптарына сәйкестігі химиялық атауына қарап емес, өндірушінің шикізат туралы құжаттары мен тиісті сертификаттары бойынша анықталады.

== Қолданылуы ==

=== Фармацевтикада ===

Магний стеараты — таблеткалар, капсулалар және құрғақ ұнтақтар өндірісінде ең кең қолданылатын қосымша заттардың бірі. Ол негізінен майлағыш, жабысып қалуға қарсы агент, қалыптан босатқыш, ұнтақтың ағындылығын жақсартатын қосымша зат ретінде пайдаланылады.

Таблетканы престеу кезінде магний стеараты ұнтақ немесе түйіршік бөлшектерінің бетіне таралып, гидрофобты жұқа қабат түзеді. Бұл қабат таблетка мен матрица қабырғасының арасындағы үйкелісті азайтып, дайын таблетканы престен шығаруды жеңілдетеді. Сонымен бірге ұнтақтың пуансондарға, матрицаға және капсула толтыру жабдығына жабысуын төмендетеді.

Магний стеараты аз мөлшерде тиімді болғанымен, оның мөлшерін немесе араластыру уақытын шамадан тыс арттыру дайын дәрілік түрдің қасиеттеріне кері әсер етуі мүмкін. Бөлшектердің тым толық гидрофобты қабықшамен жабылуы:

* ұнтақтың сумен сулануын төмендетуі;
* таблетканың механикалық беріктігін азайтуы;
* ыдырау уақытын ұзартуы;
* белсенді фармацевтикалық заттың еру жылдамдығын баяулатуы мүмкін.

Бұл әсердің дәрежесі дәрілік заттың қасиеттеріне, басқа қосымша заттарға, магний стеаратының бөлшек өлшеміне, меншікті бетіне, кристалдық және гидраттық түріне тәуелді.&lt;ref&gt;P. Zarmpi және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7242257/ Impact of Magnesium Stearate Presence and Variability on Drug Apparent Solubility Based on Drug Physicochemical Properties]. ''The AAPS Journal'', 2020.&lt;/ref&gt;

Магний стеараты құрғақ ұнтақты ингаляторларда тасымалдаушы бөлшектердің бетін модификациялау үшін де зерттеледі. Мұндай жүйелерде оның гидраттық күйі мен стеарат-пальмитат арақатынасы аэрозоль бөлшектерінің бөлінуіне және өкпеге жеткізілуіне әсер етуі мүмкін.

=== Тағам өнеркәсібінде ===

Тағамдық өнімдерде магний стеараты немесе май қышқылдарының магний тұздары жентектелуге қарсы агент, эмульгатор, бөлгіш немесе қалыптан босатқыш, ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш, таблеткаланған тәттілер мен тағамдық қоспалар өндірісіндегі майлағыш ретінде қолданылады.

Ол әсіресе престелген кәмпиттерде, жалбыз таблеткаларында, ұнтақ қоспаларда, дәрумендік және минералдық таблеткаларда кездеседі.

Еуропалық одақта май қышқылдарының магний тұздары '''E470b''' тағамдық қоспасы ретінде тіркелген.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008R1333-20240602 Regulation (EC) No 1333/2008 on food additives, consolidated version]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius жүйесінде магний стеаратына '''INS 470(iii)''' нөмірі берілген.

=== Косметикада ===

Косметикалық өнімдерде магний стеараты:

* ұнтақтардың жентектелуін төмендетеді;
* өнімге көлем береді;
* жағылуын және тері бетімен сырғуын жақсартады;
* пигменттердің біркелкі таралуына көмектеседі;
* ұнтақ өнімдердің теріге жабысуын арттырады.

Ол бетке арналған опада, тоналды өнімдерде, көз бояуында, далапта, кремдерде және басқа декоративтік косметикада кездеседі. Еуропалық комиссияның CosIng дерекқорында магний стеараты жентектелуге қарсы және көлем беретін ингредиент ретінде көрсетіледі.&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/reference/functions/list/ANTICAKING CosIng: Anticaking ingredients — Magnesium Stearate]. Еуропалық комиссия.&lt;/ref&gt;

=== Полимерлер мен техникада ===

Магний стеараты термопласттар, резеңке және ұнтақтық материалдар өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* бөлшектердің жабысуын төмендететін агент;
* ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш ретінде пайдаланылады.

Ол өңдеу жабдығы мен полимер арасындағы үйкелісті азайтып, экструзияны, престеуді және қалыптан шығаруды жеңілдетеді. Кейбір жабындар мен техникалық ұнтақ қоспаларында диспергирлеуші және өңдеуді жеңілдететін қосымша зат қызметін атқарады.

== Қауіпсіздігі ==

Магний стеараты бекітілген технологиялық мөлшерлерде тағаммен немесе дәрілік препарат құрамында ішке түскенде уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады.

2018 жылы Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі агенттік май қышқылдарының натрий, калий, кальций және магний тұздарын қайта бағалап, олар үшін сандық рұқсат етілген тәуліктік дозаны белгілеудің қажеті жоқ және хабарланған қолдану салалары мен мөлшерлерінде қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылық жоқ деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Maged Younes және т.б. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32625824/ Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives]. ''EFSA Journal'', 2018, 16(3):5180. DOI: 10.2903/j.efsa.2018.5180.&lt;/ref&gt;

FAO/WHO тағамдық қоспалар жөніндегі бірлескен сарапшылар комитеті — [[JECFA]] магний стеараты үшін рұқсат етілген тәуліктік дозаны «анықталмаған», яғни қалыпты технологиялық қолдану кезінде сандық шектеу белгілеу қажет емес деп бағалаған.&lt;ref&gt;[https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 JECFA evaluation: Magnesium stearate]. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt;

Геноуыттылықты зерттеу барысында магний стеараты бактериялық кері мутация сынақтарында, сүтқоректілер жасушаларындағы хромосомалық аберрация сынақтарында және тышқандардың микронуклеус сынағында геноуытты белсенділік көрсетпеген.&lt;ref&gt;C. A. Hobbs және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5655391/ Magnesium stearate, a widely-used food additive, exhibits a lack of in vitro and in vivo genotoxic potential]. ''Toxicology Reports'', 2017, 4: 554–559.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының өзі магнийдің тағамдық қоспасы ретінде маңызды көзі болып саналмайды, өйткені оның құрамындағы магнийдің массалық үлесі шамамен 4,1% және зат суда нашар ериді.

Ұнтақпен өндірістік жағдайда жұмыс істегенде:

* шаңның түзілуін азайту;
* жергілікті сорғыш желдетуді қолдану;
* көз бен тыныс алу мүшелерін шаңнан қорғау;
* тұтану көздері мен статикалық электр зарядтарынан сақтану қажет.

Магний стеаратының ұсақ дисперсті шаңы ауада жанғыш немесе жарылғыш шаң-ауа қоспасын түзуі мүмкін. Шаңның жоғары концентрациясы көзді және тыныс алу жолдарын механикалық тітіркендіреді.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;/&gt;

== Сақталуы ==

Магний стеараты тығыз жабылған ыдыста, құрғақ, салқын және жақсы желдетілетін жерде сақталады. Ылғал өнімнің гидраттық күйін, агломерациясын және технологиялық қасиеттерін өзгертуі мүмкін.

Затты күшті қышқылдардан, күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, шаңды тұтандыратын ұшқындардан бөлек сақтау ұсынылады.

Фармацевтикалық өндірісте сақтау температурасы мен салыстырмалы ылғалдылықтың тұрақтылығы маңызды, өйткені гидраттық түрдің өзгеруі магний стеаратының майлағыш қабілеті мен дәрілік түрдің еру сипаттамаларына әсер етуі ықтимал.

== Стандарттау және сапасын бақылау ==

Фармацевтикалық магний стеараты Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы - Ұлттық формуляр, Британ фармакопеясы және басқа ұлттық фармакопеялардың монографияларымен стандартталады.

Сапаны бақылау кезінде әдетте:

* магний мөлшері;
* стеарин және пальмитин қышқылдарының арақатынасы;
* осы екі қышқылдың жалпы мөлшері;
* кептіргендегі масса жоғалуы немесе су мөлшері;
* бос май қышқылдары;
* қышқылдық немесе сілтілік;
* хлоридтер мен сульфаттар;
* ауыр металдар мен улы элементтер;
* бөлшектердің өлшемі;
* меншікті бет;
* микробиологиялық тазалық анықталады.

Тағамдық қоспаға арналған JECFA сипаттамасында өнім жеуге жарамды майлар мен май қышқылдарынан алынған магний тұздарының қоспасы ретінде анықталып, стеарат пен пальмитаттың негізгі компоненттер екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Магний стеаратының бірдей химиялық атаумен шығарылған әртүрлі маркалары бөлшек өлшемі, кристалдылығы, гидраттық түрі, май қышқылдарының құрамы және меншікті беті бойынша ерекшеленуі мүмкін. Осы себепті фармацевтикалық өндірісте жеткізушіні немесе өнім маркасын ауыстыру дайын таблетканың престелуі, беріктігі, ыдырауы және еруі бойынша салыстырмалы зерттеулер жүргізуді талап етуі мүмкін.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Стеарин қышқылы]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Магний]]
* [[Металл сабындары]]
* [[Фармацевтикалық қосымша зат]]
* [[Тағамдық қоспа]]
* [[Таблетка]]

== Дереккөздер ==

{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* Nora A., Szczepanek A., Koenen G. Metallic Soaps // ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH, 2005. DOI: 10.1002/14356007.a16_361.
* Rowe R. C., Sheskey P. J., Quinn M. E., ред. ''Handbook of Pharmaceutical Excipients''. Pharmaceutical Press.
* Moreton R. C. Magnesium Stearate — Its Importance and Potential Impact on Dissolution and Oral Solid Dosage Form Performance // ''Dissolution Technologies''. 2024. Vol. 31, № 3. DOI: 10.14227/DT310324P122.
* Herzberg M., Rekis T., Larsen A. S., Gonzalez A., Rantanen J. The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam // ''Acta Crystallographica Section B''. 2023. Vol. 79. P. 336–343.
* Younes M. және т.б. Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives // ''EFSA Journal''. 2018. Vol. 16, № 3. Article 5180.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate] — PubChem
* [https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium Stearate, ICSC 1403] — Халықаралық химиялық қауіпсіздік картасы
* [https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 Magnesium stearate] — JECFA дерекқоры
* [https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate Specifications] — FAO/JECFA
* [https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.008.320 Magnesium stearate] — Еуропалық химиялық заттар агенттігі

{{Commons category|Magnesium stearate}}

[[Санат:Магний қосылыстары]]
[[Санат:Стеараттар]]
[[Санат:Май қышқылдарының тұздары]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық ингредиенттер]]
[[Санат:Майлағыштар]]</text>
      <sha1>545z4d9elnjb2mnba6mw6do0pl2q0t0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628866</id>
      <parentid>3628865</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T16:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30451" sha1="4hc1iji7lxrf83rdynujpgsjmvxkjxs" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|суреті = Magnesium_stearate.png
|сурет_ені = 250px
|аты = Магний стеараты
|басқа_атаулары = Магний дистеараты; стеарин қышқылының магний тұзы
|қысқартулары = MgSt; INS 470(iii); E470b
|формуласы = C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|мольдік_массасы = 591,24
|күйі = ақ түсті ұсақ ұнтақ
|тығыздығы = 1,02-1,03
|балқу_t = ≈88 (үлгінің құрамы мен гидраттық күйіне тәуелді)
|CAS = 557-04-0
|EINECS = 209-150-3
|PubChem = 11177
|ChemSpider = 10704
|ChEBI = 9254
|SMILES = [Mg+2].[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC.[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC
|InChI = 1S/2C18H36O2.Mg/c2*1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20;/h2*2-17H2,1H3,(H,19,20);/q;;+2/p-2
}}

'''Магний стеараты''' — [[магний]] катионы мен [[стеарин қышқылы]]ның стеарат-аниондарынан тұратын органикалық тұз. Таза қосылыстың химиялық формуласы — &lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt; немесе C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;. Жүйелік атауы — '''магний октадеканоаты'''. Қосылыс жоғары молекулалы май қышқылдарының металдық тұздарына, яғни «металл сабындарына» жатады.&lt;ref&gt;[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate, CID 11177]. PubChem, АҚШ Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда магний стеараты — ақ немесе ақшыл түсті, өте ұсақ, сипағанда майлы сезілетін, иіссіз немесе болар-болмас иісі бар ұнтақ. Ол суда іс жүзінде ерімейді. Жұмсақтығы, гидрофобтылығы және бөлшектер арасындағы үйкелісті азайту қабілетінің арқасында фармацевтикада, тағам өнеркәсібінде, косметикада және полимерлер өндірісінде кең қолданылады.

Фармацевтикалық және тағамдық сападағы «магний стеараты» әрдайым химиялық тұрғыдан таза магний дистеараты бола бермейді. Өнеркәсіптік өнім жеуге жарамды майлар мен өсімдік майларынан алынатын май қышқылдарының магний тұздарының қоспасы болып, негізінен магний стеараты мен [[магний пальмитаты]]нан тұрады.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;&gt;[https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate: JECFA specifications]. FAO JECFA Monographs 17, 2015.&lt;/ref&gt;

== Атауы және құрамы ==

Таза магний стеаратының молекуласында бір Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; катионына екі стеарат-анион — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; сәйкес келеді:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt;

Қосылыстың молярлық массасы 591,24 г/моль. Теориялық элементтік құрамы шамамен көміртек — 73,1%, сутек — 11,9%, магний — 4,1%, оттек — 10,8%.

«Магний стеараты» атауы жекелеген химиялық қосылысқа қатысты қолданылғанымен, фармакопеялық және тағамдық өнімдерде басқа жоғары май қышқылдарының, әсіресе пальмитин қышқылының магний тұздары болуы мүмкін. Сондықтан коммерциялық материалдың орташа молекулалық массасы мен жылулық қасиеттері таза магний дистеаратының көрсеткіштерінен аздап ерекшеленеді.

Еуропалық одақтың тағамдық қоспалар жіктеуінде '''E470b''' коды тек таза магний стеаратына емес, тағамдық майлар мен май қышқылдарынан алынған '''май қышқылдарының магний тұздарына''' беріледі.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/231/2023-10-29/eng Commission Regulation (EU) No 231/2012: specifications for food additives]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius халықаралық нөмірлеу жүйесінде магний стеараты '''INS 470(iii)''' деп белгіленеді.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/gsfaonline/reference/table3.html GSFA Online, Table 3: Magnesium stearate (470(iii))]. FAO/WHO Codex Alimentarius.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және гидраттары ==

Магний стеаратының құрылымы қарапайым оқшауланған молекулалардан гөрі, магний-карбоксилат орталықтары мен ұзын көмірсутектік тізбектерден құралған қабатты кристалдық жүйе ретінде сипатталады. Полярлы карбоксилат топтары магний иондарымен байланысады, ал гидрофобты C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; көмірсутектік тізбектер өзара параллель орналасуға бейім.

Қабаттық құрылымның бөліктері бір-біріне қатысты оңай сырғитындықтан, магний стеараты үйкелісті тиімді азайтады. Оның майлағыш қасиеті мен ұнтақ бөлшектерінің бетіне жұқа қабықша түрінде таралуы осы құрылымдық ерекшелікпен байланысты.

Магний стеараты бірнеше гидраттық түрде кездеседі:

* сусыз түрі;
* моногидрат;
* дигидрат;
* тригидрат.

Оларды жалпы түрде Mg(C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;•(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;, мұндағы ''n'' = 0÷3, деп көрсетуге болады. Гидраттық күйі заттың бөлшек өлшеміне, беткі ауданына, ағындылығына, жылулық мінез-құлқына және фармацевтикалық майлағыш ретіндегі тиімділігіне әсер етеді.

2023 жылы магний стеараты тригидратының кристалдық құрылымы микрометрлік кристалды синхротрондық рентген сәулелерімен зерттеу арқылы анықталды.&lt;ref name=&quot;crystal&quot;&gt;Mikkel Herzberg, Toms Rekis, Anders Støttrup Larsen, Ana Gonzalez, Jukka Rantanen. [https://journals.iucr.org/b/issues/2023/04/00/rm5068/ The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam]. ''Acta Crystallographica Section B'', 2023, 79: 336–343. DOI: 10.1107/S2052520623005462.&lt;/ref&gt;

== Физикалық қасиеттері ==

Магний стеаратының негізгі физикалық қасиеттері:

* ақ түсті, өте ұсақ және жеңіл ұнтақ;
* иіссіз немесе әлсіз өзіндік иісі бар;
* сипағанда майлы немесе сабын тәрізді;
* суда ерімейді;
* этанол мен диэтил эфирінде іс жүзінде ерімейді;
* кейбір ароматты және хлорланған органикалық еріткіштерде қыздырған кезде аздап еруі мүмкін;
* тығыздығы шамамен 1,02÷1,03 г/см³.

Таза зат үшін шамамен 88 °C жылулық ауысу температурасы жиі көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;&gt;[https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium stearate, ICSC 1403]. Халықаралық еңбек ұйымы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt; Алайда коммерциялық магний стеараты қарапайым бір температурада толық балқитын таза кристалдық зат емес. Оның дифференциалдық сканерлеуші калориметрия қисықтарында судың бөлінуі, кристалдық құрылымның қайта түзілуі, тізбектердің ретсізденуі және басқа фазалық ауысуларға сәйкес бірнеше жылулық әсер байқалады.

Сондықтан әртүрлі анықтамалықтарда 88 °C-тан шамамен 145 °C-қа дейінгі мәндер беріледі. Бұл айырмашылықтар:

* стеарат пен пальмитат арақатынасына;
* гидраттық күйіне;
* кристалдық түріне;
* бөлшектердің өлшемі мен меншікті бетіне;
* қыздыру жылдамдығына;
* өлшеу әдісіне байланысты.&lt;ref&gt;Ravindra V. Haware және т.б. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378517318304691 Deciphering magnesium stearate thermotropic behavior]. ''International Journal of Pharmaceutics'', 2018.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының қайнау температурасы іс жүзінде анықталмайды, өйткені ол қайнағанға дейін термиялық ыдырайды.

== Химиялық қасиеттері ==

Магний стеараты қалыпты сақтау жағдайларында химиялық тұрғыдан салыстырмалы тұрақты. Оның судағы ерігіштігінің өте төмен болуы ұзын гидрофобты көмірсутектік тізбектермен және кристалдық тордың беріктігімен түсіндіріледі.

Күшті қышқылдардың әсерінен магний стеараты ыдырап, бос стеарин қышқылын түзеді:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + 2HCl -&gt; MgCl2 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Күкірт қышқылымен реакцияны былай көрсетуге болады:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + H2SO4 -&gt; MgSO4 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда және жанғанда қосылыс ыдырап, көміртек оксидтері, су және магний оксиді түзілуі мүмкін. Ұсақ ұнтағы ауада жанғыш шаң бұлтын түзе алады.

Кәдімгі натрий немесе калий сабындарынан айырмашылығы, магний стеараты суда ерімейді және көбік түзбейді. Кермек судағы Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; иондары құрамында стеараттар бар сабындармен әрекеттескенде суда ерімейтін магний стеараты түзіліп, сабын тұнбасының құрамына кіруі мүмкін:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2 v&lt;/chem&gt;

== Алынуы ==

Магний стеараты өнеркәсіпте негізінен екі әдіспен өндіріледі: тұндыру немесе алмасу әдісі және тікелей бейтараптандыру әдісі.

=== Алмасу реакциясы ===

Алдымен стеарин қышқылын натрий гидроксидімен бейтараптап, суда еритін натрий стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий стеаратының ыстық сулы ерітіндісіне магний сульфаты немесе магний хлориді қосылады. Суда ерімейтін магний стеараты тұнбаға түседі:

:&lt;chem&gt;MgSO4 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + Na2SO4&lt;/chem&gt;

немесе:

:&lt;chem&gt;MgCl2 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + 2NaCl&lt;/chem&gt;

Түзілген тұнба сүзгіленеді, суда еритін қоспалардан жуылады, кептіріледі және қажетті бөлшек өлшеміне дейін ұнтақталады. Бұл әдіс өнімнің бөлшек өлшемі мен меншікті бетін бақылауға мүмкіндік береді.

