Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic Үлгі:Қазақ рулары 10 3437 3629432 3521013 2026-07-13T11:13:04Z Қатысушы Апельсин 121973 3629432 wikitext text/x-wiki {{Кесте |аты = Қазақ рулары |тақырып = [[Қазақ рулары]] |сурет = [[Сурет:Shanirak.svg|100px|right|Шаңырақ]] |state = collapsed |style_main_title = background: #FFEFD5; |style_title = background: #FFEFD5; |бөлім1 = [[Ұлы жүз]] |тізім1 = <div> * '''[[Сіргелі]]''': · [[Айтбозым]] · [[Кеңірдек]] · [[Байжігіт (Сіргелі)|Байжігіт]] · [[Батыр руы|Батыр]] · [[Елібай]] · [[Жайдақ]] · [[Жаңабай (Сіргелі)|Жаңабай]] · [[Қайшылы]] · [[Қарабатыр]] · [[Тутаңбалы]] · [[Шалдар руы|Шалдар]] * '''[[Жалайыр]]''': [[Сырманақ]] · ([[Ақбұйым]] · [[Арықтыным]] · [[Байшегір]] · [[Балғалы]] · [[Қайшылы]] · [[Күшік руы|Күшік]]) · [[Шуманақ]] · ([[Андас]] · [[Қалпе руы|Қалпе]] · [[Қарашапан]] · [[Мырза руы|Мырза]] · [[Орақты]] · [[Сыпатай]]) · [[Бірманақ]] · ([[Сиыршы (ру)|Сиыршы]]) * '''[[Қаңлы (тайпа)|Қаңлы]]''': · [[Қара қаңлы]] · [[Қызыл қаңлы]] · [[Қапсан қаңлы]] · [[Сары қаңлы]] * '''[[Шанышқылы]]''': · [[Құрбақа руы|Құрбақа]] · ( [[Балық руы|Балық]] · [[Саңырау (Ру)|Саңырау]] · [[Мамыт руы|Мамыт]]) · [[Дархан (ру)|Дархан]] · [[Қырықсадақ]] · [[Бектау руы|Бектау]] · ( [[Қырпық]] · [[Арапшы руы|Арапшы]] · [[Сырдым]] )· [[Жойсын]] · [[Бағыс]] '''[[Үйсін руы|Үйсін рулары]]:''' * '''[[Сарыүйсін|Сары Үйсін]]''': · [[Қалша]] · [[Жақып руы|Жақып]] * '''[[Дулат]]''': · [[Ботбай]] · [[Жаныс]] · [[Сиқым]] · [[Шымыр]] * ''' [[Албан руы|Албан]]''': ''[[Сары (Албан)|Сары]]'':· ([[Айт руы|Айт]] · [[Қожбанбет]] · [[Қыстық]] · [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] · [[Алжан]] · [[Жарты]] · [[Құрман]] · [[Шоған]] · [[Досалы]] )· ''[[Шыбыл]]'': · ([[Қоңырбөрік]] · [[Қызылбөрік]]) * '''[[Суан]]''': · [[Байтүгей]] · [[Тоқарыстан]] · [[Бағыс]] · [[Сартай]] · [[Нартай]] * '''[[Шапырашты]]''': · [[Айқым]] · [[Асыл]] · [[Екей]] · [[Есқожа]] · [[Кебенек руы|Кебенек]] · [[Шыбыл]] * ''' [[Ошақты]]''': · [[Аталық руы|Аталық]] · [[Байыл]] · [[қоңыр руы|Қоңыр]] · [[Тасжүрек]] * ''' [[Ысты]]''': · [[Ойық руы|Ойық]] · [[Тiлiк]] * '''[[Шақшам]]''': · </div> |бөлім2 = [[Орта жүз]] |тізім2 = <div> * '''[[Арғын]]''': [[Мейрам]]: · ( [[Қуандық]] · [[Сүйіндік (Арғын)|Сүйіндік]] · [[Бегендік]] · [[Шегендік]] · [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]]) · [[Момын]]: · ([[Қанжығалы руы|Қанжығалы]] · [[Тобықты]] · [[Атығай]] · [[Бәсентиін]] · [[Қарауыл руы|Қарауыл]] · [[Шақшақ]] · [[Саржетім]]) · [[Жоғары шекті]] · [[Төмен шекті]] · [[Тарақты]] (жиен) * '''[[Қыпшақтар|Қыпшақ]]''': [[Құлан қыпшақ]] · [[Қытайқыпшақ]] · [[Сарықыпшақ]] · [[Қарақыпшақ]]: ([[Ұзын]] · [[Бұлтың]] · [[Қарабалық руы|Қарабалық]] · [[Көлденең руы|Көлденең]] · [[Торы (ру)|Торықыпшақ]]) * '''[[Наймандар|Найман]]''': [[Саржомарт]]: ([[Бура (найман)|Бура]], [[Қаратай (ру)|Қаратай]], [[Көкжарлы]]) · [[Төлегатай]]: ([[Қаракерей]], [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]], [[Садыр]], [[Төртуыл]]) · [[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]]: ( [[Бағаналы (ру)|Бағаналы]], [[Балталы]]) * '''[[Қоңырат]]''': [[Көтенші]]: · ([[Саңғыл]] · [[Божбан]] · [[Жетімдер руы|Жетімдер]] · [[Маңғытай]] · [[Аманбай]] · [[Жаманбай]]) · [[Көктіңұлы]]: · ([[Байлар-Жандар]] · [[Құлыншақ]] · [[Оразкелді (Қоңырат)|Оразкелді]] · [[Қарасирақ]] · [[Тоқболат]] · [[Құлшығаш]] · [[Алғи]]) * '''[[Керей (тайпа)|Керей]]''': [[Тұрғақ]], [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы]]: · ([[Балта руы|Балта]] · [[Тарышы]] · [[Көшебе]] · [[Сибан]] · [[Ақсары (ру)|Ақсары]]) · [[Абақ Керей|Абақ]]: · ([[Жәдік]] · [[Жәнтекей]] · [[Шұбарайғыр (ру)|Шұбарайғыр]] · [[Шимойын]] · [[Меркіт]] · [[Шеруші]] · [[сарбас руы|Сарбас]] · [[Молқы]] · [[Ителі]] · [[Қарақаc]] · [[Жастабан]] · [[Көнсадақ]] ) * '''[[Уақ]]''': [[Бетке]] · [[Ер Қосай (ру)|Ерқосай]] · [[Сарман]] · [[Шоға]] · [[Байназар (ру)|Байназар]] · [[Еренші]] · [[Бидалы]] · [[Баржақы|Баржақсы]] · [[Жансары]] · [[Шәйкөз|Шайгөз]] </div> |бөлім3 = [[Кіші жүз]] |тізім3 = <div> * '''[[Әлімұлы]]''': [[Кете (ру)|Кете]] · [[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]] · [[Қарасақал]] · [[Төртқара]] · [[Шекті]] · [[Шөмекей]]<br /> * '''[[Байұлы]]''': [[Адай]] · [[Алаша (ру)|Алаша]] · [[Алтын руы|Алтын]] · [[Байбақты]] · [[Беріш]] · [[Есентемір]] · [[Жаппас]] · [[Қызылқұрт]] · [[Масқар]] · [[Таз руы|Таз]] · [[Тана]] · [[Шеркеш]] · [[Ысық]]<br /> * '''[[Жетіру]]''': [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] · [[Кердері]] · [[Керейіт]] · [[Табын]] · [[Тама]] · [[Телеу]] · [[Рамадан (ру)|Рамадан]]<br /> </div> |бөлім4 = [[Ақсүйек]] |тізім4 = <div> * '''[[Төре]]''': [[Жәдік әулеті]] ([[Абылай хан әулеті]]) · [[Әбілқайыр әулеті]] ([[Бөкей әулеті]] · [[Қаратай әулеті]])<br /> * '''[[Қожа]]''': [[Аққорған руы|Аққорған]] · [[Қорасан]] · [[Дуана руы|Дуана]] · [[Қарахан]] · [[Бақсайыс қожа]] · [[Қылышты қожа]] · [[Сейіт (ру)|Сейіт]]<br /> </div> |бөлім5 = Жүзге кірмейді |тізім5 = <div> * '''[[Сунақ]]''': [[Қайғақтық]] · [[Сыйық]] · [[Аташ]] · [[Бессары]] · [[Қалмырза-Тоқпан]]<br /> * '''[[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]]''': <br /> * '''[[Ноғай-Қазақ]]''': [[Үйсін ноғай]] · [[Қояс]] · [[Қазан құлақ]] · [[Қос таңбалы]] * '''[[Қияттар]]''': * '''[[Қырғыз руы]]''': </div> |бөлім6 = Басқа |тізім6 = · [[Қазақ шежіресі]] · [[Қазақ жүздері]] · [[Шалақазақтар]] · [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] · [[Жеті ата]] · [[Туыстық]] · [[Туыстық атаулары]] · [[Кірме]] · [[Ноқта ағасы]] · [[Құрама]] · [[Қазақстан жерінде болған болыстар тізімі|Болыстар]] · [[Қазақ болыстары тізімі]] · [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2 Қазақ генофонды]{{ref-ru}} }}<includeonly> [[Санат:Қазақ рулары]] </includeonly> [[Санат:Қазақ рулары]] i9uwb2athsc3b6zyf02md0ky7ggurod SDU University 0 4540 3629223 3505427 2026-07-12T17:10:41Z ~2026-39302-33 183411 3629223 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = SDU University |Қысқартылған аты = SDU |Эмблемасы = |Сурет =[[File:Sdu night.jpg|Sdu_night|260px]] |Шынайы аты = SDU University |Бұрынғы атауы = |Ұраны = Арманыңа анық бас |Құрылған жылы = [[17 желтоқсан]] [[1996 жыл]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Университет |Басшы лауазымы = Ректор |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Әлімжан Игенбаев |Студенттер = 8 500 |Шетел студенттері = 156 |Мамандар = |Бакалавриат = 28 |Магистратура = 21 |Докторантура = 7 |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Алматы облысы, Қаскелең қаласы]] |Метро бекеті = |Кампус = қала сыртында |Мекенжайы = {{flagicon|Kazakhstan}} 1/1, [[Абылай хан көшесі (Қаскелең)|Абылай хан көшесі]], [[Қаскелең]] |Сайты = https://sdu.edu.kz/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 09 |lon_dir = E |lon_deg = 76|lon_min = 55|lon_sec = 36 |CoordScale = 3000 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |edu_region = KZ }} '''SDU University''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] ''SDU University'') —1996 жылы 17 желтоқсан күні Алматы қаласында ашылды. SDU – оқу үдерісін халықаралық үлгідегі бағдарламаға сай жүргізетін оқу орны. SDU University материалдық-техникалық базаны нығайтуға, халықаралық серіктестермен байланыс орнатуға және білікті кадрлар даярлауға қабілетті ауқымды білім беру және ғылыми мекемелердің бірі. Университеттің стратегиялық жоспары оны тек Қазақстанда ғана емес, бүкіл Орталық Азияда танылған әлемдік беделі бар жетекші жоғары оқу орнына айналдыруды көздейді. Университет 2010-2011 оқу жылынан бастап өз жұмысын заманауи оқу-зерттеу құралдарымен жабдықталған «'''Smart Campus'''» қалашығында бастады. Кампустағы білім беру жүйесі 80% - ағылшын, 20%-қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. 14 гектар аумағында орналасқан жаңа оқу ғимараты өзінің 16 анфер лекция залы, 130-ға жуық аудиториясы, арнайы зертханалар, 1 стадион, конференц-зал, медициналық пункт, заманауи оқу құралдарымен, электронды ресурстармен жабдықталған 3 қабатты кітапханасымен білім алушыларға қолайлы жағдай жасайды. Сонымен қатар университет аумағында 4 370 шаршы метрлік SDU Life спорт және мәдениет орталығы қаланды. Орталық ішінде 2 тренажер залы, асхана,  мәдени іс-шараларға арналған алаңдар мен 300 шаршы метрлік акт залы бар. ==Бағдарлама түрлері== [[File:Suleyman Demirel University, Outside view, Entrance.jpg|thumbnail|SDU University, Сыртқы көрініс]] SDU University '''бакалавриат, магистратура және докторантура деңгейінде''' 4 [https://sdu.edu.kz/language/kz/# факультет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240105085009/https://sdu.edu.kz/language/kz/ |date=2024-01-05 }} бойынша бірқатар мамандықтарды ұсынады. Білім беру бағдарламалар саны – 56. Оның ішінде бакалавриат – 28, магистрлік бағдарлама – 21, докторлық – 7 бағдарлама бар. Дамыған тіл мектебі кәсібилігін арттыру мақсатында ағылшын және түрік тілдерін үйренуді қалаушыларға әртүрлі деңгейдегі бағдарламаларын ұсынады. Жалпы айтқанда, Тіл мектебіне барлық қалаушылар қабылданады. '''IELTS''' және '''TOEFL''' тесттері бойынша да біліктілігі жоғары мұғалімдер көмектесе алады. ==Факультеттер== === '''Білім беру және гуманитарлық ғылымдар мектебі''' === Педагогика және гуманитарлық ғылымдар факультеті ұжымының басты мақсаты - терең білімі бар, кәсіптік деңгейі жоғары бүгінгі күннің біліктілік талабына сай педагог мамандар дайындау. Факультет түлектері алыс–жақын шетелдерде тәжірибеден өтіп, Қытай, [[Ұлыбритания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] мемлекеттерінің беделді университеттерінде ғылыми зерттеулермен айналысуда. === Әлеуметтік ғылымдар, бизнес және құқық мектебі === Қоғамның барлық салаларында әрқашан қажеттілік тудыратын мамандықтың бірі – заңгер мамандығы. Құқық пен заңды білумен құқық әлемінде бағдарлану қабілеті өмірге кең көзқарас қалыптастырып, үлкен мүмкіндіктерге жол ашады. Жалпы оқу бағдарламасы келешекте құқықтану бакалавры академиялық дәрежесін алған түлекті ҚР-ның құқық қорғау органдарында, заң шығару органында және сот жүйесінде, нотариат, адвокат мамандықтары бойынша ағылшын және түрік тілдерін терең меңгерген жаңа заман заңгерлерін даярлайды. Жоғарғы курстарда сабақ өткізу үшін Түркия мен Еуропа елдерінің беделді ЖОО профессорлары шақырылады. Оқу процесі заңгерді болашақта заң мамандығын талап ететін кез-келген қызметте жұмыс істей алатын, сонымен қатар құқықтың белгілі бір саласында терең білімі бар, жан-жақты маман ретінде дайындау үшін ұйымдастырылған. Бизнес мектебі әлемде өзгеріп жатқан экономикалық және саяси мәселелерден үнемі хабардар және студенттерге өз білімдерін сол мәселелер бойынша тәжірибеде қолдануға бірегей мүмкіндіктер беруде. Факультет - бәсекелестікке қабілетті халықаралық үлгідегі жоғары деңгейде білім беру арқылы студенттерін өз қатарластарынан ажыралып тұруына себепші. Факультет білім, ғылыми зерттеу, экономика және менеджмент ғылымында терең білім алу саласында заманауи үстемдік ретінде өсуде. Факультет түлектері – кәсіпкерлік, коммерциялық кәсіпорындарда, қаржылық, сақтандырушылық, банктік, басқарушылық және басқа да шетелдік компанияларда, өкілеттіктерде, бірлескен кәсіпорындарда, әлеуметтік–экономикалық, ұйымдастырушылық – технологиялық, ғылыми – зерттеушілік және инновациялық қызмет түрлерімен айналысатын сан салалы мамандар. === Ақпараттық технологиялар және қолданбалы математика мектебі === Инженерлік факультет - университеттің бағдарлама әзірлеу бойынша озық зертханасы бар, сапалы білім беру орталығы. Университет қабырғасында ақпараттық технологияларды программалық жабдықтауға арналған ғылыми зерттеу орталығы қызмет етеді. Факультет түлектері Қазақстанға және шетелде танымал. Факультетте халық шаруашылықтың, бизнестің әр алуан салаларында табысты жұмыс істей алатын математика, ақпараттық технологиялар және механика мамандықтары бойынша біліктілігі жоғары мамандарды даярлауда; студенттердің, магистранттар мен PhD докторанттардың оқуына, шығармашылықтарына арналған мүмкіншіліктерді беру, ойдың және жекелік өздігінен жетілуіне жайлы шарттарды жасауда. Мемлекеттік органдарды, түрлі мекемелер мен компанияларды сапалы білімді мамандармен қажеттілігінше толық қамтамасыз ету мақсатымен, сондай-ақ студенттердің сапалы және қажетті білім алуын қанағаттандыру мақсатымен, қазіргі технологиялардың даму динамикасын қадағалайтын икемді бағдарламалар бойынша білім беру қызметтерінің ашық және айқын жүйесін құру; ғылыми, педагогикалық және нақты өндірістік қарым-қатынасты нығайту мақсатымен мемлекеттік ұйымдармен, мекемелермен ынтымақтастықты дамыту – факультеттің басты мақсаты. == SDU Extension School == SDU University және Қазақстан бойынша педагогтердің біліктілігі мен инновацияларын арттыру, ресурстарды қамтамасыз ету және жоғары сапалы, кезеңді және қаржылық тиімді іс-шараларды өткізу. Сонымен қатар, орталық ішкі және сыртқы серіктестердің көмегімен дәстүрлі және онлайн бағдарламаларды жүзеге асыру, семинар-тренинг сарапшылары мен ішкі мүдделі тараптардың тұрақты кері байланысын қамтамасыз ету арқылы мүмкіндіктерді кеңейтеді. SDU оқытушылардың академиялық қажеттіліктерін қанағаттандыратын ресурстар мен кәсіби даму мүмкіндіктерін ұсынады.   ==Магистратура және PhD бағдарламалары== SDU University '''[https://sdu.edu.kz/language/kz/magistratura-jane-doktorantura-2/ магистратура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240105085012/https://sdu.edu.kz/language/kz/magistratura-jane-doktorantura-2/ |date=2024-01-05 }}''' және [https://sdu.edu.kz/language/kz/magistratura-jane-doktorantura-2/ '''PhD бағдарламалары'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240105085012/https://sdu.edu.kz/language/kz/magistratura-jane-doktorantura-2/ |date=2024-01-05 }} халықаралық бағдарламалар негізінде ағылшын тілінде оқытылады. Сабақ кестелері студенттің уақыт талабына қарай түзіледі (кредиттік оқу жүйесі) SDU жоғары оқу орнынан кейiнгi бiлiм беру бағдарламасы бойынша төмендегідей магистратура мамандықтарын даярлауды іске асыруда. Магистратурада мамандар дайындау екі бағытта жүргізіледі: ғылыми- педагогикалық бағыт және бейіндік бағыт. [[File:Suleyman Demirel University - Hall, Social activities.jpg|thumbnail|left|Университет, Жүйелі әлеуметтік шаралар университеттегі студенттер өмірінің бір бөлігі]] == SPT/ISPT олимпиадасы == [https://sdu.edu.kz/language/kz/spt-2/ SPT олимпиадасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240105085011/https://sdu.edu.kz/language/kz/spt-2/ |date=2024-01-05 }}  - талапкерлерге болашақта мамандық таңдауға көмектесіп, түрлі деңгейдегі грант пен жеңілдік ұтып алу мүмкіндігін береді. ISPT олимпиадасы халықаралық студенттерге арналған. Онда әрбір оқушы таңдаған бағыты бойынша өз білім деңгейін көрсете отырып, SDU-дың 4 жылға жарамды 297 грант немесе жеңілдігіне ие бола алады. ==Әлеуметтік орта== SDU студенттерінің өз мүмкіндіктерін академиялық, қоғамдық және әлеуметтік өмірде қалыптастыруға арналған, қызығушылықтарына байланысты әртүрлі 40-тан астам студенттік ұйым бар. Университеттің қоғамдық өміріне араласу студенттің көшбасшылық қабілеттерін дамытып, топта бірігіп жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Студенттік клубтар мен дәстүрлі жыл сайынғы іс-шаралар шығармашылық және интеллектуалды қызығушылықтарды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. 38 студенттік ұйым, 25 студенттік спорт клубтары, 1000 аса белсенді студент, жылына 80 іс-шара өтеді. ==Жұмысқа орналасу мүмкіндіктері== SDU University Қазақстандағы сапалы білім беретін университеттердің бірі. Университет түлектеріне жергілікті компаниялармен қатар халықаралық компаниялар да қызығушылық танытуда. Түлектердің 85%-университетті бітіргеннен соң жұмыспен қамтамасыз етілуі соның айғағы. Университет сапалы кәсіби мамандарды жетілдіріп шығаруда өз күшін салуда ==Халықаралық қатынастар== Университетаралық ынтымақтастықтың бірден-бір басты бағыты - білім алушыларға шетелдік жоғары оқу орындарында іс-тәжірибесін өтеуге мүмкіндік беруге және екі диплом алуға бағытталған бірлескен білім бағдарламаларын әзірлеуге және жүзеге асыруға барынша көмек көрсету болып табылады. Университеттің халықаралық қатынастар офисінің қызметі - әлемдік білім беру және ғылыми қауымдастыққа ары қарай ықпалдастыру, университеттің имиджін нығайту жөніндегі міндеттерді шешуге бағытталған. Бұл жұмыс шетелдің жетекші университеттерімен ынтымақтастық бағдарламалары шеңберінде, халықаралық білім бағдарламалары мен жобаларды жүзеге асыру, бірлескен ғылыми-зерттеу қызметтерін жүзеге асыру, ғылыми-практикалық семинарлар мен конференциялар ұйымдастыру, оқытушы мамандармен өзара алмасу және студенттердің білімін дамыту бағдарламалары шеңберінде жүзеге асырылады. Университет 60-тан астам білім-мекемелер, халықаралық ұйымдар және университеттермен серіктестік қатынас орнатқан. SDU келісім негізінде АҚШ, Ұлыбритания, Швейцария, Оңтүстік Корея, Қытай, және Пакистан елдерінің серіктестерімен, сондай-ақ ТМД (Ресей, Армения, Азербайжан және Қырғызстан) университеттерімен тұрақты және перспективті байланыс орнатты. SDU University даму стратегиясы жаһандық кеңістікті дамыту қажеттілігін, соның ішінде республикадан тыс жерлерде бақшаны тану қажеттілігін қамтиды. Дүние жүзіндегі жетекші жоғары оқу орындарымен мұндай ынтымақтастық әлемдік мәдениетке баулуға ықпал етеді, ғылыми-зерттеу және оқу-әдістемелік жұмыстардың үздік тәжірибелерін қолданудың нақты мүмкіндіктерін ашады, халықаралық деңгейдегі болашақ мамандарды даярлау бағдарламаларын, соның ішінде Америка, Азия және Еуропа университеттерінің студенттерімен алмасу шеңберінде іске асырады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.sdu.edu.kz/kz Сулейман Демирел атындағы Университетінің ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129030746/http://sdu.edu.kz/kz |date=2012-01-29 }} * [https://bil.edu.kz bil.edu.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519030258/https://bil.edu.kz/ |date=2022-05-19 }} — «Білім-Инновация» қоғамдық қорының ресми сайты. {{Алматыдағы университеттер}} [[Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары]] r2xd2q661cwjhy97vd5mk4m0q86lb98 Абылай хан 0 5010 3629409 3623583 2026-07-13T10:26:34Z Қатысушы Апельсин 121973 3629409 wikitext text/x-wiki {{мағына|Абылай Онданұлы}} {{мағына|Қанішер Абылай}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Абылай хан | Шынайы есімі = Әбілмансұр Көркем Уәлиұлы | Суреті = Абылай хан.jpg | Атауы = | Сурет ені = | Титулы = [[Қазақ хандығы]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = | Ту = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2 = | Басқара бастады = [[1771 жыл|1771]] | Басқаруын аяқтады = [[1781 жыл|1781]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Әбілмәмбет хан]] | Ізбасары = [[Кенесары хан]] | Тәж кигізу жорасы = | Титулы_2 = [[Орта жүз]]дің ханы | Ту_2 = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1771 жыл|1771]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1781 жыл|1781]] | Ізашары_2 = [[Әбілмәмбет хан]] | Ізбасары_2 = [[Уәли хан]]<br>[[Дайыр|Дайра хан]] | Титулы_3 =[[Ұлы жүз]]дің ханы | Ту_3 = Tamga of the Töre dynasty.png | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 =[[1756 жыл|1756]] | Басқаруын аяқтады_3 =[[1771]] | Ізашары_3 =[[Төле би]] | Ізбасары_3 =II Қасым хан | Діні = [[Ислам]], ([[сүннет]]) | Азаматтығы = | Туған күні = 1711 | Туған жері = [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Қазақстан]] | Қайтыс болған күні = 1781 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]],[[Түркістан (қала)|Түркістан]] | Династия = [[Төре]] | Туған кездегі есімі = Әбілмансұр | Әкесі = Көркем Уәли сұлтан | Анасы = | Жұбайы = Қарашаш ханым | Балалары = [[Уәли хан]]<br />Қасым сұлтан<br />Сүйік сұлтан<br />Әділ сұлтан (барлығы 30 ұл, 40 қыз) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = [[Аңырақай шайқасы]] |Түсініктемелер=Абылай тек Орта жүзде билік жүргізді. Ұлы жүздегі Әбілпейіз оған бағынды. Кіші жүздегі Нұралы ханның астындағы рулар бағынбады, ал қалған кіші жүз рулар бағынды.}} '''Абылай хан''' (шын есімі '''Әбілмансұр''') — [[1771 жыл|1771]] – [[1781 жыл|1781]] жылдар аралығында билік құрған [[Қазақ хандығы]]ның 18-ші ханы. Қазақ Ордасының тарихындағы ең ұлы хандардың бірі. Арғы тегі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] негізін қалаған [[Орда Ежен хан]]нан бастау алады. Абылай онымен қоса [[Ұрыс хан]], [[Барақ хан]], [[Жәнібек хан]] сияқты билеушілердің тікелей ұрпағы. Абылай хан қазақ тарихындағы бірегей тұлға [[Кенесары хан]]ның атасы.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «[[Қазақ энциклопедиясы]]», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Шығу тегі мен жас кезі == 1711 жылы Көркем Уәлидің отбасында Түркістан қаласында дүниеге келген. Азан шақырып қойған есімі – Әбілмансұр. Әбілмансұр Жошы ханның ұрпағы, төре тұқымынан тарайды. Оның шежіресі келесідей: [[Шыңғыс хан]] — [[Жошы хан]] — [[Ұрыс хан]] — [[Барақ хан]] — [[Жәнібек хан]] — [[Жәдік сұлтан]] — [[Шығай хан]] — [[Есім хан]] — [[Салқам Жәңгір хан]] — Уәли (Уәлибақы) сұлтан — [[Қанішер Абылай]] — Көркем Уәли сұлтан — '''Әбілмансұр'''.<ref>[[Қазақ хандарының шежіресі]]</ref> ==== Сабалақ ==== 12 жасында әкесі Көркем Уәли жоңғар қонтайшысы Цэван-Рабдан шабуылынан қаза табады. Әбілмансұрдың шыққан тегін жақсы білген [[Төле би]] оған өз түйесін баққызып, оны аман сақтап қалу үшін '''"Сабалақ"''' деп атап кетеді. Кей деректе Сабалақ туысы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбет сұлтанның]] жылқысын да баққан дейді<ref>Казахстан. Национальная энциклопедия. / Гл. ред. Б. Аяган. — Алматы: Главная редакция: «Қазақ энциклопедиясы», 2004 — 560 с.</ref>. [[Төле би]] Әбілмансұрға салихалы тәрбие беріп, оның тұлға болып қалыптасуына ықпал етті. 15 жасынан бастап жоңғарларға қарсы күреске қатыса бастайды. Сұлтанның бойы орталау, күші ерекше мықты болған. Замандастары жас сұлтанның батыл, ержүрек және епті болғанын атап өтеді. === Абылай атануы === [[Сурет:Абылайдың шұбар туы.jpg|нобай|253x253 нүкте|Абылайдың шұбар туы.]] Әбілмансұрдың атасы Абылай Уәлибақыұлы жекпе-жекке шыққанда ешқашан жеңілмейтін, жауының оған шамасы келмейтін. Сондықтан ел арасына оны '''Қанішер Абылай''' деп атап кеткен.<ref>Касымбаев Ж.К.История Казахстана. – Алматы: 2004. – С. 35.</ref> Қанішер Абылайдың немересі Әбілмансұр 20 жасында ел ішінде кеңінен таныла бастады. Ер жеткен Сабалақ Әбілмәмбет ханның жасағына қатысып жүрген екен. [[1733 жыл|1733 жылы]] жоңғардың көрнекті қолбасшысы Шырыш батырмен (жоңғар қонтайшысы [[Қалдан Серен|Қалдан Сереннің]] ұлы) жекпе-жекке шыққанда рухты бабасының атын ''"Абылай! Абылай!"'' деп ұрандатып, қарсыласын жеңіп шығады. Жекпе-жекте жеңіске жеткен жас сарбазды халық ұран еткен '''Абылай есімімен''' атай бастайды. Бұл ерлігі үшін халық Абылайды өте құрметтейді екен. Сөйтіп Абылайға [[Арғын|Арғынның]] [[Атығай]] руын басқаруға сайлапты. [[1749 жыл|1749 жылға]] таман Абылайға тек Атығай ғана емес, Арғынның бүкіл жеті руы, оған қоса [[Керей (тайпа)|Керейлер]], [[Уақ|Уақтар]] және [[Қыпшақтар|Қыпшақтардың]] бір бөлігі бағына бастайды.<ref>Эпистолярное наследие казахской правящей элиты. 1675–1821 годов. ''–'' Алматы, 2014. ''–'' Т. 1. ''–'' С. 274.</ref> == Жоңғарларға қарсы күресі == [[1734 жыл|1734 жылы]] Орта жүзді басқарып келген [[Сәмеке хан]] дүниеден өтіп, оның орнына хан болып [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбет]] сайланды, ал Әбілмәмбеттің қолбасшысы болып Абылай бекітілді. [[1739 жыл|1739 жылы]] [[Жоңғар хандығы|жоңғарлар]] [[Цинь империясы|Цинь империясымен]] бітім туралы келісімге келіп, бүкіл күшін батыста тұрған қазақтарға жұмсай бастайды. Осыдан қауіптенген Абылай [[1740 жыл|1740 жылы]] Әбілмәмбет хан екеуі бастаған 120 сұлтанмен бірге [[Орынбор|Орынборға]] келіп, Ресей боданын қабылдайды<ref>Алтон С. Доннели. Завоевание Башкирии Россией 1752–1740. – Лондон, 1968. – С. 212.</ref>. Жоңғарларға қарсы соғыста Ресейден көмек болар деген Абылайдың үміті ақталмады. [[1741 жыл|1741 жылы]] жоңғарлар қазақтарға жаңа жорық бастап кірді де, Абылайды тұтқындады. Абылайдың тұтқынға түскенін білген қазақ оны тұтқыннан босатудың амалын ойластыра бастады. [[1742 жыл|1742 жылы]] [[Төле би]] бастаған қазақтың 90 беделді азаматы мен майор [[Миллер Герард Фридрих|Миллер]] елшілігі келіссөз жүргізіп, ақырында 1743 жылы бітімге келеді. Осы істе майор Миллер жоңғарларды үркітумен ғана шектеліп, нақты әрекетті қолға алмады. [[1743 жыл|1743 жылғы]] [[5 қыркүйек|5 қыркүйекте]] Абылайды тұтқыннан шығарып алады. [[Қалдан Серен]] қайтыс болғаннан соң, жоңғарлар арасында билік үшін талас басталады. Абылай бастаған қазақ сұлтандары бұл таласты тиімді пайдаланып, жоңғарларды әлсірету арқылы '''қазақтың оңтүстік және шығыс жерлерінен азат''' етіп алған.<ref>https://iie.kz/?p=25528&lang=ru</ref> == Хан тұсындағы сыртқы саясат == [[Сурет:Kazakhstan-1993-Bill-100-Obverse.jpg|thumb|right|275px|100 теңгеде бейнелеген Абылай хан]] Абылай билігінің күшейе түсуінің жаңа кезеңі [[1744 жыл|1744 жылы]] Әбілмәмбеттің [[Түркістан (қала)|Түркістанға]] көшіп кетуі уақытына саяды. Абылай көреген саяси қайраткер бола отырып, [[Қалмақтар|қалмақтармен]] аса ауыр соғыстардан қалжыраған елінің есін жиғызу үшін дипломатиялық жолдарды да тиімді пайдаланды. 1740 жылғы тамызда ол [[Орта жүз]] ханы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетпен]], тағы да басқа 120 старшынмен [[Орынбор|Орынборға]] келіп, орыс өкіметінің «қамқорына» кіруге келісім білдіреді. Сонымен бір мезгілде қазақ халқының тұтастығын сақтау мақсатында Шың империясымен де қарым қатынасын суытпады. Петербург пен Пекинге елшіліктер аттандырды. Ол Ресей мен Қытай империяларының өзара қайшылықтарын қазақ хандығы мүддесіне пайдаланып отырды. Абылай 1745 жылы [[Қалдан Серен]] дүние салғаннан кейін, Жоңғарияның билеуші топтарының тақ таласынан әлсіреп, бұрынғы әскери қуатынан айырыла бастауын және жоңғар-қытай соғысын Шығыс [[Түркістан (қала)|Түркістанмен]] іргелес өңірдегі ойраттардың уақытша билігінде қалған қазақ жерлерін қайтаруға, елдің дербестігін толық қалпына келтіруге пайдалану үшін барынша күш салды. Абылай қазақ елінің тәуелсіздігіне нұқсан келтіретін жағдаяттармен аянбай күресіп, дербес сыртқы саясат ұстанып өтті. 1745 жылы Орта жүздегі Әбілмәмбет, Абылай және [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтан]] қатар аталса, 3-4 жылдан кейін мұндағы жағдай мүлдем өзгерді. 1749 жылғы тамыз айында Неплюевпен кездесуінде Жәнібек тархан: «бұрын Орта жүзде Әбілмәмбет хан болған, бірақ ол біраздан бері Ташкентте тұрып жатыр, ел басқарудан қалған. Бірақ сұлтан зұлымдық ісі үшін қашып жүр. Онда жалғыз Абылай сұлтан ғана билік жүргізіп отыр»,- деп көрсетті. [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 543.jpg|right|200px]] Жазба деректерде Абылайдың шетел басқыншыларына қарсы табанды соғыс жүргізгендігі айқын көрсетіледі. 1752 ж. ол бастаған қазақ әскері шамасы 15-20 мың адамдай ойраттар қолының шабуылына тойтарыс берді. 1753 ж. желтоқсанда Абылай 5 мың жауынгерімен жоңғар әскерлерімен шайқасып, бірталай қазақ жерін азат етті. 1754ж. сәуірде Абылай бастаған 1700 қазақ әскері 10 мың қалмақпен соғысуға мәжбүр болса, (Қаратал өз бойынша), сол жылдың [[шілде]]-[[тамыз]] айында 4 мың әскермен Жоңғарияға жорық жасап, 3000 қалмақты тұтқынға алып келген. 1756ж. Абылайдың бастауымен қазақтар қытайлар мен қалмақтардың біріккен күшімен екі рет шайқасып, оның бірінде жеңіліп, екіншісінде жеңіске жетеді. 1757ж. Абылайдың 6 мың әскері Қытайдың 40 мың әскерімен шайқасынан соң, қытайлар Абылайдан бітім сұрады. 1753-1754 жылдардағы шайқастарға [[Қабанбай батыр|Қабанбай]], [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], [[Жанатай батыр|Жанатай]], Керей Жәнібек, [[Өтеген батыр|Өтеген батырлар]] қысы – жазы үзбестен қатысады. Абылай бірде [[Қалдан Серен]]мен бітімге келсе, бірде Дабашыны шауып, бірде оны және Әмірсананы өзіне паналатты. Сөйтіп Ойрат ұлысының бөлшектене беруін көздеді. Тегеурінді әскери қимылмен қатарластырыла жүргізілген дипломатиялық әрекеттері Абылайды өз заманының ұлы қайраткерлері деңгейіне көтерді. Осының нәтижесінде Абылай әскері 1771ж. Мойынты өзенінің бойында болған қалмақтармен ауыр шайқаста жаңа жеңіске жетті. Саяси ахуал тұрақталған шақта Абылай қазақ жерінің бүтіндігіне қол сұққан басқалармен де ымырасыз күрес жүргізді. 1754-55 және 1764 ж. қырғыздар Жетісуда біраз ауылдарды шауып, Жауғаш, Көкжал Барақ пен Шынқожа батырлар бастаған әскерлерді Ақсу, Көксу және Шу бойында талқандайды. Осы себепті Абылай [[1755 жыл|1755]], [[1765 жыл|1765]] жылдары Қырғыз ұлысына қарсы жорық жасап, Іленің сол жағасын, Шу бойын тазартады, қазақ пен қырғыздың Нарынқолдан Қордайға тартылған, күні бүгінге дейін сақталып отырған шекарасын анықтайды. Өмірінің соңғы 15 жылында Орта Азия хандықтарына қарсы тынымсыз күрес жүргізді. 