=== Тікелей әдіс ===

Стеарин қышқылын магний оксидімен қыздыру арқылы да магний стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + MgO -&gt; Mg(C17H35COO)2 + H2O&lt;/chem&gt;

Магний гидроксидімен реакциясы:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + Mg(OH)2 -&gt; Mg(C17H35COO)2 + 2H2O&lt;/chem&gt;

Өнеркәсіптік шикізат ретінде таза стеарин қышқылынан бөлек, өсімдік немесе жануар майларын гидролиздеу арқылы алынған стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы пайдаланылуы мүмкін. Тағамдық сападағы өнім жеуге жарамды майлардан немесе дистилденген тағамдық май қышқылдарынан өндіріледі.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Шикізат өсімдік те, жануар текті де болуы мүмкін. Сондықтан өнімнің вегетариандық, халал немесе кошер талаптарына сәйкестігі химиялық атауына қарап емес, өндірушінің шикізат туралы құжаттары мен тиісті сертификаттары бойынша анықталады.

== Қолданылуы ==

=== Фармацевтикада ===

Магний стеараты — таблеткалар, капсулалар және құрғақ ұнтақтар өндірісінде ең кең қолданылатын қосымша заттардың бірі. Ол негізінен майлағыш, жабысып қалуға қарсы агент, қалыптан босатқыш, ұнтақтың ағындылығын жақсартатын қосымша зат ретінде пайдаланылады.

Таблетканы престеу кезінде магний стеараты ұнтақ немесе түйіршік бөлшектерінің бетіне таралып, гидрофобты жұқа қабат түзеді. Бұл қабат таблетка мен матрица қабырғасының арасындағы үйкелісті азайтып, дайын таблетканы престен шығаруды жеңілдетеді. Сонымен бірге ұнтақтың пуансондарға, матрицаға және капсула толтыру жабдығына жабысуын төмендетеді.

Магний стеараты аз мөлшерде тиімді болғанымен, оның мөлшерін немесе араластыру уақытын шамадан тыс арттыру дайын дәрілік түрдің қасиеттеріне кері әсер етуі мүмкін. Бөлшектердің тым толық гидрофобты қабықшамен жабылуы:

* ұнтақтың сумен сулануын төмендетуі;
* таблетканың механикалық беріктігін азайтуы;
* ыдырау уақытын ұзартуы;
* белсенді фармацевтикалық заттың еру жылдамдығын баяулатуы мүмкін.

Бұл әсердің дәрежесі дәрілік заттың қасиеттеріне, басқа қосымша заттарға, магний стеаратының бөлшек өлшеміне, меншікті бетіне, кристалдық және гидраттық түріне тәуелді.&lt;ref&gt;P. Zarmpi және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7242257/ Impact of Magnesium Stearate Presence and Variability on Drug Apparent Solubility Based on Drug Physicochemical Properties]. ''The AAPS Journal'', 2020.&lt;/ref&gt;

Магний стеараты құрғақ ұнтақты ингаляторларда тасымалдаушы бөлшектердің бетін модификациялау үшін де зерттеледі. Мұндай жүйелерде оның гидраттық күйі мен стеарат-пальмитат арақатынасы аэрозоль бөлшектерінің бөлінуіне және өкпеге жеткізілуіне әсер етуі мүмкін.

=== Тағам өнеркәсібінде ===

Тағамдық өнімдерде магний стеараты немесе май қышқылдарының магний тұздары жентектелуге қарсы агент, эмульгатор, бөлгіш немесе қалыптан босатқыш, ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш, таблеткаланған тәттілер мен тағамдық қоспалар өндірісіндегі майлағыш ретінде қолданылады.

Ол әсіресе престелген кәмпиттерде, жалбыз таблеткаларында, ұнтақ қоспаларда, дәрумендік және минералдық таблеткаларда кездеседі.

Еуропалық одақта май қышқылдарының магний тұздары '''E470b''' тағамдық қоспасы ретінде тіркелген.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008R1333-20240602 Regulation (EC) No 1333/2008 on food additives, consolidated version]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius жүйесінде магний стеаратына '''INS 470(iii)''' нөмірі берілген.

=== Косметикада ===

Косметикалық өнімдерде магний стеараты:

* ұнтақтардың жентектелуін төмендетеді;
* өнімге көлем береді;
* жағылуын және тері бетімен сырғуын жақсартады;
* пигменттердің біркелкі таралуына көмектеседі;
* ұнтақ өнімдердің теріге жабысуын арттырады.

Ол бетке арналған опада, тоналды өнімдерде, көз бояуында, далапта, кремдерде және басқа декоративтік косметикада кездеседі. Еуропалық комиссияның CosIng дерекқорында магний стеараты жентектелуге қарсы және көлем беретін ингредиент ретінде көрсетіледі.&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/reference/functions/list/ANTICAKING CosIng: Anticaking ingredients — Magnesium Stearate]. Еуропалық комиссия.&lt;/ref&gt;

=== Полимерлер мен техникада ===

Магний стеараты термопласттар, резеңке және ұнтақтық материалдар өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* бөлшектердің жабысуын төмендететін агент;
* ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш ретінде пайдаланылады.

Ол өңдеу жабдығы мен полимер арасындағы үйкелісті азайтып, экструзияны, престеуді және қалыптан шығаруды жеңілдетеді. Кейбір жабындар мен техникалық ұнтақ қоспаларында диспергирлеуші және өңдеуді жеңілдететін қосымша зат қызметін атқарады.

== Қауіпсіздігі ==

Магний стеараты бекітілген технологиялық мөлшерлерде тағаммен немесе дәрілік препарат құрамында ішке түскенде уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады.

2018 жылы Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі агенттік май қышқылдарының натрий, калий, кальций және магний тұздарын қайта бағалап, олар үшін сандық рұқсат етілген тәуліктік дозаны белгілеудің қажеті жоқ және хабарланған қолдану салалары мен мөлшерлерінде қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылық жоқ деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Maged Younes және т.б. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32625824/ Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives]. ''EFSA Journal'', 2018, 16(3):5180. DOI: 10.2903/j.efsa.2018.5180.&lt;/ref&gt;

FAO/WHO тағамдық қоспалар жөніндегі бірлескен сарапшылар комитеті — [[JECFA]] магний стеараты үшін рұқсат етілген тәуліктік дозаны «анықталмаған», яғни қалыпты технологиялық қолдану кезінде сандық шектеу белгілеу қажет емес деп бағалаған.&lt;ref&gt;[https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 JECFA evaluation: Magnesium stearate]. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt;

Геноуыттылықты зерттеу барысында магний стеараты бактериялық кері мутация сынақтарында, сүтқоректілер жасушаларындағы хромосомалық аберрация сынақтарында және тышқандардың микронуклеус сынағында геноуытты белсенділік көрсетпеген.&lt;ref&gt;C. A. Hobbs және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5655391/ Magnesium stearate, a widely-used food additive, exhibits a lack of in vitro and in vivo genotoxic potential]. ''Toxicology Reports'', 2017, 4: 554–559.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының өзі магнийдің тағамдық қоспасы ретінде маңызды көзі болып саналмайды, өйткені оның құрамындағы магнийдің массалық үлесі шамамен 4,1% және зат суда нашар ериді.

Ұнтақпен өндірістік жағдайда жұмыс істегенде:

* шаңның түзілуін азайту;
* жергілікті сорғыш желдетуді қолдану;
* көз бен тыныс алу мүшелерін шаңнан қорғау;
* тұтану көздері мен статикалық электр зарядтарынан сақтану қажет.

Магний стеаратының ұсақ дисперсті шаңы ауада жанғыш немесе жарылғыш шаң-ауа қоспасын түзуі мүмкін. Шаңның жоғары концентрациясы көзді және тыныс алу жолдарын механикалық тітіркендіреді.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;/&gt;

== Сақталуы ==

Магний стеараты тығыз жабылған ыдыста, құрғақ, салқын және жақсы желдетілетін жерде сақталады. Ылғал өнімнің гидраттық күйін, агломерациясын және технологиялық қасиеттерін өзгертуі мүмкін.

Затты күшті қышқылдардан, күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, шаңды тұтандыратын ұшқындардан бөлек сақтау ұсынылады.

Фармацевтикалық өндірісте сақтау температурасы мен салыстырмалы ылғалдылықтың тұрақтылығы маңызды, өйткені гидраттық түрдің өзгеруі магний стеаратының майлағыш қабілеті мен дәрілік түрдің еру сипаттамаларына әсер етуі ықтимал.

== Стандарттау және сапасын бақылау ==

Фармацевтикалық магний стеараты Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы - Ұлттық формуляр, Британ фармакопеясы және басқа ұлттық фармакопеялардың монографияларымен стандартталады.

Сапаны бақылау кезінде әдетте:

* магний мөлшері;
* стеарин және пальмитин қышқылдарының арақатынасы;
* осы екі қышқылдың жалпы мөлшері;
* кептіргендегі масса жоғалуы немесе су мөлшері;
* бос май қышқылдары;
* қышқылдық немесе сілтілік;
* хлоридтер мен сульфаттар;
* ауыр металдар мен улы элементтер;
* бөлшектердің өлшемі;
* меншікті бет;
* микробиологиялық тазалық анықталады.

Тағамдық қоспаға арналған JECFA сипаттамасында өнім жеуге жарамды майлар мен май қышқылдарынан алынған магний тұздарының қоспасы ретінде анықталып, стеарат пен пальмитаттың негізгі компоненттер екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Магний стеаратының бірдей химиялық атаумен шығарылған әртүрлі маркалары бөлшек өлшемі, кристалдылығы, гидраттық түрі, май қышқылдарының құрамы және меншікті беті бойынша ерекшеленуі мүмкін. Осы себепті фармацевтикалық өндірісте жеткізушіні немесе өнім маркасын ауыстыру дайын таблетканың престелуі, беріктігі, ыдырауы және еруі бойынша салыстырмалы зерттеулер жүргізуді талап етуі мүмкін.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Стеарин қышқылы]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Магний]]
* [[Металл сабындары]]
* [[Фармацевтикалық қосымша зат]]
* [[Тағамдық қоспа]]
* [[Таблетка]]

== Дереккөздер ==

{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* Nora A., Szczepanek A., Koenen G. Metallic Soaps // ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH, 2005. DOI: 10.1002/14356007.a16_361.
* Rowe R. C., Sheskey P. J., Quinn M. E., ред. ''Handbook of Pharmaceutical Excipients''. Pharmaceutical Press.
* Moreton R. C. Magnesium Stearate — Its Importance and Potential Impact on Dissolution and Oral Solid Dosage Form Performance // ''Dissolution Technologies''. 2024. Vol. 31, № 3. DOI: 10.14227/DT310324P122.
* Herzberg M., Rekis T., Larsen A. S., Gonzalez A., Rantanen J. The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam // ''Acta Crystallographica Section B''. 2023. Vol. 79. P. 336–343.
* Younes M. және т.б. Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives // ''EFSA Journal''. 2018. Vol. 16, № 3. Article 5180.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate] — PubChem
* [https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium Stearate, ICSC 1403] — Халықаралық химиялық қауіпсіздік картасы
* [https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 Magnesium stearate] — JECFA дерекқоры
* [https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate Specifications] — FAO/JECFA
* [https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.008.320 Magnesium stearate] — Еуропалық химиялық заттар агенттігі

{{Commons category|Magnesium stearate}}

[[Санат:Магний қосылыстары]]
[[Санат:Стеараттар]]
[[Санат:Май қышқылдарының тұздары]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық ингредиенттер]]
[[Санат:Майлағыштар]]</text>
      <sha1>4hc1iji7lxrf83rdynujpgsjmvxkjxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628867</id>
      <parentid>3628866</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T16:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <origin>3628867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30523" sha1="5vyeihgf5er2o4ikqt5p37vnr70zjb2" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|суреті = Magnesium_stearate.png
|сурет_ені = 250px
|аты = Магний стеараты
|басқа_атаулары = Магний дистеараты; стеарин қышқылының магний тұзы
|қысқартулары = MgSt; INS 470(iii); E470b
|формуласы = C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|мольдік_массасы = 591,24
|күйі = ақ түсті ұсақ ұнтақ
|тығыздығы = 1,02-1,03
|балқу_t = ≈88 (үлгінің құрамы мен гидраттық күйіне тәуелді)
|CAS = 557-04-0
|EINECS = 209-150-3
|PubChem = 11177
|ChemSpider = 10704
|ChEBI = 9254
|SMILES = [Mg+2].[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC.[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC
|InChI = 1S/2C18H36O2.Mg/c2*1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20;/h2*2-17H2,1H3,(H,19,20);/q;;+2/p-2
}}

'''Магний стеараты''' — [[магний]] катионы мен [[стеарин қышқылы]]ның стеарат-аниондарынан тұратын органикалық тұз. Таза қосылыстың химиялық формуласы — &lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt; немесе C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;. Жүйелік атауы — '''магний октадеканоаты'''. Қосылыс жоғары молекулалы май қышқылдарының металдық тұздарына, яғни «металл сабындарына» жатады.&lt;ref&gt;[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate, CID 11177]. PubChem, АҚШ Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда магний стеараты — ақ немесе ақшыл түсті, өте ұсақ, сипағанда майлы сезілетін, иіссіз немесе болар-болмас иісі бар ұнтақ. Ол суда іс жүзінде ерімейді. Жұмсақтығы, гидрофобтылығы және бөлшектер арасындағы үйкелісті азайту қабілетінің арқасында фармацевтикада, тағам өнеркәсібінде, косметикада және полимерлер өндірісінде кең қолданылады.

Фармацевтикалық және тағамдық сападағы «магний стеараты» әрдайым химиялық тұрғыдан таза магний дистеараты бола бермейді. Өнеркәсіптік өнім жеуге жарамды майлар мен өсімдік майларынан алынатын май қышқылдарының магний тұздарының қоспасы болып, негізінен магний стеараты мен [[магний пальмитаты]]нан тұрады.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;&gt;[https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate: JECFA specifications]. FAO JECFA Monographs 17, 2015.&lt;/ref&gt;

== Атауы және құрамы ==

Таза магний стеаратының молекуласында бір Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; катионына екі стеарат-анион — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; сәйкес келеді:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt;

Қосылыстың молярлық массасы 591,24 г/моль. Теориялық элементтік құрамы шамамен көміртек — 73,1%, сутек — 11,9%, магний — 4,1%, оттек — 10,8%.

«Магний стеараты» атауы жекелеген химиялық қосылысқа қатысты қолданылғанымен, фармакопеялық және тағамдық өнімдерде басқа жоғары май қышқылдарының, әсіресе пальмитин қышқылының магний тұздары болуы мүмкін. Сондықтан коммерциялық материалдың орташа молекулалық массасы мен жылулық қасиеттері таза магний дистеаратының көрсеткіштерінен аздап ерекшеленеді.

Еуропалық одақтың тағамдық қоспалар жіктеуінде '''E470b''' коды тек таза магний стеаратына емес, тағамдық майлар мен май қышқылдарынан алынған '''май қышқылдарының магний тұздарына''' беріледі.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/231/2023-10-29/eng Commission Regulation (EU) No 231/2012: specifications for food additives]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius халықаралық нөмірлеу жүйесінде магний стеараты '''INS 470(iii)''' деп белгіленеді.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/gsfaonline/reference/table3.html GSFA Online, Table 3: Magnesium stearate (470(iii))]. FAO/WHO Codex Alimentarius.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және гидраттары ==

Магний стеаратының құрылымы қарапайым оқшауланған молекулалардан гөрі, магний-карбоксилат орталықтары мен ұзын көмірсутектік тізбектерден құралған қабатты кристалдық жүйе ретінде сипатталады. Полярлы карбоксилат топтары магний иондарымен байланысады, ал гидрофобты C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; көмірсутектік тізбектер өзара параллель орналасуға бейім.

Қабаттық құрылымның бөліктері бір-біріне қатысты оңай сырғитындықтан, магний стеараты үйкелісті тиімді азайтады. Оның майлағыш қасиеті мен ұнтақ бөлшектерінің бетіне жұқа қабықша түрінде таралуы осы құрылымдық ерекшелікпен байланысты.

Магний стеараты бірнеше гидраттық түрде кездеседі:

* сусыз түрі;
* моногидрат;
* дигидрат;
* тригидрат.

Оларды жалпы түрде Mg(C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;•(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;, мұндағы ''n'' = 0÷3, деп көрсетуге болады. Гидраттық күйі заттың бөлшек өлшеміне, беткі ауданына, ағындылығына, жылулық мінез-құлқына және фармацевтикалық майлағыш ретіндегі тиімділігіне әсер етеді.

2023 жылы магний стеараты тригидратының кристалдық құрылымы микрометрлік кристалды синхротрондық рентген сәулелерімен зерттеу арқылы анықталды.&lt;ref name=&quot;crystal&quot;&gt;Mikkel Herzberg, Toms Rekis, Anders Støttrup Larsen, Ana Gonzalez, Jukka Rantanen. [https://journals.iucr.org/b/issues/2023/04/00/rm5068/ The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam]. ''Acta Crystallographica Section B'', 2023, 79: 336–343. DOI: 10.1107/S2052520623005462.&lt;/ref&gt;

== Физикалық қасиеттері ==

Магний стеаратының негізгі физикалық қасиеттері:

* ақ түсті, өте ұсақ және жеңіл ұнтақ;
* иіссіз немесе әлсіз өзіндік иісі бар;
* сипағанда майлы немесе сабын тәрізді;
* суда ерімейді;
* этанол мен диэтил эфирінде іс жүзінде ерімейді;
* кейбір ароматты және хлорланған органикалық еріткіштерде қыздырған кезде аздап еруі мүмкін;
* тығыздығы шамамен 1,02÷1,03 г/см³.

Таза зат үшін шамамен 88 °C жылулық ауысу температурасы жиі көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;&gt;[https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium stearate, ICSC 1403]. Халықаралық еңбек ұйымы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt; Алайда коммерциялық магний стеараты қарапайым бір температурада толық балқитын таза кристалдық зат емес. Оның дифференциалдық сканерлеуші калориметрия қисықтарында судың бөлінуі, кристалдық құрылымның қайта түзілуі, тізбектердің ретсізденуі және басқа фазалық ауысуларға сәйкес бірнеше жылулық әсер байқалады.

Сондықтан әртүрлі анықтамалықтарда 88 °C-тан шамамен 145 °C-қа дейінгі мәндер беріледі. Бұл айырмашылықтар:

* стеарат пен пальмитат арақатынасына;
* гидраттық күйіне;
* кристалдық түріне;
* бөлшектердің өлшемі мен меншікті бетіне;
* қыздыру жылдамдығына;
* өлшеу әдісіне байланысты.&lt;ref&gt;Ravindra V. Haware және т.б. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378517318304691 Deciphering magnesium stearate thermotropic behavior]. ''International Journal of Pharmaceutics'', 2018.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының қайнау температурасы іс жүзінде анықталмайды, өйткені ол қайнағанға дейін термиялық ыдырайды.

== Химиялық қасиеттері ==

Магний стеараты қалыпты сақтау жағдайларында химиялық тұрғыдан салыстырмалы тұрақты. Оның судағы ерігіштігінің өте төмен болуы ұзын гидрофобты көмірсутектік тізбектермен және кристалдық тордың беріктігімен түсіндіріледі.

Күшті қышқылдардың әсерінен магний стеараты ыдырап, бос стеарин қышқылын түзеді:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + 2HCl -&gt; MgCl2 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Күкірт қышқылымен реакцияны былай көрсетуге болады:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + H2SO4 -&gt; MgSO4 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда және жанғанда қосылыс ыдырап, көміртек оксидтері, су және магний оксиді түзілуі мүмкін. Ұсақ ұнтағы ауада жанғыш шаң бұлтын түзе алады.

Кәдімгі натрий немесе калий сабындарынан айырмашылығы, магний стеараты суда ерімейді және көбік түзбейді. Кермек судағы Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; иондары құрамында стеараттар бар сабындармен әрекеттескенде суда ерімейтін магний стеараты түзіліп, сабын тұнбасының құрамына кіруі мүмкін:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2 v&lt;/chem&gt;

== Алынуы ==

Магний стеараты өнеркәсіпте негізінен екі әдіспен өндіріледі: тұндыру немесе алмасу әдісі және тікелей бейтараптандыру әдісі.

=== Алмасу реакциясы ===

Алдымен стеарин қышқылын натрий гидроксидімен бейтараптап, суда еритін натрий стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий стеаратының ыстық сулы ерітіндісіне магний сульфаты немесе магний хлориді қосылады. Суда ерімейтін магний стеараты тұнбаға түседі:

:&lt;chem&gt;MgSO4 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + Na2SO4&lt;/chem&gt;

немесе:

:&lt;chem&gt;MgCl2 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + 2NaCl&lt;/chem&gt;

Түзілген тұнба сүзгіленеді, суда еритін қоспалардан жуылады, кептіріледі және қажетті бөлшек өлшеміне дейін ұнтақталады. Бұл әдіс өнімнің бөлшек өлшемі мен меншікті бетін бақылауға мүмкіндік береді.

=== Тікелей әдіс ===

Стеарин қышқылын магний оксидімен қыздыру арқылы да магний стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + MgO -&gt; Mg(C17H35COO)2 + H2O&lt;/chem&gt;

Магний гидроксидімен реакциясы:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + Mg(OH)2 -&gt; Mg(C17H35COO)2 + 2H2O&lt;/chem&gt;

Өнеркәсіптік шикізат ретінде таза стеарин қышқылынан бөлек, өсімдік немесе жануар майларын гидролиздеу арқылы алынған стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы пайдаланылуы мүмкін. Тағамдық сападағы өнім жеуге жарамды майлардан немесе дистилденген тағамдық май қышқылдарынан өндіріледі.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Шикізат өсімдік те, жануар текті де болуы мүмкін. Сондықтан өнімнің вегетариандық, халал немесе кошер талаптарына сәйкестігі химиялық атауына қарап емес, өндірушінің шикізат туралы құжаттары мен тиісті сертификаттары бойынша анықталады.

== Қолданылуы ==

=== Фармацевтикада ===

Магний стеараты — таблеткалар, капсулалар және құрғақ ұнтақтар өндірісінде ең кең қолданылатын қосымша заттардың бірі. Ол негізінен майлағыш, жабысып қалуға қарсы агент, қалыптан босатқыш, ұнтақтың ағындылығын жақсартатын қосымша зат ретінде пайдаланылады.

Таблетканы престеу кезінде магний стеараты ұнтақ немесе түйіршік бөлшектерінің бетіне таралып, гидрофобты жұқа қабат түзеді. Бұл қабат таблетка мен матрица қабырғасының арасындағы үйкелісті азайтып, дайын таблетканы престен шығаруды жеңілдетеді. Сонымен бірге ұнтақтың пуансондарға, матрицаға және капсула толтыру жабдығына жабысуын төмендетеді.

Магний стеараты аз мөлшерде тиімді болғанымен, оның мөлшерін немесе араластыру уақытын шамадан тыс арттыру дайын дәрілік түрдің қасиеттеріне кері әсер етуі мүмкін. Бөлшектердің тым толық гидрофобты қабықшамен жабылуы:

* ұнтақтың сумен сулануын төмендетуі;
* таблетканың механикалық беріктігін азайтуы;
* ыдырау уақытын ұзартуы;
* белсенді фармацевтикалық заттың еру жылдамдығын баяулатуы мүмкін.

Бұл әсердің дәрежесі дәрілік заттың қасиеттеріне, басқа қосымша заттарға, магний стеаратының бөлшек өлшеміне, меншікті бетіне, кристалдық және гидраттық түріне тәуелді.&lt;ref&gt;P. Zarmpi және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7242257/ Impact of Magnesium Stearate Presence and Variability on Drug Apparent Solubility Based on Drug Physicochemical Properties]. ''The AAPS Journal'', 2020.&lt;/ref&gt;

Магний стеараты құрғақ ұнтақты ингаляторларда тасымалдаушы бөлшектердің бетін модификациялау үшін де зерттеледі. Мұндай жүйелерде оның гидраттық күйі мен стеарат-пальмитат арақатынасы аэрозоль бөлшектерінің бөлінуіне және өкпеге жеткізілуіне әсер етуі мүмкін.

=== Тағам өнеркәсібінде ===

Тағамдық өнімдерде магний стеараты немесе май қышқылдарының магний тұздары жентектелуге қарсы агент, эмульгатор, бөлгіш немесе қалыптан босатқыш, ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш, таблеткаланған тәттілер мен тағамдық қоспалар өндірісіндегі майлағыш ретінде қолданылады.

Ол әсіресе престелген кәмпиттерде, жалбыз таблеткаларында, ұнтақ қоспаларда, дәрумендік және минералдық таблеткаларда кездеседі.

Еуропалық одақта май қышқылдарының магний тұздары '''E470b''' тағамдық қоспасы ретінде тіркелген.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008R1333-20240602 Regulation (EC) No 1333/2008 on food additives, consolidated version]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius жүйесінде магний стеаратына '''INS 470(iii)''' нөмірі берілген.

=== Косметикада ===

Косметикалық өнімдерде магний стеараты:

* ұнтақтардың жентектелуін төмендетеді;
* өнімге көлем береді;
* жағылуын және тері бетімен сырғуын жақсартады;
* пигменттердің біркелкі таралуына көмектеседі;
* ұнтақ өнімдердің теріге жабысуын арттырады.

Ол бетке арналған опада, тоналды өнімдерде, көз бояуында, далапта, кремдерде және басқа декоративтік косметикада кездеседі. Еуропалық комиссияның CosIng дерекқорында магний стеараты жентектелуге қарсы және көлем беретін ингредиент ретінде көрсетіледі.&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/reference/functions/list/ANTICAKING CosIng: Anticaking ingredients — Magnesium Stearate]. Еуропалық комиссия.&lt;/ref&gt;

=== Полимерлер мен техникада ===

Магний стеараты термопласттар, резеңке және ұнтақтық материалдар өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* бөлшектердің жабысуын төмендететін агент;
* ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш ретінде пайдаланылады.

Ол өңдеу жабдығы мен полимер арасындағы үйкелісті азайтып, экструзияны, престеуді және қалыптан шығаруды жеңілдетеді. Кейбір жабындар мен техникалық ұнтақ қоспаларында диспергирлеуші және өңдеуді жеңілдететін қосымша зат қызметін атқарады.

== Қауіпсіздігі ==

Магний стеараты бекітілген технологиялық мөлшерлерде тағаммен немесе дәрілік препарат құрамында ішке түскенде уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады.

2018 жылы Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі агенттік май қышқылдарының натрий, калий, кальций және магний тұздарын қайта бағалап, олар үшін сандық рұқсат етілген тәуліктік дозаны белгілеудің қажеті жоқ және хабарланған қолдану салалары мен мөлшерлерінде қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылық жоқ деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Maged Younes және т.б. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32625824/ Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives]. ''EFSA Journal'', 2018, 16(3):5180. DOI: 10.2903/j.efsa.2018.5180.&lt;/ref&gt;

FAO/WHO тағамдық қоспалар жөніндегі бірлескен сарапшылар комитеті — [[JECFA]] магний стеараты үшін рұқсат етілген тәуліктік дозаны «анықталмаған», яғни қалыпты технологиялық қолдану кезінде сандық шектеу белгілеу қажет емес деп бағалаған.&lt;ref&gt;[https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 JECFA evaluation: Magnesium stearate]. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt;

Геноуыттылықты зерттеу барысында магний стеараты бактериялық кері мутация сынақтарында, сүтқоректілер жасушаларындағы хромосомалық аберрация сынақтарында және тышқандардың микронуклеус сынағында геноуытты белсенділік көрсетпеген.&lt;ref&gt;C. A. Hobbs және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5655391/ Magnesium stearate, a widely-used food additive, exhibits a lack of in vitro and in vivo genotoxic potential]. ''Toxicology Reports'', 2017, 4: 554–559.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының өзі магнийдің тағамдық қоспасы ретінде маңызды көзі болып саналмайды, өйткені оның құрамындағы магнийдің массалық үлесі шамамен 4,1% және зат суда нашар ериді.

Ұнтақпен өндірістік жағдайда жұмыс істегенде:

* шаңның түзілуін азайту;
* жергілікті сорғыш желдетуді қолдану;
* көз бен тыныс алу мүшелерін шаңнан қорғау;
* тұтану көздері мен статикалық электр зарядтарынан сақтану қажет.

Магний стеаратының ұсақ дисперсті шаңы ауада жанғыш немесе жарылғыш шаң-ауа қоспасын түзуі мүмкін. Шаңның жоғары концентрациясы көзді және тыныс алу жолдарын механикалық тітіркендіреді.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;/&gt;

== Сақталуы ==

Магний стеараты тығыз жабылған ыдыста, құрғақ, салқын және жақсы желдетілетін жерде сақталады. Ылғал өнімнің гидраттық күйін, агломерациясын және технологиялық қасиеттерін өзгертуі мүмкін.

Затты күшті қышқылдардан, күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, шаңды тұтандыратын ұшқындардан бөлек сақтау ұсынылады.

Фармацевтикалық өндірісте сақтау температурасы мен салыстырмалы ылғалдылықтың тұрақтылығы маңызды, өйткені гидраттық түрдің өзгеруі магний стеаратының майлағыш қабілеті мен дәрілік түрдің еру сипаттамаларына әсер етуі ықтимал.

== Стандарттау және сапасын бақылау ==

Фармацевтикалық магний стеараты Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы - Ұлттық формуляр, Британ фармакопеясы және басқа ұлттық фармакопеялардың монографияларымен стандартталады.

Сапаны бақылау кезінде әдетте:

* магний мөлшері;
* стеарин және пальмитин қышқылдарының арақатынасы;
* осы екі қышқылдың жалпы мөлшері;
* кептіргендегі масса жоғалуы немесе су мөлшері;
* бос май қышқылдары;
* қышқылдық немесе сілтілік;
* хлоридтер мен сульфаттар;
* ауыр металдар мен улы элементтер;
* бөлшектердің өлшемі;
* меншікті бет;
* микробиологиялық тазалық анықталады.

Тағамдық қоспаға арналған JECFA сипаттамасында өнім жеуге жарамды майлар мен май қышқылдарынан алынған магний тұздарының қоспасы ретінде анықталып, стеарат пен пальмитаттың негізгі компоненттер екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Магний стеаратының бірдей химиялық атаумен шығарылған әртүрлі маркалары бөлшек өлшемі, кристалдылығы, гидраттық түрі, май қышқылдарының құрамы және меншікті беті бойынша ерекшеленуі мүмкін. Осы себепті фармацевтикалық өндірісте жеткізушіні немесе өнім маркасын ауыстыру дайын таблетканың престелуі, беріктігі, ыдырауы және еруі бойынша салыстырмалы зерттеулер жүргізуді талап етуі мүмкін.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Стеарин қышқылы]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Магний]]
* [[Металл сабындары]]
* [[Фармацевтикалық қосымша зат]]
* [[Тағамдық қоспа]]
* [[Таблетка]]

== Дереккөздер ==

{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* Nora A., Szczepanek A., Koenen G. Metallic Soaps // ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH, 2005. DOI: 10.1002/14356007.a16_361.
* Rowe R. C., Sheskey P. J., Quinn M. E., ред. ''Handbook of Pharmaceutical Excipients''. Pharmaceutical Press.
* Moreton R. C. Magnesium Stearate — Its Importance and Potential Impact on Dissolution and Oral Solid Dosage Form Performance // ''Dissolution Technologies''. 2024. Vol. 31, № 3. DOI: 10.14227/DT310324P122.
* Herzberg M., Rekis T., Larsen A. S., Gonzalez A., Rantanen J. The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam // ''Acta Crystallographica Section B''. 2023. Vol. 79. P. 336–343.
* Younes M. және т.б. Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives // ''EFSA Journal''. 2018. Vol. 16, № 3. Article 5180.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate] — PubChem
* [https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium Stearate, ICSC 1403] — Халықаралық химиялық қауіпсіздік картасы
* [https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 Magnesium stearate] — JECFA дерекқоры
* [https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate Specifications] — FAO/JECFA
* [https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.008.320 Magnesium stearate] — Еуропалық химиялық заттар агенттігі

{{Commons category|Magnesium stearate}}

[[Санат:Магний қосылыстары]]
[[Санат:Органикалық қышқылдар тұздары]]
[[Санат:Стеараттар]]
[[Санат:Май қышқылдарының тұздары]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық ингредиенттер]]
[[Санат:Майлағыштар]]</text>
      <sha1>5vyeihgf5er2o4ikqt5p37vnr70zjb2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628868</id>
      <parentid>3628867</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T16:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сондай-ақ қараңыз */</comment>
      <origin>3628868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30510" sha1="qs3pkr9g1i4hz2gpo0a5db83voohku3" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|суреті = Magnesium_stearate.png
|сурет_ені = 250px
|аты = Магний стеараты
|басқа_атаулары = Магний дистеараты; стеарин қышқылының магний тұзы
|қысқартулары = MgSt; INS 470(iii); E470b
|формуласы = C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|мольдік_массасы = 591,24
|күйі = ақ түсті ұсақ ұнтақ
|тығыздығы = 1,02-1,03
|балқу_t = ≈88 (үлгінің құрамы мен гидраттық күйіне тәуелді)
|CAS = 557-04-0
|EINECS = 209-150-3
|PubChem = 11177
|ChemSpider = 10704
|ChEBI = 9254
|SMILES = [Mg+2].[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC.[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC
|InChI = 1S/2C18H36O2.Mg/c2*1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20;/h2*2-17H2,1H3,(H,19,20);/q;;+2/p-2
}}

'''Магний стеараты''' — [[магний]] катионы мен [[стеарин қышқылы]]ның стеарат-аниондарынан тұратын органикалық тұз. Таза қосылыстың химиялық формуласы — &lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt; немесе C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;. Жүйелік атауы — '''магний октадеканоаты'''. Қосылыс жоғары молекулалы май қышқылдарының металдық тұздарына, яғни «металл сабындарына» жатады.&lt;ref&gt;[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate, CID 11177]. PubChem, АҚШ Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда магний стеараты — ақ немесе ақшыл түсті, өте ұсақ, сипағанда майлы сезілетін, иіссіз немесе болар-болмас иісі бар ұнтақ. Ол суда іс жүзінде ерімейді. Жұмсақтығы, гидрофобтылығы және бөлшектер арасындағы үйкелісті азайту қабілетінің арқасында фармацевтикада, тағам өнеркәсібінде, косметикада және полимерлер өндірісінде кең қолданылады.

Фармацевтикалық және тағамдық сападағы «магний стеараты» әрдайым химиялық тұрғыдан таза магний дистеараты бола бермейді. Өнеркәсіптік өнім жеуге жарамды майлар мен өсімдік майларынан алынатын май қышқылдарының магний тұздарының қоспасы болып, негізінен магний стеараты мен [[магний пальмитаты]]нан тұрады.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;&gt;[https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate: JECFA specifications]. FAO JECFA Monographs 17, 2015.&lt;/ref&gt;

== Атауы және құрамы ==

Таза магний стеаратының молекуласында бір Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; катионына екі стеарат-анион — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; сәйкес келеді:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt;

Қосылыстың молярлық массасы 591,24 г/моль. Теориялық элементтік құрамы шамамен көміртек — 73,1%, сутек — 11,9%, магний — 4,1%, оттек — 10,8%.

«Магний стеараты» атауы жекелеген химиялық қосылысқа қатысты қолданылғанымен, фармакопеялық және тағамдық өнімдерде басқа жоғары май қышқылдарының, әсіресе пальмитин қышқылының магний тұздары болуы мүмкін. Сондықтан коммерциялық материалдың орташа молекулалық массасы мен жылулық қасиеттері таза магний дистеаратының көрсеткіштерінен аздап ерекшеленеді.

Еуропалық одақтың тағамдық қоспалар жіктеуінде '''E470b''' коды тек таза магний стеаратына емес, тағамдық майлар мен май қышқылдарынан алынған '''май қышқылдарының магний тұздарына''' беріледі.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/231/2023-10-29/eng Commission Regulation (EU) No 231/2012: specifications for food additives]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius халықаралық нөмірлеу жүйесінде магний стеараты '''INS 470(iii)''' деп белгіленеді.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/gsfaonline/reference/table3.html GSFA Online, Table 3: Magnesium stearate (470(iii))]. FAO/WHO Codex Alimentarius.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және гидраттары ==

Магний стеаратының құрылымы қарапайым оқшауланған молекулалардан гөрі, магний-карбоксилат орталықтары мен ұзын көмірсутектік тізбектерден құралған қабатты кристалдық жүйе ретінде сипатталады. Полярлы карбоксилат топтары магний иондарымен байланысады, ал гидрофобты C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; көмірсутектік тізбектер өзара параллель орналасуға бейім.

Қабаттық құрылымның бөліктері бір-біріне қатысты оңай сырғитындықтан, магний стеараты үйкелісті тиімді азайтады. Оның майлағыш қасиеті мен ұнтақ бөлшектерінің бетіне жұқа қабықша түрінде таралуы осы құрылымдық ерекшелікпен байланысты.

Магний стеараты бірнеше гидраттық түрде кездеседі:

* сусыз түрі;
* моногидрат;
* дигидрат;
* тригидрат.

Оларды жалпы түрде Mg(C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;•(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;, мұндағы ''n'' = 0÷3, деп көрсетуге болады. Гидраттық күйі заттың бөлшек өлшеміне, беткі ауданына, ағындылығына, жылулық мінез-құлқына және фармацевтикалық майлағыш ретіндегі тиімділігіне әсер етеді.

2023 жылы магний стеараты тригидратының кристалдық құрылымы микрометрлік кристалды синхротрондық рентген сәулелерімен зерттеу арқылы анықталды.&lt;ref name=&quot;crystal&quot;&gt;Mikkel Herzberg, Toms Rekis, Anders Støttrup Larsen, Ana Gonzalez, Jukka Rantanen. [https://journals.iucr.org/b/issues/2023/04/00/rm5068/ The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam]. ''Acta Crystallographica Section B'', 2023, 79: 336–343. DOI: 10.1107/S2052520623005462.&lt;/ref&gt;

== Физикалық қасиеттері ==

Магний стеаратының негізгі физикалық қасиеттері:

* ақ түсті, өте ұсақ және жеңіл ұнтақ;
* иіссіз немесе әлсіз өзіндік иісі бар;
* сипағанда майлы немесе сабын тәрізді;
* суда ерімейді;
* этанол мен диэтил эфирінде іс жүзінде ерімейді;
* кейбір ароматты және хлорланған органикалық еріткіштерде қыздырған кезде аздап еруі мүмкін;
* тығыздығы шамамен 1,02÷1,03 г/см³.

Таза зат үшін шамамен 88 °C жылулық ауысу температурасы жиі көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;&gt;[https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium stearate, ICSC 1403]. Халықаралық еңбек ұйымы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt; Алайда коммерциялық магний стеараты қарапайым бір температурада толық балқитын таза кристалдық зат емес. Оның дифференциалдық сканерлеуші калориметрия қисықтарында судың бөлінуі, кристалдық құрылымның қайта түзілуі, тізбектердің ретсізденуі және басқа фазалық ауысуларға сәйкес бірнеше жылулық әсер байқалады.

Сондықтан әртүрлі анықтамалықтарда 88 °C-тан шамамен 145 °C-қа дейінгі мәндер беріледі. Бұл айырмашылықтар:

* стеарат пен пальмитат арақатынасына;
* гидраттық күйіне;
* кристалдық түріне;
* бөлшектердің өлшемі мен меншікті бетіне;
* қыздыру жылдамдығына;
* өлшеу әдісіне байланысты.&lt;ref&gt;Ravindra V. Haware және т.б. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378517318304691 Deciphering magnesium stearate thermotropic behavior]. ''International Journal of Pharmaceutics'', 2018.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының қайнау температурасы іс жүзінде анықталмайды, өйткені ол қайнағанға дейін термиялық ыдырайды.

== Химиялық қасиеттері ==

Магний стеараты қалыпты сақтау жағдайларында химиялық тұрғыдан салыстырмалы тұрақты. Оның судағы ерігіштігінің өте төмен болуы ұзын гидрофобты көмірсутектік тізбектермен және кристалдық тордың беріктігімен түсіндіріледі.

Күшті қышқылдардың әсерінен магний стеараты ыдырап, бос стеарин қышқылын түзеді:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + 2HCl -&gt; MgCl2 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Күкірт қышқылымен реакцияны былай көрсетуге болады:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + H2SO4 -&gt; MgSO4 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда және жанғанда қосылыс ыдырап, көміртек оксидтері, су және магний оксиді түзілуі мүмкін. Ұсақ ұнтағы ауада жанғыш шаң бұлтын түзе алады.