1765 — 1967 жылдары Абылай хан қолының [[Қоқан хандығы|Қоқан]] билеушісі Ерденбекпен соғысының нәтижесінде [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Сайрам]], [[Шымкент]] қалалары қайтадан қазақтар иелігіне өтті. [[Ташкент]] [[Алым (салық)|алым]] төлеп тұратын болды. Екі жүз жылға созылған қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресінің соңғы жаңғырығы алаш жұртының санасында [[Шаңды жорық|«Шаңды жорық»]] деген атпен белгілі. Бұл [[1771 жыл|1771 жылы]] [[Еділ қалмақтары|Еділ қалмақтарының]] (170 — 180 мың адам; 40 мыңдай әскері бар) [[Жоңғар хандығы|жоңғарға]] қазақ жері арқылы үдере көшуі еді. Кіші жүздің ханы [[Нұралы хан|Нұралы]] асығыс әскер жиып, [[Жем (өзен)|Жем]] бойында қалмақтарға алғашқы соққы береді. Балқашқа жақындаған кезде Абылай хан бастаған қазақтың қалың қолы қалмақтарды қоршауға алды. Осы кезде қалмақ басшылары Ұбашы мен Серен бітімге келуді, бүкіл ел жұртымен бодандыққа қабылдауды сұрап, елші жібереді. Кіріптар ұсынысты талқылау үшін шақырылған әскери кеңесте Абылай тағы да көрегендік танытып, жеңілген жауды қырып–жоюдың қажеті жоқ екендігін дәлелдеуге тырысады. [[Еділ|Еділден]] ауған қалмақпен келіссөзге келіп, тым құрыса олардың Жоңғарға еркін өтіп кетуіне мүмкіндік беру жөніндегі Абылай түйінінің аржағында шығыстағы ұлы көршімен болашақтағы қарым-қатынасты ойлау жатыр. Жоңғардан азат етілген шығыстағы жерлерге қазақ ауылдарын апарып түпкілікті қоныстандыру да Абылай саясатының тереңдігін, кемеңгерлігін айқын көрсетеді. Оның әрбір іс-әрекеті қазақ халқының бүтіндігін, елі мен жерінің тұтастығын сақтауға бағытталды. Билікке таласқан Барақ сұлтан [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханды]] өлтіргенде де Абылай ел билігін ойлап қынжылып, Төле бимен тізе қоса қимылдап, бұзық сұлтанды жазаға тарту жағында болады.Абылай соғыс жағдайына сай қол астындағы елде, әсіресе, әскер ішінде қатаң тәртіп орнатты. Сондықтан да хан бастаған жауынгерлердің ел-жұрты мен ата мекенін қорғау рухы жоғары, ұзақ жорықтарға шыдамды, шайқас даласында тегеуріні қатты болған. Абылай сан жағынан әлдеқайда басым жаумен шайқасудан еш тайынбаған және көбіне үстем шығып отырған. Абылай қазақ хандығының күшін біріктіріп, әскери жағынан қуатты мемлекетке айналдырды. [[1771 жыл|1771 жылы]] жасы жеткен [[Әбілмәмбет хан]] дүние салды. Қалыптасқан дәстүр бойынша Орта жүздің ханы болып не Әбілмәмбеттің інілерінің бірі, не үлкен ұлы [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз]] сайлануға тиіс еді. Алайда басты сұлтандардың, старшындардың, Әбілпейіздің өз қалауымен үш жүздің басшы өкілдері Түркістанда Абылайды хан көтерді. Абылай іс жүзінде жалғыз Орта жүздің ғана емес, бүкіл Қазақ ордасының ұлы ханы болды. [[Сурет:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|right|200px]] Абылай [[Ресей]] мен [[Қытай тарихы|Қытай империяларының]] арасында орналасқан Қазақ елінің геосаяси жағдайына икемделген саясат жүргізді. Қытай әскерлері жоңғарларды жойып, [[Орта Азия]] мен Қазақстанға ене бастаған кезде мұсылман елдерінің басын қосуға ұмтылып, Ауған шаһы [[Ахмад Дуррани]]мен келіссөз жүргізді. [[Түркия]]ға елшілік жіберу ниеті де болды. Қытаймен қатынас жақсара бастаған кезде орыс бодандығынан бойын тартып, патша әкімшілігінің шақыруымен хандық белгілерді қабылдау үшін 1779 жылы қазан айында [[Петропавл]] бекінісіне барудан бас тартты. [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы|Пугачев соғысы]] кезінде 3 мың әскерімен «Қасірет белдеуі» бойындағы орыс бекіністерін шапты. Абылай қаһарлы хан болуымен қатар, қазақ халқының рухани қасиетінен еркін сусындаған дарынды күйші ретінде де белгілі. Ол ''«Ақ толқын», «Ала байрақ», «Бұлан жігіт», «Дүние қалды», «Жетім торы», «Қайран елім», «Қара жорға», «Қоржынқақпай», «Майда жел», «Сары бура», «Шаңды жорық»'' т.б. күйлердің авторы. Абылай өмір жолын ат үстінде, жорықтарда өткізіп, [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзені жағасында қайтыс болды. Сүйегі [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласындағы]] [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің ішінде [[Қабырхана]] мен [[Ақсарай]] арасындағы дәлізде жерленген. Абылайдың артында 12 әйелінен 30 ұл, 40 қызы қалды. Қазақ халқының жадына Абылай қажырлы мемлекет қайраткері, батыл қолбасшы, дарынды дипломат ретінде сақталып келді. Оның есімі тәуелсіздік символында жауынгерлік ұранға айналды. == Абылай ханның қазақ халқына сіңірген еңбегі == Абылай дарынды хан, аса ірі қайраткер, қолбасшы болды. Әбілмәмбет ханның тірі кезінде қазақ халқы оны өзінің қорғаушысы, көсемі санады. Ол патша өкіметінің губернаторларының ыңғайына жүрмеді. Елінің еркіндігін, бостандығын қорғай білді. Ресеймен одақтасудан кейін көп кешікпей Абылай елдің ішкі сыртқы жұмысынан екі жылдай қол үзді. Ол туралы Мәскеу мұрағатынан табылған (қор 122, тізім 1, іс 2) хатқа жүгінейік. Бұл хатта Абылай сұлтанның Қалдан Сереннің тұтқынында екені жазылыпты. Бірақ қалай қолға түскені жазылмаған. Халықтың айтуы бойынша, жоңғарлардың қолына түсу себебін екі түрлі түсіндіреді. Біріншісі, [[Қалдан Серен]] тұтқиылдан Абылайдың ауылына шабуыл жасап, батырларымен қапылыста қолға түсірді десе, екіншісінде, Абылай сұлтан нөкерлерімен аң аулап жүргенде тұтқындалды дейді. Ал оның тұтқыннан шығуы туралы да екі түрлі жорамал айтады. Біріншісі, Ресейдің елшісі майор Мюллердің Қалдан Серенге апарып берген [[генерал-губернатор]] Неплюевтің хатынан кейін босатты десе, екіншілері қазақтың би-батырлары талап етіп босатып алды дейді. Мен танысқан хаттарға сүйеніп, Абылай ханның тұтқыннан босап шығуына үш түрлі себеп болды деймін. Ең бастысы, Абылайдың өзінің ақылдылығы, тапқырлығы, дипломаттығы. Оны халқының сыйлайтындығы Қалдан Серенді ойландырды. Екінші себеп - шын мәнінде оған арашашы болған беделді би-старшындар. Үшіншісі, Мюллердің де әкелген хаты әсер етті. 1742 жылы 18 мамырдағы Гладышевтің хабарында былай делініпті: «Қырғыз-қайсақтар әңгімелерінде Ақшораның жоңғарларға келгенін айтып отырды. Қырғыз-қайсақтың иесі Абылай сұлтанды жоңғарлардың қожасы Қалдан Серен тұтқында ұстап, оның аяқ-қолына кісен салыпты. Ақшора келген соң кісендерді алып, Ақшораның адамдарын кісендепті. Ақшора кеткеннен кейін Абылайдың аяқ қолындағы кісендерді алып тастап, Абылайдың інісін қырғыз-қайсақ еліне қайтарды. Ақшораны қалмақтың үш адамымен жіберді. Егер де 10 отбасын және Қарасақалды әкеліп берсе, сонда ғана жоңғарлықтар тұтқындарды қайтарамыз» дейді. Ақшора және үш қалмақ қырғыз-қай­сақтардан әлі қайтып келмеді». 1744 жылғы 23 қаңтардағы Кирилловтың хатында: «...Абылай сұлтан Қалдан Серенде екі жылдай тұтқында болды. Онымен бірге Жолбарыс сұлтан отырды. Ол Қалдан Серенмен тіл табысты. Осы жылғы күзде оларды (30 қыркүйекте) өз елдеріне жіберді. Тұтқында 35 адам болды. Барлығы да қайтарылды. Өз ұлыстарына аман-есен жетті. Олар тұтқында болған кезде сол жазда қоңтайшыларда көп адамдар шешек ауруымен ауырып, қайтыс болды. Қалдан Серен қайсақтармен бейбітшілікте». Жоңғарлардың тұтқынынан келгеннен соң Абылайдың абыройы тіпті жоғары дәрежеге көтерілді. Енді үш орданың хандары, билері де онымен санасты. Ол Ресейден қол үзген жоқ. Бірақ губернаторларға бас иген емес. Оларды өзінен ара қашықтықта ұстады. Абылай хан Орынборға 1740 жылы барғаннан кейін губернаторлардың оған өздеріне келіп кетуін сұраған бірнеше шақыруларын қабылдамады. Кейбір тарихшылар Абылайдың тұтқыннан келуі оны Ресейге байлады, оған міндетті болды дегендей ой білдіреді. Жоқ. Олай емес. Ресейге тәуелді болған жоқ. Міне, осындай хаттың бірін 1745 жылы 16 сәуірде Орынбордан губернатор, құпия кеңесші [[Иван Неплюев]] Абылай сұлтанға жіберіпті: «...Біз сізден көптен хабар ала алған жоқпыз, көп уақыт өткендігі себепті сізден өткен кездер туралы хабарларды естігеніміз дұрыс болар еді. Сіздің және қол астыңыздағылардың бір белгісі болсын. Егер мүмкіндігіңіз болса, уақыт тауып, сіз маған келсеңіз, маған ұнаған болар еді. Мен осы алдағы күзге дейін басқа жаққа баруыма байланысты орнымда болмауым мүмкін. Екеуміз кездесіп, бетпе-бет әңгімелесіп көп жағдайларға кеңескеніміз дұрыс болар еді. ...Сіздің қойған талабыңызға байланысты Сібір жағында ұсталған адам­дарыңыз бен малдарыңыздың біразы қайтарылды. Басқасына ол генерал күш салып көмектесемін деп сенім білдірді», депті. 1745 жылы 7 мамырда жүзбасы [[Яков Ерофеев]] арқылы [[полковник Павлуцкий]]ге Абылай хан мынадай хат жіберіпті: «Сіздің маған жіберген хатыңыздан естіп отырмын: «Бізге денсаушылық тілей отырып, біздің қол астымызда жаулап алды деген жылқылар және тұтқындар бар депсіз». Ондай жағдай болған жоқ. Тұтқында ешкім жоқ. Егер ондай болса, онда қандай одақтастық болады. Өткен жылы сіздің адамдар 42 адамды тұтқынға алды. 24 адам, 1300 жылқыны, 13 байдың үй-мүліктерінен 382 жылқыны бізге қайтарды. Енді 918-і сіздерде қалды». Бұл хаттағы: «Онда қандай одақтастық болады», деген сөзге көңіл бөлу керек. Ол - Абылай Ресейге берген сертін одақтастық деп түсінетіні. 1760 жылы 16 сәуірде Орынбор губерниясының кеңсесінен құпия экспедиция арқылы Орынбор гарнизонының жаяу әскер полкының поручигі, князь Иван Ораков, тілмаш Яков Гуляев Абылайды іздеп, бес күн жүріп старшын Байжігіттің ауылына келеді. Абылай осы жерден 3-4 шақырым жерде қоныстанған екен. Көкшетауға, Әулие Петр қамалына жазда бармақшы. Ораков пен Гуляев әдептілік, сыпайылық көрсетіп, Абылай сұлтанды тағы да Орынборға, тіпті болмаса Троицкіге келуді қиылып сұрайды. Оған Абылай: «Қашқария қырғыздары Айходжа және Күнходжа Жаркент қалаларына шабуыл дайындап жатыр. Бұл жердегі халықтар Ташкент, Түркістан, Бұқараға көпестер және таможнялықтармен еріп көшіп жатыр. Ол жерге көмек көрсетуіміз қажет. Сол себепті Орынборға баруға уақытым жоқ», деп жауап беріпті. Абылай осылайша үш ([[Ресей]], [[Жоңғар]], [[Қытай]]) алып мемлекеттердің ор­тасында дипломатиялық шеберлікпен Қазақ елінің бостандығын сақтай білді. Қазақ халқының аса көрнекті ақыны [[Мағжан Жұмабай|Мағжан Жұмабаев]] ''«Батыр Баянда»'' Абы­­лайдың саясаткерлігін былай суреттепті: ''«Алыстан орыс, қытай - ауыр салмақ. Жақыннан тыншытпайды қалың қалмақ. Артында ор, алдында көр, жан-жағы жау Сол кезде елге қорған болған Абылай, Көп жаудың бірін шауып, бірін арбап».'' 1759 жылы (қор 122, «Қырғыз-қайсақ ісі», тізім 1, іс 3) Орынбордың губерна­торы, құпия кеңесші Давыдовқа және [[генерал-майор Тевкелев]]ке, Сібір губерна­торындағы әскери қолбасшы Брегадир Фрауендорфқа император ханымның канцлері [[граф Воронцов]]тың жолдаған хатында Абылай ханның өміріндегі тағы бір қырлар ашып беріліпті. Онда Абылай ханның Ресейдің губернаторларына, тіпті ханымға, канцлерге де бас имейтіні хабарланған. Бірнеше рет өздеріне келіп жолығуын 1743 жылдан бері сұраса да бармағанын, оның үстіне олардың алдына өзінің талаптарын табанды түрде қойып, оның орындалуын міндеттегеніне көз жеткіземіз. Хаттың 74-бетінде былай депті: «...Сіз биылғы жылғы 15 наурыздағы хабарламаңызда тағы да ұсыныс жазыпсыз. Онда Абылай сұлтанды жақсырақ өзімізге тарту мақсатымен еркелетуді және Орынборда көбірек марапаттауды талап етіпсіз. Мұндай жалақы үшін ол одан әрі беріліп қызмет етуге міндетті. Оны жоғалтпас үшін, біздің жағымызды қолдауы үшін, тіпті болмаса ашық қарсы шықпаса да бүгінгі қытайлықтардың тырысып отырғанына беріліп кетпей, өз жағымызға шығару керек. Біздің жақтан да оны еркелетуіміз қажет. Онымен жеке хат жазысып тұрыңыздар. Ол өте пайдалы. Абылай сұлтанға император - [[ақ патша]] ханым­ның атынан биылғы 1759 жылдың басынан бастап жалақы төлеуі дұрыс. Орынбордың шет ел шығыны есебінен қырғыз-қайсақтардың [[Кіші Ордюга|Кіші Ордасының]] [[Нұралы хан]]ының жалақысын азайтып, әрқайсысына 600 рубльден жалақы берілсін. Оларда реніш болмау үшін жылына 300 рубльден тағайындау керек. Оның үстіне 100 рубль басқа қырғыздарға берілмей, Абылай сұлтанның өзінің пайдалануына беріледі. Өйткені, бізге белгілі, ол өзінің 200 рублімен қырғыз-қайсақтың салты бойынша жергілікті старшындарымен бөліседі. Екінші, Абылай сұлтанның басқа ұсыныстарын алсақ, ол Ресейдің шекаралық командирлеріне өкпелі, сондай-ақ башқұрттарға және белгілі [[Ноян Шеренде]]ге. Ол қырғыз-қайсақтардың жауы көп, жылқыларын алып кеткен. Сондай-ақ қа­сиетті шоқынуға барғандар туралы айтыпты, олардың басым көпшілігі өз еріктерімен шоқынуға барған жоқ. [[File:Кокшетау.jpg|thumb| left| alt=A.| ''[[Көкшетау]] қаласы Абылай Хан алаңы''.]] ...Абылай сұлтан қойған мәселелерді шешу және Ноян Шереннің ұстап отыр­ған адамдарын, жылқыларын да қайтарып беру мүмкіндігіне сенемін. Абылай жанжал шығарады. Оның арызы бойынша Сібір командирлерін тыныштандыру керек. Үшінші, Абылай сұлтан қойған мәселелерін шешу үшін қабылданған жарлықты нақты орындайық. Абылай сұлтан кейбір жағдайға сенбеуі мүмкін. Оның талаптары толығымен орындалған жоқ». Міне, көріп отырсыздар Санкт-Петербургтен канцлер Воронцов Абылайдың талаптарын орындау қажеттігіне қатты көңіл бөлген. Бұл Абылай сұлтанның беделі жоғары екенін, өзін Ресейге бағыныштымын деп мойындамайтынын дәлелдейді. Осы хаттың жалғасында және былай депті: «...Абылай бүкіл Орта Ордада ең басты қожасы болып есептеледі, оның үстіне ол басқалардан гөрі әлдеқайда зерек (түсінгіш), әрі икемді (епті), оны нағыз хан жасау керек. Жергілікті халық Орта Орданың Әбілмәмбет ханның мыса­лындай жарлықсыз хан сайламасын. Оған қарсы тұру өте қиын. Өйткені, ісіне қарап әр жерде бүгінде Абылайды хан деп атайды». Өздеріңіз байқап отырғандай, Абылайды халық әдейілеп сайламаса да оны «хан» деп есептейтіні құзыреттілерге де жеткен. Абылай ханның ғажап дипломат екендігі қалмақтың ханы Қалдан Серен өлгеннен кейін ерекше белгілі болды. Жоңғарлардың ханы Қалдан Серен өлген соң оның балалары таққа таласып, бірін-бірі өлтірді. Ең соңында күңнен туған ұлы Лама Дорчжи қулық-сұмдық жолмен тақты басып алды. Оның Даваци, Амурсана атты інілері Абылай ханның ордасына қашып келді. Осы кезде [[Әбілмәмбет хан]], атақты [[Малайсары бил]]ер Абылайға қысым жасап, ол екеуі [[Лама Дорчжи]]ге қайтарып беруді талап етті. Бұл Абылай ханның ел басқарып жүргендегі өте ауыр кезеңі еді. Ауыр сыннан шығу кезіндегі Абылайдың табандылығын, тапқырлығын, жігерлілігін көрсететін деректерді [[Санкт-Петербург]]тің орталық кітапханасынан алған [[В.В.Вельяминов-Зернов]]тың: «Тарихи хабарлама. Қырғыз-қайсақтар туралы және [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] өлгеннен кейінгі Ресейдің Орта Азиямен қарым-қатынасы» атты кітабында жақсы көрсетілген. Онда былай деген: «[[Лама Дорчжи]] 1750 жылы [[мамыр]] айында өкіметті өз қолына басып алды. Бір інісін соқыр қылып, жер аударды. Бадемирдің бес ұлын тұншықтырып, өлтірді. Одан басқа да көптеген туыстарын сол әдіспен құртты. Ұрыс-керіс және келіспеушіліктер тез арада оның сөзсіз құритындығының белгісі еді. Мемлекет үшке бөлінді. Бір бөлігі Лама Дорчжиге қалды. Екіншісі Қытайға көшті, үшіншісі Сібірге, Ертіс өзеніне қарай ығысты. Енді елдің иесі жауыздықтың жаңа түрін қолдануға көшті. Даваци ең жақын таққа таласатын ізбасар болғандықтан, оны бақталас деп есептеп тұншықтырып өлтірмекші болды. Оған мазасызданған [[Даваци]] өзінің жиендерімен, [[Әмірсана|Амурсана]] мен Сібір шекарасына кетуді ойлады да Орта Орданың қырғыздарына қашып барды. Даваци екі адамын Абылай сұлтанға жіберді. Одан рұқсат талап етті. Осы жерде қалайын ба, жоқ басқа жаққа барайын ба?» - деді.Осы екі арада айлакер Абылай сақтық шарасын қолданып үлгерген болатын». Міне, Абылай осылай болмаса, Абылай бола ма? 1757 жылы Абылай 10 мың сарбазбен [[Қашқар|Қашқария]] жерінде (1,0 млн.қал­мақтарды қытайлықтар қырғаннан кейін) қалған торғауыттарды қырды (бас­қарған батырлар: Арғын - Атығай - Күлеке батыр - 2000 сарбазбен; Керей Мер­ген батыр - 2000 сарбазбен, [[Көкжал Барақ батыр]] (Найман) - 2000 сарбазбен; Абылай сұлтан - 2000 сарбазбен; [[Қабанбай батыр|Қаракерей Қабанбай|Қаракерей Қабанбай батыр]] - 2000 сарбазбен), қалған қалмақтардың бірде-бірін қалдырмай тұтқындап, қазақ жеріне құлдыққа таратты. 1760-1764 жылдар аралығында Қабанбай батырды Абылай сұлтан Зенгор жеріне бас қолбасшы етіп тағайындады. Қабанбай ба­тыр Қаракерей наймандарды, Төлеңгіт Райымбек батыр (Албан Райымбекпен шатастырмайық) Уақ, Керейлерді Зенгор жеріне көшірді. Бұл тек қана Абылай сұлтанның талабымен іске асты (қор 1, тізбе 1, іс 88, 1760 жыл, Омбы мұрағаты). 1760 жылы 20 мамырда князь поручик Иван Ораков генерал-майор және Сібірдің шекаралық әскери бас командирі Иван Иовемарнға жазған хатында былай депті: «19 ақпан күні Абылай сұлтанның төлеңгіт қырғызы Райымбек былай деді: «Өткен күзде Абылай сұлтан өз атынан мені Орданың Қаракерей Найман руына жіберді. Олар Звенигорск қамалының жанында Қарата атты жайлаудағы көштермен бірге жүр». Кейін қайтар кезде сол рудың бас старшыны Қабанбай Абылай сұлтанның атынан Райымбекке бұйрық береді. Ол Райымбекке өзінің ұлыстарын түгелімен алдағы жазда [[Зенгор хандығы]]ның жеріне көшуін, ондағы Зенгор ханы [[Қалдан Серен]] Урғаның тұрған жеріне барып тұруын бұйырды». Абылай ханның батыл әрі ғажап қимылынан кейін Орск бағытының қолбас­шысы, [[полковник Родестен]] генерал-майор Фонвейнмарнға 1760 жылы 22 қыркүйекте (№315) мынадай баянат келіпті: «...20 шілдедегі хатты Абылайға оқып берген. Онда Зенгордан Тарбағатайға де­йінгі жерлер Барабы татарларының жері, Уранхаевтардың қонысы деген. Абы­­лай: «Ешқандай Барабы татарларын естіген емеспін, білмеймін. Жер біздікі», - деп жауап береді. Жер дауын шешу үшін Абылай өзі шілдеде барып қайтамын, содан кейін жауабын генерал-майорға жазамын дейді. Поручик Гуляев Абылаймен кездескені туралы жоғарыдағы хатын былай жалғапты: ... «Абылай мені 22-сі күні жібермекші болды. Мен жердің алыстығына бай­ланысты өтірік ауырған болып, бармай қалдым. Қытайдың елшісі келе жат­қанын да естідім. Абылай: «Олармен таяу арада кездесе алмаймын. Уақытым жоқ», - депті. Аз уақыт өткен соң, 23-і күні Қытай елшісі Абылайдың ордасына 30 адаммен келді. Олар Абылайға кісі жіберіп, бүгін кездесуді талап етеді. Абылайдан сескеніп, басқа қырғыздар да (қазақ - Б.Н.) кездескілері келмепті. Қытайлықтар қырғыздардың аудармашысына риза болмай, хатты бермей, тек ауызша ғана өз талабын айтады. Абылай мен Жолбарыс сұлтан парсы тілі араласқан қалмақ тілінде жазылған хатты түсінбейді. «Қырғыздар уранхай және торғауыттардың жерлерін басып алған. Олардың тұтқындағы адамдары мен малдарын қайтарып беруге уәде беріңдер», - депті қытайлықтар хатында. Егер қайтармасаңдар, әскер жіберемін деп қорқытыпты. Олар Абылайды сыйлағандықтан ғана жіберген жоқпыз деді. Міне, осындай жүздеген хаттар мұрағаттарда жатыр. Бұл сол заманның дипломатиясы. 1738-1781 жылдар арасында [[Петропавл|Қызылжар]], [[Көкшетау]], [[Павлодар|Кереку]], [[Зайсан]], [[Семей]], [[Өскемен]], тағы басқа да солтүстік, шығыс шекараларын қорғап, еліміздің бүгінгі күнге жетуін қамтамасыз етіп, оңтүстікте Төле би, Шапырашты Наурызбайдың сарбаздарымен қарым-қатынаста болып, оларға да қорған бола білгендігін дәлелдейтін хаттар бар. Абылай бастап барған жорықтар туралы да құжаттар жеткілікті. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] тірі тұрған кезінде Абылаймен қарым-қатынас жасаған. Әбілқайырды өлтіргенде оның балаларын аман алып қалған Абылай сұлтан. Ол туралы Әбілқайырдың зайыбы Бопай ханымның канцлерге, генерал-губернаторға жазған хаттарында: «Абылай сұлтанға көп рахмет. Балаларымды ажалдан құтқарды», депті. Абылай хан айтқандарына көнбеген соң Сібірдің губернаторы Саймоновтың Сыртқы істер мемлекеттік коллегиясына 1763 жылы 5 ақпанда, сондай-ақ 1764 жылы генерал-майор Фонфрауендорфтың жазған хаттарында Абылай сұлтанның абыройын төгіп, жамандап канцлерге жазыпты. Онда: «Абылай сұлтан бірде-бір руды басқармаған, халықтың арасында абыройы жоқ», деп, екіншісі «қытайларға жалтақтық жасады» депті. Осы хаттарды оқыған бірен-саран «тарихшы-жазушыларымыз» Абылай хан туралы алыпқашпа әңгіме айтып жүр... Абылай ханның Ресейге тәуелді болмай, олармен тең дәрежедегі одақтас мемлекеттің ханымын дегенін дәлелдейтін тағы да генерал-поручик Иван Деколонгке, одан кейін генерал-поручик және губернатор Иван Реннедорфке жазған (1772 жылы 19 қыркүйекте) хатын мысалға келтірейік: «...Генерал мырза, сізге айтарым, біздің Орда сіздің Ресейдей емес, өте шашыраңқы жатыр. Ұрыларды, бұзықтарды табу, ұстау тез арада қолдан келмейді. Жеріміз өте үлкен. Сол себепті кімнің қайда көшіп жүргенін білу мүмкін емес. Қытайдың Богдо ханына мен өз талабымды айтып былай дедім: «Қандай күші бар мемлекет болса да егер бізге қарсы шықса немесе дөрекілік білдірсе, онда біз оларға қарсы тұра аламыз». Егер де Қытайдан көмек сұрай қалсақ, ол ешуақытта көмек беруге дайын еместігін білдірді. Осыған байланысты, егер де бізге біреулер көз алартып, соғыс ашу қаупі бола қалса, онда сіз бізге әскери көмек беруге дайынсыз ба? Осы туралы импе­раторға жеткізіп, маған жауабын хабарласаңыз. Генерал мырза, сізден маған 1000 немесе 500, болмаса 300 әскери адамдарды уақытша беруіңізді сұраймын. Ол біздің ішіміздегі ұрыларды ауыздықтап, тыю үшін керек. Ұрыларды ұстап, жазаласақ, онда олар сіздерге де, біздерге де жаманшылық жасай алмауы тиіс. Екі генералитет келісімге келуіміз керек. Мен сіздің әскерді алысқа апармаймын. Бес күн ұрылармен бірге болады. Ол жерге мен өзім барамын немесе балаларымның біреуін жіберемін. Содан кейін оларды қару-жарақтарымен, киімдерімен өз елдеріне апарып саламыз. Бұл мәселені императорға жеткізбей-ақ өзіміз шеше аламыз ғой. Әскер берсеңіздер де, бермесеңіздер де маған хабар беріңіздер. Соңында сізге көп жыл денсаушылық тілеуші - Абылай хан. Сенімді болу үшін өз мөріммен растаймын». == Отбасы == Абылай көрші елдермен дипломатиялық қарым-қатынасты нығайту үшін ел билеушілерінің, ауқатты кісілердің қызын алған. Одан былай, қазақ сұлтандарымен, қожаларымен, рубасыларымен қыз алысып отырған. Ұрпағы '''[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]]''' дерегі бойынша, Абылай ханның 12 әйелі, 40 қызы мен 30 ұлы болған. * Бәйбішесі Қарашаш ханым – [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр ханның]] қызы. Одан екі қыз туады. Біреуі Орта жүзді билеген [[Дайыр (хан)|Дайыр ханға]], екіншісі Құдайменде сұлтанға ([[Қоңырқұлжа Құдаймендеұлы|Қоңырқұлжа Құдаймендиннің]] әкесі) тұрмысқа тиген. * Екінші әйелі Сайман ханым – қарақалпақ бегі Сағындық-Шұбақбайдың қызы. Одан [[Уәли хан]] туады. * Үшінші әйелі Бабақ ханым – [[Қашқар]] бегі Сарт Кенженің қызы. * Төртінші әйелі – қожадан шыққан, қырғыз әулиесі Сарғалдақтың әпкесі. * Бесінші әйелі Тобышай немесе Түбіш – қалмақ кінәзі Хошу мергеннің ([[Қалдан Серен|Қалдан Сереннің]] туысы) қызы. * Алтыншы әйелі Тоқта ханым – қалмақ ноянының қызы. * Жетінші әйелі Татыш ханым – қырғыздарға шыққан жорығынан әкелген олжасы еді. Одан 2 қыз туады. Біреуі Тәуке сұлтанның ұлы Тұрсынға ұзатылған. * Сегізінші әйелі Өрес ханым – қалмақтан әкелген Абылайдың олжасы. Жұрт оны Сұлу деп атап кеткен. * Тоғызыншы әйелі – Тұлақ ханым. * Оныншы әйелі – Сайын-Көбен. * Он бірінші әйелі – Шаған ханым. * Он екінші әйелі – Мұңтұм. Соңғы төрт әйелі қалмақ қыздары, олардан ұрпақ болмаған. Тоғызыншы әйелі Сайман ханымның көмекшісі, ал оныншы әйелі Қарашаш ханымның әйелі еді.<ref>Валиханов Ч.Ч. Абылай хан // Собрание сочинений в пяти томах. ''–'' Алма-Ата, 1964. ''–'' Т. 3. – С. 486.</ref> ==Тарихи жыр== {{main|Абылай хан (жыр)}} '''Абылай хан''' - тарихи [[жыр]]. Жыр [[Қытай]]дың [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] аймағында тұратын қазақтардың арасында кең таралған. Авторы белгісіз. Жыр Абылайдың балалык шағынан басталып, ер жету, қол бастау, ел билеу жолын коркем баяндап, соңын Абылайдың өлімімен аяқтайды. Жырда сөз болатын оқиғалар мен адамдар нактылы өмірде болған. Жыр Шыңжаң тұрғыны [[Шерияз]]дан Сүлтанбайұлынан жазып алынып, тұңғыш рет Қытайдын "Ұлттар" баспасынан жарық көрген 4 томында (1985), одан кейін "Абылай хан" атты кітапта (А., [[1993)]], "Казак халык әдебиеті" көптомдығының 1- ші томында (1995) жарияланды.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Сыртқы сілтемелер == * [http://abai.kz/content/abylai-khan-eshkandai-baraby-tatarlaryn-estigen-emespin-bilmeimin-zher-bizdiki Абылай хан: «Ешқандай Барабы татарларын естіген емеспін, білмеймін. Жер біздікі!»] * [http://kokshetau.online.kz/history/abylai.htm/ Абылай хан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817203903/http://kokshetau.online.kz/history/abylai.htm |date=2011-08-17 }} * [http://www.rah.kz/ru/ Абылай ханның резиденциясы” мұражай кешені, Петропавл қ.] * [http://aounb.kz/index.php?Itemid=87&id=625&lang=kz&option=com_content&view=article Абылай ханның 300 жылдығы] ==Дереккөздер== <references/> {{Қазақ хандары}} [[Санат:Қазақ хандары]] [[Санат:Жәдік әулеті]] [[Санат:Абылай хан әулеті]] [[Санат:Қазақ теңгесінде бейнеленген тұлғалар]] [[Санат:Төрелер]] 5vhj2i6e7358o4khn6ifzkp6imrfuso Мөде қаған 0 5125 3629287 3357155 2026-07-13T04:38:19Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629287 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Мөде қаған | Шынайы есімі = | Суреті = Pınarbaşı 1.JPG | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Ғұн империясының билеушісі | Ту = | Ту2 = | Реті = | Басқара бастады = б.з.б. 209 | Басқаруын аяқтады = б.з.б. 174 | Ізашары = Тұман | Ізбасары = [[Лаошань]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Тұман | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Лаошань]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мөде қаған''' (Маодунь) (ж.ж.с.д. 228-174) — [[Ғұндар мемлекеті|ғұн]] (қытайша хунну) империясының негізін қалаушы. == Басқаруы == [[Қытай]] жазбаларында оның есімін «Маудун», ал билік лауазымын «шаньюй» деп атайды. Чәниүй атауының жеке сөз ретінде не мағына беретіні әлі күнге белгісіз, ал лауазым ретіндегі мағынасы [[ғұндар]] үшін ортағасырлық түркілердің «[[Қаған]]» дегенімен мәндес. Қазіргі тарихшылардың шаньюйді «тәңірқұты» деп аударады. Мөде шамамен 18-19 жасында, ж.ж.с.д. 209 жылы, әкесі Тумәнді өлтіріп, ғұн хандығының тағына отырып, өзін ғұн елінің дара билеушісімін деп жариялайды. Содан көп ұзамай шығыста [[дунху]], батыста жыужы (юечжи), терістігінде хуниүй, чуйшы, динлиң, гыгун және шыңли, оңтүстігінде лыуфаң, бай — иән секілді елдерді жаулап алып, шағын ғұн хандығын Шығыста теңдесі жоқ далалық ұлы империяға айналдырады. Осыдан кейін елі оны «ақылы асқан дана» деп мойындап, оған «Чиңтижы» деген ат береді. Бұл қазіргі түсінікте «Тәңірінің күші», яғни «Құдайдың қаһары» деген мағынаны білдіреді. Ел билігінің басына көсемдік дарыны аса жоғары, қолбасшылық қабілеті тым ерен, көздеген мақсатына жетпей тынбайтын жігерлі жас Мөденің келуі тек ғұн халқының ғана емес, бүкіл Шығыс халықтарының тағдырына үлкен өзгеріс әкеледі. Бұрын жеке-жеке хандықтарға бөлініп, өзара қырқысып жатқан түркі халықтарының басы бірігіп, бәрі тарихқа танылған үлкен бір далалық империяның құрамына енеді. Елді басқарудың жаңа жүйесі қалыптасады. Бұл жүйе елді үш әкімшілік аумақтық құрылымға бөліп басқару арқылы жүзеге асырылып, бар билік бір адамның чәниүйдің қолына көшеді. Мөде қаған тұсында [[Басқару жүйесі|мемлекетті басқару жүйесі]]нің шен дәрежесі де белгіленеді. Мемлекеттің шығыс бөлігін Сол тужи уаң, батыс бөлігін Оң тужи уаң басқарды. Қытайша аталған бұл лауазымдардың билік пәрмені кейінгі түркілердің «кіші хан» деген ұғымына келеді. Бұдан кейінгі лауазым иелерін Сол лули уаң, Оң лули уаң деп атайды. Бұлар кіші хандарға бағынышты азық-түлікке жауап беретін уәзірлер. Кезінде осы төрт лауазым иелерін топтастырып ортақ бір ақ атаумен чәниүйдің «төрт мүйізі» деп атаған. Мұның сыртында «[[түмен]] басы» деп аталатын 24 әкімшілік басшылары болған. Тәрізі қазақтың қария сөзінде жиі айтылатын «24 баулы ел» деген тіркес сол бір шалғай кез кезеңнен келе жатқан үрдіс болуы әбден мүмкін. Мөденің реформасынан кейін мемлекетте әскери шен жүйесі де (бас қолбасшы, түменбасы, мыңбасы, жүзбасы, онбасы) бір қалыпқа түседі. ғұн империясы азаматтарының бәрінің бірдей әскер қатарына шақырылуға міндетті болуы, шақырылғандардың әскери бастықтарына сөзсіз бағынуы, әскердің үнемі жауынгерлік рухта болуы үшін әскери жаттығулардың жүйелі жүргізіліп тұруы ғұндардың тұрақты армиясы болғанын дәлелдейді. Оның саны бір деректе «300 000, екіншісінде 400 000 еді» деп көрсетіледі. Ғұндардың ата-баба дәстүріне негізделген азаматтық, қылмыстық заң жүйесінің өмірге келуі де осы Мөде қағаннан басталады. Бірақ бұл заңдардан қытайдың байырғы жазбалары арқылы бізге жеткені 4-5 бап қана. Олар: * Адамға пышақ, не қанжар салып, өлімші еткендер өлім жазасына кесіледі; * Ұрлық жасаушының мал мүлкі түгел тәркіленеді; * Жеңіл қылмыс жасағандардың беті тілінеді; (Қазақтың «бетің тіліңгір» деген қарғысы осы Мөде қаған заманынан бүгінге жеткен бір белгі болса керек) * Ауыр қылмыс жасағандар өлім жазасына бұйырылады; * Қылмыстыларды қамауға алып, жазасын беру он күннен әріге созылмайды. (Бірақ мемлекетте мұндай қамауға алынатын қылмыстылар онша көп болмаған) Ғұндарға шын ниетімен беріліп, өлгенше чәниүй ордасында тұрып, адал қызмет атқарған қытай оқымыстысы Жүншин Иөннің айтуына қарағанда: «олардың заңдары орындауға жеңіл» көрінеді. Бұл, әрине, оның ғұн мемлекетінің заңын Хән патшалығының заңдарымен салыстырудан шығарған қорытындысы еді. Ғұн империясы билігінің тізгінін 35 жыл уысында ұстаған Мөде қаған ж.ж.с.