Кәдімгі натрий немесе калий сабындарынан айырмашылығы, магний стеараты суда ерімейді және көбік түзбейді. Кермек судағы Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; иондары құрамында стеараттар бар сабындармен әрекеттескенде суда ерімейтін магний стеараты түзіліп, сабын тұнбасының құрамына кіруі мүмкін:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2 v&lt;/chem&gt;

== Алынуы ==

Магний стеараты өнеркәсіпте негізінен екі әдіспен өндіріледі: тұндыру немесе алмасу әдісі және тікелей бейтараптандыру әдісі.

=== Алмасу реакциясы ===

Алдымен стеарин қышқылын натрий гидроксидімен бейтараптап, суда еритін натрий стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий стеаратының ыстық сулы ерітіндісіне магний сульфаты немесе магний хлориді қосылады. Суда ерімейтін магний стеараты тұнбаға түседі:

:&lt;chem&gt;MgSO4 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + Na2SO4&lt;/chem&gt;

немесе:

:&lt;chem&gt;MgCl2 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + 2NaCl&lt;/chem&gt;

Түзілген тұнба сүзгіленеді, суда еритін қоспалардан жуылады, кептіріледі және қажетті бөлшек өлшеміне дейін ұнтақталады. Бұл әдіс өнімнің бөлшек өлшемі мен меншікті бетін бақылауға мүмкіндік береді.

=== Тікелей әдіс ===

Стеарин қышқылын магний оксидімен қыздыру арқылы да магний стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + MgO -&gt; Mg(C17H35COO)2 + H2O&lt;/chem&gt;

Магний гидроксидімен реакциясы:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + Mg(OH)2 -&gt; Mg(C17H35COO)2 + 2H2O&lt;/chem&gt;

Өнеркәсіптік шикізат ретінде таза стеарин қышқылынан бөлек, өсімдік немесе жануар майларын гидролиздеу арқылы алынған стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы пайдаланылуы мүмкін. Тағамдық сападағы өнім жеуге жарамды майлардан немесе дистилденген тағамдық май қышқылдарынан өндіріледі.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Шикізат өсімдік те, жануар текті де болуы мүмкін. Сондықтан өнімнің вегетариандық, халал немесе кошер талаптарына сәйкестігі химиялық атауына қарап емес, өндірушінің шикізат туралы құжаттары мен тиісті сертификаттары бойынша анықталады.

== Қолданылуы ==

=== Фармацевтикада ===

Магний стеараты — таблеткалар, капсулалар және құрғақ ұнтақтар өндірісінде ең кең қолданылатын қосымша заттардың бірі. Ол негізінен майлағыш, жабысып қалуға қарсы агент, қалыптан босатқыш, ұнтақтың ағындылығын жақсартатын қосымша зат ретінде пайдаланылады.

Таблетканы престеу кезінде магний стеараты ұнтақ немесе түйіршік бөлшектерінің бетіне таралып, гидрофобты жұқа қабат түзеді. Бұл қабат таблетка мен матрица қабырғасының арасындағы үйкелісті азайтып, дайын таблетканы престен шығаруды жеңілдетеді. Сонымен бірге ұнтақтың пуансондарға, матрицаға және капсула толтыру жабдығына жабысуын төмендетеді.

Магний стеараты аз мөлшерде тиімді болғанымен, оның мөлшерін немесе араластыру уақытын шамадан тыс арттыру дайын дәрілік түрдің қасиеттеріне кері әсер етуі мүмкін. Бөлшектердің тым толық гидрофобты қабықшамен жабылуы:

* ұнтақтың сумен сулануын төмендетуі;
* таблетканың механикалық беріктігін азайтуы;
* ыдырау уақытын ұзартуы;
* белсенді фармацевтикалық заттың еру жылдамдығын баяулатуы мүмкін.

Бұл әсердің дәрежесі дәрілік заттың қасиеттеріне, басқа қосымша заттарға, магний стеаратының бөлшек өлшеміне, меншікті бетіне, кристалдық және гидраттық түріне тәуелді.&lt;ref&gt;P. Zarmpi және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7242257/ Impact of Magnesium Stearate Presence and Variability on Drug Apparent Solubility Based on Drug Physicochemical Properties]. ''The AAPS Journal'', 2020.&lt;/ref&gt;

Магний стеараты құрғақ ұнтақты ингаляторларда тасымалдаушы бөлшектердің бетін модификациялау үшін де зерттеледі. Мұндай жүйелерде оның гидраттық күйі мен стеарат-пальмитат арақатынасы аэрозоль бөлшектерінің бөлінуіне және өкпеге жеткізілуіне әсер етуі мүмкін.

=== Тағам өнеркәсібінде ===

Тағамдық өнімдерде магний стеараты немесе май қышқылдарының магний тұздары жентектелуге қарсы агент, эмульгатор, бөлгіш немесе қалыптан босатқыш, ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш, таблеткаланған тәттілер мен тағамдық қоспалар өндірісіндегі майлағыш ретінде қолданылады.

Ол әсіресе престелген кәмпиттерде, жалбыз таблеткаларында, ұнтақ қоспаларда, дәрумендік және минералдық таблеткаларда кездеседі.

Еуропалық одақта май қышқылдарының магний тұздары '''E470b''' тағамдық қоспасы ретінде тіркелген.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008R1333-20240602 Regulation (EC) No 1333/2008 on food additives, consolidated version]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius жүйесінде магний стеаратына '''INS 470(iii)''' нөмірі берілген.

=== Косметикада ===

Косметикалық өнімдерде магний стеараты:

* ұнтақтардың жентектелуін төмендетеді;
* өнімге көлем береді;
* жағылуын және тері бетімен сырғуын жақсартады;
* пигменттердің біркелкі таралуына көмектеседі;
* ұнтақ өнімдердің теріге жабысуын арттырады.

Ол бетке арналған опада, тоналды өнімдерде, көз бояуында, далапта, кремдерде және басқа декоративтік косметикада кездеседі. Еуропалық комиссияның CosIng дерекқорында магний стеараты жентектелуге қарсы және көлем беретін ингредиент ретінде көрсетіледі.&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/reference/functions/list/ANTICAKING CosIng: Anticaking ingredients — Magnesium Stearate]. Еуропалық комиссия.&lt;/ref&gt;

=== Полимерлер мен техникада ===

Магний стеараты термопласттар, резеңке және ұнтақтық материалдар өндірісінде:

* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* бөлшектердің жабысуын төмендететін агент;
* ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш ретінде пайдаланылады.

Ол өңдеу жабдығы мен полимер арасындағы үйкелісті азайтып, экструзияны, престеуді және қалыптан шығаруды жеңілдетеді. Кейбір жабындар мен техникалық ұнтақ қоспаларында диспергирлеуші және өңдеуді жеңілдететін қосымша зат қызметін атқарады.

== Қауіпсіздігі ==

Магний стеараты бекітілген технологиялық мөлшерлерде тағаммен немесе дәрілік препарат құрамында ішке түскенде уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады.

2018 жылы Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі агенттік май қышқылдарының натрий, калий, кальций және магний тұздарын қайта бағалап, олар үшін сандық рұқсат етілген тәуліктік дозаны белгілеудің қажеті жоқ және хабарланған қолдану салалары мен мөлшерлерінде қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылық жоқ деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Maged Younes және т.б. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32625824/ Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives]. ''EFSA Journal'', 2018, 16(3):5180. DOI: 10.2903/j.efsa.2018.5180.&lt;/ref&gt;

FAO/WHO тағамдық қоспалар жөніндегі бірлескен сарапшылар комитеті — [[JECFA]] магний стеараты үшін рұқсат етілген тәуліктік дозаны «анықталмаған», яғни қалыпты технологиялық қолдану кезінде сандық шектеу белгілеу қажет емес деп бағалаған.&lt;ref&gt;[https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 JECFA evaluation: Magnesium stearate]. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt;

Геноуыттылықты зерттеу барысында магний стеараты бактериялық кері мутация сынақтарында, сүтқоректілер жасушаларындағы хромосомалық аберрация сынақтарында және тышқандардың микронуклеус сынағында геноуытты белсенділік көрсетпеген.&lt;ref&gt;C. A. Hobbs және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5655391/ Magnesium stearate, a widely-used food additive, exhibits a lack of in vitro and in vivo genotoxic potential]. ''Toxicology Reports'', 2017, 4: 554–559.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының өзі магнийдің тағамдық қоспасы ретінде маңызды көзі болып саналмайды, өйткені оның құрамындағы магнийдің массалық үлесі шамамен 4,1% және зат суда нашар ериді.

Ұнтақпен өндірістік жағдайда жұмыс істегенде:

* шаңның түзілуін азайту;
* жергілікті сорғыш желдетуді қолдану;
* көз бен тыныс алу мүшелерін шаңнан қорғау;
* тұтану көздері мен статикалық электр зарядтарынан сақтану қажет.

Магний стеаратының ұсақ дисперсті шаңы ауада жанғыш немесе жарылғыш шаң-ауа қоспасын түзуі мүмкін. Шаңның жоғары концентрациясы көзді және тыныс алу жолдарын механикалық тітіркендіреді.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;/&gt;

== Сақталуы ==

Магний стеараты тығыз жабылған ыдыста, құрғақ, салқын және жақсы желдетілетін жерде сақталады. Ылғал өнімнің гидраттық күйін, агломерациясын және технологиялық қасиеттерін өзгертуі мүмкін.

Затты күшті қышқылдардан, күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, шаңды тұтандыратын ұшқындардан бөлек сақтау ұсынылады.

Фармацевтикалық өндірісте сақтау температурасы мен салыстырмалы ылғалдылықтың тұрақтылығы маңызды, өйткені гидраттық түрдің өзгеруі магний стеаратының майлағыш қабілеті мен дәрілік түрдің еру сипаттамаларына әсер етуі ықтимал.

== Стандарттау және сапасын бақылау ==

Фармацевтикалық магний стеараты Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы - Ұлттық формуляр, Британ фармакопеясы және басқа ұлттық фармакопеялардың монографияларымен стандартталады.

Сапаны бақылау кезінде әдетте:

* магний мөлшері;
* стеарин және пальмитин қышқылдарының арақатынасы;
* осы екі қышқылдың жалпы мөлшері;
* кептіргендегі масса жоғалуы немесе су мөлшері;
* бос май қышқылдары;
* қышқылдық немесе сілтілік;
* хлоридтер мен сульфаттар;
* ауыр металдар мен улы элементтер;
* бөлшектердің өлшемі;
* меншікті бет;
* микробиологиялық тазалық анықталады.

Тағамдық қоспаға арналған JECFA сипаттамасында өнім жеуге жарамды майлар мен май қышқылдарынан алынған магний тұздарының қоспасы ретінде анықталып, стеарат пен пальмитаттың негізгі компоненттер екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Магний стеаратының бірдей химиялық атаумен шығарылған әртүрлі маркалары бөлшек өлшемі, кристалдылығы, гидраттық түрі, май қышқылдарының құрамы және меншікті беті бойынша ерекшеленуі мүмкін. Осы себепті фармацевтикалық өндірісте жеткізушіні немесе өнім маркасын ауыстыру дайын таблетканың престелуі, беріктігі, ыдырауы және еруі бойынша салыстырмалы зерттеулер жүргізуді талап етуі мүмкін.

== Қараңыз да ==

* [[Стеарин қышқылы]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Магний]]
* [[Металл сабындары]]
* [[Фармацевтикалық қосымша зат]]
* [[Тағамдық қоспа]]
* [[Таблетка]]

== Дереккөздер ==

{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==

* Nora A., Szczepanek A., Koenen G. Metallic Soaps // ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH, 2005. DOI: 10.1002/14356007.a16_361.
* Rowe R. C., Sheskey P. J., Quinn M. E., ред. ''Handbook of Pharmaceutical Excipients''. Pharmaceutical Press.
* Moreton R. C. Magnesium Stearate — Its Importance and Potential Impact on Dissolution and Oral Solid Dosage Form Performance // ''Dissolution Technologies''. 2024. Vol. 31, № 3. DOI: 10.14227/DT310324P122.
* Herzberg M., Rekis T., Larsen A. S., Gonzalez A., Rantanen J. The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam // ''Acta Crystallographica Section B''. 2023. Vol. 79. P. 336–343.
* Younes M. және т.б. Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives // ''EFSA Journal''. 2018. Vol. 16, № 3. Article 5180.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate] — PubChem
* [https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium Stearate, ICSC 1403] — Халықаралық химиялық қауіпсіздік картасы
* [https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 Magnesium stearate] — JECFA дерекқоры
* [https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate Specifications] — FAO/JECFA
* [https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.008.320 Magnesium stearate] — Еуропалық химиялық заттар агенттігі

{{Commons category|Magnesium stearate}}

[[Санат:Магний қосылыстары]]
[[Санат:Органикалық қышқылдар тұздары]]
[[Санат:Стеараттар]]
[[Санат:Май қышқылдарының тұздары]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық ингредиенттер]]
[[Санат:Майлағыштар]]</text>
      <sha1>qs3pkr9g1i4hz2gpo0a5db83voohku3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628975</id>
      <parentid>3628868</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3628975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30485" sha1="2hvczsc63aky5oc705z6g4epdec4sf0" xml:space="preserve">{{Химиялық зат
|суреті = Magnesium_stearate.png
|сурет_ені = 250px
|аты = Магний стеараты
|басқа_атаулары = Магний дистеараты; стеарин қышқылының магний тұзы
|қысқартулары = MgSt; INS 470(iii); E470b
|формуласы = C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
|мольдік_массасы = 591,24
|күйі = ақ түсті ұсақ ұнтақ
|тығыздығы = 1,02-1,03
|балқу_t = ≈88 (үлгінің құрамы мен гидраттық күйіне тәуелді)
|CAS = 557-04-0
|EINECS = 209-150-3
|PubChem = 11177
|ChemSpider = 10704
|ChEBI = 9254
|SMILES = [Mg+2].[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC.[O-]C(=O)CCCCCCCCCCCCCCCCC
|InChI = 1S/2C18H36O2.Mg/c2*1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20;/h2*2-17H2,1H3,(H,19,20);/q;;+2/p-2
}}
'''Магний стеараты''' — [[магний]] катионы мен [[стеарин қышқылы]]ның стеарат-аниондарынан тұратын органикалық тұз. Таза қосылыстың химиялық формуласы — &lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt; немесе C&lt;sub&gt;36&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;70&lt;/sub&gt;MgO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;. Жүйелік атауы — '''магний октадеканоаты'''. Қосылыс жоғары молекулалы май қышқылдарының металдық тұздарына, яғни «металл сабындарына» жатады.&lt;ref&gt;[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate, CID 11177]. PubChem, АҚШ Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы. Қаралған күні: 11 шілде 2026.&lt;/ref&gt;

Қалыпты жағдайда магний стеараты — ақ немесе ақшыл түсті, өте ұсақ, сипағанда майлы сезілетін, иіссіз немесе болар-болмас иісі бар ұнтақ. Ол суда іс жүзінде ерімейді. Жұмсақтығы, гидрофобтылығы және бөлшектер арасындағы үйкелісті азайту қабілетінің арқасында фармацевтикада, тағам өнеркәсібінде, косметикада және полимерлер өндірісінде кең қолданылады.

Фармацевтикалық және тағамдық сападағы «магний стеараты» әрдайым химиялық тұрғыдан таза магний дистеараты бола бермейді. Өнеркәсіптік өнім жеуге жарамды майлар мен өсімдік майларынан алынатын май қышқылдарының магний тұздарының қоспасы болып, негізінен магний стеараты мен [[магний пальмитаты]]нан тұрады.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;&gt;[https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate: JECFA specifications]. FAO JECFA Monographs 17, 2015.&lt;/ref&gt;

== Атауы және құрамы ==
Таза магний стеаратының молекуласында бір Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; катионына екі стеарат-анион — C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; сәйкес келеді:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2&lt;/chem&gt;

Қосылыстың молярлық массасы 591,24 г/моль. Теориялық элементтік құрамы шамамен көміртек — 73,1%, сутек — 11,9%, магний — 4,1%, оттек — 10,8%.

«Магний стеараты» атауы жекелеген химиялық қосылысқа қатысты қолданылғанымен, фармакопеялық және тағамдық өнімдерде басқа жоғары май қышқылдарының, әсіресе пальмитин қышқылының магний тұздары болуы мүмкін. Сондықтан коммерциялық материалдың орташа молекулалық массасы мен жылулық қасиеттері таза магний дистеаратының көрсеткіштерінен аздап ерекшеленеді.

Еуропалық одақтың тағамдық қоспалар жіктеуінде '''E470b''' коды тек таза магний стеаратына емес, тағамдық майлар мен май қышқылдарынан алынған '''май қышқылдарының магний тұздарына''' беріледі.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/231/2023-10-29/eng Commission Regulation (EU) No 231/2012: specifications for food additives]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius халықаралық нөмірлеу жүйесінде магний стеараты '''INS 470(iii)''' деп белгіленеді.&lt;ref&gt;[https://www.fao.org/gsfaonline/reference/table3.html GSFA Online, Table 3: Magnesium stearate (470(iii))]. FAO/WHO Codex Alimentarius.&lt;/ref&gt;

== Құрылысы және гидраттары ==
Магний стеаратының құрылымы қарапайым оқшауланған молекулалардан гөрі, магний-карбоксилат орталықтары мен ұзын көмірсутектік тізбектерден құралған қабатты кристалдық жүйе ретінде сипатталады. Полярлы карбоксилат топтары магний иондарымен байланысады, ал гидрофобты C&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt; көмірсутектік тізбектер өзара параллель орналасуға бейім.

Қабаттық құрылымның бөліктері бір-біріне қатысты оңай сырғитындықтан, магний стеараты үйкелісті тиімді азайтады. Оның майлағыш қасиеті мен ұнтақ бөлшектерінің бетіне жұқа қабықша түрінде таралуы осы құрылымдық ерекшелікпен байланысты.

Магний стеараты бірнеше гидраттық түрде кездеседі:
* сусыз түрі;
* моногидрат;
* дигидрат;
* тригидрат.

Оларды жалпы түрде Mg(C&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;35&lt;/sub&gt;COO)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;•(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;, мұндағы ''n'' = 0÷3, деп көрсетуге болады. Гидраттық күйі заттың бөлшек өлшеміне, беткі ауданына, ағындылығына, жылулық мінез-құлқына және фармацевтикалық майлағыш ретіндегі тиімділігіне әсер етеді.

2023 жылы магний стеараты тригидратының кристалдық құрылымы микрометрлік кристалды синхротрондық рентген сәулелерімен зерттеу арқылы анықталды.&lt;ref name=&quot;crystal&quot;&gt;Mikkel Herzberg, Toms Rekis, Anders Støttrup Larsen, Ana Gonzalez, Jukka Rantanen. [https://journals.iucr.org/b/issues/2023/04/00/rm5068/ The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam]. ''Acta Crystallographica Section B'', 2023, 79: 336–343. DOI: 10.1107/S2052520623005462.&lt;/ref&gt;

== Физикалық қасиеттері ==
Магний стеаратының негізгі физикалық қасиеттері:
* ақ түсті, өте ұсақ және жеңіл ұнтақ;
* иіссіз немесе әлсіз өзіндік иісі бар;
* сипағанда майлы немесе сабын тәрізді;
* суда ерімейді;
* этанол мен диэтил эфирінде іс жүзінде ерімейді;
* кейбір ароматты және хлорланған органикалық еріткіштерде қыздырған кезде аздап еруі мүмкін;
* тығыздығы шамамен 1,02÷1,03 г/см³.

Таза зат үшін шамамен 88 °C жылулық ауысу температурасы жиі көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;&gt;[https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium stearate, ICSC 1403]. Халықаралық еңбек ұйымы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt; Алайда коммерциялық магний стеараты қарапайым бір температурада толық балқитын таза кристалдық зат емес. Оның дифференциалдық сканерлеуші калориметрия қисықтарында судың бөлінуі, кристалдық құрылымның қайта түзілуі, тізбектердің ретсізденуі және басқа фазалық ауысуларға сәйкес бірнеше жылулық әсер байқалады.

Сондықтан әртүрлі анықтамалықтарда 88 °C-тан шамамен 145 °C-қа дейінгі мәндер беріледі. Бұл айырмашылықтар:
* стеарат пен пальмитат арақатынасына;
* гидраттық күйіне;
* кристалдық түріне;
* бөлшектердің өлшемі мен меншікті бетіне;
* қыздыру жылдамдығына;
* өлшеу әдісіне байланысты.&lt;ref&gt;Ravindra V. Haware және т.б. [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378517318304691 Deciphering magnesium stearate thermotropic behavior]. ''International Journal of Pharmaceutics'', 2018.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының қайнау температурасы іс жүзінде анықталмайды, өйткені ол қайнағанға дейін термиялық ыдырайды.