д. 174 жылы қайтыс болғаннан кейін де, кезегімен билік басына келген оның ұрпақтары ол орнатқан ел басқару тәртібі мен заңдылықтарды қатаң сақтап, жарты әлемді жалпағынан басқан алып мемлекеттің үш ғасыр бойы өмір сүруін қамтамасыз ете алады. '''Модэ'''(Мөде), Модэ тәңірқұт, [[Оғыз қаған]] (т.ж.б. – б.з.б. 174) – ғұндардың билеушісі. Б.з.б. 201 ж. Модэ [[Алтай]] өңірін түгелдей бағындырды. Б.з.б. 177 ж. Модэ юечжилерді, [[Шығыс Түркістан]]ды, үйсіндерді өзінің қол астына қаратты.<ref>Елтұтқа</ref> == Тағы қараңыз == * [[Оғыз қаған]] * [[Алтай]] * [[Шығыс Түркістан]] == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] 03kfehfste6n0tqwtc1wqkekyb8cv66 3629309 3629287 2026-07-13T05:58:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Coffee86|Coffee86]] соңғы нұсқасына қайтарды 3357155 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Мөде қаған | Шынайы есімі = | Суреті = Pınarbaşı 1.JPG | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Ғұн империясының билеушісі | Ту = | Ту2 = | Реті = | Басқара бастады = б.з.б. 209 | Басқаруын аяқтады = б.з.б. 174 | Ізашары = Тұман | Ізбасары = [[Лаошань]] | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Тұман | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Лаошань]] | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Мөде қаған''' (Маодунь) (ж.ж.с.д. 228-174) — [[Ғұндар мемлекеті|ғұн]] (қытайша хунну) империясының негізін қалаушы. == Басқаруы == Қытай жазбаларында оның есімін «Маудун», ал билік лауазымын «шаньюй» деп атайды. Чәниүй атауының жеке сөз ретінде не мағына беретіні әлі күнге белгісіз, ал лауазым ретіндегі мағынасы ғұндар үшін ортағасырлық түркілердің «[[Қаған]]» дегенімен мәндес. Қазіргі тарихшылардың шаньюйді «тәңірқұты» деп аударады. Мөде шамамен 18-19 жасында, ж.ж.с.д. 209 жылы, әкесі Тумәнді өлтіріп, ғұн хандығының тағына отырып, өзін ғұн елінің дара билеушісімін деп жариялайды. Содан көп ұзамай шығыста [[дунху]], батыста жыужы (юечжи), терістігінде хуниүй, чуйшы, динлиң, гыгун және шыңли, оңтүстігінде лыуфаң, бай — иән секілді елдерді жаулап алып, шағын ғұн хандығын Шығыста теңдесі жоқ далалық ұлы империяға айналдырады. Осыдан кейін елі оны «ақылы асқан дана» деп мойындап, оған «Чиңтижы» деген ат береді. Бұл қазіргі түсінікте «Тәңірінің күші», яғни «Құдайдың қаһары» деген мағынаны білдіреді. Ел билігінің басына көсемдік дарыны аса жоғары, қолбасшылық қабілеті тым ерен, көздеген мақсатына жетпей тынбайтын жігерлі жас Мөденің келуі тек ғұн халқының ғана емес, бүкіл Шығыс халықтарының тағдырына үлкен өзгеріс әкеледі. Бұрын жеке-жеке хандықтарға бөлініп, өзара қырқысып жатқан түркі халықтарының басы бірігіп, бәрі тарихқа танылған үлкен бір далалық империяның құрамына енеді. Елді басқарудың жаңа жүйесі қалыптасады. Бұл жүйе елді үш әкімшілік аумақтық құрылымға бөліп басқару арқылы жүзеге асырылып, бар билік бір адамның чәниүйдің қолына көшеді. Мөде қаған тұсында [[Басқару жүйесі|мемлекетті басқару жүйесі]]нің шен дәрежесі де белгіленеді. Мемлекеттің шығыс бөлігін Сол тужи уаң, батыс бөлігін Оң тужи уаң басқарды. Қытайша аталған бұл лауазымдардың билік пәрмені кейінгі түркілердің «кіші хан» деген ұғымына келеді. Бұдан кейінгі лауазым иелерін Сол лули уаң, Оң лули уаң деп атайды. Бұлар кіші хандарға бағынышты азық-түлікке жауап беретін уәзірлер. Кезінде осы төрт лауазым иелерін топтастырып ортақ бір ақ атаумен чәниүйдің «төрт мүйізі» деп атаған. Мұның сыртында «[[түмен]] басы» деп аталатын 24 әкімшілік басшылары болған. Тәрізі қазақтың қария сөзінде жиі айтылатын «24 баулы ел» деген тіркес сол бір шалғай кез кезеңнен келе жатқан үрдіс болуы әбден мүмкін. Мөденің реформасынан кейін мемлекетте әскери шен жүйесі де (бас қолбасшы, түменбасы, мыңбасы, жүзбасы, онбасы) бір қалыпқа түседі. ғұн империясы азаматтарының бәрінің бірдей әскер қатарына шақырылуға міндетті болуы, шақырылғандардың әскери бастықтарына сөзсіз бағынуы, әскердің үнемі жауынгерлік рухта болуы үшін әскери жаттығулардың жүйелі жүргізіліп тұруы ғұндардың тұрақты армиясы болғанын дәлелдейді. Оның саны бір деректе «300 000, екіншісінде 400 000 еді» деп көрсетіледі. Ғұндардың ата-баба дәстүріне негізделген азаматтық, қылмыстық заң жүйесінің өмірге келуі де осы Мөде қағаннан басталады. Бірақ бұл заңдардан қытайдың байырғы жазбалары арқылы бізге жеткені 4-5 бап қана. Олар: * Адамға пышақ, не қанжар салып, өлімші еткендер өлім жазасына кесіледі; * Ұрлық жасаушының мал мүлкі түгел тәркіленеді; * Жеңіл қылмыс жасағандардың беті тілінеді; (Қазақтың «бетің тіліңгір» деген қарғысы осы Мөде қаған заманынан бүгінге жеткен бір белгі болса керек) * Ауыр қылмыс жасағандар өлім жазасына бұйырылады; * Қылмыстыларды қамауға алып, жазасын беру он күннен әріге созылмайды. (Бірақ мемлекетте мұндай қамауға алынатын қылмыстылар онша көп болмаған) Ғұндарға шын ниетімен беріліп, өлгенше чәниүй ордасында тұрып, адал қызмет атқарған қытай оқымыстысы Жүншин Иөннің айтуына қарағанда: «олардың заңдары орындауға жеңіл» көрінеді. Бұл, әрине, оның ғұн мемлекетінің заңын Хән патшалығының заңдарымен салыстырудан шығарған қорытындысы еді. Ғұн империясы билігінің тізгінін 35 жыл уысында ұстаған Мөде қаған ж.ж.с.д. 174 жылы қайтыс болғаннан кейін де, кезегімен билік басына келген оның ұрпақтары ол орнатқан ел басқару тәртібі мен заңдылықтарды қатаң сақтап, жарты әлемді жалпағынан басқан алып мемлекеттің үш ғасыр бойы өмір сүруін қамтамасыз ете алады. '''Модэ'''(Мөде), Модэ тәңірқұт, [[Оғыз қаған]] (т.ж.б. – б.з.б. 174) – ғұндардың билеушісі. Б.з.б. 201 ж. Модэ [[Алтай]] өңірін түгелдей бағындырды. Б.з.б. 177 ж. Модэ юечжилерді, [[Шығыс Түркістан]]ды, үйсіндерді өзінің қол астына қаратты.<ref>Елтұтқа</ref> == Тағы қараңыз == * [[Оғыз қаған]] * [[Алтай]] * [[Шығыс Түркістан]] == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] 64ka62nhjm8jcxy0qcin86ximp7zcym Қыпшақ одағы 0 5294 3629277 3612713 2026-07-13T04:32:44Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629277 wikitext text/x-wiki '''Қыпшақ хандығы (1030-1219 ж.)''' - ежелгі қазақ мемлекеті. [[Сурет:Қыпшақ даласы.png|thumb|Қыпшақ одағы|400px]] == Қыпшақ атауы == "Қыпшақ" атауы 760 ж. ежелгі түркінің руна ескерткіштерінде аталады. Араб географы Ибн Хордадбектің (9 ғ.) түркі тайпаларының тізімінде көрсетілген. 656 ж. [[Батыс Түрік қағанаты]] құлағаннан кейін Алтай тауының солтүстік жағы мен Ертіс өңірін жайлаған қыпшақтардың едәуір топтары кимектердің басшылығымен тайпалар одағының өзегін құрайды. Алайда негізгі қыпшақ тайпаларының өзін-өзі билеуге ұмтылған талаптары сәтсіз болып, 9-10 ғғ. Қимақтар тарихымен бірге болды. Қыпшақтар [[қимақ қағанаты]]<nowiki/>на саяси тәуелді болды. 11 ғ. басында қимақ қағанаты тарағаннан кейін, кимак, қыпшақ және куман тайпаларының бұрын жайлаған жерлерінде әскери-саяси жетекшілік қыпшақ хандарының қолына көшеді. Олар Сырдың орта және төменгі бойларынан, Арал мен Каспий өңірі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстырады. Енді "Оғыздар даласы" (Мафазат әл-гуз) орнына Дешті Қыпшақ ([[Қыпшақ даласы]]) атауы пайда болады. 11 ғ. ортасында қыпшақтар Еділ бойымен, батысқа қарай жылжиды. Ертістен Днестрге дейінгі бүкіл аридтік зонаны алып жатқан Дешті Қыпшақтың тарихи-географиялық облысын шартты түрде Еділ бойы арқылы екі үлкен этникалық -территориялық бірлікке бөлуге болар еді: басында Тоқсоба рулық әулеті тұрған Батыс Қыпшақ бірлестігі және Ел-бөрілі руының хан әулеті тұрған Шығыс Қыпшақ қағанаты. == Қыпшақтардың үш кезең даму жолы == Оның даму жолы үш кезеңнен тұрады. === Бірінші кезең === Бірінші кезең: қимақ тайпалық бірлігі өзегінің құрылуына байланысты, онда 7 ғ. 2 жартысынан бастап, 8 ғ. соңына дейін қыпшақтар елеулі роль атқарады. Осы кезеңде қыпшақтар мен теле тайпалары өзара тығыз этникалық-мәдени байланыста болып, жақындасып кетеді. === Екінші кезең === Екінші кезең - 8 ғ. соңынан 11 ғ. басына дейін. Қыпшақтар бұл кезеңде, шығысында Алтай мен Ертістен бастап, батыстағы оңтүстік Орал таулары мен Еділ бойына жетеді. Қыпшақтармен бірге Батыс Қазақстанды, орталыпы Мұғаджар тауларында болған кумандар жайлайды. Негізгі үш этникалық-саяси бірлестік -қимақтар, қыпшақтар мен кумандар өзара бір-біріне ықпал етті. Сондай-ақ теле, угро-финн, сармат-алан сияқты этникалық компоненттерде қыпшақтана бастады. Қыпшақ этносы қандас туыстар байланысы емес, территориялық-шаруашылық қарым-қатынасы принципінде біріккен, көптеген рулар мен тайпалар негізінде құралды. === Үшінші кезең === Үшінші кезең: 11 ғ. басынан 13 ғ. басына дейін қыпшақтардың этникалық қауымдастығының қалпытасуы. Көптеген тайпалар мен этникалық топтар өздерінің бір этносқа жататынын мойындап, күшейіп келе жатқан қыпшақтардың атын алады. Алайда қыпшақтардың құрылып, қалыптасып болуының соңын моңғол басқыншылығы тоқтатып тастайды. == Қоныстануы == 11 ғ. ортасында қыпшақтар Қазақстанның шығысындағы Алтай мен Ертістен бастап, батысындағы Еділ мен Оңтүстік Оралға дейін, оңтүстігіндегі Балқаш көлінен теріскейдегі оңтүстік-батыс Сібірдің орманды дала аймағына дейінгі территорияны мекендеді. 11 ғ. 2 ж. қыпшақтар Маңғыстау мен Үстірт жерлеріне орналасты, олармен бірге [[оғыздар]] да көшіп-қонып жүрді. Қыпшақтардың 11 ғ. ортасында батысқа қарай жылжыуының бастапқы кезеңі [[Махмұд Қашқари]] картасында бейнеленген, ол картада қыпшақтардың мекені ретінде Еділдің ар жағы мен Каспий теңізінің арғы бетіндегі солтүстік-батыс жерлері көрсетілген. Еділ өзені қыпшақ елінің ішінде қалған. Қыпшақ хандары өз мемлекетінің шекарасын кеңейте отырып, оңтүстікте [[Тараз]] қаласының маңына дейін жетеді, сөйтіп Қарахандармен шектесіп жатқан жерден Қанжек бекінісін салады. Қыпшақ билеушілері мен Қарахандар арасындағы табиғи шекара Балқаш көлі мен Алакөл шұңқырының көлдері болады. Олардың шығыс шекарасы Ертістің оң жағалауындағы алқаппен Алтай тауларының жоталарын қамтыған. 12 ғ. Алтай мен Ертістің жоғарғы бойындағы қыпшақ тайпалары наймандармен, қаңлы, керейттермен шектесіп жатады. [[Сурет:Қазақстан және Орта Азия(1213 жылға дейін).PNG|thumb|200px|Қыпшақ хандығы]] == Хандықтың құрылуы == Қыпшақ хандарының өкімет билігі мұралық жолмен берілді. Хандар шығатын әулеттік ру ел- бөрілі болды. Әскери-әкімшілік жағынан [[Қыпшақ хандығы]] көне түркі дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінген. Оң қанат қосынымен Жайық өзені бойында, Сарайшық қаласының орнында, сол қанат қосынымен [[Сығанақ]] қаласында тұрған. Оң қанат екіншісінен күштірек болған. Хандықтың орталыпы Торғай даласында болса керек. Билевші ақсүйек топтың (хандар, тархан, басқақ, бек пен байлар) қатал иерархиялық жүйесі айқын көрініп отырған. Рулар мен тайпалардың өзі де әлеуметтік маңызына қарай бөлінген. Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және жіктік жағынан да тең болмады. Малға жеке меншік, сондай-ақ жайылым жерлерде ақсүйектер меншігінде болған. Қоғамның қатардағы ерікті мүшелері малшылар болды. Құлдар соғыс тұтқындарынан құралды. Олардың бірқатары сатылып, жартысы жалшы, малай ретінде пайдаланылған. == Қыпшақтардың өзара саяси қарым-қатынасы == 1065 ж. салжықтардың билеушісі Алп Арслан қыпшақтарға қарсы Маңғыстауға жорық жасайды. Нәтижесінде қыпшақтардың бір бөлігі хорасан салжықтарына тәуелді болып қалады. 11 ғ. соңы мен 12 ғ. басында Жент, Янгикент, төменгі Сырдың тағы басқа қалалары да қыпшақ көсемдернің қолына қараған. 1133 ж. Жент қаласынан Дешті қыпшақ даласына тереңдетіп соққы жасаған Атсыз (хорезмшахы) қыпшақтарды талқандайды. Осы 12 ғ. ортасынан бастап қыпшақ хандығының ыдырауы басталады, оған себеп болған басты жайттар: қыпшақ тайпалары ақсүйектерінің арасында хорезмге бейімделушілер қатарының молаюы, қаңлылардың аса ірі бірлестігінің құрылуы, өзара әулеттік қырқыс күшеюінен болды. 12 ғ. 2 жартысынан әсіресе Текеш (1172-1200) билеген дәуірден бастап, хорезм Қыпшақ ақсүйектерімен жақындасуды мақсат етті. Қыпшақ хандары мен хорезмшах әулеті өзара туысқандық неке байланысын орнатуға көшті. Қыпшақ ханы Жанкеші -қызы Теркенхатынды хорезмшах Текешке береді. Қаңлы тайпалар бірлестігі 13 ғ. басында саяси тәуелсіздікке ұмтылып, қыпшақ хандығының саяси бірлігіне нұсқан келтірген. Хорезмшахтардың басты әскери күші қыпшақтар мен қаңлылар болды. 13 ғ. басында хорезмшахтар сарайында қаңлылардың басшысы Әмин Мәлік маңызды роль атқарған. Хорезмшах Аладдин Мұхаммед соның қызына үйленген болатын. Қыпшақ ақсүйектері хорезмшахтар мемлекеттік және әскери қызметпен қамтамасыз еткеннен кейін, олардың мүддесін қорғап отырды. Бұл қыпшақ қоғамында шиеленістерді күшейтті. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған хорезмшах Мұхаммед (1200-1220 жж.) мемлекеті құрамына 13 ғ. басында Сығанақ облысы да кіреді. Сығанақтан айрылып қалса да, қыпшақ хандары хорезмге қарсы күрестерін жалғастыра береді. Жент қаласынан солтүстікке қарай Дешт-қыпшақ еліне Мұхамед хорезм шах көп рет жорық жасайды. 1216 жылы Қадырханға қарсы аттанған әскери жорықтарының бірінде ол Ырғызға дейін жетіп, Торғай даласында қыпшақтар еліне қашып кірген меркіттерді қуып келе жатқан [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] қолымен кездесіп қалады. моңғолдар түн жамылып шегініп кетеді. Бұл моңғолдардың Қазақстан жерінде алғаш рет болуы еді. Қыпшақтардың хорезмшахтармен бәсеке соғысы тоқтап қалды. моңғол басқыншылығы келіп қалды. [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[bg:Кумани]] [[de:Kyptschaken]] [[es:Kiptchak]] [[fr:Kiptchak]] [[hu:Kunok]] [[it:Kipchaki]] [[ko:쿠만인]] [[pt:Cumanos]] [[tr:Kıpçak]] [[uk:Половці]] l8x2rqgjgnh1fpkno98an5sjl0o5pva 3629318 3629277 2026-07-13T05:59:14Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3611748 wikitext text/x-wiki '''Қыпшақ хандығы (1030-1219 ж.)''' - ежелгі қазақ мемлекеті. [[Сурет:Қыпшақ даласы.png|thumb|Қыпшақ одағы|400px]] == Қыпшақ атауы == "Қыпшақ" атауы 760 ж. ежелгі түркінің руна ескерткіштерінде аталады. Араб географы Ибн Хордадбектің (9 ғ.) түркі тайпаларының тізімінде көрсетілген. 656 ж. [[Батыс Түрік қағанаты]] құлағаннан кейін Алтай тауының солтүстік жағы мен Ертіс өңірін жайлаған қыпшақтардың едәуір топтары кимектердің басшылығымен тайпалар одағының өзегін құрайды. Алайда негізгі қыпшақ тайпаларының өзін-өзі билеуге ұмтылған талаптары сәтсіз болып, 9-10 ғғ. Қимақтар тарихымен бірге болды. Қыпшақтар қимақ қағанатына саяси тәуелді болды. 11 ғ. басында қимақ қағанаты тарағаннан кейін, кимак, қыпшақ және куман тайпаларының бұрын жайлаған жерлерінде әскери-саяси жетекшілік қыпшақ хандарының қолына көшеді. Олар Сырдың орта және төменгі бойларынан, Арал мен Каспий өңірі далаларынан оғыз жабғуларын ығыстырады. Енді "Оғыздар даласы" (Мафазат әл-гуз) орнына Дешті Қыпшақ ([[Қыпшақ даласы]]) атауы пайда болады. 11 ғ. ортасында қыпшақтар Еділ бойымен, батысқа қарай жылжиды. Ертістен Днестрге дейінгі бүкіл аридтік зонаны алып жатқан Дешті Қыпшақтың тарихи-географиялық облысын шартты түрде Еділ бойы арқылы екі үлкен этникалық -территориялық бірлікке бөлуге болар еді: басында Тоқсоба рулық әулеті тұрған Батыс Қыпшақ бірлестігі және Ел-бөрілі руының хан әулеті тұрған Шығыс Қыпшақ қағанаты. == Қыпшақтардың үш кезең даму жолы == Оның даму жолы үш кезеңнен тұрады. === Бірінші кезең === Бірінші кезең: қимақ тайпалық бірлігі өзегінің құрылуына байланысты, онда 7 ғ. 2 жартысынан бастап, 8 ғ. соңына дейін қыпшақтар елеулі роль атқарады. Осы кезеңде қыпшақтар мен теле тайпалары өзара тығыз этникалық-мәдени байланыста болып, жақындасып кетеді. === Екінші кезең === Екінші кезең - 8 ғ. соңынан 11 ғ. басына дейін. Қыпшақтар бұл кезеңде, шығысында Алтай мен Ертістен бастап, батыстағы оңтүстік Орал таулары мен Еділ бойына жетеді. Қыпшақтармен бірге Батыс Қазақстанды, орталыпы Мұғаджар тауларында болған кумандар жайлайды. Негізгі үш этникалық-саяси бірлестік -қимақтар, қыпшақтар мен кумандар өзара бір-біріне ықпал етті. Сондай-ақ теле, угро-финн, сармат-алан сияқты этникалық компоненттерде қыпшақтана бастады. Қыпшақ этносы қандас туыстар байланысы емес, территориялық-шаруашылық қарым-қатынасы принципінде біріккен, көптеген рулар мен тайпалар негізінде құралды. === Үшінші кезең === Үшінші кезең: 11 ғ. басынан 13 ғ. басына дейін қыпшақтардың этникалық қауымдастығының қалпытасуы. Көптеген тайпалар мен этникалық топтар өздерінің бір этносқа жататынын мойындап, күшейіп келе жатқан қыпшақтардың атын алады. Алайда қыпшақтардың құрылып, қалыптасып болуының соңын моңғол басқыншылығы тоқтатып тастайды. == Қоныстануы == 11 ғ. ортасында қыпшақтар Қазақстанның шығысындағы Алтай мен Ертістен бастап, батысындағы Еділ мен Оңтүстік Оралға дейін, оңтүстігіндегі Балқаш көлінен теріскейдегі оңтүстік-батыс Сібірдің орманды дала аймағына дейінгі территорияны мекендеді. 11 ғ. 2 ж. қыпшақтар Маңғыстау мен Үстірт жерлеріне орналасты, олармен бірге [[оғыздар]] да көшіп-қонып жүрді. Қыпшақтардың 11 ғ. ортасында батысқа қарай жылжыуының бастапқы кезеңі Махмұд Қашқари картасында бейнеленген, ол картада қыпшақтардың мекені ретінде Еділдің ар жағы мен Каспий теңізінің арғы бетіндегі солтүстік-батыс жерлері көрсетілген. Еділ өзені қыпшақ елінің ішінде қалған. Қыпшақ хандары өз мемлекетінің шекарасын кеңейте отырып, оңтүстікте Тараз қаласының маңына дейін жетеді, сөйтіп Қарахандармен шектесіп жатқан жерден Қанжек бекінісін салады. Қыпшақ билеушілері мен Қарахандар арасындағы табиғи шекара Балқаш көлі мен Алакөл шұңқырының көлдері болады. Олардың шығыс шекарасы Ертістің оң жағалауындағы алқаппен Алтай тауларының жоталарын қамтыған. 12 ғ. Алтай мен Ертістің жоғарғы бойындағы қыпшақ тайпалары наймандармен, қаңлы, керейттермен шектесіп жатады. [[Сурет:Қазақстан және Орта Азия(1213 жылға дейін).PNG|thumb|200px|Қыпшақ хандығы]] == Хандықтың құрылуы == Қыпшақ хандарының өкімет билігі мұралық жолмен берілді. Хандар шығатын әулеттік ру ел- бөрілі болды. Әскери-әкімшілік жағынан [[Қыпшақ хандығы]] көне түркі дәстүрлерін сақтап, екі қанатқа бөлінген. Оң қанат қосынымен Жайық өзені бойында, Сарайшық қаласының орнында, сол қанат қосынымен [[Сығанақ]] қаласында тұрған. Оң қанат екіншісінен күштірек болған. Хандықтың орталыпы Торғай даласында болса керек. Билевші ақсүйек топтың (хандар, тархан, басқақ, бек пен байлар) қатал иерархиялық жүйесі айқын көрініп отырған. Рулар мен тайпалардың өзі де әлеуметтік маңызына қарай бөлінген. Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және жіктік жағынан да тең болмады. Малға жеке меншік, сондай-ақ жайылым жерлерде ақсүйектер меншігінде болған. Қоғамның қатардағы ерікті мүшелері малшылар болды. Құлдар соғыс тұтқындарынан құралды. Олардың бірқатары сатылып, жартысы жалшы, малай ретінде пайдаланылған. == Қыпшақтардың өзара саяси қарым-қатынасы == 1065 ж. салжықтардың билеушісі Алп Арслан қыпшақтарға қарсы Маңғыстауға жорық жасайды. Нәтижесінде қыпшақтардың бір бөлігі хорасан салжықтарына тәуелді болып қалады. 11 ғ. соңы мен 12 ғ. басында Жент, Янгикент, төменгі Сырдың тағы басқа қалалары да қыпшақ көсемдернің қолына қараған. 1133 ж. Жент қаласынан Дешті қыпшақ даласына тереңдетіп соққы жасаған Атсыз (хорезмшахы) қыпшақтарды талқандайды. Осы 12 ғ. ортасынан бастап қыпшақ хандығының ыдырауы басталады, оған себеп болған басты жайттар: қыпшақ тайпалары ақсүйектерінің арасында хорезмге бейімделушілер қатарының молаюы, қаңлылардың аса ірі бірлестігінің құрылуы, өзара әулеттік қырқыс күшеюінен болды. 12 ғ. 2 жартысынан әсіресе Текеш (1172-1200) билеген дәуірден бастап, хорезм Қыпшақ ақсүйектерімен жақындасуды мақсат етті. Қыпшақ хандары мен хорезмшах әулеті өзара туысқандық неке байланысын орнатуға көшті. Қыпшақ ханы Жанкеші -қызы Теркенхатынды хорезмшах Текешке береді. Қаңлы тайпалар бірлестігі 13 ғ. басында саяси тәуелсіздікке ұмтылып, қыпшақ хандығының саяси бірлігіне нұсқан келтірген. Хорезмшахтардың басты әскери күші қыпшақтар мен қаңлылар болды. 13 ғ. басында хорезмшахтар сарайында қаңлылардың басшысы Әмин Мәлік маңызды роль атқарған. Хорезмшах Аладдин Мұхаммед соның қызына үйленген болатын. Қыпшақ ақсүйектері хорезмшахтар мемлекеттік және әскери қызметпен қамтамасыз еткеннен кейін, олардың мүддесін қорғап отырды. Бұл қыпшақ қоғамында шиеленістерді күшейтті. Бүкіл мұсылман Азиясы ішінде бірінші орын алуға ұмтылған хорезмшах Мұхаммед (1200-1220 жж.) мемлекеті құрамына 13 ғ. басында Сығанақ облысы да кіреді. Сығанақтан айрылып қалса да, қыпшақ хандары хорезмге қарсы күрестерін жалғастыра береді. Жент қаласынан солтүстікке қарай Дешт-қыпшақ еліне Мұхамед хорезм шах көп рет жорық жасайды. 1216 жылы Қадырханға қарсы аттанған әскери жорықтарының бірінде ол Ырғызға дейін жетіп, Торғай даласында қыпшақтар еліне қашып кірген меркіттерді қуып келе жатқан [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] қолымен кездесіп қалады. моңғолдар түн жамылып шегініп кетеді. Бұл моңғолдардың Қазақстан жерінде алғаш рет болуы еді. Қыпшақтардың хорезмшахтармен бәсеке соғысы тоқтап қалды. моңғол басқыншылығы келіп қалды. [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[bg:Кумани]] [[de:Kyptschaken]] [[es:Kiptchak]] [[fr:Kiptchak]] [[hu:Kunok]] [[it:Kipchaki]] [[ko:쿠만인]] [[pt:Cumanos]] [[tr:Kıpçak]] [[uk:Половці]] kt6fe5ntgr4pxrcyt9vjg92c6k4lbzu Қазақстан Республикасының Үкіметі 0 5321 3629260 3625196 2026-07-12T21:50:58Z Casserium 68287 /* */ 3629260 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасының Үкіметі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |құзыреті = {{байрақ|Қазақстан}} |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет |эмблема = |эмблеманың ені = 350px |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[18 желтоқсан]] [[1995 жыл]] |ізашары1 = ҚР Министрлер Кабинеті |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік Ел даңғылы, 6-үй |regіon_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |басшылықтың лауазымы1 = [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министр]] |басшылықтың есімі2 = [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев|Нұрлыбек Нәлібаев]] |басшылықтың лауазымы2 = [[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Бірінші Вице-Премьер]] |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://primeminister.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасының Үкіметі''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның [[атқарушы билік|атқарушы билігін]] жүзеге асыратын алқалы орган, атқарушы органдардың жүйесін басқарады және олардың қызметіне басшылық жасайды. Үкімет өзінің бүкіл қызметінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Республика Президентінің]] алдында жауапты және Конституцияда көзделген жағдайда [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайға]] есеп береді. Үкіметті Республика Президенті [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституцияда]] көзделген тәртіппен құрады. Үкіметтің мәртебесі, құқықтары мен міндеттері Қазақстан Конституциясының V тарауы бойынша және Үкімет туралы Конституциялық заң бойынша реттеледі. == Тарихы == 1990 жылы 20 қарашада қабылданған Заңға сәйкес Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің орнына Қазақ КСР Министрлер Кабинетi пайда болып, Министрлер Кеңесінің Төрағасы лауазымының орнына Министрлер Кабинетінің Премьер-министрі лауазымы енгізілді. 1991 жылғы 25 маусымнан бастап ол Премьер-министр деп атала бастады. 1991 жылы 16 қазанда Ұзақбай Қараманов отставкаға кетіп, Сергей Терещенко Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 1994 жылы 11 қазанда Сергей Терещенконың Министрлер Кабинетi отставкаға кетіп, 12 қазанда Әкежан Қажыгелдин Премьер-министр лауазымына тағайындалды. Конституциялық Соттың 1995 жылғы 6 наурыздағы қаулысына байланысты 11 наурызда Министрлер Кабинетi Жоғарғы Кеңеспен қатар отставкаға кетті. Кейін Әкежан Қажыгелдин Премьер-министр лауазымына қайта тағайындалды. 1995 жылы 30 тамызда қабылданған жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін Министрлер кабинеті ресми түрде Үкімет деп атала бастады. 1997 жылы 10 қазанда Әкежан Қажыгелдин отставкаға кетіп, Нұрлан Балғымбаев Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 1999 жылы 1 қазанда Нұрлан Балғымбаев отставкаға кетті. 12 қазанда Қасым-Жомарт Тоқаев Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2002 жылы 28 қаңтарда Қасым-Жомарт Тоқаев отставкаға кетіп, Иманғали Тасмағамбетов Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2003 жылы 11 маусымда Иманғали Тасмағамбетов отставкаға кетті. 13 маусымда Даниал Ахметов Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2005 жылы желтоқсанда өткізілген кезектен тыс Президент сайлауынан кейін 2006 жылы 18 қаңтарда Даниал Ахметов Премьер-министр лауазымына қайта тағайындалды. 2007 жылы 8 қаңтарда Даниал Ахметов отставкаға кетті. 10 қаңтарда Кәрім Мәсімов Премьер-министр болып тағайындалды. 2011 жылы 8 сәуірде кезектен тыс Президент сайлауы өткен соң, Кәрім Мәсімов премьер-министр болып қайта тағайындалды. 2012 жылы 24 қыркүйекте Кәрім Мәсімов отставкаға кетіп, Серік Ахметов Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2014 жылы 2 сәуірде Премьер-министр Серік Ахметов отставкаға кетіп, Кәрім Мәсімов екінші мәрте премьер-министр болып тағайындалды. 2014 жылы 6 тамызда Мемлекет басшысының төрағалығымен Үкіметтің кеңейтілген отырысы өтіп, Қазақстан тарихындағы ең ықшам Үкімет құрылды. Отырыс барысында 17 министрлік, 9 агенттік орнына 12 министрліктен тұратын жаңа Үкіметтің құрылымы туралы шешім қабылданды. Үкімет құрамында болған барлық агенттіктер министрліктердің құрамына комитет ретінде кірді. Премьер-министрдің 2 орынбасары ғана қалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/meetings_and_sittings/memleket-basshysynyn-toragalygymen-ukimettin-keneitilgen-otyrysy-otti-1|title=Мемлекет басшысының төрағалығымен Үкіметтің кеңейтілген отырысы өтті|lang=kk|date=2014-08-06|publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты}}</ref> 2015 жылы 29 сәуірде Қазақстан Президентінің кезектен тыс сайлауы өткен соң, Кәрім Мәсімов қайтадан премьер-министр болып тағайындалды. 2016 жылы 8 қыркүйекте Кәрім Мәсімов отставкаға кетті. 9 қыркүйекте Бақытжан Сағынтаев Премьер-министр лауазымына тағайындалды. 2019 жылдың 21 ақпанында Сағынтаев бастаған Үкімет отставкаға кетті. Оның орнына 25 ақпанда Үкімет басшысы ретінде Асқар Мамин тағайындалды.<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-new-government/29789381.html "Президентпен ширек ғасыр жұмыс істеген" Мамин және оның командасы]</ref> 2021 жылы 15 қаңтарда парламент сайлауынан кейін Асқар Мамин қайта премьер-министр болып тағайындалды.<ref>[https://batys.info/2021/01/15/kimet-otstavka-a-ketti/ Үкімет отставкаға кетті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240805131245/https://batys.info/2021/01/15/kimet-otstavka-a-ketti/ |date=2024-08-05 }}</ref> 2022 жылы 5 қаңтарда елдегі қиын ахуалға байланысты Үкімет отставкаға кетті. Маминнің орнына Әлихан Смайылов премьер-министрдің міндетін атқарушы болып тағайындалды.<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstan-tarihyinda-ukmet-eknsh-ret-otstavkaga-kett-458254/ Қазақстан тарихында үкімет екінші рет отставкаға кетті]</ref> 11 қаңтарда Президент Жарлығымен Премьер-Министр лауазымына Әлихан Смайылов тағайындалды.<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-protest-live-bloging-11-january/31648466.html Тоқаев үкімет құрамын бекітті. 11 қаңтарда не болды?]</ref> 2023 жылы 29 наурызда VIII сайланған Парламенттің бірінші сессиясының ашылуында Әлихан Смайылов басқаратын министрлер кабинеті жаңадан сайланған Мәжіліс алдында отставкаға кетті. 30 наурызда Әлихан Смайылов қайта Премьер-Министр болып тағайындалды.<ref>[https://egemen.kz/article/339278-ukimettinh-dganha-quramy-qalay-ozgerdi Үкіметтің жаңа құрамы қалай өзгерді?]</ref> 2024 жылы 5 ақпанда Мемлекет басшысы Әлихан Смайылов бастаған үкіметті отставкаға жіберді. Үкімет құрамы жасақталғанша Премьер-министр міндетін атқару Роман Склярға жүктелді. 6 ақпанда Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа Премьер-Министр ретінде Олжас Бектеновті тағайындады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2024-02-06/gbvg-ukimette/ Жаңа үкімет жасақталды: 4 министрден өзгесі лауазымын сақтап қалды]</ref> == Жалпы ережелер == === Үкіметті құру === Үкіметті Республика Президенті Қазақстан Республикасының Конституциясында көзделген тәртіппен құрады. Үкімет басшысы [[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Премьер-Министр]] деп аталады, оны Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларымен жасаған консультациядан кейін [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен Президент қызметке тағайындайды және қалаған уақытта қызметтен босата алады (Премьер-Министрді тағайындауға келісім беруден қайта бас тартылған жағдайда Қазақстан Республикасының Президенті Құрылтайды таратуға құқылы). ҚР-ның Премьер-Министрі өзі тағайындалғаннан кейін он күн мерзімде үкіметтің құрылымы мен құрамы туралы ҚР Президентіне ұсыныс енгізеді. Президент Премьер-Министрдің ұсынысы бойынша үкімет құрылымын анықтайды, оның мүшелерін қызметке тағайындайды және оларды қызметтен босатады (Президент сыртқы істер, қорғаныс, ішкі істер министрлерін өзі дербес тағайындайды және қызметтен босатады), орталық атқарушы органдарды құрады, таратады, қайта құрады. ҚР Үкіметінің құрылымын министрліктер құрайды. Қазақстан Үкіметі — алқалы орган. Оның құрамына Үкімет мүшелері — республиканың Премьер-Министрі, оның орынбасарлары, министрлер, өзге де лауазымды адамдар кіреді. Премьер-Министр мен Үкімет мүшелері қызметке кірісер алдында Қазақстан халқына және Президентіне ҚР Үкіметі туралы конституциялық заңда белгіленген тәртіппен ант береді. Премьер-Министрге ерекше мәртебе берілген. Ол Президентке орталық атқарушы органдарды құру, қайта құру және тарату туралы, министр қызметіне кандидатуралар жөнінде, министрді қызметтен босату туралы ұсыныстар енгізеді, Үкіметтің қызметін ұйымдастырып, оған басшылық жасайды және оның жұмысы үшін дербес жауап береді. === Үкіметтің орнынан түсуі === Республика Үкіметі жаңадан сайланған Құрылтай алдында өз өкілеттігін доғарады. Үкіметтің өз өкілеттігін доғаруы оның мүшелерінің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Республика Үкіметінің жаңа құрамы бекітілгенге дейін Үкімет өз міндетін атқара береді. Егер өздеріне жүктелген функцияларды одан әрі жүзеге асыру мүмкін емес деп санайтын болса, Үкімет және оның кез келген мүшесі Республика Президентіне өзінің орнынан түсуі туралы мәлімдеуге хақылы. Үкімет жүргізіп отырған саясатпен келіспейтін немесе оны жүргізбей отырған Үкімет мүшелері де орнынан түседі. Республика Конституциясында көзделген жағдайларда Құрылтай Үкіметке сенімсіздік білдіретін болса, Үкімет өзінің орнынан түсуі туралы Республика Президентіне мәлімдейді. Республика Президенті орнынан түсуді қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселені он күн мерзімде қарайды. Орнынан түсуді қабылдау Үкіметтің немесе оның тиісті мүшесінің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Премьер-Министрдің орнынан түсуін қабылдау бүкіл Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Республика Президенті өз бастамасымен Үкіметтің өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдауға және оның кез келген мүшесін қызметінен босатуға хақылы. === Үкімет құрамында болуға байланысты шектеулер === Республика Үкіметі мүшелерінің: * өкілді органның депутаттары болуға; * оқытушылық, ғылыми немесе өзге шығармашылық қызметтерден басқа ақы төленетін қызметтер атқаруға; * кәсіпкерлікпен шұғылдануға; * Үкімет шешімдерімен белгіленген жағдайларда жарғылық капиталына мемлекет қатысатын коммерциялық ұйымдарды қоспағанда, коммерциялық ұйымның басшы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруге хақы жоқ.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z950002688_ Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 18 желтоқсандағы №2688 "Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы" Конституциялық заңы]</ref> == Өкiлеттiктері == Үкiметке мынадай негiзгi конституциялық өкiлеттiктер берiлген: * ол мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының негiзгi бағыттарын, оны жүзеге асыру жөнiндегi стратегиялық және тактикалық шараларды талдап жасау; * мемлекеттік бағдарламаларды әзiрлеу; * әлеуметтік-экономикалық және ғылыми-техникалық дамудың индикативтiк жоспарларын әзiрлеп, iске асыру; * Республика Президентi белгiлеген тәртiппен респ. бюджеттi және оған енгiзiлетiн өзгерiстердi әзiрлеуге қатысу, Құрылтайға республикалық бюджет және оның атқарылуы туралы есеп беру, бюджеттiң атқарылуын қамтамасыз ету; * ҚР-ның қаржы жүйесiн нығайту жөнiндегi шараларды әзiрлеп, жүзеге асыру; * мемлекеттік валюталық, қаржы және материалдық қорларының құралуы мен пайдалануы кезiнде заңдылықтың сақталуына мемлекеттік бақылау жасау; * құрылымдық және инвестициялық саясатты жүзеге асыру; * баға құралуының мемлекеттік саясатын әзiрлеп, ұйымдастыру; * мемлекет реттейтiн баға қолданылатын өнiмдердiң, тауарлар мен қызмет көрсетулердiң номенклатурасын белгiлеу; * мемлекеттік меншiктi басқаруды ұйымдастыру, оны пайдалану шараларын әзiрлеп, жүзеге асыру, мемлекеттік меншiк құқығының қорғалуын қамтамасыз ету; * еңбекке ақы төлеу, азаматтардың әлеуметтік қорғалуы, мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік сақтандыру жүйесi мен шарттарын айқындау; * мемлекеттік аймақтық саясаттың негiзгi бағыттарын әзiрлеп, iске асыру; * аймақтарды әлеуметтік-экономикалық дамытудың аймақаралық мәселелерiн шешудi қамтамасыз етедi; * ғылым мен техниканы дамыту, жаңа технологияларды енгiзу, мәдениеттi, бiлiм берудi, денсаулық сақтауды, туризм мен спортты дамыту жөнiндегi мемл. саясатты айқындап, iске асыру; * табиғат қорлары мен қоршаған табиғи ортаны оңтайлы пайдалану және қорғау шараларын әзiрлеп, жүзеге асыру; * құқықтық реформалардың жүзеге асырылуын қамтамасыз ету; * азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау және заңдылық пен құқықтық тәртiптi сақтау, ҚР-ның қауiпсiздiгi мен қорғаныс қабiлетiн, аумақтық тұтастығын сақтау және қорғау, ҚР-ның мемлекеттік шекарасын күзету шараларын әзiрлеп, iске асыру; * келiссөздер жүргiзу және үкiметаралық келiсiмдерге қол қою туралы шешiмдер қабылдау; * ҚР-ның шет мемлекеттермен, халықаралық және аймақтық ұйымдармен қарым-қатынасты дамытуын қамтамасыз ету; * сыртқы экономикалық саясатты iске асыру шараларын әзiрлеу; * сыртқы сауданы дамыту шараларын қолдану; * халықаралық қаржы ұйымдарымен ынтымақтастық пен өзара iс-қимылды жүзеге асыру; * Конституциямен, заңдармен және президент актiлерiмен жүктелген өзге де қызметтердi орындау. Үкiмет өзiнiң бүкiл қызметiнде конституцияда және үкiмет туралы конституциялық заңда белгiленген нысандарда Республика Президентiнiң алдында жауапты. ҚР-ның Премьер-Министрi үкiмет қызметiн ұйымдастырып, оған басшылық етедi, оның жұмысы үшiн жауап бередi, Президентке Үкiмет қызметiнiң негiзгi бағыттары жөнiнде баяндайды, қаулылар шығарады. Үкiмет мүшелерi өз құзыретi шегiнде дербес шешiмдер қабылдайды, Олар өздерiне бағынышты мемлекеттік органдардың жұмысы немесе тапсырылған жұмыс аясы үшiн Премьер-Министрдiң алдында жауап бередi. Құрылтай үкiмет мүшелерiнiң қызметтерi жөнiндегi есептерiн тыңдауға хақылы. Үкiмет мүшесi заңдарды орындамаған жағдайда депутаттар оны қызметтен босату жөнiнде Президентке мәлiмдей алады. Үкiмет ҚР Конституциясы, заңдары, ҚР Президентiнiң нормативтiк жарлықтары негiзiнде және солардың орындалуы үшiн өз құзыретi шегiнде бүкiл мемлекеттік аумағында мiндеттi күшi бар Үкiмет қаулылары мен Премьер-Министрдiң өкiмдерiн шығарады, олардың iске асырылуын қамтамасыз етедi. Бұл қаулылар мен өкiмдер Конституцияға, заңдарға, Республика Президентiнiң актiлерiне қайшы келмеуге тиiс. Жаңадан құрылған Үкiмет өз қызметiнiң бағдарламасын жасап, бұл туралы Құрылтайға баяндама ұсынады. Егер Құрылтай Үкiметтiң бағдарламасын қабылдамаса, Үкiмет екi ай iшiнде бағдарламаны қайтадан ұсынады. Егер Құрылтай депутаттарының жалпы санының 2/3-сiнiң дауыс беруiмен бағдарлама тағы да қабылданбаса, онда бұл Үкiметке сенiмсiздiк вотумын бiлдiредi. Үкiмет заңдық ұсыныстар енгiзуге хақылы. Ол заң жобаларының жоспарын құрып, соған сәйкес Құрылтайға заң жобаларын ұсынады. Заң жобаларын дайындауға олардың сапасы үшiн жауапты болатын министрлiктер, мемлекеттік комитеттер, агенттiктер, бiрiншi басшылар қатысады. Қазақстан Ресупбликасының Үкіметі Президенттiң өкiлеттiк мерзiмi шегiнде қызмет етедi және жаңадан сайланып, қызметке кiрiскен ҚР Президентiне үкiмет мүшелерi жазбаша қол қойған өтiнiш беру арқылы өз өкiлеттiгiн доғарады. ҚР-ның Конституциясында (70-бап) және ҚР-ның Үкiметi туралы констиуц. заңда республика Үкiметiнiң, оның мүшелерiнiң тиiстi өкiлеттi мерзiмiнен бұрын орындарынан түсу себептерi мен тәртiптерi қаралған. Егер Үкiмет, оның кез келген мүшесi өздерiне жүктелген мiндеттердi одан әрi орындау мүмкiн емес деп санайтын болса, онда олар республика Президентiне өз орнынан түсуi туралы мәлiмдеуге хақылы. Конституцияда (53-бап, 7-тармақ, 61-бап, 7-тармақ) көзделген жағдайларда Құрылтай Үкiметке сенiмсiздiк бiлдiретiн болса, Үкiмет өзiнiң орнынан түсуi туралы ҚР Президентiне мәлiмдейдi. Орнынан түсудi қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселенi ҚР Президентi он күн мерзiмде қарайды. Орнынан түсудi қабылдау Үкiметтiң не оның тиiстi мүшесiнiң өкiлеттiгi тоқтатылды дегендi бiлдiредi. Премьер-Министрдiң орнынан түсуiн Президенттiң қабылдауы немесе оны қызметiнен босатуы бүкiл Үкiметтiң өкiлеттiгi тоқтатылғанын бiлдiредi. Сондай-ақ, президент өз бастамасымен де Үкiметтiң өкiлеттiгiн тоқтату туралы шешiм қабылдауға және оның кез келген мүшесiн қызметтен босатуға хақылы. Үкiмет жүргiзiп отырған саясатпен келiспейтiн және оны жүргiзбей отырған үкiмет мүшелерi атқарып отырған қызметiнен босатылуға тиiс. == Құрылымы == Үкiмет құрылымын министрлiктер құрайды. Министрлiктi Премьер-Министрдiң ұсынысы бойынша Президент құрады, қайта ұйымдастырады және таратады. Министрлiк Республика Yкiметiнiң құзыретiне жатқызылмаған мәселелер бойынша шешiмдердi өз бетiнше қабылдауға өкiлеттi. Министрлік Республика Президенті айқындаған мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттары бойынша, Үкімет әзірлеген мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының, қорғаныс қабілетінің, қауіпсіздігінің, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етудің негізгі бағыттарына сүйеніп, тиісті салаларда мемлекеттік саясатты қалыптастырады. === Министрліктер === Үкіметтің құрамында 21 [[министрлік]] бар:<ref name="qurami">{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/government/composition|title=ҮКІМЕТТІҢ ҚҰРАМЫ|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-31}}</ref> # [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрлігі]] (1992–) # [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары білім министрлігі]] (1999 қаңтар–қазан, 2022–) # [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау министрлігі]] (1991–1997, 2001–2014, 2017–) # [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі]] (1996–2014, 2017–) # [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]] (2025—) # [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрлігі]] (1991–1994, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]] (1992–) # [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]] (2006–2010, 2012–2014, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрлігі]] (2022–) # [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі]] (2023–) # [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрлігі]] (2019–) # [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрлігі]] (2023–) # [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрлігі]] (2004–2014, 2020–) # [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және спорт министрлігі]] (2006–2012, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрлігі]] (2014–) # [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] (1991–) # [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрлігі]] (1997–1999, 2023–) # [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрлігі]] (2014–) ==== Бұрынғы министрліктер ==== {{Collapsible list |# [[Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі|Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі]] (2019–2025) # Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі (2019–2023) # [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі]] (2018–2023) # [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] (2014–2023) # Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі (2019–2023) # [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]] (1999–2022) # [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]] (2016–2019) # Қоғамдық даму министрлігі (2018–2019) # Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2016–2019) # Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі (2019 ақпан–маусым) # Дін істері және азаматтық қоғам министрлігі (2016–2018) # Инвестициялар және даму министрлігі (2014–2018) # [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі]] (2014–2017) # Мемлекеттік қызмет істері министрлігі (2015–2016) # [[Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі|Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі]] (2010–2014) # [[Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігі|Көлік және коммуникациялар министрлігі]] (1994–1999 қаңтар, 1999 қазан–2014) # Қоршаған орта және су ресурстары министрлігі (2013–2014) # Мәдениет министрлігі (1992–1997, 2003–2004, 2010–2012, 2014 наурыз–тамыз) # [[Қазақстан Республикасы Мұнай және газ министрлігі|Мұнай және газ министрлігі]] (2010–2014) # [[Қазақстан Республикасы Өңірлік даму министрлігі|Өңірлік даму министрлігі]] (2013–2014) # [[Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі|Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі]] (2002–2010, 2013–2014) # [[Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі|Қоршаған ортаны қорғау министрлігі]] (2002–2013) # Экономикалық даму және сауда министрлігі (2010–2013) # Байланыс және ақпарат министрлігі (2010–2012) # [[Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрлігі|Индустрия және сауда министрлігі]] (2002–2010) # [[Қазақстан Республикасы Энергетика және минералды ресурстар министрлігі|Энергетика және минералды ресурстар министрлігі]] (2000–2010) # Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі (2004–2006) # [[Қазақстан Республикасы Ақпарат министрлігі|Ақпарат министрлігі]] (2003–2004) # Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі (1999–2003) # [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кіріс министрлігі|Мемлекеттік кіріс министрлігі]] (1998–2002) # [[Қазақстан Республикасы Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі|Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі]] (1999–2002) # [[Қазақстан Республикасы Экономика және сауда министрлігі|Экономика және сауда министрлігі]] (1997 наурыз–қазан, 2000–2002) # Экономика министрлігі (1993–1997, 1999–2000) # Энергетика, индустрия және сауда министрлігі (1997–2000) # Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі (1997–1999) # Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі (1997–1999) # Ғылым министрлігі — Ғылым академиясы (1996–1999) # Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі (1999 қаңтар–қазан) # Көлік, коммуникациялар және туризм министрлігі (1999 қаңтар–қазан) # Білім министрлігі (1993–1997) # Білім және мәдениет министрлігі (1997 наурыз–қазан) # Геология және жер қойнауын қорғау министрлігі (1992–1997) # Жастар ісі, туризм және спорт министрлігі (1993–1997) # Құрылыс, тұрғын үй және аумақтарда құрылыс салу министрлігі (1993–1997) # Мұнай және газ өнеркәсібі министрлігі (1994–1997) # Өнеркәсіп және сауда министрлігі (1994–1997) # Экология және биоресурстар министрлігі (1992–1997) # Энергетика және табиғи ресурстар министрлігі (1997 наурыз–қазан) # Энергетика және көмір өнеркәсібі министрлігі (1994–1997) # Ғылым және жаңа технологиялар министрлігі (1992–1996) # Еңбек министрлігі (1991–1996) # Халықты әлеуметтік қорғау министрлігі (1992–1996) # Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі (1991–1995) # Байланыс министрлігі (1991–1994) # Өнеркәсіп министрлігі (1991–1994) # Сауда министрлігі (1991–1994) # Сыртқы экономикалық байланыстар министрлігі (1991–1994) # Энергетика және отын ресурстары министрлігі (1992–1994) # Туризм, дене шынықтыру және спорт министрлігі (1991–1993) # Халыққа білім беру министрлігі (1991–1993) # Ауыл шаруашылығы және азық-түлік министрлігі (1991–1992) # Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі (1991–1992) # Көлік құрылысы министрлігі (1992–1993) # Материалдық ресурстар министрлігі (1992) # Орман шаруашылығы министрлігі (1991–1992) # Энергетика және электрлендіру министрлігі (1991–1992) }} === Комитеттері === {{main|Қазақстан комитеттері}} Министрліктің құрылымдық бөлімшелеріне ведомстволар (комитеттер), департаменттер және басқармалар жатады. Үкімет құрамына кіретін құқық қорғау органдары мемлекеттік қызметтің ерекше түрі ретінде "қызметтер" құра алады. == Қазіргі құрамы == {{Толық мақала|Олжас Бектенов үкіметі}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Лауазымы !Суреті !Аты-жөні !Қызметі |- |[[Сурет:Emblem of Kazakhstan latin.svg|60px]]<br>[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] |[[Сурет:Oljas Bektenov (2024-02-06, cropped).jpg|100px]] |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- | colspan="4" style="text-align:center;" | '''Премьер-министр орынбасарлары''' |- |[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Премьер-министрдің<br>Бірінші орынбасары]] |[[Сурет:Нұрлыбек Нәлібаев (cropped).jpg|100px]] |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |6 мамыр<br>2026 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] —<br>[[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппараты]]ның басшысы |[[Сурет:Ğalımjan Qoyşıbaev (2023-06-20).jpg|100px]] |[[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев]] |4 қаңтар<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] — <br>[[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық<br>экономика министрі]] |[[Сурет:Serik Jumanğarin (2023-04-03) (cropped).jpg|100px]] |[[Серік Мақашұлы Жұманғарин]] |21 желтоқсан<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің<br>орынбасары]] |[[Сурет:Qanat Bozımbaev (2024-03-31).jpg|100px]] |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] |31 наурыз<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] —<br>[[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі]] | [[Сурет:Jaslan Mädiev (2024-05-06).jpg|100px]] | {{sortname|Жаслан Хасенұлы|Мәдиев}} |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-министрдің орынбасары]] —<br>[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және<br>ақпарат министрі]] |[[Сурет:Aida Balaeva 2026 (cropped).jpg|100px]] |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |1 желтоқсан<br>2025 жылдан бері |- | colspan="4" style="text-align:center;" |'''Министрлер''' |- |[[Сурет:MFA emblem.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] |[[Сурет:Ermek Kosherbaev (February 2020) (cropped).jpg|100px]] |{{sortname|Ермек Беделбайұлы|Көшербаев}} |26 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |- |[[Сурет:Symbol of the Kazakh Ministry of Defense.svg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] |[[Сурет:Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі Дәурен Жұматайұлы Қосанов.jpg|100px]] |[[Дәурен Жұматайұлы Қосанов]] |8 маусым<br>2025 жылдан бері |- |[[Сурет:Logo MVD KZ.jpg|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]] |[[Сурет:Erjan Sädenov (2023-09-29).jpg|100px]] |[[Ержан Сапарбекұлы Сәденов]] |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы<br>министрі]] |[[Сурет:Aydarbek Saparov (2023-09-04).jpg|100px]] |[[Айдарбек Сейпілұлы Сапаров]] |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Сурет:Ministry of Justice of Kazakhstan logo, 2023.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] |[[Сурет:Erlan Särsembaev (2025-07-07).jpg|100px]] |[[Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев]] |9 қаңтар<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары<br>білім министрі]] |[[Сурет:Nurbek Saiasat 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|100px]] |[[Саясат Нұрбек]] |11 маусым<br>2022 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау<br>министрі]] |[[Сурет:Ақмарал Әлназарова (51774).jpg|100px]] |[[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты<br>әлеуметтік қорғау министрі]] |[[Сурет:Asqarbek Ertaev in October 2024 (cropped).jpg|100px]] |[[Асқарбек Маратұлы Ертаев]] |27 қаңтар<br>2026 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]] |[[Сурет:Нұрлан Сауранбаев 2025 (cropped).jpg|100px]] |[[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев]] |30 маусым<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] |[[Сурет:Mädi Takiev (2023-10-12).jpg|100px]] |[[Мәди Төкешұлы Такиев]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- |[[Сурет:Оқу-ағарту министрлігінің эмблемасы.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] |[[Сурет:Juldız Süleymenova (2023-04-21).jpg|100px]] |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |29 қыркүйек<br>2025 жылдан бері |- |[[Сурет:Эмблема МПС РК.png|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және<br>құрылыс министрі]] |[[Сурет:Ерсайын Нағаспаев 2025 (cropped).jpg|100px]] |[[Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев]] |28 ақпан<br>2025 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және<br>интеграция министрі]] |[[Сурет:Arman Şaqqaliev (2023-11-22).jpg|100px]] |[[Арман Абайұлы Шаққалиев]] |2 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары<br>және ирригация министрі]] |[[Сурет:Nurjan Nurjigitov (2023-09-04).png|100px]] |[[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов]] |4 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Сурет:Mchs emblem.gif|60px]]<br>[[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар<br>министрі]] |[[Сурет:Шыңғыс Әрінов (51751).jpg|100px]] |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] |6 ақпан<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және<br>спорт министрі]] |[[Сурет:Erbol Myrzabosynov.jpg|100px]] |[[Ербол Қуантайұлы Мырзабосынов]] |2 қыркүйек<br>2024 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және<br>табиғи ресурстар министрі]] |[[Сурет:Ерлан Нысанбаев (51832).jpg|100px]] |[[Ерлан Нұрәліұлы Нысанбаев]] |5 қыркүйек<br>2023 жылдан бері |- |[[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] |[[Сурет:Yerlan Akkenzhenov (cropped).jpg|100px]] |[[Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов]] |19 наурыз<br>2025 жылдан бері |- |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты]] * [[Қазақстан премьер-министрі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.government.kz/kz/ Қазақстан Республикасының Үкіметінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512101150/http://government.kz/kz |date=2016-05-12 }} * [http://egov.kz/cms/kk Қазақстан Республикасының Электрондық үкіметі] {{Қазақстан тақырыптарда}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан үкіметі]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] kgxlbs41twbbb5ue7r4sugsu6lz1lfg Уикипедия:Форум/Жаңалықтар 4 6718 3629349 3622175 2026-07-13T07:27:10Z MediaWiki message delivery 28897 /* The Signpost: 13 July 2026 */ жаңа бөлім 3629349 wikitext text/x-wiki {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> {{Жинақталған мазмұн|30|400}} == ''The Signpost'': 15 January 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/From the editors|Looking back, looking forward]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Traffic report|The most viewed articles of 2024]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In the media|Will you be targeted?]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Technology report|New Calculator template brings interactivity at last]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Essay|Meet the Canadian who holds the longest editing streak on Wikipedia]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Opinion|Reflections one score hence]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/News and notes|It's a new dawn, it's a new day, it's a new life for me... and I'm feeling free]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Serendipity|What we've left behind, and where we want to go next]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Op-ed|Elon Musk and the right on Wikipedia]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In focus|Twenty years of The Signpost: What did it take?]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Arbitration report|Analyzing commonalities of some contentious topics]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Humour|How to make friends on Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:57, 2025 ж. қаңтардың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28061132 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 06:11, 2025 ж. қаңтардың 24 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Презентация «Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии?» == Уважаемые участники, CEE Hub приглашет вас принять участие в первом мероприятии из серии специально для русскоязычного сообщества Викимедиа. Эта инициатива призвана объединить участников, энтузиастов и экспертов со всего региона CEE (Центральной и Восточной Европы), а также Центральной Азии для обмена опытом и сотрудничества в продвижении проектов Викимедиа. Эта серия открыта для всех русскоязычных участников Викимедиа, независимо от уровня опыта. * '''Даты:''' в течение 2025 года (подробное расписание будет опубликовано в ближайшее время) * '''Формат:''' через Zoom * '''Язык:''' английский или украинский с последующим переводом на русский. Участие может быть анонимным, и мы не планируем записывать вопросы. Зарегистрироваться на первое мероприятие, «Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии?» Наталия Цвик, (до недавнего времени исполнительный директор Викимедия Польша) можно '''[[meta:Event:Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии? Наталия Цвик|здесь]]'''. 3 февраля, понедельник: 16:00 UTC / 17:00 CET / 18:00 EET / 21:00 UZT / 22:00 KGT От себя добавлю, что видела её презентацию на Украинской викиконференции, и это было интересно и полезно.--[[Қатысушы:Victoria|Victoria]] ([[Қатысушы талқылауы:Victoria|талқылау]]) 14:46, 2025 ж. қаңтардың 28 (+05) == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. қаңтардың 29 (+05) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. қаңтардың 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:48, 2025 ж. ақпанның 3 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 7 February 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Recent research|GPT-4 writes better edit summaries than human Wikipedians]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/News and notes|Let's talk!]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Opinion|Fathoms Below, but over the moon]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/In the media|Wikipedia is an extension of legacy media propaganda, says Elon Musk]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Community view|24th Wikipedia Day in New York City]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Arbitration report|Palestine-Israel articles 5 has closed]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Traffic report|A wild drive]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:59, 2025 ж. ақпанның 7 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28179470 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]] We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''. This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba. '''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''. Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language & Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13:29, 2025 ж. ақпанның 22 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 27 February 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/News and notes|Administrator elections up for reapproval and 1bil GET snagged on Commons]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Serendipity|Guinea-Bissau Heritage from Commons to the World]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Technology report|Hear that? The wikis go silent twice a year]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/In the media|The end of the world]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Recent research|What's known about how readers navigate Wikipedia; Italian Wikipedia hardest to read]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Opinion|Sennecaster's RfA debriefing]] * Tips and tricks: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Tips and tricks|One year after this article is posted, will every single article on Wikipedia have a short description?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Community view|Open letter from French Wikipedians says "no" to intimidation of volunteer contributors]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Traffic report|Temporary scars, February stars]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Essay|The source, the whole source, and nothing but the source]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Obituary|Ümüt Çınar (Kmoksy) and Vinícius Medina Kern (Vmkern)]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:31, 2025 ж. ақпанның 27 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28313070 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 23:51, 2025 ж. наурыздың 7 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 07:55, 2025 ж. наурыздың 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 22 March 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editor: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/From the editor|''Hanami'']] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/News and notes|Deeper look at takedowns targeting Wikipedia]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/In the media|The good, the bad, and the unusual]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Recent research|Explaining the disappointing history of Flagged Revisions; and what's the impact of ChatGPT on Wikipedia so far?]