== Химиялық қасиеттері ==
Магний стеараты қалыпты сақтау жағдайларында химиялық тұрғыдан салыстырмалы тұрақты. Оның судағы ерігіштігінің өте төмен болуы ұзын гидрофобты көмірсутектік тізбектермен және кристалдық тордың беріктігімен түсіндіріледі.

Күшті қышқылдардың әсерінен магний стеараты ыдырап, бос стеарин қышқылын түзеді:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + 2HCl -&gt; MgCl2 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Күкірт қышқылымен реакцияны былай көрсетуге болады:

:&lt;chem&gt;Mg(C17H35COO)2 + H2SO4 -&gt; MgSO4 + 2C17H35COOH&lt;/chem&gt;

Қыздырғанда және жанғанда қосылыс ыдырап, көміртек оксидтері, су және магний оксиді түзілуі мүмкін. Ұсақ ұнтағы ауада жанғыш шаң бұлтын түзе алады.

Кәдімгі натрий немесе калий сабындарынан айырмашылығы, магний стеараты суда ерімейді және көбік түзбейді. Кермек судағы Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; иондары құрамында стеараттар бар сабындармен әрекеттескенде суда ерімейтін магний стеараты түзіліп, сабын тұнбасының құрамына кіруі мүмкін:

:&lt;chem&gt;Mg^{2+} {+} 2C17H35COO^- -&gt; Mg(C17H35COO)2 v&lt;/chem&gt;

== Алынуы ==
Магний стеараты өнеркәсіпте негізінен екі әдіспен өндіріледі: тұндыру немесе алмасу әдісі және тікелей бейтараптандыру әдісі.

=== Алмасу реакциясы ===
Алдымен стеарин қышқылын натрий гидроксидімен бейтараптап, суда еритін натрий стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;C17H35COOH + NaOH -&gt; C17H35COONa + H2O&lt;/chem&gt;

Натрий стеаратының ыстық сулы ерітіндісіне магний сульфаты немесе магний хлориді қосылады. Суда ерімейтін магний стеараты тұнбаға түседі:

:&lt;chem&gt;MgSO4 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + Na2SO4&lt;/chem&gt;

немесе:

:&lt;chem&gt;MgCl2 + 2C17H35COONa -&gt; Mg(C17H35COO)2 v + 2NaCl&lt;/chem&gt;

Түзілген тұнба сүзгіленеді, суда еритін қоспалардан жуылады, кептіріледі және қажетті бөлшек өлшеміне дейін ұнтақталады. Бұл әдіс өнімнің бөлшек өлшемі мен меншікті бетін бақылауға мүмкіндік береді.

=== Тікелей әдіс ===
Стеарин қышқылын магний оксидімен қыздыру арқылы да магний стеараты алынады:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + MgO -&gt; Mg(C17H35COO)2 + H2O&lt;/chem&gt;

Магний гидроксидімен реакциясы:

:&lt;chem&gt;2C17H35COOH + Mg(OH)2 -&gt; Mg(C17H35COO)2 + 2H2O&lt;/chem&gt;

Өнеркәсіптік шикізат ретінде таза стеарин қышқылынан бөлек, өсімдік немесе жануар майларын гидролиздеу арқылы алынған стеарин және пальмитин қышқылдарының қоспасы пайдаланылуы мүмкін. Тағамдық сападағы өнім жеуге жарамды майлардан немесе дистилденген тағамдық май қышқылдарынан өндіріледі.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Шикізат өсімдік те, жануар текті де болуы мүмкін. Сондықтан өнімнің вегетариандық, халал немесе кошер талаптарына сәйкестігі химиялық атауына қарап емес, өндірушінің шикізат туралы құжаттары мен тиісті сертификаттары бойынша анықталады.

== Қолданылуы ==
=== Фармацевтикада ===
Магний стеараты — таблеткалар, капсулалар және құрғақ ұнтақтар өндірісінде ең кең қолданылатын қосымша заттардың бірі. Ол негізінен майлағыш, жабысып қалуға қарсы агент, қалыптан босатқыш, ұнтақтың ағындылығын жақсартатын қосымша зат ретінде пайдаланылады.

Таблетканы престеу кезінде магний стеараты ұнтақ немесе түйіршік бөлшектерінің бетіне таралып, гидрофобты жұқа қабат түзеді. Бұл қабат таблетка мен матрица қабырғасының арасындағы үйкелісті азайтып, дайын таблетканы престен шығаруды жеңілдетеді. Сонымен бірге ұнтақтың пуансондарға, матрицаға және капсула толтыру жабдығына жабысуын төмендетеді.

Магний стеараты аз мөлшерде тиімді болғанымен, оның мөлшерін немесе араластыру уақытын шамадан тыс арттыру дайын дәрілік түрдің қасиеттеріне кері әсер етуі мүмкін. Бөлшектердің тым толық гидрофобты қабықшамен жабылуы:
* ұнтақтың сумен сулануын төмендетуі;
* таблетканың механикалық беріктігін азайтуы;
* ыдырау уақытын ұзартуы;
* белсенді фармацевтикалық заттың еру жылдамдығын баяулатуы мүмкін.

Бұл әсердің дәрежесі дәрілік заттың қасиеттеріне, басқа қосымша заттарға, магний стеаратының бөлшек өлшеміне, меншікті бетіне, кристалдық және гидраттық түріне тәуелді.&lt;ref&gt;P. Zarmpi және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7242257/ Impact of Magnesium Stearate Presence and Variability on Drug Apparent Solubility Based on Drug Physicochemical Properties]. ''The AAPS Journal'', 2020.&lt;/ref&gt;

Магний стеараты құрғақ ұнтақты ингаляторларда тасымалдаушы бөлшектердің бетін модификациялау үшін де зерттеледі. Мұндай жүйелерде оның гидраттық күйі мен стеарат-пальмитат арақатынасы аэрозоль бөлшектерінің бөлінуіне және өкпеге жеткізілуіне әсер етуі мүмкін.

=== Тағам өнеркәсібінде ===
Тағамдық өнімдерде магний стеараты немесе май қышқылдарының магний тұздары жентектелуге қарсы агент, эмульгатор, бөлгіш немесе қалыптан босатқыш, ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш, таблеткаланған тәттілер мен тағамдық қоспалар өндірісіндегі майлағыш ретінде қолданылады.

Ол әсіресе престелген кәмпиттерде, жалбыз таблеткаларында, ұнтақ қоспаларда, дәрумендік және минералдық таблеткаларда кездеседі.

Еуропалық одақта май қышқылдарының магний тұздары '''E470b''' тағамдық қоспасы ретінде тіркелген.&lt;ref&gt;[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:02008R1333-20240602 Regulation (EC) No 1333/2008 on food additives, consolidated version]. EUR-Lex.&lt;/ref&gt; Codex Alimentarius жүйесінде магний стеаратына '''INS 470(iii)''' нөмірі берілген.

=== Косметикада ===
Косметикалық өнімдерде магний стеараты:
* ұнтақтардың жентектелуін төмендетеді;
* өнімге көлем береді;
* жағылуын және тері бетімен сырғуын жақсартады;
* пигменттердің біркелкі таралуына көмектеседі;
* ұнтақ өнімдердің теріге жабысуын арттырады.

Ол бетке арналған опада, тоналды өнімдерде, көз бояуында, далапта, кремдерде және басқа декоративтік косметикада кездеседі. Еуропалық комиссияның CosIng дерекқорында магний стеараты жентектелуге қарсы және көлем беретін ингредиент ретінде көрсетіледі.&lt;ref&gt;[https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/cosing/reference/functions/list/ANTICAKING CosIng: Anticaking ingredients — Magnesium Stearate]. Еуропалық комиссия.&lt;/ref&gt;

=== Полимерлер мен техникада ===
Магний стеараты термопласттар, резеңке және ұнтақтық материалдар өндірісінде:
* ішкі және сыртқы майлағыш;
* қалыптан босатқыш;
* бөлшектердің жабысуын төмендететін агент;
* ұнтақтардың ағындылығын жақсартқыш ретінде пайдаланылады.

Ол өңдеу жабдығы мен полимер арасындағы үйкелісті азайтып, экструзияны, престеуді және қалыптан шығаруды жеңілдетеді. Кейбір жабындар мен техникалық ұнтақ қоспаларында диспергирлеуші және өңдеуді жеңілдететін қосымша зат қызметін атқарады.

== Қауіпсіздігі ==
Магний стеараты бекітілген технологиялық мөлшерлерде тағаммен немесе дәрілік препарат құрамында ішке түскенде уыттылығы төмен зат ретінде бағаланады.

2018 жылы Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі агенттік май қышқылдарының натрий, калий, кальций және магний тұздарын қайта бағалап, олар үшін сандық рұқсат етілген тәуліктік дозаны белгілеудің қажеті жоқ және хабарланған қолдану салалары мен мөлшерлерінде қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылық жоқ деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Maged Younes және т.б. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32625824/ Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives]. ''EFSA Journal'', 2018, 16(3):5180. DOI: 10.2903/j.efsa.2018.5180.&lt;/ref&gt;

FAO/WHO тағамдық қоспалар жөніндегі бірлескен сарапшылар комитеті — [[JECFA]] магний стеараты үшін рұқсат етілген тәуліктік дозаны «анықталмаған», яғни қалыпты технологиялық қолдану кезінде сандық шектеу белгілеу қажет емес деп бағалаған.&lt;ref&gt;[https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 JECFA evaluation: Magnesium stearate]. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы.&lt;/ref&gt;

Геноуыттылықты зерттеу барысында магний стеараты бактериялық кері мутация сынақтарында, сүтқоректілер жасушаларындағы хромосомалық аберрация сынақтарында және тышқандардың микронуклеус сынағында геноуытты белсенділік көрсетпеген.&lt;ref&gt;C. A. Hobbs және т.б. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5655391/ Magnesium stearate, a widely-used food additive, exhibits a lack of in vitro and in vivo genotoxic potential]. ''Toxicology Reports'', 2017, 4: 554–559.&lt;/ref&gt;

Магний стеаратының өзі магнийдің тағамдық қоспасы ретінде маңызды көзі болып саналмайды, өйткені оның құрамындағы магнийдің массалық үлесі шамамен 4,1% және зат суда нашар ериді.

Ұнтақпен өндірістік жағдайда жұмыс істегенде:
* шаңның түзілуін азайту;
* жергілікті сорғыш желдетуді қолдану;
* көз бен тыныс алу мүшелерін шаңнан қорғау;
* тұтану көздері мен статикалық электр зарядтарынан сақтану қажет.

Магний стеаратының ұсақ дисперсті шаңы ауада жанғыш немесе жарылғыш шаң-ауа қоспасын түзуі мүмкін. Шаңның жоғары концентрациясы көзді және тыныс алу жолдарын механикалық тітіркендіреді.&lt;ref name=&quot;ICSC&quot;/&gt;

== Сақталуы ==
Магний стеараты тығыз жабылған ыдыста, құрғақ, салқын және жақсы желдетілетін жерде сақталады. Ылғал өнімнің гидраттық күйін, агломерациясын және технологиялық қасиеттерін өзгертуі мүмкін.

Затты күшті қышқылдардан, күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, шаңды тұтандыратын ұшқындардан бөлек сақтау ұсынылады.

Фармацевтикалық өндірісте сақтау температурасы мен салыстырмалы ылғалдылықтың тұрақтылығы маңызды, өйткені гидраттық түрдің өзгеруі магний стеаратының майлағыш қабілеті мен дәрілік түрдің еру сипаттамаларына әсер етуі ықтимал.

== Стандарттау және сапасын бақылау ==
Фармацевтикалық магний стеараты Еуропалық фармакопея, АҚШ фармакопеясы - Ұлттық формуляр, Британ фармакопеясы және басқа ұлттық фармакопеялардың монографияларымен стандартталады.

Сапаны бақылау кезінде әдетте:
* магний мөлшері;
* стеарин және пальмитин қышқылдарының арақатынасы;
* осы екі қышқылдың жалпы мөлшері;
* кептіргендегі масса жоғалуы немесе су мөлшері;
* бос май қышқылдары;
* қышқылдық немесе сілтілік;
* хлоридтер мен сульфаттар;
* ауыр металдар мен улы элементтер;
* бөлшектердің өлшемі;
* меншікті бет;
* микробиологиялық тазалық анықталады.

Тағамдық қоспаға арналған JECFA сипаттамасында өнім жеуге жарамды майлар мен май қышқылдарынан алынған магний тұздарының қоспасы ретінде анықталып, стеарат пен пальмитаттың негізгі компоненттер екені көрсетілген.&lt;ref name=&quot;JECFA-spec&quot;/&gt;

Магний стеаратының бірдей химиялық атаумен шығарылған әртүрлі маркалары бөлшек өлшемі, кристалдылығы, гидраттық түрі, май қышқылдарының құрамы және меншікті беті бойынша ерекшеленуі мүмкін. Осы себепті фармацевтикалық өндірісте жеткізушіні немесе өнім маркасын ауыстыру дайын таблетканың престелуі, беріктігі, ыдырауы және еруі бойынша салыстырмалы зерттеулер жүргізуді талап етуі мүмкін.

== Тағы қараңыз ==
* [[Стеарин қышқылы]]
* [[Пальмитин қышқылы]]
* [[Кальций стеараты]]
* [[Мырыш стеараты]]
* [[Магний]]
* [[Металл сабындары]]
* [[Фармацевтикалық қосымша зат]]
* [[Тағамдық қоспа]]
* [[Таблетка]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиеттер ==
* Nora A., Szczepanek A., Koenen G. Metallic Soaps // ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry''. Wiley-VCH, 2005. DOI: 10.1002/14356007.a16_361.
* Rowe R. C., Sheskey P. J., Quinn M. E., ред. ''Handbook of Pharmaceutical Excipients''. Pharmaceutical Press.
* Moreton R. C. Magnesium Stearate — Its Importance and Potential Impact on Dissolution and Oral Solid Dosage Form Performance // ''Dissolution Technologies''. 2024. Vol. 31, № 3. DOI: 10.14227/DT310324P122.
* Herzberg M., Rekis T., Larsen A. S., Gonzalez A., Rantanen J. The structure of magnesium stearate trihydrate determined from a micrometre-sized single crystal using a microfocused synchrotron X-ray beam // ''Acta Crystallographica Section B''. 2023. Vol. 79. P. 336–343.
* Younes M. және т.б. Re-evaluation of sodium, potassium and calcium salts of fatty acids (E 470a) and magnesium salts of fatty acids (E 470b) as food additives // ''EFSA Journal''. 2018. Vol. 16, № 3. Article 5180.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11177 Magnesium Stearate] — PubChem
* [https://chemicalsafety.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_card_id=1403&amp;p_lang=en&amp;p_version=2 Magnesium Stearate, ICSC 1403] — Халықаралық химиялық қауіпсіздік картасы
* [https://apps.who.int/food-additives-contaminants-jecfa-database/chemical.aspx?chemID=4275 Magnesium stearate] — JECFA дерекқоры
* [https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/jecfa_additives/docs/monograph17/additive-538-m17.pdf Magnesium Stearate Specifications] — FAO/JECFA
* [https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.008.320 Magnesium stearate] — Еуропалық химиялық заттар агенттігі

{{Commonscat|Magnesium stearate}}
[[Санат:Магний қосылыстары]]
[[Санат:Органикалық қышқылдар тұздары]]
[[Санат:Стеараттар]]
[[Санат:Май қышқылдарының тұздары]]
[[Санат:Фармацевтикалық қосымша заттар]]
[[Санат:Тағамдық қоспалар]]
[[Санат:Косметикалық ингредиенттер]]
[[Санат:Майлағыштар]]</text>
      <sha1>2hvczsc63aky5oc705z6g4epdec4sf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(1314) Паула</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783337</id>
    <revision>
      <id>3628885</id>
      <timestamp>2026-07-11T17:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1314) Паула | symbol =  | image =  | caption =  | discovery = yes | discovery_ref =  | discoverer = Сильвен Арен | discovered = 16.09.1933 | mp_name = | alt_names = 1933 SC, 1933 QK,&lt;br&gt;1945 AA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1314 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt; | epoch = 21.11.2025 | aph...</comment>
      <origin>3628885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1669" sha1="d4cfhi6mp599wxbteimwzj2v5xa0gm5" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1314) Паула
| symbol = 
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = Сильвен Арен
| discovered = 16.09.1933
| mp_name =
| alt_names = 1933 SC, 1933 QK,&lt;br&gt;1945 AA
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1314 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 21.11.2025
| aphelion = 2,69500 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 1,89501 а. б.
| semimajor = 2,295006 а. б.
| eccentricity = 0,174289
| period = 3,48 жыл
| avg_speed = 
| inclination = 5,2424°
| asc_node = 264,586°
| mean_anomaly = 142,251°
| arg_perihelion = 144,088°
| satellites = 
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 8,19 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,11
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = S
| abs_magnitude = 12,78}}
'''(1314) Паула''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1933 жылдың 16 қыркүйегінде [[Сильвен Арен]] [[Бельгиянің патшалық обсерваториясы]]нда ашты.

Өз әйелінің құрметіне орай атады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>d4cfhi6mp599wxbteimwzj2v5xa0gm5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(1304) Ароза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783338</id>
    <revision>
      <id>3628893</id>
      <timestamp>2026-07-11T17:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1304) Ароза | symbol = | image =  | caption =  | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 21.05.1928 | mp_name = | alt_names =  1928 KC, 1929 RY, 1934 JL, 1934 LE, 1974 OW, A908 YC | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1304 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt; | e...</comment>
      <origin>3628893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1733" sha1="pyamumdymhdiv3giy6oivx8n4gbg2he" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1304) Ароза
| symbol =
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref =
| discoverer = Карл Райнмут
| discovered = 21.05.1928
| mp_name =
| alt_names =  1928 KC, 1929 RY, 1934 JL, 1934 LE, 1974 OW, A908 YC
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1304 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 4.09.2017
| aphelion = 3,5731 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,8226 а. б.
| semimajor = 3,1978 а. б.
| eccentricity = 0,1173
| period = 5,72 жыл
| avg_speed =
| inclination = 18,991°
| asc_node = 86,580°
| mean_anomaly = 207,15°
| arg_perihelion = 148,26°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 42,9±1,9 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,34
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = M
| abs_magnitude = 9,1}}
'''(1304) Ароза''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1928 жылдың 21 мамырында [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты.

Швейцариядағы [[Ароза]] туристік елді мекенінің атымен аталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>pyamumdymhdiv3giy6oivx8n4gbg2he</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(1305) Понгола</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783339</id>
    <revision>
      <id>3628905</id>
      <timestamp>2026-07-11T17:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1305) Понгола | symbol = | image =  | caption =  | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Гарри Вуд | discovered = 19.07.1928 | mp_name = | alt_names =  1928 OC, 1927 FD, 1929 SQ, 1932 FA, 1933 MB, 1979 NE | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1305 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt; | epo...</comment>
      <origin>3628905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1716" sha1="5h2egxzz0xtwnzfh1vdnnvbq1ec4k7u" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1305) Понгола
| symbol =
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref =
| discoverer = Гарри Вуд
| discovered = 19.07.1928
| mp_name =
| alt_names =  1928 OC, 1927 FD, 1929 SQ, 1932 FA, 1933 MB, 1979 NE
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1305 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 4.09.2017
| aphelion = 3,2336 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,7909 а. б.
| semimajor = 3,0123 а. б.
| eccentricity = 0,0735
| period = 5,23 жыл
| avg_speed =
| inclination = 2,3174°
| asc_node = 62,956°
| mean_anomaly = 88,261°
| arg_perihelion = 146,96°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 25,12±0,91 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,157
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = C
| abs_magnitude = 10,6}}
'''(1305) Понгола''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1928 жылдың 19 шілдесінде [[Гарри Эдвин Вуд]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты.