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Traffic report|All the world's a stage, we are merely players...]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Gallery|WikiPortraits rule!]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Essay|Unusual biographical images]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Obituary|Rest in peace]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 08:11, 2025 ж. наурыздың 22 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28391577 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 07:04, 2025 ж. сәуірдің 4 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 April 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Special report|Wikipedian and physician Ziyad al-Sufiani reportedly released from Saudi prison]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In focus|WMF to explore "common standards" for NPOV policies; implications for project autonomy remain unclear]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In the media|Indian judges demand removal of content critical of Asian News International]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News and notes|35,000 user accounts compromised, locked in attempted credential-stuffing attack]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Op-ed|How crawlers impact the operations of the Wikimedia projects]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Opinion|Crawlers, hogs and gorillas]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Debriefing|Giraffer's RfA debriefing]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Obituary|RHaworth, TomCat4680 and PawełMM]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Traffic report|Heigh-Ho, Heigh-Ho, off to report we go...]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News from Diff|Strengthening Wikipedia’s neutral point of view]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Comix|Thirteen]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 23:25, 2025 ж. сәуірдің 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28494227 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 21:11, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:Hide on Rosé@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:34, 2025 ж. сәуірдің 17 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global bot approval request for KiranBOT == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! I apologise for sending the message in English. {{int:please-translate}}. In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward requests/Bot status#Global bot status for KiranBOT|Steward requests/Bot status#Global bot status for KiranBOT]] on Meta.<br />Kindly note that the request will remain open for 14 days starting today. Thank you for your time. Best regards,<br />[[Қатысушы:Usernamekiran|Usernamekiran]] ([[Қатысушы талқылауы:Usernamekiran|талқылау]]) 14:17, 2025 ж. сәуірдің 19 (+05) <!-- Message manually sent by User:usernamekiran@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=28423712 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 20:03, 2025 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 08:41, 2025 ж. сәуірдің 29 (+05)</div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 1 May 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:20, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28562138 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE Meeting 2025 == === Nurtenge === Қайырлы таң/күн/кеш/түн, құрметті Қазақша Уикипедия қауымдастығы! Осы жылғы қыркүйек айында өтетін [[:meta:CEE Meeting 2025|CEE Meeting 2025]] конференциясына қазақ тілді делегация ретінде өзімді ұсынамын. Өткен жылы да мен өзімді [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2024|ұсынған]] болатынмын. Өкінішке қарай, жеке себептерге байланысты менің қатысудан бас тартуыма тура келді. Осы жылы олай тағы да қайталамауға уәде беремін. Осыған дейін әртүрлі халықаралық уикиконференциялар мен кездесулерге қатысып көрген соң менің әжептәуір тәжірибем бар. Және де сол тәжірибемді осы CEE Meeting-ке алғашқы рет қатысу арқылы молайтқым келеді. Халықаралық тәжірибе алу мен жаңа уикимедиашылармен танысу уики-үлесіме жақсы жағынан әсер ететініне сенімдімін. — [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 06:50, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 09:12, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:56, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:50, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:32, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 21:05, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}}, жөні түзу мақаланы жоюға ұсынды. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 22:35, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}}, шыныменде өте күмәнді өңдеме болды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:06, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:59, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:17, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қарсымын}}, былтырғы себеппен. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 09:45, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) # {{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:58, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) # {{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}}, бұрынғы іс-шаралардан тәжірибесі бар қатысушы, қауымдастығымызды халықаралық деңгейде көрсете алатындай ағылшын тілін жақсы меңгерген [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:27, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- Іске сәт! [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:29, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылау]]) 18:04, 2025 ж. мамырдың 25 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:31, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :{{@|Шешен Исмаил}} даусыңызға рақмет! Не үшін қарсы екеніңізді жазып өтсеңіз? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 10:00, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Muzaffar === Ассалаумағалайкум Қазақша Уикипедия қауымдастығы. Мен 2025 жыл қыркүйекте өтетін [[:meta:CEE Meeting 2025|CEE Meeting 2025]] конференциясына баруға кандидат ретінде өзімді ұсынамын. Осы кезге дейін халықаралық конференциялар мен марафондардан көп тәжірибе жинадым. Әр айда белсенді 10 қатысушылар тізіміндемін. Халықаралық конференцияда қатысу келесі уикипедиядағы белсенділігімге оң нәтиже береді деген үміттемін. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 13:00, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05) #{{Қолдаймын}}. Менің ойымша Мұзаффар Уикипедия концепциясын жақсы түсінеді. Сонымен қатар, қазақ тіліндегі Уики қауымдастығының ішінде өзін өте белсенді көрсете білді --Алмас Мұстафа 12:40, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:51, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 18:27, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Alpasli|Alpasli]] ([[Қатысушы талқылауы:Alpasli|талқылау]]) 20:11, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:18, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} – Мен википедияға үлес қосқандардың барлығын бағалаймын. Мұзаффар өзбекше және қазақша Уикипедияларға да үлкен үлес қосуда. — [[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 20:45, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:00, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:15, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қарсымын}}, былтырғы себеппен. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 09:48, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) ##[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2024|Былтырғы себепте]] мені атап өтпеген сияқты сіз? [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:07, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:27, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:02, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:11, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Mahmud Abduvaliyev|Mahmud Abduvaliyev]] ([[Қатысушы талқылауы:Mahmud Abduvaliyev|талқылау]]) 23:13, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} -- Сәттілік! [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:30, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:31, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Batyrbek === Қайырлы күн, әріптестер! Биыл Грекияның Салоники қаласында болатын [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2025/Registration CEE Meeting 2025] конференциясына біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. Конференция тек ағылшын тілінде өтеді. Онда қатысушылар арасынан қауымдастыққа қатысты шешім шығаруға қатысатын адамдар болғаны жақсы деген ұсыныс бар. '''Соған байланысты өз үміткерлігімді ұсынамын'''. Көбіңіз білетіндей, Қазақ Уикипедиясында админ әрі бітікші қызметін атқарамын. Уикипедияға қатысты іс-шаралар ұйымдастыруда да тәжірибем бар. Жақында өткен [https://meta.wikimedia.org/wiki/Central_Asian_WikiCon_2025/Team/kk Орталық Азия WikiCon конференциясының ұйымдастырушылары қатарында болғам]. Бұған дейін 2017, 2018, 2022 жылдардағы CEE конференцияларына қатысқам. Биылғы жиында басқа уики-қауымдастықтарға өз қауымдастығымыз туралы айтып, жаңа идеялар әкелетін жоспарым бар. Қауымдастық атынан баратын болғандықтан, бастапқыда сіздердің дауысыңыз керек. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:54, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} – ұсынысыңыз орынды. [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:42, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 21:04, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05) #{{Қолдаймын}} Batyrbek қазақ тіліндегі Уикипедияға үлес қосып жүрген көрнекті уикипедияшы. Бұл Википедияшы соңғы жылдары Қырғызстандағы бірнеше студенттермен тәжірибесімен бөліскен кәсіби википедияшылардың бірі. — [[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) #{{Қолдаймын}} – --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:29, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Орел Карл|Орел Карл]] ([[Қатысушы талқылауы:Орел Карл|талқылау]]) 17:46, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:03, 2025 ж. мамырдың 17 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. мамырдың 18 (+05) #{{Қолдаймын}}. Айтып жатқан жоспарларыңызды көрсетсеңіз --Алмас Мұстафа 13:03, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2025 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:13, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:23, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) #{{Қолдаймын}}, жақсы өкіліміз бола алатын қатысушы, Уикипедияда да, конференцияларда да тәжірибесі бар [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:31, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:33, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) #{{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылау]]) 18:06, 2025 ж. мамырдың 25 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:34, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :@Mustafaalmas, шамамен [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3A%D0%91._%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%E2%80%93_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B осындай], бірақ әлдеқайда жаңартылған презентация жасамақпын, сондай-ақ конференция тақырыбына сай (problem solver) бейімдейтін жоспарым бар. @Джамбульский, пікіріңізге рахмет! Не үшін қарсы екеніңізді білсем деп едім. Мүмкін жақсарту керек бір нәрсе бар шығар. Айтып жіберсеңіз. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) === Nurken === Армысыңдар, әріптестерім! Жоғарыдағы үміткерлердей өзімді осы жылғы қыркүйектегі CEE Meeting 2025 конференциясына ұсынамын. Осы мамырдағы [https://meta.wikimedia.org/wiki/Youth_Conference_2025 CEE Жастар конференциясында] қазақтілді қоғамдастықтың өкілі болған да мен едім. Тәжірибесі бар, ағылшын тілін меңгерген, CEE қоғамының мүшелерін танитын қатысушы ретінде өзімді нашар емес үміткер деп көремін. Қазақша Уикипедияда администратор атағым да бар. Халықаралық әріптестікті одан әрі нығайтуға, жобамызға одан әрі үлес қосуға үнемі дайынмын. Болашақ жоспарлар қатарында Қазақша Уикипедияның әлеуметтік желілеріне назар аудару, мүмкін халықаралық edit-a-thon (өңдеу марафондарын) ұйымдастыру бар. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 05:16, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:27, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. мамырдың 27 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 01:32, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ұлы мәртебелім, бұл айтқандарыңыз тым қарапайым, ұлы мәртебеліңізге лайық емес. Сіз бұл мінберде өте үлкен миссия, өте үлкен мақсат туралы сыр шертуіңіз керек. :Мәңгі лаулап жану үшін ғаламда, :Үлкен бақыт табу үшін ғаламда, :Үлкен болып қалу үшін ғаламда, :Үлкен арман керек екен адамға :[[Мұхтар Шаханов]] :[[Қатысушы талқылауы:Arystanbek/Мұрағат/1#Үлесіңіз|Мында жазғанымды]] 4-5 жылдан кейін оқып шынымен мынаны мен жаздым ба деп ойланатын кездерім болады. Бір емес бірнеше рет 2 жылға кетіп қайта қайта орала беруімнің мәнісі де осында шығар, білмеймін. Сондықтан әлдеқайда ұлы мақсаттарды армандап қияли болып жазсаңыз менде сізге өз дауысымды беремін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 06:13, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) #{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:34, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) # {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05) ===Қорытынды=== Дауыс беру нәтижесінде: [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] және [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] көп дауыс жинап, конференцияға қатысуға лайықты деп табылды. Сәттілік тілейміз! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 21:05, 2025 ж. маусымның 10 (+05) : {{@|Нұрлан Рахымжанов}}, бауырым, Nurtenge деген қатысушы керекті 75% дауыс жинай алмады ғой. 29% қарсы болды емеес пе... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 03:00, 2025 ж. маусымның 11 (+05) ::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] байқауымша бірнеше адам бірігіп ұйымдасқан түрде қарсы шығып отырған сияқтысыздар, немесе бір адам бірнеше тіркелгі жасап бір адам бірнеше рет дауыс беріп отырған сияқты. Ал мына қатысушы есіміңіз бірден бұғаттауға лайық деп санаймын. Біз мында қазақша орта қалыптастырамыз, мәңгүрттікке қарсы күресеміз, қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтеміз деп үлес қосып жүрміз ал сен сияқтылар кері кетіп прогеске қарсы шығып регреске кетіп барасыңдар. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 07:07, 2025 ж. маусымның 12 (+05) :::Ал менің байқауымша сен өте тәрбиесіз баласың! Біріншіден, жасы үлкен адамдарға ізет білдіріп жазғаның жөн. Екіншіден, менің жазғаным саған емес, басқа адамға арналған еді. Үшіншіден, менің осы сайттағы есіміме қатысты не шатағың бар? Мен сенің есімің туралы ештеңе айтып отырған жоқпын ғой. Мысалы, ол неге түрлі-түсті болып жазылған, бұл гомосексуализм бе? Неге латын әліпбиін пайдаландың, тыңшысың ба? Көрдің ба, ондай қарапайым дүниелерге қадала берме. Төртіншіден, өзің сияқты өз дауысымды еркін беріп отырмын, жоқ жерден қастандық іздей берме. Бесіншіден, менің зиянды деп санайтын өңдемелерімді атап шық, әйтпесе құр нақақа жала жапқаннан не пайда??? --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 13:52, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::Несіне кектеніп, мазаң кетіп отыр? Жасың қай жерде жазылған еді? Оны қайдан білейік? Тап үлкен болсаң, жасыңа сай болсайшы! Өз қазағыңды көре алмай, әр жерде қарсылық білдіріп жүргенің аз ба? Не өзің үміткер болмайсың, не үміткерді қолдамайсың да! Уикипедияда бір де бір дұрыс белсенділігіңді көрмедім, тек талқылауға кіріп жұртқа әңгіме айтасың да жүресің. Сөзің мен ісіңді дұрыстамағанша саған ешқандай сыйластық жоқ! Ескертемін, бұлай жалғаса берсе аяусыз бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::: Енді қарасаш, Nurtenge деген бала [[Эрнест Төреханов|қазақтың дана жазушысын]] көре алмай, оны ешкіммен ақылдаспай жоюға ұсынды. Бұл нақұрыстың қылығы емес пе? Оған неге ешкім ештеңе демеді? Былтыр осы сияқты тағы біреше мәселе туындап еді, бірақ ол дұрыс жауап беруден қашқақтай бастады. Санасы аздау бір қатысушы екен. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 14:50, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::Сенің сол мақалаға қолыңның ұшы да тимеген ғой. Сақтап қалуға да тырыспағансың. Ол мақала әлі жойылмаған, тек жоюға ұсынылған. Сенің сол мақаланы реттеп, толықтырып, жаңартуға қарайтын уақытың болды ғой. ::::::Былай келісейік: мен мақаладан «жедел жойылсын» үлгісін және бұғаттауыңды алып тастаймын, бірақ сен ойыңды өзгерт — 10 күн ішінде сол мақаланы толықтыр, қосатын дерегіңді қос және қарсылық білдіруді тоқтат. Егер нәтиже болмаса, мақаланы да жоямын, сені де қайтадан бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:13, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::: Бауырым, сен өйтіп сөйлеме... Ондай талаптарыңды бас-аяғы бар мақаланы жоюға ұсынған адамға айт. Мынау кім, досың ба? Ертең ол Есенберлинді және Әуезовты жоюға ұсынса, тағы да лям-мим демей тыныш отырасың ба? --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:25, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::Мен саған тиімді жағын айтамын. ::::::::Жедел жоюға ұсынылған себептері міне: Энциклопедиялық маңызы жоқ, қысқа мақала, жетім мақала, мақала сапасы төмен. ::::::::Саған жақсы мақала болып көрінгенімен, бұл уикипедияның ережелеріне қайшы. Мақалада тек Еңбек жолы мен Шығармалары бар. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:35, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::: Уикипедия не көп, ереже көп қой. Нақты қай ережеге қайшы? Сосын энциклопедиялық маңызы жоқ дегенді қалай түсінуге болады? Мысалы мен оны көріп тұрмын. Мақала көлемі туралы айтсаң да жақсы болады. Сапа жағынан нақты қай жері ұнамай тұр? Ашып айтсаш... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 16:16, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] [[Уикипедия:Маңыздылық]] осы бетті оқып шығыңыз, сосын қатысушы есіміңізді өзгертуге сұраныс жіберіңіз, түрлі түсті тек гомосексуализмнің симболы емес әр жерде тіпті табиғаттың өзінде бар, мысалы [[кемпірқосақ]]. Ал латынға келсек әлемнің көп бөлігі латынды қолданады, көп ел бір жазу түрін қолданса олардың арасындай қарым-қатынас жеңілдеп байланыс арады, кейбір елдер қырсығып латынға көшпей жатыр, мысалы біз, мына жазу орыстың жазуы, кейбір елдер өздерінің төл жазуын мәдени байлық ретінде бағалап керісінше сол өз жазуларын сақтап қалғысы келеді. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:23, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::: Ережені оқыдым делік. Бірақ мақала соның нақты қай тұсына қайшы? Және бір өтініш - кемпірқосақ туралы айта бермеш. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 20:09, 2025 ж. маусымның 12 (+05) ::::::::::::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] айта берген жоқпын, бірінші рет айтып тұрмын. Сіз айтқан мақала маңызды болмағасын жойған болуы мүмкін. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:03, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::::::::: Мәңгүрт болсаң, жоя бер... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:54, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::: 1nter pares, көрдің ба, сен досыңды жақтаймын деп, өзің де өтірік сылтауларға қосылдың. Бұл мақала ешбір ережеге қайшы болып тұрған жоқ, сондықтан оны жоюға нақұрыс қана ұсынады. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:45, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::::::::Қатырасың... Мен саған мақаланы жоюға ұсынған кездегі себептерді жібердім, ал сен болсаң, әлі көпіріп отырсың. Басқа дұрыс мақалалармен салыстырып көр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:51, 2025 ж. маусымның 13 (+05) == ''The Signpost'': 14 May 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/News and notes|WMF to kick off new-CEO quest as Iskandar preps to move on — Supreme Court nixes gag of Wiki page for other India court row on ANI — code-heads give fix-up date for Charts in lieu of long-dead Graph gizmo]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In the media|Wikimedia Foundation sues over UK government decision that might require identity verification of editors worldwide]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Disinformation report|What does Jay-Z know about Wikipedia?]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In focus|On the hunt for sources: Swedish AfD discussions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Technology report|WMF introduces unique but privacy-preserving browser cookie]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Debriefing|Goldsztajn's RfA debriefing]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Obituary|Max Lum (User:ICOHBuzz)]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 2)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Comix|Collection]] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/From the archives|Humor from the Archives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:01, 2025 ж. Мамырдың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28671646 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|талқылау]])</bdi> 03:07, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 20:26, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 08:07, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|талқылау]]) 21:47, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)</bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 тізімін пайдаланып User:Udehb-WMF@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Стратегия 2030 == Армысыздар! Бұл тақырыпта мақала бар ма? Қайдан көруге болады? [[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 02:13, 2025 ж. маусымның 10 (+05) :Армысыз! [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy Мына жерден] көрсеңіз болады. Қазақшасы бар сияқты еді, бірақ бұл жерде жоқ екен. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. маусымның 10 (+05) == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:00, 2025 ж. маусымның 14 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:44, 2025 ж. маусымның 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 24 June 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News and notes|Happy 7 millionth!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/In the media|Playing professor pong with prosecutorial discretion]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Disinformation report|Pardon me, Mr. President, have you seen my socks?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Recent research|Wikipedia's political bias; "Ethical" LLMs accede to copyright owners' demands but ignore those of Wikipedians]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Traffic report|All Sinners, a future, all Saints, a past]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News from Diff|Call for candidates is now open: Wikimedia Foundation Board of Trustees]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Opinion|Russian Wiki-fork flails, failing readers and editors]] * Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Debriefing|EggRoll97's RfA<sup>2</sup> debriefing]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 3)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Comix|Hamburgers]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:31, 2025 ж. маусымның 24 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28849846 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 01:56, 2025 ж. маусымның 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 18 July 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News and notes|Is no WikiNews good WikiNews? — Election season returns!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In the media|How bad (or good) is Wikipedia?]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/WikiProject report|WikiProject Medicine reaches milestone of zero unreferenced articles]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In focus|Wikimania 2025: Connecting Wikimedians across the world for 20 years]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Recent research|Knowledge manipulation on Russia's Wikipedia fork; Marxist critique of Wikidata license; call to analyze power relations of Wikipedia]] * News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News from the WMF|Form 990 released for the Wikimedia Foundation’s fiscal year 2023-2024]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Discussion report|Six thousand noticeboard discussions in 2025 electrically winnowed down to a hundred]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Comix|Divorce]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Opinion|Women are somewhat under-represented on the English-language Wikipedia, and other observations from analysis]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 4): The Future Of Wikimedia and Conclusion]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Obituary|Pvmoutside, Atomicjohn, Rdmoore6, Jaknouse, Morven, Martin of Sheffield, MarnetteD, Herewhy, BabelStone]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Traffic report|God only knows]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Humour|New forum created for people who don't care about Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:53, 2025 ж. шілденің 18 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=28903822 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 August 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/News and notes|Court order snips out part of Wikipedia article, editors debate whether to frame shreds or pulp them]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Discussion report|News from ANI, AN, RSN, BLPN, ELN, FTN, and NPOVN]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Disinformation report|The article in the most languages]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Community view|News from the Villages Pump]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/In the media|Disgrace, dive bars, deceased despots, and diverse dispatches]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Crossword|Accidental typography]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Comix|best-laid schemes o' wikis an' men]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Traffic report|I'm not the antichrist or the Superman]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:27, 2025 ж. тамыздың 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29085669 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 02:36, 2025 ж. тамыздың 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 9 September 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/News and notes|Wikimedia Foundation loses a round in court]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/In the media|Congress probes, mayor whitewashed, AI stinks]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Disinformation report|A guide for Congress]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Recent research|Minority-language Wikipedias, and Wikidata for botanists]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Technology report|A new way to read Wikisource]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Traffic report|Check out some new ''Weapons'', weapon of choice]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Essay|The one question]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:08, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29233676 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global discussion on Welcome messages == <div lang{{=}}"en" dir{{=}}"ltr">Sorry that this message is in English. {{int:please-translate}}. There is a request for comment at [[:m:Special:MyLanguage/Requests for comment/Welcoming policy]] on a proposal to forbid sending [[:m:welcome messages|welcome messages]] to users who have not made an edit, which is currently in practice at your wiki. Your comment on this matter would be appreciated.