Оңтүстік Африкадағы [[Понгола]] өзенінің атымен аталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>5h2egxzz0xtwnzfh1vdnnvbq1ec4k7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(1303) Лютера</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783340</id>
    <revision>
      <id>3628917</id>
      <timestamp>2026-07-11T17:57:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1303) Лютера | symbol = | image =  | caption =  | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Фридрих Швассман | discovered = 16.03.1928 | mp_name = | alt_names =  1928 FP, 1926 XD,&lt;br&gt;1928 HH, 1972 VP&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;,&lt;br&gt;A917 KC | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1303 JPL Small-Body...</comment>
      <origin>3628917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2002" sha1="fuylzt7xbeshy04s2jc3rwypvqy0npo" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1303) Лютера
| symbol =
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref =
| discoverer = Фридрих Швассман
| discovered = 16.03.1928
| mp_name =
| alt_names =  1928 FP, 1926 XD,&lt;br&gt;1928 HH, 1972 VP&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;,&lt;br&gt;A917 KC
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1303 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 4.09.2017
| aphelion = 3,5680 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,8910 а. б.
| semimajor = 3,2295 а. б.
| eccentricity = 0,1048
| period = 5,80 жыл
| avg_speed =
| inclination = 19,491°
| asc_node = 72,049°
| mean_anomaly = 198,00°
| arg_perihelion = 100,43°
| satellites =
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 90,65±25,04 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,04±0,02
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = C
| abs_magnitude = 9,5}}
'''(1303) Лютера''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1928 жылдың 16 наурызында [[Фридрих Швассман]] [[Гамбург обсерваториясы]]нда ашты.

Неміс астрономы [[Карл Теодор Роберт Лютер|Роберт Лютердің]] (1822–1900) құрметіне орай аталды.

Қасында ұшқан екі жүзге жуық кішіректеу астероидтармен бірге [[Лютера жанұясы]]н құрайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
* [[Лютер (Ай кратері)]]
[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>fuylzt7xbeshy04s2jc3rwypvqy0npo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-07-12</title>
    <ns>10</ns>
    <id>783341</id>
    <revision>
      <id>3628924</id>
      <timestamp>2026-07-11T18:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-07-12|POTD 2026-07-12]]: filename only</comment>
      <origin>3628924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="2tinthl7qf5hezrakyfprrijei9tire" xml:space="preserve">Spøttrup Castle Eastern Facade 2015-07-12.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2tinthl7qf5hezrakyfprrijei9tire</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Параллель ғаламдар жайлы телесериалдар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>783342</id>
    <revision>
      <id>3628932</id>
      <timestamp>2026-07-11T18:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Параллель ғалам]]</comment>
      <origin>3628932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="enmsub6wgjs5ebrhuw99sfwexvdt70q" xml:space="preserve">[[Санат:Параллель ғалам]]</text>
      <sha1>enmsub6wgjs5ebrhuw99sfwexvdt70q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(1315) Бронислава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783343</id>
    <revision>
      <id>3628934</id>
      <timestamp>2026-07-11T18:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1315) Бронислава | symbol =  | image =  | caption =  | discovery = yes | discovery_ref =  | discoverer = Сильвен Арен | discovered = 16.09.1933 | mp_name = | alt_names = 1933 SF&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, 1949 UC,&lt;br&gt;1951 UB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1315 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt; | ep...</comment>
      <origin>3628934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1698" sha1="7b90gkok6izv2cn1o11g26vq8q7te16" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1315) Бронислава
| symbol = 
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = Сильвен Арен
| discovered = 16.09.1933
| mp_name =
| alt_names = 1933 SF&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, 1949 UC,&lt;br&gt;1951 UB
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1315 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 21.11.2025
| aphelion = 3,44385 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,97017 а. б.
| semimajor = 3,20701 а. б.
| eccentricity = 0,07385
| period = 5,74 жыл
| avg_speed = 
| inclination = 7,0815°
| asc_node = 236,4355°
| mean_anomaly = 105,8237°
| arg_perihelion = 20,7137°
| satellites = 
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 64,86 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,052
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = 
| abs_magnitude = 10,2}}
'''(1315) Бронислава''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1933 жылдың 16 қыркүйегінде [[Сильвен Арен]] [[Бельгиянің патшалық обсерваториясы]]нда ашты.

Астероид поляк есімімен аталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>7b90gkok6izv2cn1o11g26vq8q7te16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Параллель ғалам</title>
    <ns>14</ns>
    <id>783344</id>
    <revision>
      <id>3628936</id>
      <timestamp>2026-07-11T18:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Балама шындық]]</comment>
      <origin>3628936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="n5f8pb4umltwxno204cb690zh4kl5vc" xml:space="preserve">[[Санат:Балама шындық]]</text>
      <sha1>n5f8pb4umltwxno204cb690zh4kl5vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Балама шындық</title>
    <ns>14</ns>
    <id>783345</id>
    <revision>
      <id>3628937</id>
      <timestamp>2026-07-11T18:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Ойдан шығарылған әлем]]</comment>
      <origin>3628937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="b0hv9hpx59qw6p5hskekinebppr6ihz" xml:space="preserve">[[Санат:Ойдан шығарылған әлем]]</text>
      <sha1>b0hv9hpx59qw6p5hskekinebppr6ihz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Ұлыбритания телевизиялық мини-сериалдары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>783346</id>
    <revision>
      <id>3628939</id>
      <timestamp>2026-07-11T18:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Ұлыбритания телесериалдары]]</comment>
      <origin>3628939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="i8nf5n8jm4xnho1pbapoxpopwvgcylf" xml:space="preserve">[[Санат:Ұлыбритания телесериалдары]]</text>
      <sha1>i8nf5n8jm4xnho1pbapoxpopwvgcylf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628941</id>
      <parentid>3628939</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="7dchyzbqi23t0vetxtqmtfhyg787pk0" xml:space="preserve">[[Санат:Ұлыбритания телесериалдар]]</text>
      <sha1>7dchyzbqi23t0vetxtqmtfhyg787pk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628943</id>
      <parentid>3628941</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="i8nf5n8jm4xnho1pbapoxpopwvgcylf" xml:space="preserve">[[Санат:Ұлыбритания телесериалдары]]</text>
      <sha1>i8nf5n8jm4xnho1pbapoxpopwvgcylf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628944</id>
      <parentid>3628943</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3628944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="7dchyzbqi23t0vetxtqmtfhyg787pk0" xml:space="preserve">[[Санат:Ұлыбритания телесериалдар]]</text>
      <sha1>7dchyzbqi23t0vetxtqmtfhyg787pk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628960</id>
      <parentid>3628944</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлыбритания телесериалдары|Ұлыбритания телесериалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="fvy1mzypw48qu00r7llpgfevrxhwuuy" xml:space="preserve">[[Санат:Ұлыбритания телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбритания телесериалдары]]</text>
      <sha1>fvy1mzypw48qu00r7llpgfevrxhwuuy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628961</id>
      <parentid>3628960</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ұлыбритания телесериалдар|Ұлыбритания телесериалдар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3628961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="i8nf5n8jm4xnho1pbapoxpopwvgcylf" xml:space="preserve">[[Санат:Ұлыбритания телесериалдары]]</text>
      <sha1>i8nf5n8jm4xnho1pbapoxpopwvgcylf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:АҚШ телевизиялық мини-сериалдары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>783347</id>
    <revision>
      <id>3628967</id>
      <timestamp>2026-07-11T18:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:АҚШ телесериалдары]]</comment>
      <origin>3628967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="cecefilfmr9yypkqvr4c60skz6epwbi" xml:space="preserve">[[Санат:АҚШ телесериалдары]]</text>
      <sha1>cecefilfmr9yypkqvr4c60skz6epwbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айзкраукле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783348</id>
    <revision>
      <id>3628970</id>
      <timestamp>2026-07-11T18:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Латвия қалалары]]</comment>
      <origin>3628970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="274" sha1="18iqibr6wcnxir22okl28wk28k9gfwu" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>18iqibr6wcnxir22okl28wk28k9gfwu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628972</id>
      <parentid>3628970</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3628972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="367" sha1="taidpo7e7nidz1pssti44hiq83l00sd" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>taidpo7e7nidz1pssti44hiq83l00sd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628973</id>
      <parentid>3628972</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3628973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="568" sha1="3q7infwqhhmhpg0b2a9mpwqe18f3m6y" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>3q7infwqhhmhpg0b2a9mpwqe18f3m6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628977</id>
      <parentid>3628973</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3628977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="846" sha1="0cvdrtk4lko6scfguay6wbnk1lsb5h6" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>0cvdrtk4lko6scfguay6wbnk1lsb5h6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628978</id>
      <parentid>3628977</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3628978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1090" sha1="evxgdummhytkfaetijrdd6shopk0d3s" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>evxgdummhytkfaetijrdd6shopk0d3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628981</id>
      <parentid>3628978</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3628981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1341" sha1="5dxfozuhrddv34k0bsd5hs98x7rhmss" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>5dxfozuhrddv34k0bsd5hs98x7rhmss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628982</id>
      <parentid>3628981</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3628982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1697" sha1="ht4m2gfywu6olngfkrrrok2681fvwex" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>ht4m2gfywu6olngfkrrrok2681fvwex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628983</id>
      <parentid>3628982</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3628983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1924" sha1="gdeoicpihv7yc2bdsma44kwqytn2wva" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>gdeoicpihv7yc2bdsma44kwqytn2wva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628985</id>
      <parentid>3628983</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3628985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2447" sha1="27d1x9qnuvdf7ljaaqw192lmy3x1h4c" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>27d1x9qnuvdf7ljaaqw192lmy3x1h4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628986</id>
      <parentid>3628985</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T18:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3628986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2503" sha1="k561kkopbjk676g49s96nqab6w3eegu" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>k561kkopbjk676g49s96nqab6w3eegu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3628988</id>
      <parentid>3628986</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T19:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3628988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2656" sha1="62lqkpbzo90x7g1b2k7lie3t4f3574c" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>62lqkpbzo90x7g1b2k7lie3t4f3574c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629138</id>
      <parentid>3628988</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3629138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2910" sha1="mllz1peuyhekki2jb1gnu0no3381hop" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш өңдеу, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>mllz1peuyhekki2jb1gnu0no3381hop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629139</id>
      <parentid>3629138</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3629139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2895" sha1="41l230xtqujo7ex80bkh214bqialqq9" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>41l230xtqujo7ex80bkh214bqialqq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629140</id>
      <parentid>3629139</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3629140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3141" sha1="tk120a36xhgsrkc5n0odh4fa6rjwnpx" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>tk120a36xhgsrkc5n0odh4fa6rjwnpx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629141</id>
      <parentid>3629140</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3629141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3450" sha1="aw5onaizlef3tu18ndt3o4z8mctjbel" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>aw5onaizlef3tu18ndt3o4z8mctjbel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629142</id>
      <parentid>3629141</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3629142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3631" sha1="a8k6m3zyo5kklw5alj8q7o4s0otur72" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>a8k6m3zyo5kklw5alj8q7o4s0otur72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629143</id>
      <parentid>3629142</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3629143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3756" sha1="c311erbtscn168416hbvcp91f83123u" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>c311erbtscn168416hbvcp91f83123u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629144</id>
      <parentid>3629143</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3629144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4028" sha1="ed7atou7an14ve1n9xaymy15udf164a" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>ed7atou7an14ve1n9xaymy15udf164a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629145</id>
      <parentid>3629144</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3629145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4181" sha1="kh86vmzqgwfnwluxwz3rqmmxfl65j7a" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>kh86vmzqgwfnwluxwz3rqmmxfl65j7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629146</id>
      <parentid>3629145</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрікті орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3629146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4346" sha1="ep4qr0tvvk8m8xj28bodu808cxbl161" xml:space="preserve">'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>ep4qr0tvvk8m8xj28bodu808cxbl161</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629147</id>
      <parentid>3629146</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3629147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6781" sha1="h3zlu5uwzjcn47ha1olw1zp7rota11x" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аймақтық орталық
 |қазақша атауы           = Айзкраукле
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Aizkraukle}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>h3zlu5uwzjcn47ha1olw1zp7rota11x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629148</id>
      <parentid>3629147</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3629148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6811" sha1="pmn0s6ug3wpdkvy61ofq5ihgj1c8msc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аймақтық орталық
 |қазақша атауы           = Айзкраукле
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Aizkraukle}}
 |сурет                   = Bērzu iela 9 (Aizkraukle).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>pmn0s6ug3wpdkvy61ofq5ihgj1c8msc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629149</id>
      <parentid>3629148</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3629149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6830" sha1="o2ht5mmz82zalylkdkmmck1aqh649ot" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аймақтық орталық
 |қазақша атауы           = Айзкраукле
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Aizkraukle}}
 |сурет                   = Bērzu iela 9 (Aizkraukle).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Aizkraukle flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>o2ht5mmz82zalylkdkmmck1aqh649ot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629161</id>
      <parentid>3629149</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3629161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6848" sha1="779quhufiipogmzcy1jwn1cjjxkfryg" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аймақтық орталық
 |қазақша атауы           = Айзкраукле
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Aizkraukle}}
 |сурет                   = Bērzu iela 9 (Aizkraukle).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Aizkraukle COA.svg
 |ту                      = Aizkraukle flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>779quhufiipogmzcy1jwn1cjjxkfryg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629164</id>
      <parentid>3629161</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3629164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6872" sha1="668gbfc27zdryzllfbtyb9ehrmqni2v" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аймақтық орталық
 |қазақша атауы           = Айзкраукле
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Aizkraukle}}
 |сурет                   = Bērzu iela 9 (Aizkraukle).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Aizkraukle COA.svg
 |ту                      = Aizkraukle flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec =03 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =15 |lon_sec =18 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>668gbfc27zdryzllfbtyb9ehrmqni2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629168</id>
      <parentid>3629164</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3629168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6924" sha1="st0wmx92hzs7dme80qhpkqueeg011nl" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аймақтық орталық
 |қазақша атауы           = Айзкраукле
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Aizkraukle}}
 |сурет                   = Bērzu iela 9 (Aizkraukle).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Aizkraukle COA.svg
 |ту                      = Aizkraukle flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec =03 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =15 |lon_sec =18 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Айзкраукле
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = LV-5101
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Aizkraukle
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>st0wmx92hzs7dme80qhpkqueeg011nl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629172</id>
      <parentid>3629168</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:44:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3629172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6986" sha1="51z23estsxvkoaq68oe064y9csf0rjh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аймақтық орталық
 |қазақша атауы           = Айзкраукле
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Aizkraukle}}
 |сурет                   = Bērzu iela 9 (Aizkraukle).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Aizkraukle COA.svg
 |ту                      = Aizkraukle flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec =03 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =15 |lon_sec =18 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Айзкраукле
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1960	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Стучка (1991 жылға дейін)
 |статус алуы             = 1967
 |жер аумағы              = 11,83	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7255
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = LV-5101
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Aizkraukle
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>51z23estsxvkoaq68oe064y9csf0rjh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629173</id>
      <parentid>3629172</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3629173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7123" sha1="g2o542r7zi9g7386xskj0pk4h0k3pk3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аймақтық орталық
 |қазақша атауы           = Айзкраукле
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Aizkraukle}}
 |сурет                   = Bērzu iela 9 (Aizkraukle).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Aizkraukle COA.svg
 |ту                      = Aizkraukle flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec =03 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =15 |lon_sec =18 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Айзкраукле
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1960	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Стучка (1991 жылға дейін)
 |статус алуы             = 1967
 |жер аумағы              = 11,83	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7255
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = LV-5101
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Aizkraukle
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Aizkraukle, Lāčplēsis iela.jpg|Лачплеша көшесі


&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>g2o542r7zi9g7386xskj0pk4h0k3pk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629176</id>
      <parentid>3629173</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3629176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7228" sha1="hhmqkdmnww37nh96rzi9paswvx9t8su" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аймақтық орталық
 |қазақша атауы           = Айзкраукле
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Aizkraukle}}
 |сурет                   = Bērzu iela 9 (Aizkraukle).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Aizkraukle COA.svg
 |ту                      = Aizkraukle flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec =03 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =15 |lon_sec =18 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Айзкраукле
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1960	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Стучка (1991 жылға дейін)
 |статус алуы             = 1967
 |жер аумағы              = 11,83	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7255
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = LV-5101
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Aizkraukle
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Aizkraukle, Lāčplēša iela.jpg|Лачплеша көшесі
Церковь Jaunkraukles luterāņu baznīca - Bontrager - Panoramio.jpg|Лютеран шіркеуі

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>hhmqkdmnww37nh96rzi9paswvx9t8su</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629177</id>
      <parentid>3629176</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3629177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7289" sha1="e389nxjn39xvsscofaurwt8f4gm3qhl" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = аймақтық орталық
 |қазақша атауы           = Айзкраукле
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Aizkraukle}}
 |сурет                   = Bērzu iela 9 (Aizkraukle).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Aizkraukle COA.svg
 |ту                      = Aizkraukle flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec =03 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =15 |lon_sec =18 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Айзкраукле
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1960	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Стучка (1991 жылға дейін)
 |статус алуы             = 1967
 |жер аумағы              = 11,83	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7255
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = LV-5101
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Aizkraukle
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Aizkraukle, Lāčplēša iela.jpg|Лачплеша көшесі
Церковь Jaunkraukles luterāņu baznīca - Bontrager - Panoramio.jpg|Лютеран шіркеуі
Aizkraukles universālveikals.jpg|Сауда орталығы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>e389nxjn39xvsscofaurwt8f4gm3qhl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629178</id>
      <parentid>3629177</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3629178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7266" sha1="73m68rz9dk5woihd11ylz8nz82y77ak" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Айзкраукле
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Aizkraukle}}
 |сурет                   = Bērzu iela 9 (Aizkraukle).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Aizkraukle COA.svg
 |ту                      = Aizkraukle flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec =03 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =15 |lon_sec =18 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Айзкраукле
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1960	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Стучка (1991 жылға дейін)
 |статус алуы             = 1967
 |жер аумағы              = 11,83	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7255
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = LV-5101
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Aizkraukle
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Aizkraukle, Lāčplēša iela.jpg|Лачплеша көшесі
Церковь Jaunkraukles luterāņu baznīca - Bontrager - Panoramio.jpg|Лютеран шіркеуі
Aizkraukles universālveikals.jpg|Сауда орталығы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>73m68rz9dk5woihd11ylz8nz82y77ak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629180</id>
      <parentid>3629178</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3629180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7297" sha1="dxej73fxojc5hrl7dqb3sczkkdqijea" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Айзкраукле
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Aizkraukle}}
 |сурет                   = Bērzu iela 9 (Aizkraukle).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аймақтық орталық
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Aizkraukle COA.svg
 |ту                      = Aizkraukle flag.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec =03 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =15 |lon_sec =18 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Айзкраукле
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1960	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Стучка (1991 жылға дейін)
 |статус алуы             = 1967
 |жер аумағы              = 11,83	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7255
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = LV-5101
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Aizkraukle
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы.
Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған.
Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған.
Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді.

1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады.