</div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:39, 2025 ж. қыркүйектің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:DreamRimmer/MMS_list&oldid=29262336 тізімін пайдаланып User:DreamRimmer@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 2 October 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/News and notes|Larry Sanger returns with "Nine Theses on Wikipedia"; WMF publishes transparency report]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/In the media|Extraordinary eruption of "EVIL" explained]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Disinformation report|Emails from a paid editing client]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Discussion report|Sourcing, conduct, policy and LLMs: another 1,339 threads analyzed]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Community view|The pressing questions of the modern WWW, as seen from the Village Pump]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Recent research|Is Wikipedia a merchant of (non-)doubt for glyphosate?; eight projects awarded Wikimedia Research Fund grants]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Opinion|Some disputes aren't worth it]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Obituary|Michael Q. Schmidt]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Traffic report|Death, hear me call your name]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Comix|A grand spectacle]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:54, 2025 ж. қазанның 2 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29367448 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 09:48, 2025 ж. қазанның 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:43, 2025 ж. қазанның 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 20 October 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/News and notes|Board shuffles, LLM blocks increase, IPs are going away]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Special report|The election that isn't]] * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Interview|The BoT bump]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/In the media|An incident at WikiConference North America; WMF reports AI-related traffic drop and explains Wikipedia to US conservatives]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Traffic report|One click after another]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Humour|Wikipedia pay rates]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:45, 2025 ж. қазанның 21 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29377595 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Global bot approval request for SchlurcherBot == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> {{int:hello}}! {{#ifeq:{{CONTENTLANGUAGE}}|en||I apologize for sending this message in English. {{int:please-translate}}.}} In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot. The discussion is available at [[:m:Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot]] on Meta-Wiki. All Wikimedia community members are invited to participate. Thank you for your time. Best regards, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 03:10, 2025 ж. қазанның 22 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&oldid=29480590 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 19:12, 2025 ж. қазанның 30 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 тізімін пайдаланып User:MKaur (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 10 November 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/News and notes|Temporary accounts go live and WMF board member self-suspends]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Community view|Six Wikipedians' thoughts on Grokipedia, and the humanity of it all]] * Wikicup report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Wikicup report|BeanieFan11, WikiCup victor of 2025, covers the results]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/In the media|Jimbo's book, an argument about genocide, and a train of shame]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Recent research|Taking stock of the 2024–2025 research grants]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Opinion|With Grokipedia, top-down control of knowledge is new again]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Obituary|Struway]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Traffic report|The documentaried, the disowned, the deceased, Diwali and the Dodgers]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Comix|Head of steam]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 17:56, 2025 ж. қарашаның 10 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29568932 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 19:22, 2025 ж. қарашаның 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 1 December 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/News and notes|Election cycles come and go, and Wikimedia Foundation achieves record revenue in 2024–2025!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/In the media|Wales walk-off, antisemitism, supernatural powers, feminism turmoil, saints, and sex]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Recent research|At least 80 million inconsistent facts on Wikipedia – can AI help find them?]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Disinformation report|Epstein email exchanges planned strategy, edits and reported progress]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Traffic report|It's a family affair]] * Book review: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Book review|''The Seven Rules of Trust'']] * From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/From the archives|"I have been asked by Jeffrey Epstein ..."]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Humour|An interview with Wikipe-tan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Opinion|AI finds errors in 90% of Wikipedia's best articles]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Serendipity|Highlights from the itWikiCon 2025]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Comix|Madness]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 05:16, 2025 ж. желтоқсанның 1 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29700455 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 17 December 2025 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Interview|Part 1: Bernadette Meehan]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/News and notes|We're gonna have a party!]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/In the media|The "bigg" bosses: Robertsky and the Pope]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Traffic report|Death and stranger things]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Gallery|A feast of holidays and carols]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Obituary|Michal Lewi (Iwelam) and Alan R. King (A R King)]] * Concept: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Concept|List of xxtreme sports (redirected from Electrojousting)]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Comix|display: flex-inline;]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 01:05, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29700455 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 15 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/News and notes|Wikipedia's 25th anniversary is here!]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Special report|Wikipedia at 25: A Wake-Up Call]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Serendipity|The WMF wants to buy you books!]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/WikiProject report|Time for a health check: the Vital Signs 2026 campaign]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/In the media|Fake Acting President Trump and a Wikipedia infobox]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Community view|The inbox behind Wikipedia]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Recent research|Art museums on Wikidata; comparing three comparisons of Grokipedia and Wikipedia]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Traffic report|Tonight I'm gonna rock you]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Comix|Oh come on man.]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 20:18, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29899914 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 02:01, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 29 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Traffic report|The most viewed articles of 2025]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News and notes|Good news... but also bad news for the Public Domain]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News from Diff|Solving puzzles together]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/In the media|Every view on the 25th anniversary of everything]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Comix|Perspectives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:31, 2026 ж. қаңтардың 29 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29988053 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 17 February 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/In the media|Global powers see Wikipedia as fundamental target for manipulation]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/News and notes|Discussions open for the next WMF Annual Plan]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Serendipity|Maintenance crews continue to slog through Wikipedia's oldest Featured Articles]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Disinformation report|Epstein's obsessions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Technology report|Wikidata Graph Split and how we address major challenges]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Traffic report|Deaths, killings, films, and the Olympics]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Opinion|Incoming Incurables]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Crossword|Pop quiz]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Comix|herculean]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13:03, 2026 ж. ақпанның 17 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30039447 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 10 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Interview|Bernadette Meehan, new Wikimedia Foundation CEO]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/News and notes|Security testing unleashes computer worm on Meta-wiki]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Special report|What actually happened during the Wikimedia security incident?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In the media|Indonesian government blocks Wikimedia logins; archive site scoured from Wikipedia after owner runs malware]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Recent research|To wiki, perchance to groki]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Obituary|Madhav Gadgil, Fredrick Brennan, Mark Miller, Chip Berlet]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Opinion|Interface administrators and trusting trust]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|English Wikipedia deprecates archive.today after DDoS against blog, altered content]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Op-ed|Why is "Trypsin-sensitive photosynthetic activities in chloroplast membranes" cited in "List of tallest buildings in Chicago"?]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Essay|The pursuit of a button click]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In focus|Short descriptions: One year later]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/WikiProject report|Unreferenced articles backlog drive]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Community view|Speaking of planning ...]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Traffic report|Over the mountain, kissing silver inlaid clouds]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Crossword|"It will never happen"]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Comix|BRIEn't]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 09:14, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30121359 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 31 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/News and notes|Entirety of Wikinews to be shut down]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/In the media|AI ban, newspapers disrupt archiving; and antisemitism complaints]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Community view|Videos from WikiConference North America 2025 in NYC]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Disinformation report|Cleaning up after Jeffrey Epstein, Peter Nygard, and Mohamed Al-Fayed]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/WikiConference report|WikiConference North America 2025 in NYC review]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Obituary|Dr. Subas Chandra Rout]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Traffic report|Call in the dogs of war, soldier of fortune]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Gallery|Canadian Rangers participate in Operation ''Enduring Encyclopedia'']] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Comix|n00bsitting]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:08, 2026 ж. наурыздың 31 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30329870 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 21 April 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/News and notes|Six Serbian Wikipedia editors banned following controversy about political bias]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/In the media|Could Wikipedia be involved in Massachusetts' proposed social media ban for minors?]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Gallery|March equinox]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Traffic report|Time to change my galaxy in case, we outta space!]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Comix|Of skirts and articles]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:50, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30434643 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 05:57, 2026 ж. сәуірдің 26 (+05) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 04:28, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-30_Wikipedias&oldid=30466145 тізімін пайдаланып User:ABreault (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE Meeting 2026 == {{жабық}} [[Клуж-Напока]]да ([[Румыния]]) өтпек [[meta:Wikimedia CEE Meeting 2026|Wikimedia CEE Meeting 2026]] (Орталық және Шығыс Еуропа Уикимедиясы) конференциясына қатысамын деген ұсыныстар: === Nurken 2026 === Кеш жарық, әріптестер! Биылғы CEE Meeting конференциясына өзімді ұсынбақпын. Уикипедиядағы «мансабым» бойы белсенділігім жалғаса берді. Қазақша Уикипедияда соңғы 365 күнде [https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken 6 100] өңдеме жасадым. Жалпы стастикасын алсақ, күніне 10.709 өңдеме жасап жүрмін. Осы жылғы 1 қаңтардан бері 45 мақала жаздым (Қазақша Уикипедияны ғана санасақ). Уикипедия сыртындағы да үлесімді алсақ. Жақында Қазақша Уикипедияның [https://www.instagram.com/wikimediakz/ Instagram-дағы аккаунтын] қайта бастадық, соның иллюстрацияларына, жаңғыру идеясына жауаптымын. Уикимедия Аустрия кеңсесінен камера сұрап алып, жақында ғана аяқталған Еуровидениеге қатысы бар түрлі фото жасап, оларды [[commons:Category:Images taken by Nurken/Eurovision 2026|Ортаққорға жүктедім]]. Уикидерек, басқа да жобаларға үлесімді қосып жүремін. Еуропадағы осы ағылшынтілді конференцияға баруға қабілеттімін: ағылшын тілін жақсы меңгергенмін, Еуропада тұрамын, белсенді қатысушымын, халықаралық қоғамдастықтан таныстарым бар, коммуникациядан жаман емеспін. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 03:31, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 08:15, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:56, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:22, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} Қос қолдап дауыс беремін. Әбден лайық қатысушы.[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) # {{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:36, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) # {{Қолдаймын}} —-[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:36, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 19:22, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 20:28, 2026 ж. мамырдың 22 (+05) === TheNomadEditor (Muzaffar Turgunov) === Кеш жарық, әріптестер! Биылғы CEE Meeting конференциясына өзімді ұсынбақшымын. Қазақша Уикипедияда 7800+ өңдеме жасадым. Жыл бойы белсенді қатысушымын. Уикипедияда [[Жоба:Уики-көктем_2026#Қатысушылар|Уики-көктем 2026]] байқауына 60+ мақала жаздым және [[meta:Wikipedia 25/Turkic Marathon/Participants|Turkic Marathon 2025]] байқауына 60 мақала жазып қатыстым. 2026 жылда Тіл комитеті ұйымдастырған 2 семинарда баяндамашы болдым. Ортаққорға суреттер жүктедім. Осы жылғы конференцияда Қазақша Уикипедиядағы медициналық мақалалар туралы презентация оқуға өтініш тапсырдым. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:38, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) #{{Қолдаймын}} --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:35, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:22, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:04, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:10, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) # {{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 12:28, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 14:16, 2026 ж. мамырдың 21 (+05) # {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 14:31, 2026 ж. мамырдың 22 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 20:28, 2026 ж. мамырдың 22 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 22:05, 2026 ж. мамырдың 22 (+05) # {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] ([[Қатысушы талқылауы:Дауткулова Ақмарал|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. мамырдың 22 (+05) # {{Қолдаймын}} Мұзаффар жақсы дайындалып барады деп ойлаймын. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 10:25, 2026 ж. мамырдың 23 (+05) {{жабық-соңы}} == ''The Signpost'': 22 May 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/News and notes|Offline: Osama Khalid still in prison]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In the media|Indonesian editors, you shall return!]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Disinformation report|Who is a typical paid editor? Who are their typical clients?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Recent research|WikiLambda the Ultimate]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Traffic report|This is where I'll be, so heavenly, so come and dance with me Michael!]] * Forum: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Forum|WikiAnnotate: help us build a dataset of article quality evaluations]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In focus|Demystifying the 2026-27 Annual Plan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Opinion|Wikipedia isn't a battleground. So why does it feel like one?]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Serendipity|Wikinews: Into the Wikiverse]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Special report|Wikimedia Foundation closes Wikinews after 21 years]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Community view|Wikipedia's traffic drop: more on languages and freshness]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Gallery|Earth Day and Mother's Day]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Comix|Brother, can you spare a page?]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10:19, 2026 ж. мамырдың 22 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30513885 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 22:14, 2026 ж. мамырдың 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 21 June 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/From the editors|Ways for beginners to support ''The Signpost'' community journalism]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/News and notes|Community Tech development team disbanded]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Disinformation report|PR for the people?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Recent research|Proposed tagging system for AI involvement; successful and unsuccessful AI tools for contributors]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In the media|Who won a 14th century battle and who won the 2026 Iran war?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Community view|Putting the Wish into the Wishlist]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In focus|A global standard for Neutral Point of View]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/On the bright side|Flowers, blue helmets, reefs, pride, and Juneteenth]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Op-ed|Breathe, Don’t Panic, there is a different story about Wikimedia + AI futures]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Opinion|Wikimedia Foundation staff develop union and Wikimedia user community reacts]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Technology report|Community Tech team is disbanded, controversy erupts]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Traffic report|'Cause this is thriller, thriller night]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/WikiConference report|Report of Volunteer Supporters Network Annual Meeting 2026]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Comix|Take your turn]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Humour|Group of banned T-shirt makers comes out of hiding to sell new Wikipedia-themed merchandise]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 08:21, 2026 ж. маусымның 21 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30604303 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|талқылауы]])</bdi> 22:11, 2026 ж. маусымның 23 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 18:29, 2026 ж. маусымның 25 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == ''The Signpost'': 13 July 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News and notes|An exclusive club]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/In the media|Battle for a soul - who won?]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Opinion|We need to innovate with Wikimedia decision-making]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Recent research|LLMs and NPOV, 20 years of user blocks, Esperanto and Volapük Wikipedias]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News from Diff|How to host Wikicurious in your own community]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Community view|CUNY Newmark Wikimedian-in-Residence Quarterly Brief – April to June 2026]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Special report|Wikipedia escapes Category 1 designation under the UK Online Safety Act - for now]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/On the bright side|Fatherhood, weather, and diplomacy]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Op-ed|A Layup Easy Proposal for Wikimedia at 25: Spend 25% of Donations on the Community]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Traffic report|The grass was greener, the light was brighter]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Comix|schnozzed]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:27, 2026 ж. шілденің 13 (+05) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30775662 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --> d48k03fj2jyvs79tyok27bgpct0ya2q Астана 0 8816 3629427 3603246 2026-07-13T11:07:27Z Зеннат Елдар 181731 3629427 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Елорда |атауы = Астана |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = |photo2a = Ishim River in Nur-Sultan (cropped).jpg |photo2b = Astana DSC04362 (7711355642).jpg |photo3a = |photo3b = |photo4a = L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG |photo4b = |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 266 |foot_montage = Жоғарыдан төменге қарай: Астананың орталығы, [[Есіл]] өзені, [[Нұржол желек жолы]], [[Назарбаев Университеті]], [[Еуразия ұлттық университеті]], [[Астана Опера]] }} |сурет атауы = |әкімшілік күйі = [[Елорда|Астана]] |елтаңба = Emblem of Astana (latin).svg |ту = Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg |елтаңба сипаттамасы = Астана елтаңбасы |ту сипаттамасы = Астана туы |lat_deg= 51|lat_min= 08|lat_sec= |lon_deg= 71|lon_min= 26|lon_sec= |CoordAddon = type:city(584800)_region:KZ |CoordScale = |облысы = |кестедегі облыс = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 6 аудан<br>([[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]], [[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]], [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл]], [[Байқоңыр ауданы|Байқоңыр]], [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра]], [[Сарайшық ауданы|Сарайшық]]) |әкімі = [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32167493.html|title=Жеңіс Қасымбек Астана әкімі болды. Қаланы үш жарым жыл басқарған Көлгінов қызметінен босатылды|date=8 желтоқсан 2022|publisher=[[Азаттық радиосы]]|access-date=9 желтоқсан 2022|lang=kk}}</ref> |құрылған уақыты = 1830 |алғашқы дерек = 1832 |бұрынғы атаулары = ''Ақмола (1961 жылға дейін),<br>Целиноград (1961—1992), <br />Ақмола (1992—1998), <br />Астана (1998 — 2019),<br />Нұр-Сұлтан (2019 — 2022)'' |статус алуы = 1997 |жер аумағы = 797,33 |уақыт белдеуі = +5:00 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континенталды |тұрғыны = {{өсім}} 1 544 142 <ref>[ https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1936,64 |шоғырлануы = 1,4 миллион |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] — 81,08 %<br>[[орыстар]] — 11,34 %<br>[[украиндар]] — 1,16 %<br>[[татарлар]] — 1,03 %<br>[[өзбектер]] — 0,93 %<br>[[немістер]] — 0,77 %<br>[[корейлер]] — 0,59 %<br>басқалары — 3,1 % (2022)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар және басқалары |этнохороним = астаналық, астаналықтар |телефон коды = 7172 |пошта индексі = 010000 |пошта индекстері = |автомобиль коды = 01 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Astana |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/astana?lang=kk Астана қаласының әкімдігі] |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = en |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Астана''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] астанасы. 1997 жылғы 10 желтоқсаннан бастап астана статусына ие. Миллионер қаласы мәртебесіне 2017 жылдың маусымында қол жеткізілді, ол кезде тұрғындардың саны 1 002 874 адамға жетті. Астана елдің солтүстігінде Есіл өзенінің жағасында орналасқан. Әкімшілік жағынан қала 6 ауданға бөлінген. Қазақстанның астанасын [[Алматы]]дан Ақмолаға ауыстыру туралы ұсынысты Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] ұсынды. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі 1994 жылы [[6 шілде]]де ауыстыру туралы шешім қабылдады. Орталық мемлекеттік органдардың Ақмолаға ресми көшуі 1997 жылғы 10 желтоқсанда басталды. Президенттің 1998 жылғы 6 мамырдағы Жарлығымен Ақмола атауы Астана болып өзгертілді. Жаңа астананың халықаралық тұсаукесері 1998 жылғы 10 маусым күні өтті. Қала алты әкімшілік бірліктен — «[[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]]<nowiki/>», «[[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]]<nowiki/>», «[[Есіл ауданы (Астана)|Есіл]]<nowiki/>», «[[Байқоңыр ауданы|Байқоңыр]]<nowiki/>»<ref name="Байқоңыр ауданы">[https://bnews.kz/kz/news/astananin_zhana_baikonir_audaninin_shekarasi_belgili_boldi Астананың жаңа "Байқоңыр" ауданының шекарасы белгілі болды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220002755/https://bnews.kz/kz/news/astananin_zhana_baikonir_audaninin_shekarasi_belgili_boldi |date=2019-02-20 }}</ref>, «[[Нұра ауданы (Астана)|Нұра]]<nowiki/>» және «[[Сарайшық ауданы|Сарайшық]]<nowiki/>» аудандарынан тұрады. Есіл және Нұра ауданы қаланың даму динамикасына қарай кейінгі жылдары құрылды. [[Сурет:Astana (Kazakhstan), satellite image 2017-07-24.jpg|нобай|center|277px|Астананың спутниктен қарағанда көрінісі ([[2017 жыл|2017 ж.]])]] == Географиясы == 2023 жылғы 1 қаңтар жағдайы бойынша қала тұрғындар саны 1 354 435 адам, бұл [[Алматы]]дан кейінгі [[Қазақстан]]дағы екінші көрсеткіш. Қала Қазақстанның орталық бөлігінің солтүстігінде [[Ақмола облысы]]нда, [[Есіл]] өзенінің алабындағы өзен маңы жазықтығында орналасқан. Қала территориясы аумағы – 797,33 км² (2017 жылғы 7 ақпанда Ақмола облысының елді мекендерсіз 87,19 км² қалаға қосылғаннан кейін). Қала дала жазығында орналасқан. Алып жатқан аумақтың рельефі — төмен террассалар. Каштан топырағы басым. Қаланың геологиясы — солтүстік бөлігінде бөлінбеген палеозойлық шөгінділер, ал оңтүстік және батыс бөліктерде орта төрттік шөгінділер. Қаланың көп бөлігі шөгінді тау жынысында, негізінен құмдақ саздарда жатыр. Астана қаласы Есіл өзенінің жағалауында орналасқан. Қала екі бөлікке бөлінеді — оң және сол жағалау. Қаланың гидрографиялық желісі тек Есіл өзенімен ғана емес, сонымен қатар Есіл өзенінің оң ағымдары Сарыбұлақ пен Ақбұлақ өзендерімен де ұсынылған. Қаланың 25-30 км радиусында көптеген тұщы және тұзды көлдер бар. == Тарихы == {{Main|Ақмола}} Астана [[1830 жыл|1830]] жылы [[Есіл]] өзенінің жағасында [[Федор Шубин]] негізін қалаған бекіністен бастау алады. [[1862 жыл|1862]] жылы Ақмолинск қала мәртебесін алды. [[1962 жыл|1962]] жылы қалаға Целиноград атауы берілді. [[1997 жыл|1997]] жылы егемен Қазақстанның Президенті Н. Назарбаев Жарлығымен елорданы [[Алматы]]дан Ақмолаға көшіру туралы шешім қабылдады. [[1998 жыл|1998]] жылы [[6 мамыр]] жаңа елорданың атау Астана болып өзгертілді. [[1998 жыл|1998]] жылы [[10 маусым]] [[Қазақстан]]ның жаңа елордасы — Астананың халықаралық тұсауы кесілді. [[1998 жыл|1998]] жылы [[ЮНЕСКО]]-ның шешімі бойынша Астана қаласына «Бейбітшілік қаласы» жоғары атағы беріліп, медальмен марапатталды. Бұл атақ қысқа мерзім ішінде әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени дамуда неғұрлым әсерлі әрі қуатты өсуге, тұрақты этникааралық қатынасты орнықтыруға қол жеткізе алған ғаламшардың жас қалаларына беріледі. [[Бразилия]]да өткізілген бұл конкурста Астана барлық өлшемдер бойынша әлемнің әр түрлі елдерінің он екі қаласын басып озды. Астана қаласы Ақмола облысының аумағында орналасқан және осы облыстың үш ауданымен (Целиноград, Шортанды және Аршалы) шектеседі. Қаланың өсуі [[Ақмола облысы]] [[Целиноград ауданы]]ның аумағын екі бөлікке бөлді. 2018 жылғы 7 ақпанға дейін Астана территориясына қаладан басқа (69 822 га) 2 орманшылық учаскілері де (шығыста аумағы 459 га мемлекеттік орман тәлімбағы, солтүстікте Қоянды су қоймасындағы саяжай (12 саяжай қауымдастығы бар). Аталған массив аумағы Мемлекеттік жер кадастріне сәйкес 900 га, Астананың бас жоспарына сәйкес 850 га, ал қала территориясы балансына (2018 жылғы 16 наурыздан № 131 Қазақстан Республикасының Үкімет Жарлығы) сәйкес 733 га құрайды. 2018 жылғы 7 ақпанда қала аумағына Ақмола облысы Целиноград ауданының территориясынан қосымша 8 719 га аумағымен 3 учаскілер (тұрғындары жоқ), соның ішінде халықаралық әуежайға жақын 7 300 га учаскі, қаладан оңтүстікте орналасқан ұлттық пантеон (959 га) және солтүстік-батыста орналасқан қалалық зират (460 га) қосылды. 2018 жылғы 16 наурызда Алматы және Сарыарқа аудандарының бөліктерінен төртінші аудан Байқоңыр ауданы құрылды. 2019 жылы 20 наурызда Қазақстанның екінші [[Қазақстан Республикасының Президенті|президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] шешімі бойынша қаланың атын экс-президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]тың құрметіне '''Нұр-Сұлтан''' деп өзгертілді.<ref>{{cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-astana-to-nursultan/29837773.html|title=Тоқаев Астана атауын "Нұр-Сұлтан" деп өзгертті|author=|date=23-03-2019|work=|publisher=[[Азаттық радиосы]]|accessdate=2022-09-16|lang=kk}}</ref> 2022 жылы 17 қыркүйекте президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың жарлығымен '''Астана''' атауы қайтарылды.<ref>{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-elordasy-nur-sultan-kalasynyn-atauyn-kazakstan-respublikasynyn-elordasy-astana-kalasy-dep-ozgertu-turaly-1782825|title=Қазақстан Республикасының елордасы – Нұр-Сұлтан қаласының атауын Қазақстан Республикасының елордасы – Астана қаласы деп өзгерту туралы|author=|date=17 қыркүйек 2022|work=|publisher=''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] ресми сайты''|accessdate=|lang=kk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aikyn.kz/218176/nur-sultan-kalasynyn-atauy-astana-bolyp-ozgerdi/|title=Нұр-Сұлтан қаласының атауы "Астана" болып өзгерді|author=|date=17 қыркүйек 2022|work=|publisher=''[[Айқын (газет)|Айқын газеті]]''|accessdate=|lang=kk}}</ref> == Басшылар == {{Main|Астана әкімі}} == Халқы == {{Main|Астана қаласының демографиясы}} 2020 жылғы 1 қаңтардағы қала түрғындар саны 1 136 008 адамды құрады. ҚазСтаттың ресми есебі 2017 жылғы 1 қаңтарда елордада 972 672 тұрғынды, 2017 жылғы 1 маусымда 1 002 874 тұрғынды, ал 2020 жылғы 1 қаңтарда есептің жаңа методикасына сәйкес 1 136 008 тұрғынды тіркеді. 2009 жылғы халық санағы бойынша қала тұрғындарының тек 36% -ы Астана қаласында туып-өскен болып шықты. Қала негізін Қазақстанның басқа өңірлерінен келген мигранттар құрады, атап өтсек 19,4% — Ақмола облысы тұрғындары, 7,4% Түркістан облысы тұрғындары, 6,3% — Қарағанды мен Қостанай облыстары тұрғындары құрды. КазСтаттың 2016 жылғы 1 қазан жағдайы деректері бойынша қаланың еңбекке жарамды тұрғындар (әйелдер жасы 16—58, еркектер жасы 16—63) саны 478 432 адамды құрайды, соның ішінде 21 мың жұмыссыз және 92 мың жұмыс күшіне енбейтін тұлғалар. Некеге тұрудың орташа жасы — еркектер үшін — 27,5 жас, ал әйелдердер үшін — 25,3 жас. {| class="wikitable" |- ! 1989!!1997!!1998!!1999 !! 2000 !! 2001 !! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006 |- |281252<ref name='116-6-1'/> |275100<ref name='116-6-1'/> |275300<ref name='116-6-1'/> |326900<ref name='116-6-1'/> |381000<ref name='116-6-1'/> |446200<ref name='116-6-1'/> |493100<ref name='116-6-1'>[http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php Население Астаны]</ref> |501998<ref name='116-6-2'/> |510533<ref name='116-6-2'/> |529335<ref name='116-6-2'/> |550438<ref name='116-6-2'/> |} {| class="wikitable" |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015!! 2016 !2017 |- |574448<ref name='116-6-2'/> |602684<ref name='116-6-2'/> |605254<ref name='116-6-2'/> |649139<ref name='116-6-2'/> |697129<ref name='116-6-2'/> |742918<ref name='116-6-2'>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> |778083<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/7692 | title = Астана бойынша халық саны |издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2014-06-13|date=2013-24-02}}</ref> |814401<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/7692 | title = Астана бойынша халық саны 1 января 2014|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2014-06-13|date=2014-21-02}}</ref> |852985<ref>{{cite web | url = http://www.astana.stat.kz/ru/news/id/12903 |title=Астана бойынша халық саны 1 января 2015|издатель=Департамент статистики по городу Астане|accessdate=2015-02-25|date=2015-02-25}}</ref> |872655<ref>[http://astana.stat.gov.kz/home-4/item/o-demograficheskoj-situatsii-v-gorode-astana-13.html О демографической ситуации в городе Астана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305095341/http://astana.stat.gov.kz/home-4/item/o-demograficheskoj-situatsii-v-gorode-astana-13.html |date=2016-03-05 }}</ref> |926144 |} Астана қаласы халқының саны 2000 жылмен салыстырғанда 169,2 мың адамға көбейіп, 2006 жылдың басында 550,2 мың адам болды. 2013 жылдың 1 наурызындағы ақпарат бойынша халық саны — 783 471 адамды құрады. Халық саны бойынша Қазақстандағы Алматы қаласынын кейінгі 2-орында. Астана қаласы халқының табиғи қозғалысының оң факторы бала туу мен неке қию деңгейінің артуы болып табылады. 2005 жылы қалада 8,8 мың бала өмірге келді, ол 2000 жылы туылғандармен салыстырғанда 4,3 мыңға көп. 2005 жылы бала туудың коэффициенті 1 мың тұрғынға шаққанда 6,3, өлім&nbsp;— 6,7 құрады. Қала халқының өсуі негізінен көші-қон ағыны есебінен қамтамасыз етілуде. Көші-қон сальдосының елеулі түрде өсуі (50 мыңнан асатын шекте) 2000—2001 жылдары байқалды. Келгендердің санының кеткендерден асып түсуі негізінен азаматтардың республиканың ішіндегі көші-қон есебінен қамтамасыз етілді. Алайда соңғы жылдары оның салыстырмалы түрде тұрақтануы байқалады (2002 ж.&nbsp;— 6,8 мың, 2003 ж. — 5,4 мың, 2004 ж.&nbsp;— 14,2 мың, 2005 ж.&nbsp;— 15,7 мың адам). Халықтың табиғи өсімі осы кезеңде 2000 жылғы 1513 адамнан 2005 жылы 5,2 адамға дейін көбейді. === Демография динамикасы === {{Жасырын|Тақырыпша=Статистикалар |Мазмұны= * [[1989]] 281,3 мың. адам.(санақ)<ref> {{cite web |url = http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php |title = Астана халық саны динамикасы |author = Забирова А.Т. |date = |work = Демоскоп Weekly Электронная версия бюллетеня Население и общество |publisher = |accessdate = 2012-07-13 |lang = {{ref-ru}} }} </ref> * [[1999]] 326,9 мың. адам.(''санақ'') * [[2000]] 381,0 мың. адам. * [[2001]] 446,2 мың. адам. * [[2005]] 529,3 мың. адам. * [[2007]] 574,4 мың. адам. * [[2009]] 613,6 мың. адам. (''санақ'') * [[2010]] 697,1 мың. адам. * [[2011]] 730,8 мың. адам. * [[2012]] 743,0 мың. адам. * [[2015]] 853,0 мың. адам. * [[2020]] 950,0 мың. адам. (''болжам'') *[[2030]] 1200,0 мың. адам. (''болжам'') }} Қазақстанның [[Алматы]] қаласынан кейінгі тағы бір [[миллионер]] қаласы тіркеледі. [[2009 жыл|2009]]-жылдың көрсеткіштерінде Астана қаласының [[миграция]]лық [[сальдо]]сы 31 908 адамды құрады — бұл республикадағы ең жоғарғы көрсеткіш.<ref> {{cite web |url = http://www.pm.kz/page/astana-stolitsa-kazahstana- |title = Астана - Қазақстанның астанасы |author = |date = |work = ҚР премьер минстрінің ресми сайты |publisher = |accessdate = 2012-08-05 |lang = {{ref-kk}}{{ref-ru}}{{ref-en}} }} </ref> Астана тұрғындар санының динамикасы төменде келтiрiлген.<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2009/0389/analit07.php|title=Тұрғылықты халық саны — 2009-жылғы санақ|publisher=demoscope.ru|language=ru|accessdate=2008-09-27}}</ref> <center><timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:700 height:340 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1200000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1989 text:1989 bar:1997 text:1997 bar:1998 text:1998 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2003 text:2003 bar:2005 text:2005 bar:2007 text:2007 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2015 text:2015 bar:2020 text:2020 bar:2030 text:2030 PlotData= color:barra width:27 align:center bar:1989 from:0 till: 281300 bar:1997 from:0 till: 275100 bar:1998 from:0 till: 275300 bar:1999 from:0 till: 326900 bar:2000 from:0 till: 381000 bar:2001 from:0 till: 446200 bar:2003 from:0 till: 501998 bar:2005 from:0 till: 529335 bar:2007 from:0 till: 574448 bar:2009 from:0 till: 605254 bar:2010 from:0 till: 649139 bar:2011 from:0 till: 697129 bar:2012 from:0 till: 742918 bar:2015 from:0 till: 852985 bar:2020 from:0 till: 950000 bar:2030 from:0 till: 1200000 PlotData= bar:1989 at: 281300 fontsize:S text: 281300 shift:(0,5) bar:1997 at: 275100 fontsize:S text: 275100 shift:(0,5) bar:1998 at: 275300 fontsize:S text: 275300 shift:(0,5) bar:1999 at: 326900 fontsize:S text: 326900 shift:(0,5) bar:2000 at: 381000 fontsize:S text: 381000 shift:(0,5) bar:2001 at: 446200 fontsize:S text: 446200 shift:(0,5) bar:2003 at: 446200 fontsize:S text: 501998 shift:(0,5) bar:2005 at: 529300 fontsize:S text: 529335 shift:(0,5) bar:2007 at: 574400 fontsize:S text: 574448 shift:(0,5) bar:2009 at: 613600 fontsize:S text: 605254 shift:(0,5) bar:2010 at: 697100 fontsize:S text: 649139 shift:(0,5) bar:2011 at: 730800 fontsize:S text: 697129 shift:(0,5) bar:2012 at: 743000 fontsize:S text: 742918 shift:(0,5) bar:2015 at: 850000 fontsize:S text: 852985 shift:(0,5) bar:2020 at: 950000 fontsize:S text: 950000 shift:(0,5) bar:2030 at: 1200000 fontsize:S text: 1200000 shift:(0,5) TextData= fontsize:S pos:(220,20) text:Астана қаласының тұрғындар санының динамикасы </timeline></center> === Агломерациясы === «Астанагенплан» ҰЗМИ «Астана агломерациясының аумақтық дамуының аймақаралық схемасы» жобасын жасады. 2015 жылдың қарашасында қабылданған бұл құжатпен жалпы ауданы 21,75 мың км² болатын, Ақмола облысының Аршалы, Целиноград және Шортанды аудандарының 127 елді мекені, сондай-ақ Ақкөл облысының төрт ауданы (Урюпин ауылдық округі, Еңбекші ауданы, Кеңес ауылдық округі, Ақкөл қалалық әкімшілігі) қоса, Астана агломерациясының шекаралары анықталды. Қала маңы аймағының белгіленген шекараларында 196 мың адам, ал Астана қаласында 814 мың адам тұрады. Астана қала маңы түрғындарының тығыздығы 9 адам/ км² құрады (бүкіл Қазақстан халқының орташа тығыздығы 1 км²-ге шамамен 7 адам). Агломерацияны дамыту жобасымен 2020 жылы агломерация саны 1,2 миллион адамға дейін, ал 2030 жылға қарай 1,5 миллионнан астам адамға өседі деп күтілуде. == Табиғаты мен климаты == {{Main|Астана қаласының табиғаты}} Қала климаты аса континенталды. Жазы ыстық және құрғақ, ал қысы суық, ұзақ. Орташа жылдық температурасы 3,1&nbsp;°C. Жауын-шашын жылына 300 мм түседі. Жаздың орташа температурасы шамамен 20°С болғанымен, [[Орта Азия|Орта Азияның]] ыстық ауа массаларына байланысты максималды температурасы 40&nbsp;°C болуы да мүмкін. Жазы жылы, бірақ қысқа. Ал қыстың орташа температурасы −15&nbsp;°C шамасында, кейде Сібір аяздарының қалаға жетуіне байланысты -50&nbsp;°C аязға дейін баруы мүмкін. Қар жамылғысы қалың болып, қыстың ұзақтығы 4-5 айға созылады.<ref>https://kazhydromet.kz/</ref> Астана [[Ұланбатыр]]дан кейінгі әлемдегі ең суық астана болып саналады. Жауын-шашынның жалпы мөлшері жылына шамамен 300-350 мм құрайды. Жауын-шашынның көп бөлігі көктем мен жазда түседі. Қыста жауын-шашын аз болып, қар мөлшері орташа деңгейде болады. [[Ауа ылғалдылығы]] төмен, орташа жылдық көрсеткіші шамамен 60% құрайды. Қыс мезгілінде ылғалдылық көбінесе төмен болады. Астанада желдің жылдамдығы жиі өзгереді, бірақ орташа жылдамдығы 4-6 м/с шамасында болады. Қыста қатты желдер мен [[Боран|борандар]] болуы мүмкін, бұл суықты қатты сезіндіреді. Қаланың адамдар үшін онша қолайлы емес [[құрғақшылық]] пен қатты желге бейім даланың ортасында орналасқанына байланысты, қала айналасын жасыл белдеумен — ағаштар мен басқа да жасыл кеңістіктермен жабдықтау бойынша ауқымды жоба жүзеге асырылуда. <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Астана |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/нұр-сұлтан/ Астана ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 3.8 |Ақп_а_макс = 8.2 |Нау_а_макс = 20.4 |Сәу_а_макс = 29.5 |Мам_а_макс = 35.2 |Мау_а_макс = 38.8 |Шіл_а_макс = 40.1 |Там_а_макс = 38.2 |Қыр_а_макс = 36.1 |Қаз_а_макс = 26.7 |Қар_а_макс = 14.8 |Жел_а_макс = 4.5 |Жыл__а_макс = 40.1 |Қаң_а_мин = -37.7 |Ақп_а_мин = -37.3 |Нау_а_мин = -35.2 |Сәу_а_мин = -22.8 |Мам_а_мин = -7.0 |Мау_а_мин = -1.5 |Шіл_а_мин = 4.6 |Там_а_мин = 0.4 |Қыр_а_мин = -4.7 |Қаз_а_мин = -17.5 |Қар_а_мин = -35.1 |Жел_а_мин = -36.6 |Жыл__а_мин = -37.7 |Қаң_ор_макс = -10.1 |Ақп_ор_макс = -9.4 |Нау_ор_макс = -2.4 |Сәу_ор_макс = 11.0 |Мам_ор_макс = 20.5 |Мау_ор_макс = 25.9 |Шіл_ор_макс = 26.8 |Там_ор_макс = 25.3 |Қыр_ор_макс = 18.9 |Қаз_ор_макс = 9.7 |Қар_ор_макс = -1.7 |Жел_ор_макс = -8.1 |Жыл__ор_макс = 8.9 |Қаң_ор_мин = -17.9 |Ақп_ор_мин = -18.4 |Нау_ор_мин = -12.1 |Сәу_ор_мин = 0.0 |Мам_ор_мин = 7.6 |Мау_ор_мин = 12.9 |Шіл_ор_мин = 14.9 |Там_ор_мин = 12.6 |Қыр_ор_мин = 6.6 |Қаз_ор_мин = 0.1 |Қар_ор_мин = -9.3 |Жел_ор_мин = -16.2 |Жыл__ор_мин = -1.6 |Қаң_ор = -14.0 |Ақп_ор = -13.9 |Нау_ор = -7.3 |Сәу_ор = 5.5 |Мам_ор = 14.1 |Мау_ор = 19.4 |Шіл_ор = 20.8 |Там_ор = 19.0 |Қыр_ор = 12.8 |Қаз_ор = 4.9 |Қар_ор = -5.5 |Жел_ор = -12.2 |Жыл__ор = 3.6 |Қаң_ор_ж-ш = 16.5 |Ақп_ор_ж-ш = 14.4 |Нау_ор_ж-ш = 15.1 |Сәу_ор_ж-ш = 20.2 |Мам_ор_ж-ш = 33.1 |Мау_ор_ж-ш = 39.5 |Шіл_ор_ж-ш = 48.6 |Там_ор_ж-ш = 32.8 |Қыр_ор_ж-ш = 21.7 |Қаз_ор_ж-ш = 27.2 |Қар_ор_ж-ш = 26.4 |Жел_ор_ж-ш = 21.7 |Жыл__ор_ж-ш = 317.2 |}} </div> == Экономикасы == {{Main|Астана қаласының экономикасы}} Астана қаласы экономикасын сауда, транспорт пен байланыс, құрылыс құрайды. Қазақстан экономикасының сауда секторының жалпы өніміне қосқан үлесі бойынша Астана қаласы Қазақстан Республикасының облыстары мен қалалары арасында Алматы қаласынан кейін екінші орын алады. Астана мен Алматы қалаларының жиынтық аймақтық өнім көлемі Қазақстанның жалпы сауданың жартысынан астамын құрайды. Бөлшек тауар айналымы бойынша да Астана қаласы республикада екінші орында. Құрылыс өсімі бойынша Астана қаласы республика бойынша көшбасшы. 2009 жылы Қазақстан бойынша эксплуатацияға берілген тұрғын үйлердің 1/5 бөлігі Астана қаласына келді. Астана бес жылдан астам тұрғын үйлерді эксплуатация енгізу бойынша көшбасшы. Өнеркәсіптік өндіріс көбінесе құрылыс материалдарын, тамақ өнімдері мен сусындарын және машина жасауда шоғырланған. Қазақстан бойынша Астана қаласы металдан жасалған құрылыс материалдарын, қолдануға дайын бетон және бетоннан жасалынған құрылыс өнімдерін жасаудан көшбасшы болып табылады. Сондай-ақ, құрылыс металл конструкцияларын, радиаторлар мен орталық жылыту қазандықтары мен қондырғыларды өндірудегі қаланың үлесі салыстырмалы жоғары. Инвесторларды жұмылдыру және жаңа бәсеке қабілетті өндірісін дамыту мақсатында қалада «Астана — жаңа қала» атты арнайы экономикалық аймағы қызмет атқаруда. АЭА-ның артықшылықтары - салықтық және кедендік жеңілдіктерді қарастыратын арнайы құқықтық режимнің болуы. АЭА аумағында әртүрлі бағыттағы жобалар жүзеге асырылуда. Атап айтқанда, қаланың дамуы өндірістің жалпы көлемінде инновациондық өнімнің жоғары үлесі бар, дамыған өндірістік секторларға (құрылыс материалдарын өндіру, тамақ өнімдерін өңдеу және т.б.), қаланың жалпы аймақтық өнімнің басым бөлігін қамтамасыз ететін шағын бизнеске және дамыған туризм секторына бағытталған бәсекеге қабілетті экономиканы құруға бағытталған. 2009 жылы өндеу өнеркәсібі кәсіпорындарымен 77,25 млрд.теңге көлемінде өнім шығарылды — бұл өндеу өнімінің жалпы көлемінің 81% құрайды. Өндеу өнеркәсібі құрамында ең көп үлес алады: * Метал емес өнімдерді, құрылыс материалдарын өндіру (30,3 %), * Тамақ өнімдерін жасау, сусындарды қоса (20,1 %), ет комбинаты, май зауыты, сүт комбинаты, диірмендер; * Метал өнімдерін жасау (16,2 %), «Металлист», насосты, шойын құю; * Машина жасау (15,6 %), вагондарды жөндеу, сорғы және басқа да кәсіпорындар; * 1 % аз тоқыма және тігін өнеркәсібі, ағаш өңдеу және ағаштан жасалған бұйымдарын өндіру. Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын кішігірім шағын кәсіпорындарды қоспағанда, Астана қаласында орташа айлық жалақы орташа есеппен 308 135 құрайды. 1 мың адамнан 688 адам. үйден Интернетке кіру мүмкіндігі бар. 2019 жылдың IV тоқсанындағы жұмыссыздық деңгейі 4,4% құрайды. Экономиканың салалар бойынша өсу қарқыны (2020 жылдың қаңтарынан 2019 жылдың қаңтарына дейін): өнеркәсіп (100,4%). құрылыс (130,7), көлік (110,6), ауыл шаруашылығы (98,5), сауда (101,4), байланыс (115,8). == Көлік == {{Main|Астана қаласының көлік жүйесі}} Астана қаласы [[Петропавл — Шу темір жолы|Петропавл — Қарағанды — Балқаш]] және [[Оңтүстік Сібір темір жолы|Барнаул — Павлодар — Астана — Қарталы — Магнитогорск]] қалаларын қосатын темір жолдар қиылысында орналасқан және темір жол вокзалы бар қала. Қалада «Қазақстан Темір жол» ұлттық темір жол компаниясының бас офисі орналасқан. 2017 жылы қаланың оңтүстік-шығыс бөлігінде мыңжылдық аллеясына жақын «[[Астана Нұрлы жол|Нұрлы Жол]]» атауына ие болған жаңа темір жол вокзалы салынды. Қаланың өнеркәсіптік бөлігінде ЖЭС-3 ауданында жүкті вагондар үшін терминал салынбақ. Шоссе жолдарының ірі торабы: қала іші арқылы А-1 Астана — Петропавл және М-36 Челябинск — Алматы трассалары өтеді. 2019 жылдың соңында Астана қаласы айналасындағы айналма жолы толығымен ашылды. Қалалық көлік автобустармен ұсынылған (92 бағыт, 871 бірлік), соның ішінде 15 электр автобустары (2020 жылдың соңына дейін 100 бірлік болуы тиіс). Қалалық маршруттар желісінің жалпы ұзындығы (2004 ж) — 1 720 км, жылдық жолаушылар ағыны — 115 млн. адам, жолакы құны 90 теңге (қолма қолсыз төлем немесе смс) немесе 180 теңге (қолма қол төлем). Троллейбустық қозғалыс 1983 жылы ашылды (3 маршрут, бірақ 2006 жылдан бастап контакт желісі 51,7 км құрайтын бір маршрут қалдырылды). 2008 жылы жалғыз троллейбустық парк мемлекеттік комиссиясының шешімімен жабылды. 2014 жылдан бастап Астана қаласында «Astana Bike» қызмет етуде. 2017 жылы жүйе 40 станция және 1000 велосипедтен тұрды. Жүйеде бір сезонға тіркелу 5000 теңге тұрады + RFID картасы үшін кепіл. Велосипедті жалға алудың алғашқы жарты сағаты ақысыз, одан әрі қарай — 100 теңге. Велосипедті 3 сағатқа жалдағаннан кейін жүйе автоматты түрде велосипедті қайтару керек екендігін хабарлайды. 4-ші сағат және одан кейінгі жалға алу 1 000 теңге тұрады. Қалада әуе кемелерінің барлық түрлерін қабылдай алатын [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Нұрсұлтан Назарбаев]] халықаралық әуежайы бар. Әуежай қаладан 16 шақырым қашықтықта орналасқан. 2017 жылы реконструкциядан кейін әуежайдың өткізу қабілеті жылына 8,2 млн жолаушыға жетті. Жаңа жолаушылар терминалының жалпы көлемі 47 мың шармы метр құрды. Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев атындағы әуежайының жүк терминалының өткізу қабілеттілігі жылына 15 мың тонна. Астана қаласынан 30-35 км қашықтықта орналасатын жаңа халықаралық әуежайды салу жоспары бар. Екі нұсқа қарастырылуда: Көкшетау трассасындағы Шортанды аудандық орталық пен Қарағанды трассасындағы Осакаровка ауылы. Сонымен бірге жұмыс істеп тұрған халықаралық әуежай ішкі рейстерді қабылдап жұмысын жалғастырады, ал жаңа әуежай халықаралық бағыттарды қабылдайды деп ұсынылады. 2008 жылдан бастап қала шеңберінде Есіл өзені бойымен кеме жүру ұйымдастырылды. «Кеме өткізетін Есіл» бағдарламасын жүзеге асыру аясында қала әкімділігімен арнайы мекеме «Есіл-Астана» құрылды. Бірінші кеме 2008 жылы өтті. == Мәдениеті == {{Main|Астана қаласының мәдениеті}} Қалада Ақмола облыстық филармониясы, мұражайлар (ҚР Ұлттық мұражайы, тарихи- өлкетану мұражайы, бейнелеу өнері мұражайы, Сәкен Сейфуллин мұражайы), театрлар ( К. Бәйсеитова атындағы үлттық опера және балет театры, К. Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық-драма театры, Максим Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры, Ұлттық ғарыш орталығы, болашақ энергия мұражайы «Нұр Әлем», кітапханалар. Қаланың мәдени-ағарту мекемелеріне Конгресс Холл, [[Жастар сарайы (Астана)|Жастар сарайы]] және Президенттік мәдениет орталығын да жатқызуға болады. [[Бәйтерек (монумент)|Бәйтерек монументі]] қаланың басты символы болып саналады. * 2000 жылғы 6 шілдеде Азат Боярлиннің жобасы бойынша «Өмір діңгегі» бұрқағы жасалынды. Құрылыс тек символдық сипатқа ие, ол өмірдің мәңгілік циклын көрсетеді. Алаңның ашылуы Қазақстан тұңғыш президентінің 60-жылдығына арналды. * 2006 жылдың 24-30 қазан аралығында Астана қаласында ТМД елдері жастарының IV Дельфий ойындары өтті. Іс-шараны дайындауды және өткізуді Қазақстанның Ұлттық Дельфий комитеті мен Халықаралық Дельфий комитеті бірлесіп жүзеге асырды. * 2012 жылдың 24-29 қыркүйек аралығында Астана қаласында ТМД елдері жастарының VII Дельфий ойындары өтті. Ойындарда 16 елден мыңнан астам өнер қайраткерлері қатысты: Австрия, Әзербайжан, Армения, Афганистан, Белоруссия, Болгария, Грузия, Италия, Қазақстан, Қырғызстан, Молдавия, Ресей, Румыния, Тажікстан, Түркия, Украина. === Қаланың көрнекі орындары === * Бәйтерек — Астана қаласының басты символы және көрнекі. ҚР Тұңғыш Президенті-Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен тұрғызылған. Жобаның сәулетшісі — Ақмырза Рүстембеков. * Қазақ Елі — Астана қаласындағы Тәуелсіздік алаңындағы ескерткіш. 91 метрлік стела Самрұқ құсымен – құстар патшасы, халық қорғаушысы — жабдықталған. Самрұқтың мифологиялық бейнесіне Қазақстанның екінші маңызды монументі Бәйтерек (аудармасы – Тіршілік ағасы) жатқызылады. * Нұр Жол Бульвары (бұрынғы Су-жасыл бульвар) — ән салатын субұрқақтар аллеясы бар жаяу жүргіншілер аймағы. * «Ақорда» — Қазақстан Республикасы Президентінің резиденциясы. * Тәуелсіздік Сарайы — дипломатиялық және басқа халықаралық деңгейдегі іс-шараларды өткізуге арналған ғимарат; сонымен қатар ғимаратта қолданыстағы және болашақ нысандары бар Астананың кең макет-жоспары бар. * Бейбітшілік және Келісім Сарайы — дәстүрлі қазақстандық және әлемдік діндер өкілдерінің саммиттері мен съездеріне арналған Конгресс-холл. Архитекторы Норман Фостер. * «Қазақстан» — Орталық концерт залы. * «Шабыт» — Қазақ ұлттық өнер университеті. * «Жастар» — Оқушылар мен жастар шығармашылығы сарайы. * «Хан Шатыр» — ең үлкен сауда және ойын-сауық орталығы (әлемдегі ең үлкен шатыр саналады). Архитекторы Фостер, Норман. * «Этноауыл» ұлттық мәдени кешені - EXPO-2017-нің бірегей мәдени-туристтік имидждік жобасы. * «Мәңгiлiк ел» қақпасы — Қазақстанның Тәуелсіздігі мерей тойына орай Нұрсұлтан Назарбаевтың идеясы бойынша салынған сәулеттік құрылыс. * Ұлттық ғарыш орталығы. * «Нұр Әлем» болашақ энергия мұражайы ЭКСПО 2017 — сфералық ғимарат «Нұр Әлем». Биіктігі — 100 метр, диаметрі — 80 метр. Нұр Әлем Стокгольмдегі диаметрі 30 метрлі Эрикссон-Глоб аренасынан кейін әлемдегі ең биік сфералық ғимарат болып саналады. === Театрлар, концерт залдары және мұражайлар === Астана қаласында 27 кітапхана, 68 514 экскурсия өткізілген 8 мемлекеттік мұражай бар (2011 жылы 415 500 адам кіріп шықты), 99 шара өткізілген 10 демалыс және көңіл көтеру паркілері (2011 жылы 1 492,2 мың адам қабылдады), 6 кинотеатр бар. * «Қазақстан» орталық концерт залы — бұл әр түрлі деңгейдегі іс-шараларды: әлемдік және отандық жұлдыздардың концерттері, мерекелік және ресми кездесулер, көрмелер, конференциялар, презентацияларды ұйымдастыруға арналған жас астананың ерекше кешені. Архитекторы Манфреди Николетти. * Астаналық цирк — Астана қаласының ойын-сауық мекемесі. Қазақстандағы 3 басты цирктердің бірі; бұрыңғы КСРО территориясында ең жаңа цирктердің бірі және «ұшатын табақ» түріндегі екі ерекше ғимараттың бірі (біріншісі Казаньдағы цирк). * К. Бәйсеитова атындағы ұлттық опера және балет театры — елдегі ең жас музыкалық театр, классикалық мұраны түсінетін және жаңарып жатқан қазақстандық қоғамның рухани қажеттіліктерін іске асыратын, сондай-ақ қазақ және әлемдік музыкалық дәстүрін жалғастырушысы. * Астана Опера — Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен құрылған театр. 2013 жылы құрылған театр ғимараты ұлттық маңызы бар сәулет ескерткіші ретінде танылды. * К. Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық-драма театры. * Максим Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры. * Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы — Орта Азияда ең үлкен мұражай. Мұражай «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен құрылған. * Заманауи өнер мұражайы. * Президенттік мәдениет орталығы — Елбасы Н. Назарбаевтың бастасымен құрылды. Ғылыми-зерттеулік және мәдени-білім кешеннің ерекшелігі — оның құрамына мұражай, кітапхана, концерт залы кіреді. * Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті мұражайы * АЛЖИР (Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері) — совет одағының ең үлкен әйелдер лагері, ГУЛаг архипелагы үш аралының бірі. * Атамекен — Қазақстанның үлкейтілген картасындағы табиғат, архитектура және өмір сүру этно-мемориалды кешені. === Ғимараттар === * ҚТЖ мұнарасы — Қазақстан Темір Жолы ғимараты, қаланың ең биік ғимараттарының бірі. * Транспорт мұнарасы — Көлік және коммуникация министрлігінің ғимараты, қаланың ең биік ғимараттарының бірі. * «Солтүстік Шұғыла» — үш биік ғимаратты тұрғын үй кешені. * «Триумф Астаны» — биік тұрғын үй кешені. * «Думан» ойын-сауық орталығы — аквариум, 5D кинотеатр, динозавр саябағы және басқалары бар. * Керуен — сауда-ойын-сауық орталығы. * МЕГА Silkway — сауда-ойын-сауық орталығы. === Спорттық ғимараттар === * [[Астана Арена|«Астана Арена»]] спорттық кешені — 30 мың отыру орны. * [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Астана)|Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы орталық стадион]] — 12 350 отыру орны. * [[Алау (мұзайдыны сарайы)|«Алау»]] мұз айдыны — 8 мың отыру орны. * [[Сарыарқа (велотрек)|«Сарыарқа» (велотрек)]] — 8 мың отыру орны. * «Қазақстан» спорт сарайы — 5 532 отыру орны, 1 мыңға жуық тұрған орындар. * [[Барыс Арена|«Барыс Арена»]] көпфункционалды мұз сарайы — 12 мың отыру орны. == Әкімшілік бөлінуі == {{Main|Астана қаласының әкімшілік құрылымы}} <div style="float: left; margin: 0em 2em 2em 0em"> {{Astana Labelled Map}} </div> Астана қаласы [[Сарыарқа ауданы|Сарыарқа]], [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы]], [[Байқоңыр ауданы|Байқоңыр]], [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл]], [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра]] және [[Сарайшық ауданы|Сарайшық]] аудандарына бөлінген. == Су қоры == Астана қаласы қуаң аймақта орналасқан, негізгі су қоры өзен және жерасты су көздерінен құралады. Бастауын Нияз таулары бұлақтарынан алып, қысқы қар, жазғы жауын суымен толысып отыратын Есіл өзені қаланың негізгі су артериясы болып табылады. Есілдің қаладан ағып өтетін тұсынан шағын екі өзен Сарыбұлақ пен Ақбұлақ келіп құяды. Қаланы 25-30 км төңіректе шағын өзен-көлдер қоршап жатыр. Олардың кейбіреуі тұщы, кейбіреуі кермек сулы болып келеді. Негізгілері: [[Сасықкөл (көл, Қарағанды облысы)|Сасықкөл]], [[Жоламан (Жетісу облысы)|Жоламан,]] [[Тышқанкөл]], Танакөл, [[Жалтыркөл (көл, Жаңақала ауданы)|Жылтыркөл]], Тазкөл, Қайнарлы, Тағанкөл, [[Майбалық (көл)|Майбалық]], Бұзықты, [[Жалаңаш (көл, Ақмола облысы)|Жалаңаш]], [[Шенет]], [[Ағанас (көл)|Ағанас]], т.