== Көрікті орындары ==
Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар.
*'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады.
*'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы.
*'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы.
*'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу.
*'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу.
*'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Aizkraukle, Lāčplēša iela.jpg|Лачплеша көшесі
Церковь Jaunkraukles luterāņu baznīca - Bontrager - Panoramio.jpg|Лютеран шіркеуі
Aizkraukles universālveikals.jpg|Сауда орталығы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>dxej73fxojc5hrl7dqb3sczkkdqijea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Sagzhan/Мұрағат/1</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783349</id>
    <revision>
      <id>3628990</id>
      <timestamp>2026-07-11T19:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: == Таңдаулы мақалаға дауыс беріңіз ==  [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Ислам мемлекеті|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.  Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тіз...</comment>
      <origin>3628990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19675" sha1="8rojnb18vvil5wpmnvwvd6kunepywpo" xml:space="preserve">== Таңдаулы мақалаға дауыс беріңіз ==

[[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Ислам мемлекеті|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


02:20, 2016 ж. қаңтардың 6 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2387997 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Әкімші сайлау ==

[[Уикипедия:Әкімшілерді сайлау|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
12:32, 2016 ж. қаңтардың 13 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2387997 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Талқылау стилі ==

{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:none; border: 1px solid #1188AA;&quot;
! style=&quot;background:#E0E8FF&quot; |[[Уикипедия:Форум/Әкімшілер форумы#Әкімшілерді уақытқа сайласа|Мына талқылауға]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын:
|-
|&lt;div style=&quot;height:100px; overflow:auto; padding:3px; background:white; text-align:left;&quot;&gt;
{{#lsth:Уикипедия:Форум/Техникалық#Талқылау стилі|Талқылау стилі}} &lt;/div&gt;
&lt;center&gt;{{Clickable button 2|Талқылауға араласу|url={{fullurl:Уикипедия:Форум/Техникалық|action=edit&amp;section=9}}|class=mw-ui-progressive}}&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

|}

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


14:09, 2016 ж. қаңтардың 15 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2387997 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Лив және Мэдди ==

Could you make this article based on either the [[:en:Liv and Maddie|English]] or [[:ru:Лив и Мэдди|Russian]] pages? Thanks. [[Арнайы:Үлесі/2602:30A:C037:A450:C0D5:F858:1E46:9C95|2602:30A:C037:A450:C0D5:F858:1E46:9C95]] 08:20, 2016 ж. ақпанның 7 (ALMT)

== Бітікші құқынан айыру ==

[[Уикипедия:Бітікші құқынан айыру|Мұндағы]] талқылауға қатысуыңызды сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:42, 2016 ж. ақпанның 7 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2402657 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Патрулирование ==

[[Уикипедия:Форум/Техникалық#Патрулирование / Reviewing|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]

19:34, 2016 ж. наурыздың 7 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2414615 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Flow жұмыс легіне қосу ==

{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:none; border: 1px solid #1188AA;&quot;
! style=&quot;background:#E0E8FF&quot; |[[Уикипедия талқылауы:Талқылау легі|Мына талқылауға]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын:
|-
|&lt;div style=&quot;height:200px; overflow:auto; padding:3px; background:white; text-align:left;&quot;&gt;
{{#lsth:Уикипедия талқылауы:Талқылау_легі#Flow жұмыс легіне қосу|Flow жұмыс легіне қосу}} &lt;/div&gt;
&lt;center&gt;{{Clickable button 2|Талқылауға араласу|url={{fullurl:Уикипедия талқылауы:Талқылау легі|action=edit&amp;section=1}}|class=mw-ui-progressive}}&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

|}

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


21:28, 2016 ж. наурыздың 16 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2414759 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жаңа бітікші сайлауына назар аудару ==

Ассалаумағалейкум! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Бітікшілерді сайлау]] бетіне назар аударып, сайлауға өз көзқарасыңызды білдіруге шақырамын. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 03:03, 2016 ж. наурыздың 22 (ALMT)]]

== Бірнеше әкімшіні бірден құқығынан айыру ==

[[Уикипедия:Әкімші құқығынан айыру|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймыз.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


16:08, 2016 ж. наурыздың 31 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2414759 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== [[Аристотель]] - жақсы мақалаға үміткер ==

[[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Аристотель|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


23:36, 2016 ж. мамырдың 1 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2414759 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жылжытудың салдары ==

Ассалаумағалейкум! Беттерді жылжытқанда, егер ол бағыттау беті болып қалмайтын болса, [https://kk.wikipedia.org/wiki/Арнайы:Мында_сілтегендер/Батыс_Түркі_қағанаты мынадай сілтемелер] қалмауы тиіс. Ол сілтемедегілердің барлығын кейінгі атауға реттеп шығуға тиістісіз. --[[қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 07:29, 2016 ж. шілденің 6 (+06)

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

[[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
16:18, 2016 ж. шілденің 11 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2414759 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Басты бет дизайны ==

[[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Басты бет дизайн|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


23:13, 2016 ж. тамыздың 16 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2461540 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Талқылауға араласу ==

[[Topic:Ta49i1szcolrht7g|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


14:26, 2016 ж. тамыздың 22 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2461540 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Бітікші сайлауы ==

[[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау#Arystanbek|Жаңа бітікші сайлауына]] өз дауысыңызды беруіңізді сұраймын:


Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


16:52, 2016 ж. тамыздың 28 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2473818 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Ұсыныс ==

{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:none; border: 1px solid #1188AA;&quot;
! style=&quot;background:#E0E8FF&quot; |Дауыс берулеріңізді және өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын:
|-
|&lt;div style=&quot;height:200px; overflow:auto; padding:3px; background:white; text-align:left;&quot;&gt;
{{#lsth:Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#NewUserMessage|NewUserMessage}} &lt;/div&gt;

|}

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


12:45, 2016 ж. қазанның 31 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2480777 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Әкімші және админстратор ==

[[Topic:Tfrvqqgcmq9msgn5|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


00:01, 2016 ж. қарашаның 22 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2496703 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақала ==

[[Уикипедия:Форум/Әкімшілер форумы#Әкімшілерді уақытқа сайласа|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:57, 2017 ж. қаңтардың 5 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2496703 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақалаға жаңа үміткер ==

[[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Корея Республикасы|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын. 

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:59, 2017 ж. қаңтардың 5 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2496703 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Болыс ==

Өзініздің ата бабаларыныз мекендеген болыстар туралы мақала жаза аласыз ба? Мысалы манадай: [[Ақшатау болысы]]--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]]) 12:15, 2017 ж. қыркүйектің 16 (+06)

== Sony Pictures Entertainment ==

Sony Pictures Entertainment мақаласына сәйкесінше үлгі санаттар қойып уикилендіріп шығыңыз, қанша дегенмін әкімшісіз ғой --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:32, 2018 ж. маусымның 18 (+06)</text>
      <sha1>8rojnb18vvil5wpmnvwvd6kunepywpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Sagzhan/Мұрағат/3</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783350</id>
    <revision>
      <id>3628995</id>
      <timestamp>2026-07-11T19:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: == Мақаланың өңделуі == Сәлеметсіз бе! Мақаланың дұрыс өңделуіне назар аударыңыз! Ол үшін [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] бетін қарап шығыңыз. 16:28, 2014 ж. ақпанның 28 (ALMT)[[Қатысушы:Akbota.b|Akbota.b]] ([[Қатысушы талқылауы:Akbota.b|талқ]])  == Туған күніңмен! ==  Ғабдулғани Н...</comment>
      <origin>3628995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48696" sha1="fp3v5ndr8t9tuqxaga70ltetis9g8ft" xml:space="preserve">== Мақаланың өңделуі ==
Сәлеметсіз бе! Мақаланың дұрыс өңделуіне назар аударыңыз! Ол үшін [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] бетін қарап шығыңыз. 16:28, 2014 ж. ақпанның 28 (ALMT)[[Қатысушы:Akbota.b|Akbota.b]] ([[Қатысушы талқылауы:Akbota.b|талқ]])

== Туған күніңмен! ==

Ғабдулғани НМЗ ХББ 02:30, 2014 ж. наурыздың 22 (ALMT)

== Stromae ==
Hello! Section &quot;Әндері&quot; means &quot;Singles&quot;? Please answer me on my discussion page. [[Қатысушы:Basshuntersw|Basshuntersw]] ([[Қатысушы талқылауы:Basshuntersw|талқылауы]]) 21:48, 2014 ж. маусымның 29 (ALMT)

== Жаңа дауыс беру ==

[[Уикипедия:Әкімшілерді сайлау]]бетіне назар аударуға шақырамын. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 11:26, 2014 ж. тамыздың 6 (ALMT)]]

{{Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді/Таңдаулы мақала}}

== Бітікші құқынан айыру ==

[[Уикипедия:Бітікші құқынан айыру]] бетіне назар аударуға шақырамын. -- [[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 19:09, 2014 ж. қыркүйектің 24 (ALMT)]]

== Жаңа әкімші сайлауы ==

Ассалаумағалейкум! [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Уикипедия:Әкімшілерді_сайлау&amp;diff=0&amp;oldid=2217064 Жаңа әкімші сайлауы] бетіне назар аударып, өз пікіріңізді білдіруге шақырамын. --[[Қатысушы Талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 12:30, 2015 ж. қаңтардың 31 (ALMT)]]

== Жоба:Қазақстан ==

[[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Жоба:Қазақстан]] мынаған назар аударыңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2015 ж. наурыздың 7 (ALMT)

== жақсы мақала ==

Саламатсыз ба? [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/География|Мына жерде]] өз пікіріңізді білдірсеңіз.
--[[Қатысушы:Магпар|Магпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Магпар|талқылауы]]) 19:03, 2015 ж. наурыздың 19 (ALMT)

== Пробел тастау ==

Ассалаумағалейкүм Сағжан, мақала жазғанда жаңа қатардың алдына пробел тастамаңыз.--Zhaksilik 20:55, 2015 ж. сәуірдің 7 (ALMT)

== Мигель Анхел Котто ==

Мақалада боксшының жеке өмірі туралы да айтып өткен жөн. Себебі, мақала тұлға туралы - жан-жақты ақпарат беру керек.-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 15:35, 2015 ж. сәуірдің 8 (ALMT)

== Марапаттама ==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:Olympic Barnstar Hires 2.png|left|60px|«Спорт жұлдызы»]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Спорт жұлдызы|«Спорт жұлдызы»]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | '''[[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]!''' Уикипедия жобасында спортшылар туралы жаңа мақалаларды жазып, өндеп  айтарлықтай үлес қосқан үшін.-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 15:55, 2015 ж. сәуірдің 8 (ALMT)
|}

== Таңдаулы мақала ==

{{Қатысушы:Магпар/Таңдаулы мақала}}

== Пікір білдіру ==

[[Қатысушы талқылауы:Arystanbek#Автопатруль|Мында]] пікір білдіруңізді сұраймын --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 15:12, 2015 ж. сәуірдің 22 (ALMT)
&lt;!-- http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2301989 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Пікір білдіру ==

[[Қатысушы талқылауы:Arystanbek#Автопатруль|Мында]] пікір білдіруіңізді сұраймын. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 15:26, 2015 ж. сәуірдің 22 (ALMT)
&lt;!-- http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2302003 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жазылудан бас тарту ==

Сіз жаппай [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі‎|хабарлама тарату тізімінде]] тұрсыз. Жазылудан бас тартқыңыз келсе тізімнен қатысушы есіміңізді аластаңыз. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 15:44, 2015 ж. сәуірдің 22 (ALMT)
&lt;!-- http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2302026 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Талқылауға қатысу ==

[[Уикипедия:Форум/Техникалық#VisualEditor-ды барлық қатысушылар үшін қалыпты өңдеу редакторы ретінде қосу]] бөліміндегі талқылауға қатысуыңызды сұраймын. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 23:15, 2015 ж. сәуірдің 24 (ALMT)
&lt;!-- http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2302119 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Мигель Анхел Котто ==

Өткенде Касымов [[Мигель Анхел Котто#Айқастар|мына жерді]] толықтыр дегенін жасамадың. Мен кестені бастап бердім, енді аудармасын қамтамасыз етсең.-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 17:55, 2015 ж. сәуірдің 28 (ALMT)
:Бүгін қосқан «Awards and achievements» (Марапаттары мен жетістіктері) кестесінің қажеті жоқ сияқты, себебі сенің мақалаңда [[Мигель Анхел_Котто#Жетістіктері|ол туралы айтылған]]-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 00:24, 2015 ж. мамырдың 4 (ALMT)

== қатысушы беті ==

қарсы болмасаң қатысушы бетін өзгертім. косметикалық өзгерістер.-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 10:35, 2015 ж. мамырдың 9 (ALMT)

== Мигель Анхел Котто... ==

[[Уикипедия:Жақсы мақалаға_үміткерлер/Мигель_Анхел_Котто#Басқа пікірлер|Мұнда]] назар аударыңыз-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 01:09, 2015 ж. мамырдың 12 (ALMT)
:Сен өзің жазған мақалаңаа дауыс бере алмайсын. Өшіріп тастадым-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 00:44, 2015 ж. мамырдың 13 (ALMT)
::Сосын үлгілегі емес, мақала мәтініндегі айқастар қарсыластары туралы жазу керек. Мен сілтеме жасап қоямын. Өзің жазып шығасын.-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 01:19, 2015 ж. мамырдың 13 (ALMT)

== Талқылауға қатысу ==

[[Уикипедия:Форум/Әкімшілер форумы#Әкімшілерді уақытқа сайласа|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]

00:06, 2015 ж. маусымның 3 (ALMT)
&lt;!-- http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2302119 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Сайлауға қатысу ==

[[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мында]] жаңа бітікші сайлауы өтіп жатыр. Дауыс беруге шақырамыз. Құрметпен [[Уикипедия:Әкімшілер/Тізім|қазақша Уикипедия әкімшілігі]].

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]

18:39, 2015 ж. маусымның 22 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2325859 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жақсы мақалаға үміткер ==

[[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Ақтөбе|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]00:36, 2015 ж. маусымның 23 (ALMT)


&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2325859 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Марапаттама ==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:Silverwiki_2.png|left|80px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Жақсы мақала|Жақсы мақала]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; |[[Қатысушы:Sagzhan|Қабышкенов Сағжанға]] — [[Уикипедия]] жобасы аясында [[Мигель Анхел Котто]] [[Уикипедия:Жақсы мақалалар|жақсы мақаласын]] жазғаны үшін. Сәттілік тілеймін! -- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 10:31, 2015 ж. маусымның 24 (ALMT)
|}
:Енді өзіңнің кумирың Геннадий туралы мақаланы таңдаулы дәрежесіне жеткізсең деген ұсыныс бар. Тәжірибе жинақтадың. Ең бастапқысы - сенімді дереккөздер көбірек болу керек. -- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 01:24, 2015 ж. маусымның 25 (ALMT)
([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) {{ok}} ойың дұрыс. Енді сол шаруамен айналысамын

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

[[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Аристотель|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


15:28, 2015 ж. маусымның 24 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2325859 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

[[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Аристотель|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


15:28, 2015 ж. маусымның 24 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2325859 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Мейуезер ==

жетістіктер бөліміне тағы екі жол қостым. аудару керек.-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 01:28, 2015 ж. шілденің 6 (ALMT)
:сосын тағы санаттарды қостым. көрші, қате жоқ па формулмровкада, әзірше қызыл қылып қойдым. егер дұрыс болса - айтасын ғой, қызылды құртамыз.-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 01:44, 2015 ж. шілденің 6 (ALMT)

== Жауап ==

Қайырлы күн, Сағжан! Менің талқылау бетімде сіздің өтнішіңізге жауап жазылған еді, оқыдыңыз ба? [[Қатысушы талқылауы:Салиха]]--Салиха 10:11, 2015 ж. шілденің 9 (ALMT)
:#{{@|Салиха}} Саламатсыз ба? Иә. Оқыдым. Айтқандырыңыз қаперімде болады. Ал бөлім тақырыбындағы сілтемелерді алып тастасам, Қасымовтан сөз естимін. Негізі әкімшілер пікірінің қақтығысы деген жаман екен.[[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]])
::Қақтығысқан жоқпыз. Сөз еститініңіз бар, сол Қасымовтан ғана көмек сұрауыңыз керек еді. Көмек сұрайсыз да кінә тағасыз. [[Қатысушы талқылауы:Салиха]]--Салиха 16:38, 2015 ж. шілденің 9 (ALMT)
:::{{@|Салиха}}кешіріңіз қақтығыстыңыз деп айтпап едім. Жай пікір қайшылығы жайлы айтқан едім. Мен үшін сіздің де пікіріңіз маңызды. Себебі сіз тәжірбиелі қатысушысыз. Әрі мақала ұсынылатын кезде тек Қасымов қана емес, сіз де дауыс бересіз. Сондықтан, сізді ренжітіп алсам кешірерсіз. Кешіріңізші![[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 16:55, 2015 ж. шілденің 9 (ALMT)

== Пуникалық соғыс ==

Сағжан мырза мақала бастамас бұрын, оның атауын жазу жауапкершілік талап етеді. Егер сіз бұл соғыс туралы білсеңіз, қазақ тілінің ережесін білсеңіз онда мақаланың атауын Пуникалық деп жазбас едіңіз. Егер тарих оқыған болсаңыз, бұл соғыстың қазақша баламасы [[Екінші Пуни соғысы]] --&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 19:38, 2015 ж. шілденің 10 (ALMT)
:Сондай-ақ мен Ганнибал мақаласына {{tl|уики}} үлгісін жетіскеннен сіз алып тастасын деп қойған жоқпын. Мақаланы '''[[Уикипедия:Уикилендіру|уикилендіру]]''' қажет--&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 19:42, 2015 ж. шілденің 10 (ALMT)
::{{@|Мұхамеджан Амангелді}} Кешірерсіз, сіздің айтқаныңызбен келіспеймін. Пуни не пуникалық екеуі де интернетте бар. Ал пуни дегеніңіз орысша баламасын тура аударғаннан туған болар. Ал Ганнибалды өзім уикилендірем. Араласпай тұра тұрыңыз. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 19:48, 2015 ж. шілденің 10 (ALMT)
:::Сағжан мырза, сіздің Пуника деген сөзді қай ережеге сүйеніп айтып отырғаныңызды білмеймін алайда, қазақ тілінің емлесі бойынша Пуни соғысы болады. Себебі Пунические войны деген сөздің өзі Пуни сөзінен шыққан &lt;blockquote&gt;Латинское название финикийцев-карфагенян - Poeni или Puni (отсюда - Пунические войны).&lt;/blockquote&gt; [[:ru:Карфаген]]
:6 сыныпта тарихты оқыған болсаңыз Карфагендіктерді Пуниліктер (Пунийцы) деп те атайды. Ғаламторда Пуникалық деген кездеседі, алайда ол қате. Егер бұндай «емлеге» сүйенетін болсақ қазақ тілінің құрығаны. Сіз Пуникалық деген дұрыс десеңіз она мына мысалды келтірейін: туристический круиз сөзінің қазақша баламасы сіздің айтуыңызша турис'''тика'''лық круиз болады ма сонда? Әрине жоқ себебі қазақ тілінде ондай жұрнақ жоқ!!! Дұрысы туристік круиз.
::'''Пуникалық соғыс және Пуни соғысы деген іздеу нәтижелері:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Іздеу !! Нәтижесі
|-
| Пуникалық соғыс - Яндекс || [http://yandex.kz/search/?rdrnd=601491&amp;win=154&amp;text=пуникалық%20соғыс&amp;clid=1955453&amp;lr=162&amp;redircnt=1436543217.1 81 жауап] 
|-
| Пуни соғысы - Яндекс || [http://yandex.kz/search/?text=пуни%20соғысы&amp;clid=1955453&amp;lr=162 504 жауап]
|-
| Пуникалық соғыс - Google || [https://www.google.kz/search?ie=UTF-8&amp;hl=ru&amp;q=пуни%20соғысы&amp;gws_rd=ssl#hl=ru&amp;q=%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B+%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 200 жауап]
|-
| Пуни соғысы - Google  || [http://www.google.kz/search?ie=UTF-8&amp;hl=ru&amp;q=пуни%20соғысы 4 360 жауап]
|}
--&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 21:54, 2015 ж. шілденің 10 (ALMT)
:::{{@|Мұхамеджан Амангелді}} мен оны ағылшын уикиіне сүйеніп айтып тұрмын. Ал ағылшын тілі интернетте нөмір бірінші. Орыс тілділердің өзінше барлығын өзгертіп алатыны өтірік емес. Eurasiaның Евразия, Europaның Европа болып кететіні сияқты. Дұрысы Punic Wars. Puni Wars емес. Орыс уикиінің, орыс тілінің ықпалы керек емес бізге [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 22:31, 2015 ж. шілденің 10 (ALMT)
:Пуник соғысы деген дұрыс сияқты. --''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:34, 2015 ж. шілденің 10 (ALMT)
::Сізде ағылшын тілінің ережесі қазақ тіліне жарай береді деген ереже бар ма? Бар болса көрсетіңізші. Егер орыс тілін білмейтін болсаңыз сізге аударып берейін. 
&lt;blockquote&gt;Финикия-карфагендіктердің латынша атауы - Poeni немесе Puni (осыдан - Пунические войны (Пуни соғысы), сондай-ақ Punic Wars деген атау шыққа). [[:ru:Карфаген]]&lt;/blockquote&gt;--&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 22:37, 2015 ж. шілденің 10 (ALMT)
:{{@|Мұхамеджан Амангелді}} ал сізде орыс тілінікі жарай береді деген бар ма екен?
::Сағжан, мен Орыс тілінің ережесіне сүйеніп тұрған жоқпын. Мен қазақ тілінің емлесіне сүйеніп отырмын. Қазақ тілінң емлесінде ческий, ский деген бәлелер жоқ, ол не түсіп қалады не -лік, -дік, -тік т.с.с жұрнақтар қатысады. Сондытан не Пуни соғысы не Пунилік соғыс болады. Қазақша емле бойынша. --&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 22:49, 2015 ж. шілденің 10 (ALMT)
:::{{@|Мұхамеджан Амангелді}} бұл әуелде қате аударылған. Орыс уикипедиясы бұл мақаланы өздерінің орысша тарихи еңбегінен жазған жоқ. Олар әрине ағылшын уикиінен аударады. Ағылшынша пуник болғандықтан, осы атаудан пуник-алық деп аударған. Әрі оны мен аударғам жоқпын. Мен осы атауды қазақша деректі фильмнен естігенмін.
::::Сағжан онда бүткіл қазақ оқулықтарын қайта жазып шығайық, орыстарға еліктеп. Өзіміздің ережеміз тұрғанда, неменеге оларға жармасамыз. --&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 17:33, 2015 ж. шілденің 11 (ALMT)
Ресми түрінде ''Пунилықтар'', ''Пуни соғыстары'' деген терминдер қолданылады. Бұл кірме терминдер латын тілінен алынған ''Puni, Poeni'' деген сөздерден алынған. Аманның аргументтерін қолдаймын. Және Қазақ энциклопедисында Пуни соғыстары деген термин қолданылған (1972 жылдан бері).-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 18:08, 2015 ж. шілденің 11 (ALMT)
:{{u|GanS NIS}} Рахмет, сол кітапты дереккөз ретінде келтірейін десем қолым жетпей отыр[[File:Face-grin.svg|23px]]. --&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 19:45, 2015 ж. шілденің 11 (ALMT)

== Уикипедия:Бот дәрежесіне_сұраныс#Sagzhanbot ==

Ассалаумағалейкум! [[Уикипедия:Бот дәрежесіне_сұраныс#Sagzhanbot]] бөліміндегі сұранысыңыз әлі де күшінде ме? Күшінде болса, жоғарыда аталған бөлімде оны пайдалану мақсаттарын көрсетіп, боттың жеке бетіне бот иесі туралы ақпараттарды енгізгеніңіз жөн. --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов 12:54, 2015 ж. шілденің 14 (ALMT)]]

== Қағанаттар тарихын зерделегеніңіз үшін! ==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:BoNM - Kazakhstan Hires.png|left|50px|Қазақстан жұлдызы]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Қазақстан жұлдызы|Қазақстан жұлдызы]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | Құрметті '''[[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]'''!
Қазақша Уикипедия беттерінде Қазақ Елі тарихын енгізу бағытындағы еңбегіңіз, атап айтқанда қағандар мен қағанаттар туралы ізденістеріңіз бен енгізген мақалалар топтамасы үшін! --[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 15:10, 2015 ж. шілденің 17 (ALMT)]]
|}
{{like|username=GanS NIS}}
:{{@|Нұрлан Рахымжанов}}, Қазақ Уикипедиясына қызмет етемін! [[File:Face-smile.svg|23px]] --[[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 19:30, 2015 ж. шілденің 17 (ALMT)

== Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі ==

[[Жоба талқылауы:Қазақ хандығы|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]] --13:58, 2015 ж. тамыздың 2 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2333659 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Request ==

Greetings.

Could you create a long and detailed article about the [[en:Azerbaijani cuisine|Azerbaijani cuisine]] in Kazakh?

Thank you.

[[Қатысушы:Menikure|Menikure]] ([[Қатысушы талқылауы:Menikure|Menikure]]) 16:58, 2015 ж. тамыздың 12‎ (ALMT)

== Юримен ван ==

Юримен ван бұл аңыз кейіпкері ме әлде шынайы тұлға ма? Дереккөздерді көрсетіп өтсеңіз, себебі сіз көрсеткен мәліметтерге сеніп-сенбеу өте қиын. --&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 21:00, 2015 ж. тамыздың 15 (ALMT)
:#{{@|Мұхамеджан Амангелді}}
{{Орындалды}}
Ештен кеш жақсы демей ме аталарымыз.

== Әкімші ==
Әкімши боласыз ба?--Бегулы Отагасы 21:52, 2015 ж. тамыздың 16 (ALMT)
:{{@|Бегулы Отагасы}}Шынымды айтсам, біраз жүрексінетінім рас. Десе де &quot;генералдардан&quot; көмек, қолдау болса неге болмасқа. Қарсы емеспін[[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 22:01, 2015 ж. тамыздың 16 (ALMT)
::эфрейтордын колдауы. Генералдардан да умит бар. Бастап кориниз.--Бегулы Отагасы 22:57, 2015 ж. тамыздың 16 (ALMT)
Құтты болсын! Сәттілік тілеймін! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 17:11, 2015 ж. қыркүйектің 8 (ALMT)]]
:Рахмет, Нұраға![[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 20:08, 2015 ж. қыркүйектің 8 (ALMT)
Құттықтаймын! Қазақ уикипедиясының дамуына үлкен үлес қосатыңызға сенімдімін! Сәттілік тілеймін![[File:SMirC-thumbsup.svg|20px]]-- -- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 11:53, 2015 ж. қыркүйектің 9 (ALMT)

== [[УП:HOTCAT]] ==

Мақалаларды санаттағанда [[Уикипедия:Гаджеттер/HotCat|HotCat гаджетін]] қолданып үйреніңіз. Бұл жұмысыңызды біршама жеңілдетеді. --''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:37, 2015 ж. тамыздың 17 (ALMT)

== Сілтеме қосу ==

Жаңа мақала бастағаннан кейін Сілтеме қосу (сол жақта орналасқан мәзірде) батырмасын басып басқа тілді Уикипедиялармен байланыстыруды ұмытпаңыз!--&lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылау)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 14:12, 2015 ж. тамыздың 18 (ALMT)
:#{{@|Мұхамеджан Амангелді}} 
жасай алсам жасар ем. Ол үшін компьютермен кіру керек. [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 14:16, 2015 ж. тамыздың 18 (ALMT)

== Сілтемелерді дұрыстау ==

[[Хақ-Назар_хан]] бетіне [[Арнайы:Мында_сілтегендер/Хақ-Назар_хан|сілтенген беттердегі]] сілтемелерді жаңа атауына сілтеп шықпайынша бұл бетті жоюға болмайды. --''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:56, 2015 ж. қыркүйектің 8 (ALMT)
:Сілтемелері бар барлық мақалаларды түзетіп шығайын ба? [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 09:37, 2015 ж. қыркүйектің 9 (ALMT)
::Негізі солай істеу керек біз солай жасап келеміз. Сен жаңадан сайланғандықтан кейбір талаптарды орындауың қажет және оған түсіністікпен қарай білуің қажет. --''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:22, 2015 ж. қыркүйектің 9 (ALMT)

== Әкімшілер үлгісін жеке бетіңе қою туралы ==

{{ub|Әкімші}} юзербоксын [[Арнайы:Жеке бетім|жеке бетіңе]] қоюың керек. Бұл негізі міндетті деп еш жерде жазылмаса да міндетті. Себебі бұл уикидегі статусыңды көрсетеді, сонымен бірге жауапкершілік арқалағаныңның куәсі. Сонымен бірге, {{tl|Әкімшілер}} үлгісін де қосып қоюыңды сұраймын. Басқа қатысушылар сенің жеке бетіңдегі бұл үлгі арқылы (сілтеме арқылы өту арқылы) тағы басқа әкімшілерге байланысқа шыға алады. Ол үшін жеке бетіңе &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;{&lt;/nowiki&gt;{Әкімшілер|state=expanded}}&lt;/tt&gt; дегенді төменгі жағына қосасың. -- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 08:32, 2015 ж. қыркүйектің 24 (ALMT)

== Қолтаңба ==

Қайырлы күн! Қолтаңба қоюды ұмытып кетіп жатқан секілдісің. Shymnis 7b dayana талқылауындағы қателіктер бөлімінде өз қолтаңбаңды қоймапсың. Қолтаңба қоюды ұмытпайғайсың. Ұмытып кетті деп үміттенемін. Рахмет! --[[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]]) 18:44, 2015 ж. қазанның 7 (ALMT)
: {{Рахмет}}, рахмет. Қателіктерін санамалаймын деп ұмытқан екем [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 20:30, 2015 ж. қазанның 7 (ALMT)

== Таңдаулы мақалаға жаңа үміткер ==

{{Қатысушы Alphy Haydar/Таңдаулы мақала}} 
Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


16:27, 2015 ж. қазанның 13 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2342844 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақала ==

Неге [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Жұлдыз|таңдаулы мақалағы]] дауыс бермей жатырсыз?-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;FaбдyлFани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 16:49, 2015 ж. қазанның 19 (ALMT)
: {{Орындалды}} [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 19:16, 2015 ж. қазанның 19 (ALMT)

== Қазақ хандығы марапаты ==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:Kazakh Khanate 550 Barnstar Hires-2.png|left|100px|«Қазақ хандығына 550 жыл» марапаттамасы]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[Уикипедия:Марапаттама/«Қазақ хандығына 550 жыл» марапаттамасы|«Қазақ хандығына 550 жыл» марапаттамасы]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] - [[Жоба:Қазақ хандығы|Қазақ хандығы жобасы]] аясында көрсеткен белсенді әрекеттеріңіз, қағандар мен қағанаттар туралы бірізділікпен атқарған жұмыстарыңыз үшін! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов 14:08, 2015 ж. қазанның 20 (ALMT)]] 
|}
: рахмет! Қазақстан тарихына қатысты мақалаларды әлі де біріздендіру керек. Алла жазса өзім жүйелендіремін.
[[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 15:43, 2015 ж. қазанның 20 (ALMT)

== Қатысушы:Esetok ==

[[Уикипедия:Форум/Әкімшілер форумы#Қатысушы:Esetok|Мұнда]] назар аударыңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:49, 2015 ж. қазанның 22 (ALMT)

== Әкімші сайлау ==

[[Уикипедия:Әкімшілерді сайлау|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]

11:22, 2015 ж. қарашаның 2 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2342844 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== жоюда да ою бар ==

Бетти жойган сон талкылау бетин де жою керек. Жойылган бетке силтейтин беттерди де жондеп шыгу керек. --Бегулы Отагасы 20:28, 2015 ж. қарашаның 9 (ALMT)
# {{Ok}}
[[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 20:31, 2015 ж. қарашаның 9 (ALMT)

== Жойғышбек жұлдызы ==

[[Уикипедия талқылауы:Марапаттама/«Жойғышбек жұлдызы» марапаттамасы|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


11:11, 2015 ж. қарашаның 21 (ALMT)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2342844 тізімін пайдаланып User:GanS NIS@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Өңдеу ==

Құрметті Сағжан, менің жазған мақалаларымды ары қарай өңдемеуіңізді сұранамын. Өз қателіктерімді түсіндім, енді соларды өзім жөндесем. Қалған мақала дереккөздерін өзім түзетемін. [[Қатысушы:ShymNis 8cSAruzhan|ShymNis 8cSAruzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:ShymNis 8cSAruzhan|талқылауы]]) 09:36, 2015 ж. қарашаның 22 (ALMT)
:: О міне тіпті керемет! Әр қатысушының қателіктерін түсінгені жақсы. Сізге сәттілік тілеймін!
[[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) 09:41, 2015 ж. қарашаның 22 (ALMT)</text>
      <sha1>fp3v5ndr8t9tuqxaga70ltetis9g8ft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Эрлинг Холанд</title>
    <ns>1</ns>
    <id>783352</id>
    <revision>
      <id>3629058</id>
      <timestamp>2026-07-11T23:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mattennut</username>
        <id>114712</id>
      </contributor>
      <comment>/* Транскрипциясын өзгерту */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3629058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="705" sha1="if918h1pc01it3fqh6p2wqwjbcuo2af" xml:space="preserve">== Транскрипциясын өзгерту ==

[https://www.instagram.com/p/DaQNpD2F8gd/?img_index=2 QazaqGrammar-дің посты] бойынша, оның тегі &quot;Холан&quot; деп жазылуы тиіс. Әлем чемпионатында да, түсініктемеші оның тегін солай айтқан. Аты, сәйкесінше, &quot;Эрлиң&quot; деп атыла алады. Орыс тілді ресурстарға не үшін сүйеніп жатырмыз? Басқа тіл — басқа транскрипция. [[Қатысушы:Mattennut|Mattennut]] ([[Қатысушы талқылауы:Mattennut|талқылау]]) 04:58, 2026 ж. шілденің 12 (+05)</text>
      <sha1>if918h1pc01it3fqh6p2wqwjbcuo2af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783354</id>
    <revision>
      <id>3629121</id>
      <timestamp>2026-07-12T07:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Ресми атауы. Өзгертпеулеріңізді сұраймын.</comment>
      <origin>3629121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4446" sha1="3sgjrjwl6rs8u70ctx9e520oa7yhggc" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Industrial and Commercial Bank of China
 |логотипі           = Industrial and Commercial Bank of China logo.svg
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = 1984
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{ӨСІМ}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{ӨСІМ}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{ӨСІМ}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{ӨСІМ}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{ӨСІМ}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; қыт. 中国工商银行) — штаб-пәтері Қытайдың Бейжің қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында Central Huijin Investment (34,7%), Қытайдың Қаржы министрлігі (31,1%) және Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.</text>
      <sha1>3sgjrjwl6rs8u70ctx9e520oa7yhggc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629122</id>
      <parentid>3629121</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4446" sha1="carao6eiw4flownmv9a9qxo7hh1e4hz" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Industrial and Commercial Bank of China
 |логотипі           = Industrial and Commercial Bank of China logo.svg
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = 1984
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; қыт. 中国工商银行) — штаб-пәтері Қытайдың Бейжің қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында Central Huijin Investment (34,7%), Қытайдың Қаржы министрлігі (31,1%) және Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.</text>
      <sha1>carao6eiw4flownmv9a9qxo7hh1e4hz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629123</id>
      <parentid>3629122</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4503" sha1="j3rm54i4jswjx1ipuginqpvx2pmflap" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Industrial and Commercial Bank of China
 |логотипі           = Industrial and Commercial Bank of China logo.svg
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = 1984
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; қыт. 中国工商银行) — штаб-пәтері Қытайдың Бейжің қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында Central Huijin Investment (34,7%), Қытайдың Қаржы министрлігі (31,1%) және Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>j3rm54i4jswjx1ipuginqpvx2pmflap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629124</id>
      <parentid>3629123</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4455" sha1="c2ss4shd9ofnyvg4bcbllc9ior1l04d" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Industrial and Commercial Bank of China
 |логотипі           = 
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Ашық акционерлік қоғам|ашық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = 1984
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; қыт. 中国工商银行) — штаб-пәтері Қытайдың Бейжің қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында Central Huijin Investment (34,7%), Қытайдың Қаржы министрлігі (31,1%) және Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>c2ss4shd9ofnyvg4bcbllc9ior1l04d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629125</id>
      <parentid>3629124</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3629125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4420" sha1="dre25pqkr1u81s8eo1t62ulk73pea5m" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Industrial and Commercial Bank of China
 |логотипі           = 
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = 1984
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; қыт. 中国工商银行) — штаб-пәтері Қытайдың Бейжің қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында Central Huijin Investment (34,7%), Қытайдың Қаржы министрлігі (31,1%) және Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>dre25pqkr1u81s8eo1t62ulk73pea5m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629126</id>
      <parentid>3629125</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4432" sha1="4fp0ssh6fa8iu0fmwf6v1jnjqyiytsi" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі
 |логотипі           = 
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = 1984
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; қыт. 中国工商银行) — штаб-пәтері Қытайдың Бейжің қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында Central Huijin Investment (34,7%), Қытайдың Қаржы министрлігі (31,1%) және Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4fp0ssh6fa8iu0fmwf6v1jnjqyiytsi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629127</id>
      <parentid>3629126</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]]&quot; бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі))</comment>
      <origin>3629126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4432" sha1="4fp0ssh6fa8iu0fmwf6v1jnjqyiytsi" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі
 |логотипі           = 
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = 1984
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; қыт. 中国工商银行) — штаб-пәтері Қытайдың Бейжің қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында Central Huijin Investment (34,7%), Қытайдың Қаржы министрлігі (31,1%) және Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4fp0ssh6fa8iu0fmwf6v1jnjqyiytsi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629129</id>
      <parentid>3629127</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4452" sha1="elitx5vu7pnhyxq0blh7fo5qwuy2cvk" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі
 |логотипі           = 
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[1984 жыл|1984]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері Қытайдың Бейжің қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында Central Huijin Investment (34,7%), Қытайдың Қаржы министрлігі (31,1%) және Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>elitx5vu7pnhyxq0blh7fo5qwuy2cvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629132</id>
      <parentid>3629129</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4472" sha1="gsyrrg4d79g4tmea8wcq1k9pswb4fj9" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі
 |логотипі           = 
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[1984 жыл|1984]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>gsyrrg4d79g4tmea8wcq1k9pswb4fj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629134</id>
      <parentid>3629132</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7871" sha1="ahhki84s9ddmh1m86nigly071n4hbc4" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі
 |логотипі           = 
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[1984 жыл|1984]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.

ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.&lt;ref&gt;[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=α202029/&gt;&lt;ref&gt;[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref name=a202028&gt;Francis Garrido &amp; Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S &amp; P Global]] – accessed 8 February 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)&lt;/ref&gt; 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm&lt;/ref&gt; Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.&lt;ref name=&quot;Forbes Global 2000&quot;&gt;{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ahhki84s9ddmh1m86nigly071n4hbc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629135</id>
      <parentid>3629134</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8320" sha1="4d7eq6on0s6hgfqh5y4oknvg7sts2aa" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі
 |логотипі           = 
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[1984 жыл|1984]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.

ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.&lt;ref&gt;[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=α202029/&gt;&lt;ref&gt;[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref name=a202028&gt;Francis Garrido &amp; Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S &amp; P Global]] – accessed 8 February 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)&lt;/ref&gt; 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm&lt;/ref&gt; Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.&lt;ref name=&quot;Forbes Global 2000&quot;&gt;{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді.

ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4d7eq6on0s6hgfqh5y4oknvg7sts2aa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629136</id>
      <parentid>3629135</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T07:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3629136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8340" sha1="2j0jlislchgdrcdj11k328t1ern1mza" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі
 |логотипі           = 
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[1984 жыл|1984]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.

ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.&lt;ref&gt;[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=α202029/&gt;&lt;ref&gt;[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref name=a202028&gt;Francis Garrido &amp; Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S &amp; P Global]] – accessed 8 February 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)&lt;/ref&gt; 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm&lt;/ref&gt; Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.&lt;ref name=&quot;Forbes Global 2000&quot;&gt;{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді.

ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2j0jlislchgdrcdj11k328t1ern1mza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629194</id>
      <parentid>3629136</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3629194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8371" sha1="pljrj62cb6ni3nwqqkw5lvrd2iox1cv" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі
 |логотипі           = 
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[1984 жыл|1984]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.

ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.&lt;ref&gt;[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=α202029/&gt;&lt;ref&gt;[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref name=a202028&gt;Francis Garrido &amp; Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S &amp; P Global]] – accessed 8 February 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)&lt;/ref&gt; 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm&lt;/ref&gt; Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.&lt;ref name=&quot;Forbes Global 2000&quot;&gt;{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді.

ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар.

== Тарихы ==
=== Алғышарттар ===

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>pljrj62cb6ni3nwqqkw5lvrd2iox1cv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3629195</id>
      <parentid>3629194</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттар */</comment>
      <origin>3629195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9967" sha1="7s4uapnmkgl3wzntlo6vv0v0303b3gi" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі
 |логотипі           = 
 |суреті             = ICBC ChanganAVe.jpg
 |сурет атауы        = ICBC бас кеңсесі, Бейжің
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]&lt;br&gt;[[Мемлекеттік кәсіпорын]]
 |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]]
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[1984 жыл|1984]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Бейжің]], [[Қытай]]
 |басты адамдары     = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті)
 |саласы             = қаржылық қызметтер
 |өнімі              = {{plainlist|
* активтерді басқару
* банктік қызметтер
* тауарлық операциялар
* несие карталары
* акциялар саудасы
* сақтандыру
* инвестицияларды басқару
* ипотекалық несиелер
* жеке капитал
* әл-ауқатты басқару
}}
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |айналым            = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |таза табысы        = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025)
 |активтер           = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026)
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 408 437 (2025)
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = 
 |Ортаққор           = 
}}
'''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&amp;P Global}}&lt;/ref&gt; ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды.

ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.&lt;ref&gt;[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=α202029/&gt;&lt;ref&gt;[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref name=a202028&gt;Francis Garrido &amp; Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S &amp; P Global]] – accessed 8 February 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)&lt;/ref&gt; 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm&lt;/ref&gt; Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.&lt;ref name=&quot;Forbes Global 2000&quot;&gt;{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді.

ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар.

== Тарихы ==
=== Алғышарттар ===
1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.&lt;ref name=&quot;中&quot;&gt;D. Luo (2016) —  [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020&lt;/ref&gt; Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.&lt;ref&gt;C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&amp;dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&amp;pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020&lt;/ref&gt; Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.&lt;ref name=中/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7s4uapnmkgl3wzntlo6vv0v0303b3gi</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>