б. Есіл өзенінің арналы ағысының ұзақтығы 562 км, су жиналу алабы 48 100 шаршы км. Оның Қазақстанды көктеп өтетін ұзындығы- 1 100 км, ал жалпы ұзындығы — 2450 км. Есіл Ресейдің Тюмень және Омбы облыстары арқылы ағып өтетін Ертіс өзеніне барып құяды. Есіл көктемгі қар суымен толысқан шақта ағысын үдетеді. Негізінен баяу ағысты. Қаланы сумен қамтамасыз ететін негізгі өзен болғандықтан, Есілге "Ертіс-Қарағанды" каналынан арна тарту жүзеге асырылды. Есіл баяу ағысты болғандықтан, оның табаны тереңде жатыр. Оның қала аумағындағы су жиналу алқабы 7400 шаршы км, бұған Вячеслав бөгені ауқымындағы 5310 шаршы км су жиналу алқабы қосылады. Есілге Мойылды, Тентек, Қарасу, Сарыбұлақ, Ақбұлақ өзендері келіп құяды, сонымен бірге су таратқыш канал арқылы Майбалық өзенімен жалғасып жатыр. Өзенде ақбалық, нәлім, мөңке, аққайран, сазан, шортан, көксерке, алабұға мекендейді. Бұрыннан қоныс тепкен қала бөлігі Есіл өзенінің солтүстігінде, оң жағалауға, темір жол магистралінен оңтүстікке қаарй етек жая орналасқан. Қала аумағының негізгі бөлігі, Есілдің Ақбұлақ және Сарыбұлақ тармақтарына келіп тұйықталады. Есіл өзенінің алабында үш ірі бөген бар: * Вячеслав (пайдалану көлемі — 375,4 млн текше м) * Сергеев (пайдалану көлемі — 635,0 млн текше м) * Петропавл (пайдалану көлемі — 16,1 млн текше м) Алғашқы екеуі судың жиналуын ұзақ мерзім бойына реттеуге арналған, сонымен қатар кешендік бағытта жұмыс атқарып, 3 топтық су құбырлары арқылы Астана қаласын және ауылдық елді мекендерді сумен қамтамасыз етеді. Петропавл бөгенінің аумағы шағын, маусымдық су жинауды жартылай ғана реттеуге арналған. Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің негізгі көзі-Вячеслав бөгені, оның жылдық су шығымы 67,2 млн текше м (жобадағы сыйымдылығы 410,9 млн текше м). Сарыбұлақ солтүстіктен оңтүстік бағытта қаланың батыс бөлігі арқылы ағып өтеді. Оның аңғарының 8,5 км-дейі (ені 20-50 м) қыщ комбинантынан ӨМК-ға дейінгі аралықты қамтиды. Бұлақтың 5,8 км бөлігі қаланың жеке меншік үйлер мен көп қабатты үйлер салынған өңірі арқылы өтеді. Өнеркәсіп құрылыстарын бойлай өтетін тұсы — 3,3 км (ЖЭО-1-дің күлтөкпесінен темір жол қиылысына дейін), одан әрі 2,5 км селитебті өңірмен өтіп, Тілендиев даңғылынан 1,8 аралықпен Есілге ұласады. Бұлақтың саға тұсын айтпағанда, қала арқылы өтетін арнасын шылау басып, қамыс өсіп кеткен, кей тұстары үзіліп қалады. Ақбұлақ қаланың оңтүстік-шығыс бөлігімен өтеді, оның табанына маусым аралығында ғана су жиналады, су жиналатын тұсы ЖЭО-ның 2 — нің маңы. Ақбұлақтың Абылай хан даңғылынан Есіл өзеніне барып құятын аралықтағы жағалауы қайта қалпына келтіріліп, абаттандырылды. Қаланы тұрмыстық ауызсумен қамтамасыз етудің тағы бір жолы — жерасты су көздерін пайдалану. Ол жерасты жаңа су көздерін іздестіру-барлау және бұрыннан белгілі су көздері мүмкіндіктерін жаңа талап тұрғысынан бағалау арқылы жүзеге асып отыр. Мұндай жерасты су көздеріне: Ақмола су көзі кені (ол солтүстік-батыс жүлге (қаланың солтүстігіне қарай 5-15 км) және шығыс жүлгеден (қала іргесіне, ішінара Есіл өзені аңғарына таяу) тұрады), Есіл су көзі кені (қаланың оңтүстігіне қарай 0,5-10,0 км); Рожденственский су көзі кені (Нұра өзені аллювийлік шөгінді қыртысындағы жер асты суының жалпы пайдаға асу қоры 36,2 мың текше м/ тәуліті құрайды) жатады. == [[Бауырлас қала]]лары == {{Main|Астана қаласының бауырлас қалалар тізімі}} Астананың 20 [[бауырлас қала]]сы бар. {| class="wikitable" style="background:#ffffef; float:center;" |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Бауырлас қала</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Жылы</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Мемлекет</span> |- | [[Анкара]] ||-|| {{Байрақ|Түркия}} |- |[[Ыстанбұл|Ыстамбұл]]||-|| {{Байрақ|Түркия}} |- | [[Измир]] ||-|| {{Байрақ|Түркия}} |- | [[Мәскеу]]||-||{{Байрақ|Ресей}} |- | [[Санкт-Петербург]]||-||{{Байрақ|Ресей}} |- | [[Қазан (қала)|Қазан]]||-||{{Байрақ|Ресей}} |- | [[Бішкек]]||-||{{Байрақ|Қырғызстан}} |- | [[Киев]]||-||{{Байрақ|Украина}} |- | [[Амман]]||-||{{Байрақ|Иордания}} |- | [[Рига]]||-||{{Байрақ|Латвия}} |- | [[Гданьск]]||1996||{{Байрақ|Польша}} |- | [[Варшава]]||-||{{Байрақ|Польша}} |- | [[Тбилиси]]||2005||{{Байрақ|Грузия}} |- | [[Сеул]]||-||{{Байрақ|Оңтүстік Корея}} |- | [[Ташкент]]||-||{{Байрақ|Өзбекстан}} |- | [[Дубай]]||-||{{Байрақ|БАӘ}} |- | [[Бейжің]]||-||{{Байрақ|Қытай}} |- | [[Манила]]||-||{{Байрақ|Филиппиндер}} |- | [[Сараево]]||-||{{Байрақ|Босния және Герцеговина}} |} == Астана туралы деректер == *Астана — Азия астаналарының ішінде солтүстік полюске ең жақын орналасқан. *Астана — [[Моңғолия]] елордасы [[Ұланбатыр]]дан кейін ғаламшардағы екінші ең суық астана. == Тағы қараңыз == {{Commonscat|Astana}} *[[Астана (велоклуб)|Астана велоклубы]] *[[Астана қаласындағы көшелердің тізімі|Астана көшелері тізімі]] {{Портал|Астана}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Қазақстан қалалары}} {{Азия елордалары}} {{Еуропа елордалары}} {{Қазақстан тақырыптарда}} {{Есіл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Астана|*]] [[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Қазақстанның миллионер қалалары]] [[Санат:Көшірілген елордалар]] [[Санат:Миллионер қалалар]] cv2l9z8q5gca3k878c85ip8dc1cn6au Арғын 0 14083 3629421 3505688 2026-07-13T11:01:57Z Қатысушы Апельсин 121973 3629421 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Арғын | таңбасы = Kazakh Tamga 17.svg | таңба_сипаттамасы = Көз | ұраны = Ақжол | шығу_тегі = | жүзі = [[Орта жүз]] | бөлімдері = Бәйбішесінен «5 Мейрам», тоқалынан «7 Момын» | тараулары = «5 Мейрам»: Қаракесек, Қуандық, Сүйіндік, Бегендік, Шегендік. «7 Момын»: Атығай, Бәсентиін, Қарауыл, Қанжығалы, Тобықты, Ақтәжі, Байтәжі. | ақсақалы = | қыстаулары = [[Сарыарқа|Солтүстік Сарыарқа]] | жайлаулары = [[Сырдария]] | торабы = www.argyn.com }} '''Арғын''', кейде '''арғұн''' ([[өзбек тілі|өзб.]] ''argʻin'', [[татар тілі|тат.]] ''аргын'', [[қырымтатар тілі|қырым тат.]] ''arğın'') — түркі [[тайпа|тайпасы]]. [[Орта жүз|Орта жүздің]] құрамындағы алты тайпаның бірі. [[Қырым хандығы|Қырым]], [[Қазан хандығы|Қазан]] және [[Қасым хандығы|Қасым]] хандықтарындағы ең ықпалды төрт тайпаның бірі. == Тайпаның шығу тарихы == Бірқатар ғалымдардың пікірінше, арғындардың шыққан тегі - моңғол тайпалары. == Генетикалық қоры == == Қазақтардың құрамындағы арғындар == === Саны === 1896-1911 жылдары өткен ауыл-шаруашылық санақтарына сәйкес арғындардың саны 509 мың адамға жететін. [[Көкшетау уезі]]нде [[қазақтар|қазақтардың]] 82 % ([[атығай]], [[Қарауыл руы|қарауыл]]), [[Павлодар уезі|Павлодар уезінде]] 78 % ([[бәсентиін]], сүйіндік), [[Қарқаралы уезі|Қарқаралы уезінде]] 78 % (сүйіндік, қаракесек), [[Ақмола уезі|Ақмола уезінде]] 67 % ([[қуандық]], [[Қанжығалы руы|қанжығалы]]), [[Торғай уезі|Торғай уезінде]] 50 % ([[шегендік]], саржетім, ақташы, үмбетей), [[Атбасар уезі]]нде 46 % (қуандық, шегендік және т.б.), [[Петропавл уезі]]нде 39 % (атығай, қарауыл), [[Омбы уезі|Омбы уезінде]] 35,3 % (айдабол), [[Семей уезі|Семей уезінде]] 32 % ([[тобықты]]) құрайтын. А.А.Темірғалиевтің мәліметтері бойынша арғындардың саны 1911-1913 жылдары 753 мыңға, ал [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлының]] деректеріне сәйкес 1917 жылы 890 мыңға жететін. === Қоныстану аймақтары === [[File:Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов.jpg|thumb|left|280px|Арғын тайпасының құрамындағы рулардың қоныстануы]] Арғын тайпасының рулары бүкіл Қазақстанда қоныстанды, бірақ олардың мейлінше көп табан тіреген жерлері мыналар: Орталық Қазақстанда Есіл, Құланөтпес, Терісаққан, Қума өзендерінің аңғары, Қорғалжын, Теңіз көлдеріпің төңірегі, Нұра өзені мен оның көптеген салаларының бойы; Шығыс Қазақстанда Шыңғыстау, Шұбартау даласы, Тоқырау, Бақанас өзендерінің бойы, Солтүстік Балқаш өңірі, Қарқаралы таулары және оның көптеген өзендері бар төңірегі, Ащысу, Нұра өзендерінің бас жағы, Қарасор, Қатынкөл, Саумалкөл көлдерінің төңірегі, Баянауыл маңы мен Ертіс бойы; Солтүстік Қазақстанда Кішіқарой және Ебейті көлдерінен бастап, одан әрі Есіл мен оның салалары бойымен батысқа қарай, Зеренді, Алабота, Жалбыркөл, Сәулекөл, Ақпан-бөрлі, Тайсары, Жабай, Жыланды өзендерінің т. б. бойы. === Шежіресі === '''Бәйбішесінен «5 мейрам»:''' # [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]]: ''қамбар, жалықбас, шұбыртпалы, бошан (таз, байбөрі, машай (қояншы-тағай, керней-кәрсон), жанту, манат), әлтеке (алмұрат, дос, қойкел, сапақ, есболат, өтеген), сарым (тоқсан, өтеміс), қара (қожас, жарас, бәркөз, өтеп, тақабай, мұрат, дүзен, тоқан) және шор (дүйсенбай, шекшек, тілеубай, әйтімбет, кожам, алтөбет).'' # [[Қуандық]]: ''алтай-қарпықтар, тоқа, сармантай, мұрат, сайдалы, нұрбай, алсай), есенғарт, аманғарт, өмір, темір, темеш.'' # [[Сүйіндік (Арғын)|Сүйіндік]]: ''қаржас, орманшы, құлболды (айдабол, күлік, ақбура, тұлпар, қаблан), жанболды, мәжік (малай, жәдігер).'' # [[Бегендік]]: ''қозған (қарақозған, сарықозған, оразгелді (тәңірберді, сырық)).'' # [[Шегендік]]: ''қақсал.'' '''Тоқалынан «7 момын»:''' # [[Атығай]]: ''кұдайберді, бәйімбет, бағыс, баба, ақкиік, койлы, кұлансу, бабасан, кадір, елтоқ, сары, есентаңырық, сүйіндікқар, майлыбалта.'' # [[Бәсентиін]]: ''ақмайдан, бекмайдан, тоқмайдан, ақтілес, күшік, карабұжыр, апай, бөрі, сырым, төрт сары.'' # [[Қарауыл руы|Қарауыл]]: ''жақсылық, кұрманқожа, кұлынша, кұлымбет, түнқатар, қылды, ботпан, жаулыбай, ақонай, коңырша, қантай.'' # [[Қанжығалы руы|Қанжығалы]]: ''есен, бозым, каракула'' # [[Тобықты]]: ''жуантаяқ, дадан, мұсабай, көкше, бораншы.'' # Дәуіт. # Ақтәжі, Байтәжі. '''Әйелі Айнамкөзден «кіші арғындар» немесе «тоқал арғындар»''' # [[Төмен шекті|Төменгі шекті]]: ''саржетімдер: құлқай, өтей, алдияр (таз), мадияр, қойсары, байсары, сүгір, жиенбет''. Саржетім құрамына кірмейтін ''тағышы.'' # [[Жоғары шекті]]:''қараман, шақшақ, айдерке, қырықмылтық, әлімбет, бәйімбет, төлек.'' '''Қызынан (жиен)''' # [[Тарақты]]: ''апай, тоқтауыл, қыдыр, жәші, әлі, сары, әйтей, қосанақ, алакөз, шәуке, әлеуке, төлес, сойылқас, шұңғырша, көгедей'' === Ұрандары мен таңбалары === {| class="wide" ! Тайпа ! Ру ! Таңбасы ! Ұраны |- ! [[Орта жүз]] ! ! [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға ! |- | [[Арғын]] | | [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз | Ақжол, Қарақожа |- | |Қаракесек |[[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз |Қарқабат |- | |Сүйіндік |[[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз |Төртуыл |- | | Тарақты | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 24.svg|30px]] | Жауқашар |- | | Жоғары шекті | [[File:Kazakh Tamga 76.svg|30px]] жоғары шекті | |- | | Төменгі шекті | [[File:Kazakh Tamga 77.svg|30px]] төменгі шекті | |- |} Арғындар Кіші жүз жерінде де мекен еткен, ол жерлер: Қарақамыс, Шошқалы, Сарыкөл, Қойбағар көлдерінің төңірегі, көптеген шағын өзендердің бойы мен осы көлдер маңындағы алқаптар, Торғайға құятын Үлкентамды, Мойылды, Сарыторғай деген шағын өзендердің бойы, сондай-ақ Торғай өзенінің бас жағы және Сарыкөл төңірегі. [[File:Kazakh tribes on map (1730).jpg|thumb|left|280px|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] 1730 жылғы картасындағы арғын тайпасының (''Tribus Argun'') қоныстануы]] == Қырым татарларының құрамындағы арғындар == == Татарлардың құрамындағы арғындар == Арғындар Қазан және Қасым хандықтарындағы ең текті әулеттердің бірі болды. Олар жергілікті хан диуандарының құрамында болып, екі мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатына ықпал етті. == Башқұрттардың құрамындағы арғындар == Башқұрт халқының құрамында қоныстанған қазақ арғындарының ұрпақтары. == Хакастардың құрамындағы арғындар == Арғындар хакастардың хызыл субэтникалық тобына кіріп, ұлық арғын және кіші арғын болып екіге бөлінеді. Олар XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың басында Алтысар ұлысында қоныстанған қазақ арғындарының ұрпақтары. == Тарихы == Округтегі ең көп Қаракесек руы бірінші топқа Мейрамсопыға жатады. Бұл жерде де туыстық ру басынан емес, Қаракесектен тарайтын жаңа рулар басталады: Көшім Қаракесектің үшінші ұрпағы Көшім атасының (қараңыз: 2-кесте). Қамбар Қаракесектің асырап алған баласының; Байбөрі Қаракесек немересінің; Айбике және Нұрбике-Шаншар-Қаракесектің Шаншар әйелдері (Айбике мен Нұрбике) қосылған Қаракесектің төртінші ұрпағының; Қарсон Қарпық Қаракесектің төртінші ұрпағы болатын. Қарсон атасы мен Қуандық руы Қарпық атасының; Әлтеке Сарым осы аттас аталарының Қояншы Тоғай Қаракесектен төртінші ұрпақ болатын Қояншы жәие Тоғай аталарының атымен аталады. Сондай-ақ, арғын тайпасында дербес болыс құрған Тарақты руын да атап өткен жөн. Егер XIX ғасырдың 30-жылдарында болыстар (5-кестені қараңыз), мысалы, Қарауыл, Әлтеке-Сарым сияқты біртектес болса, 40-жылдарда болыстардың бөлшектепуі немесе түрлі рулардың бір болысқа бірігуі де біртектес болды. Мысалы, Тобықты болысы, Дадан, Мәмбет, Күшік-Тобықты (Дадан Тобықты, сондай-ақ Тобықтыдан тарайтын бесінші ұрпақ Мәмбет пен Күшік (қараңыз: 2-кесте) болып бөлінгеи. Ал Қарауыл-Қамбар болысы екі, қарауыл қазақтарының бір болысқа біріккені көрсетеді. Алуан түрлі қауымдардың мұндай бірлестіктері жайылымдарды және жалпы алғанда өз мүдделерін бірлесіп қорғау қажеттігінен туды. Шынына келгенде, 30-жылдарда Қарауыл атасы 4 ауылдан, ал Қамбар атасы 10 ауылдан тұрған (қараңыз: 5-кесте). Өстіп үлкен бір болысқа біріккенде ғана олар басқаларына қарсы тұра алатын еді. Бірақ болыстардың бөлшектенуі бұдан әрі де жиі кездесті, оған жайылымдардың жеткіліксіздігі мен жаңа қоныстар іздестіру себеп болды. Мәселен, 30-жылдары Тобықты болысында басқалардың бәрінен де көп көрсеткіш 50 ауыл болған (қараңыз: 5-кесте). 40-жылдардың басында олар Мәмбет-Тобықты, Күшік-Тобықты болыстарына бөлінді (қараңыз: 4-кесте). 1850 жылғы 18 қаңтарда Мәмбет-Тобықты болысының старшындары мен билері Қарқаралы округтік приказына бұл болысты (16 старшындық; 1723 шаңырақ) екіге бөлуді, одан 8 старшындықты (825 шаңырақ) бөліп шығаруды өтіне келіп, олар былай деген: «...басқа 8 старшындық пен болыс басқармасынан мүлде басқа жақта әрі алыс қашықтықта (200 шақырымнан астам) болғандықтан, заңда көрсетілген міндеттерді атқаруда да, тығыз орналасқан қоныста малды азықтандыруда да қиыншылықтарға ұшырап келдік, қазір де ұшырап отырмыз». Сібір қазақтары шекаралық басқармасының ұсынысы бойынша, бұл болыс кейін: Мәмбет-Тобықты және Жүз-Мәмбет-Тобықты деген екі болысқа бөлінді. Одан бұрып, 1843 жылы, Байбөрі болысы екіге бөлінген болатын. Егер 30-жылдары 279 ауылдағы 16532 шаңырақта барлыгы 115240 жан болса (қараңыз: 5 кесте), 1841 жылғы деректер бойынша Қарқаралы округіндегі 136 ауылдағы 15022 шаңырақта 101 251 адам болған. Ауылдардың, шаңырақтардың, халықтың бұлайша кемуіне, сөз жоқ, кейбір ауылдардың солтүстікке (Баянауыл таулары мен Ертіс жағына) және батысқа (Ақмола даласына) көшіп кетуі себеп болған. Облыстық басқару формасына көшкен кезде Қарқаралы арғындары дербес әкімшілік өлшем Қарқаралы уезі болып келген еді, ол уезд Шыңғыстаудың батыс сілемдеріггеп Мойынты озені мен Ақадыр шептеріііе дейін, Балқаш көліпен Баянауыл таулары аймағына дейіп созылып ж а та тын. 1897 жылғы деректер бойынша, уезде барлығы 104569 қазақ болған. Онда 181 старшындық болып, олардағы шаруашылықтар саны 30 528ге жеткен. Алғашқы он жыл ішінде уезд халқы көбейіп, 38 616 шаруашылыққа жетті, олардың ішінде арғындар 32 515 шаруапіылық еді. Қалған шаруашылықтар басқа тайпаларға жатады. (Олар жайында тиісті бөлімдерде айтылады). Қазақстанда облыстық басқаруды енгізе отырып, орыс үкіметі жаңа әкімшілік өлшемдер енгізуге, оларға рульщ атау бермей, топономикасын қоса өзгертіп, рулық негізді түптамырымен жоюға ұмтылды (мысалы, Тоқырауын Тоқырауын өзені, Шұбартау ІШұбар таулары т. б.). Уезде барлығы 19 болыс болды. Мұндай саясат Ресейдің өзіндегі капитализм дамуына байланысты түбегейлі өзгерістерге сай келген еді. Жергілікті феодалдардың билігіне балта шабу арқылы патша өкіметі олардың қолынан экономикалық, саяси күштерді тартып алып, Қазақстанды жалпыресейлік қажеттерге байлап матады. Олар бұл арқылы ең бастысы Қазақстанды өзінің өнеркәсіп тауарлары үшін шикізат базасы мен рыногына айналдыруды мақсат өтті. Тарақты руы Шыңғыстаудың солтүстік-батысындағы Босаға, Шаған өзендерінің бойын мекендеген. Оның 104 шаруашылығы Қу бөлысы болды. Бұл болыста сол рудың Жантоқа және Тоқтауыл деген екі атасы жайлады. Уездің шығыс бөлігінде солармен қатар түрлі болыстарға бөлшектеліп кірген Қамбар руы тұрған. Айт және Олжас аталары (462 шаруашылық) Темірші, ал Толы бай, Шана, Сарман, Тілеу аталары (240 шаруашылық) Абыралы болысы болғаи. Кейт тауларын Қарауыл руы мекендеген. Оның Байтуған, Құттықадам аталары (400 шаруашылық) Кент болысының құрамыиа еиген. Қуандық руы Нұра өзені мен соған құятын Шиелі өзенінің бойыида, Батпаққара көлі төңірегінде көшіп жүрді. Бұл жерлерде Алтай тармағына кіретін жәие Ақсары болысын құрайтын Итболды, Байболды аталарының 250 шаруашылығы көшіп жүрген. Балқаш көлінің сәл солтүстігінен бастап, даладағы Сарыбұлақ жәие Жәмші жылгаларына дейін, Мойынты өзенінің бойында Шұбыртпалы руьшың Көкала, Күйелі аталары мекеп еткен. Бұл аталардың 500 шаруашылығы Мойынты болысының құрамына енген. Қаракесек руынан кейінгі сайы ең көп Тобықты руы Шыңғыстау мен оның төңірегіне, әсіресе Ащысу мен Шаған өзендерінің арасына, сонымен қатар Ащысуға құятын Шынбай өзенінің бойына қоныстанды. Аңыздарда Тобықты руынан шыққан Тоқтамыс XVIII ғасырдың 80-жылдарының аяғында Көкше таудан Шыңғыстауға Абылай ханның кіші ұлы Шама сұлтанды әкеліп, ол көп ұзамай жуантаяқ атасы қазақтарының билеушісі деп жариялапғап деліпеді (қараңыз: 2 кесте). XIX ғасырдың 40-жылдарында Шама батыр Дадан атасын Солтүстік Балқаш өңірі мен Қотанбұлақ алқабына қуып жіберген. Көп кешікпей Шама батыр жоғарыда аталған алқапқа көшкен. Шыңғыстауды жуантаяқ атасынан басқа Мұсабай, Көкше аталары (қараңыз: 2кесте) мекендеген. Шыңғыстауды және оның солтүстігі мен шығысында жатқан кең даланы мекеи еткен тобықтылар XIX ғасырдың екінші жартысында Семей облысының құрамына еніп, Шаған (10 ауыл, 1167 шаңырақ), Бөрлі (10 ауыл, 1451 шаңырақ), Шыңғыс (11 ауыл, 1155 шаңырақ), Мұқыр (2 ауыл, 1586 шаңырақ) болыстарымен қоса Қызылмола болысының бір бөлігін иеленген. Семей облысындағы 2606 шаруашылықтан тобықтылардың үлесіне (Бесқарағай болысындағы азын-аулақ Тарақты руын 8 ауыл, 1239 шаңырақты қосқанда) 11284 шаруашылық тиген, ал барлық арғындар 12525 шаруашылық болған. Тобықты руынан қуып жіберіліп, Балқаш өңіріне кеткен Дадан атасы (қараңыз: 2кесте) Қарқаралы уезіпің 1252 шаруашылығы бар Батыс Балқаш болысы болды. Уезд жерінің қалған басым көпшілігі Қаракесек руының, оның Бошай, Майқы, Танас, Жылықбас, Сарым деген т. б. аталарының (қараңыз: 2кесте) қонысына айналды. Олар Тоқырауын, Қусақ, Ашаңбел, Мұқыр өзендерінің бойын, Қарқаралы, Кент, Қу, Едірей, Қарпытай, Қызыларай, Қоңыр тауларын, осы өңірдегі көптеген алқаптарды мекендеді. Оларда 28036 шаруашылық бөлды. Қазақстанның шығысындағы жайылымдарға қазақтардың Орталық Қазақстан даласынан Ерейментау арқылы және одан әрі шығысқа қарай Баянауыл тауы мен көлдеріне, Ертіс өңіріне қайтып оралғаны жоғарыда айтылды. Баянауыл тауына бірінші болып Сүйіндік руы келген. Олардың келуі Сүйіндік руының коптеген тармақтарын бастап келген Айдаболдың немересі Олжабай батырдың есімімен байланыстырылады (қараңыз: 2 кесте). Айдаболдың өзі Ташкент маңында өлген. Олжабай батыр Абылай сұлтан әскерінде қызмет етіп, қалмақтарға қарсы күреске белсене қатысқан. 1730 жылы ол Айдабол руының жеті ұрпағымен Баянауыл төңірегінде қалмақтарды оңтүстікке қарай қуып, жері құйқалы, көлі тұнық, орманы киіздей Баянауыл тауы мен оның төңірегін өзіне қаратып алған. Айдаболдар өз иеліктерін одан әрі Далба, Қызылтау тауларына дейін кеңейткен. Айдабол руының жазғы жайлауы Көкшетау округінің солтүстігінде, Айдабол руының белгілі биінің есімімен аталған Торайғыр көлі аймағында болған. Жоғарыда айтылғанындай, қаракесектер Қарқаралы тауынан ығыстырып шығарған Қанжығалы руы Ерейментауға, бір бөлігі Ертіс өзенінің бойына, Песчаный поселкесінің тұсына көшіп барған. Сол жылдары Қызылтау мен Далба тауына Сүйіндіктің асырап алған баласы Қаржастың ұрпақтары көшіп келген. Мұса Шормановтың (белгілі би, қоғам қайраткері әрі өлкетанушы) бабасы Сәти Түркістаннан келіп, Қылтауға қоныс тепкен. Оның қыстаған жері Сәтитас деп аталып кеткен. Жаздыгүні Сәти өзінің Қаржас руымен, сондай-ақ Құлболды, Жанболды және Орманшы руларымен (халық арасында олар «төртуыл — төрт туыстың ұрпағы» деп аталып кеткен) бірге батысқа қарай алыстап, Итемген, Мамай көлдеріне кетіп қалған, ал ол колдер сол жерлерде жерленген төртуыл билерінің есімдерімен аталған. Айдаболдың Қаржас тармағымен қоса бұл жерлерге Бегендік руының Қозған, Тәңірберді және Сарық аталары көштіп келіп, Қызылтауға ірге тепкен. Осы жерге Жолболды руының Орманшы атасы көшіп келді, бірақ олар, арғындардың басқа аталары сияқты, Орталық Қазақстаннан емес, қайта Шу өзенінің оңтүстігінен келген еді. Ертістің сол жағалауын Бәсентиын руының көптеген аталары мекендеді. Сәмек, Бәйімбет, Күшік аталары (қараңыз: 2 кесте) Ертіс бойына 1800 жылы келген. Орыс үкіметі оларға Ямышев, Подстепной поселкелері арасындағы жерді берді. Бәсентиін руының қауымдары жаз кезінде алыстағы Обь өзеніне дейін емін-еркін көшіп барып, Алтай таулы округінің жерінде еркін жайлап жүрді. Бірақ Сібірді отарлаудың күшеюіне байланысты (ХІХ ғасырдың 70-жылдары) Бәсентиін руының қазақтары қайтадан сол жағалауға көше бастады (қараңыз: 2 кесте). Бәсентиін руының Апай атасы кейін пен Павлодардың негізі қаланған жер маңында көшіп жүрген. Көлденең және Сатыбалды аталарының (қараңыз: 2 кесте) қонысы тортұлдар келгенге дейін де Баянауыл тауларының шығыс беткейінде болатын. Төртұлдар келген соң, олар ығыстырылып шығарылып, өздерінің Апай атасындағы туыстарына көшіп барды. 1833 жылдың жазында жаңадаи екі округ: Ямышев бекінісі тұсынан, Баянауыл және Омбы бекінісінің оңтүстік-батыс жағынан Үшбұлақ округі құрылды. Басқаларымен бірге бұл округтер де Арғын тайпасы рулары мен аталарының көшпенді қауымдарына қараған. Егер Арғындардың рулық құрылымына назар аударатын болсақ, аталған болыстарға көбінесе өздері әр түрлі патрилиндждер мен таксономиялық жіктерден бастау алатын қауымдардың біріккенін көреміз. Мысалы, 5 болыстар сүйіндік руына, ал оларға енетін қауымдар әр алуан жіктер мен аталық жіктерге жатады. Айтар болсақ, бірінші болыс үш негізден таралған: Ақбура мен Тұлпар ағайынды, ал Қаржас оларға немере болады (қараңыз: 3кесте). 5 болысқа Қаржас ұрпақтарынан: оның (Қаржастың) ұлы Алтын (Алтынторы) меи немересі Сатылғаннан (қараңыз: 2кесте) тарайтын ұрпақтар жиналған. Мұндай нәрсе Сүйіндік руының басқа болыстарынан да байқалады. Бұған оқырман Арғын руының құрылымына назар аударып көз жеткізе алады. Қозған болысы Бегендік руына жатады (қараңыз: 2кесте), ал қалған болыстардың қайсысына жататынын атауларынан аңғаруға болады. Баянауыл округі құрамында 122 ауыл болып, оларда Арғын тайпасының әр түрлі руларына жататын 6955 шаңырақ бар деп есептелген. 1835 жылғы деректер бойынша, округте 65 465 адам болғап. Баянауыл округіне жатқызылған бірнеше болыс Томск губерниясында: 19 ауылдан тұратын (1001 шаңырақ) Сәмеке Бәсентиін болысы Бийск округінде Подстепной станицасы мен Босаға алқабына жақын жерде, 4 ауылдан тұратын (60 шаңырақ) Күшік болысы (Күшік Қаракесектің төртінші ұрпағы (қараңыз: 2 кесте) Барнаул округінде Қарағай және Ақсеңгір алқабында көшіп жүрген. Сібір мекемелерінің бұратаналарды басқару туралы «Заңдар жинағының» 188 бабы негізінде бұл қазақтар ішкі шеп жерінен сыртқы округтер аймағына қуып жіберілуге тиіс болатын. Алайда сыртқы округтерде бос жайылымдардың болмауы себепті бұл шаруашылықтар Томск губерниясында уақытша қалдырылған еді. Санкт-Петербургтегі М. Е. Салтыков-Щедрин атындағы Мемлекеттік көпшілік кітапханасының қолжазба бөлімінде (қосымша тізбе, № 64) Жеке Сібір корпусы Бас штабы жанында жасалған «Сібір бастықтарына қарасты Қырғыз даласының картасы» сақтаулы, онда қазақ рулары қоныстарының шамамен алынған жерлері көрсетілген. Архив деректері мен әлгі картаның көрсетулеріие сәйкес, Үшбұлақ округінің шекарасы батысында Үшбұлақ мекеиі (Көкшетаудың оңтүстік-шығысында) ауданынан басталып, солтүстік-шығысында Ертіске дейін созылып жатқан; солтүстігінде Үлкен-Қарой, Теке көлдерін, оңтүстігінде Сілеті-Теңіз көліп қамтыган. Бұл аумақ Үшарал округі таратылғаннан кейін Көкшетау округінің оңтүстік бөлігіне айналды, бірақ біз барлық мәліметтерді бастапқы округ бойынша келтіреміз, өйткені Сібір ведомствосының архив істеріиде ол жөніндегі мәліметтер тым аз. 1835 жылғы мәліметтер бөйынша округте 54344 адам болған. Сонымен, округ аумағын Арғын тайпасының: қанжығалы және қарауыл руларының аталары мекендеген. Олардың қоныстары көбінесе Ерейментаудан шығысқа қарай болған да, оның батыс жағына қарай көшкен (қараңыз: 2 кесте). Әжібай тармағы Қанжығалы руының 8 атасын біріктірген. Жоңғарларға қарсы күресте ерекше көзге түскен Бөгенбай батыр Қанжығалы Бөгенбай деп те аталады (қараңыз: 2 кесте, сегізінші ұрпақ). Ішкі жақта, яғни Ертістің оң жағалауында тұрған қазақтарға да арнайы тоқтала кеткен жөн. Бұл жерлер Семей ішкі округінің бір бөлігі болатын және әр түрлі ведомстволарға бағындырылған еді. Жер пайдалану ережелеріне сәйкес, қазақтар Кабилеттік жерлерде барлығы 787 шаруашылыққа (39,4%) учаскелерді жалға алып, Белағаш даласы дейтін жерде; «еркін дала» аймағында 657 шаруашылық (33%); Сібір казак әскерінен жалдап алынған жерде 168 шаруашылық (8,4%) тұрды. 112 шаруашылық (6%) Семейде тұрақты мекен етін, олардың Белағаш даласында егістігі болды. Округке есептелген 266 шаруашылық (13%) округ шегінен тыс жерлерде көшіп жүрді. Белағаш даласы дегеніміз Семейден солтүстікке қарай жатқан кеңбайтақ жер, ал «еркін дала» Жалқарағай, яғни Шульба тоғайы. XVIII ғасырдың аяғында Жалқарағай бос жатқан жер еді, оған қазақтар қыстыгүні сол жағалаудан өздерінің табындарын айдап апаратын. Бұл жерге бірінші болып Уақ тайпасының қауымдары көшіп барды да, Семей округін ұйымдастырған кезде болыстың аты солардың атымен (Байуақ) аталды. Мұнда біртіндеп түрлі тайпалардың басқа рулары да көшіп келе бастады, сөйтіп көп ұзамай Белағаш және «еркін дала» бір Белағаш болысына айналды. Бұл болыстың 1444 шаруашылығынан Тобықты руының қауымдары 551 шаруашылық (38,2%), Қаракесек 170 шаруашылық (11,79%), Тарақты 79 шаруашылық (5,49%) болды, ал бүкіл Арғын тайпасының шаруашылықтар саны 700 еді (55,59%). XIX ғасырдың екінші жартысында Баянауыл және Үшбұлақ сыртқы округтерінің, Семей ішкі өкругінің қа зақтары Семей облысындағы Семей және Павлодар уездерінің құрамына енді (1868, 1881 жж. реформалар). Семей уезіндегі 26 062 шаруашылықтан арғындардікі 12 525 шаруашылық болды. Саны ең көп Тобықты руы еді, олар уездің оңтүстік-батыс бөлігін Шыңғыстау жазығын мекендеді. Тарақты руының көпшілігі солтүстік жағында, Черный поселкесі ауданында көшіп жүрді. 1893 жылғы санаққа қарағанда Павлодар уезінде 21 877 шаруашылықты біріктірген 144 старшын бөлғатт. XX ғасырдың бас кезінде уездегі шаруашылықтар саны 13,5 мыңнан астам шаруашылыққа көбейді. Мұншама көп шаруашылық қайдан келген және оны туғызған не? 1891 жылы дала облыстарын басқару туралы заң енгізілгеннен кейін орыс әкімшілігі қазақ шаруашылықтарының әр облыс, уезге қарайтынын түпкілікті анықтауды талап етті. Павлодар уезі Томск және Тобыл губернияларымен шектесіп жатты да, оның көптеген шаруашылықтары осы губерниялардың жерлерінде, әсіресе Құлынды даласында көшіп жүретін, ал Құлынды даласында көшіп жүруге Министрлер Кабинетінің 1880 жылғы 22 қарашада бекіткен ережесіне сәйкес рұқсат етілген еді. Тегінде, Павлодар уезінде шаруашылықтардың бұлайша күрт көбеюін халықтың табиғи осуімен ғана емес, сонымен қатар бұрын Томск және Тобыл губернияларының жерлерінде көшіп жүрген қазақ шаруашылықтарының далаға қайта қуылып тығылуымен де түсіндіруге болады. Уезде Орта жүз қазақтарының 35 396 шаруашылығы көшіп жүрген, олардың ішінде арғындардікі 27327 шаруашылық. Аумақтың негізгі бөлігін Сүйіндік руының Қаржас, Ңұлболды, Орманшы, Жапболды аталары алып жатты. Осы аталар «төртул» деген бір этнонимге бірікті (қараңыз: 2кесте). Құлболды мен Айдабол аталары Баянауыл, Далба, Қызылтау тауларын қыстап, жаздыгүні Есіл даласындағы Торыайгыр көліне қарай солтүстік-шығысқа қашықтап кетіп отырған. Бәсентиін руы (Сәмек, Бәйімбет, Күшік, Анай, Көлденең, Сатыпалды аталары қараңыз: 2 кесте) Ертістің сол жағалауыттда Ямышев бекінісінің тұсынан Песчаный поселкесі не дейін көшіп жүрген. Қанжығалы руы (Әжібай тобы) Жасанақ көліне құятын Шідерті өзенінің бас жағын, Жалаулы, Шолақ көлдерінің маңыи мекендеген. Бегендік руының қауымдары Ертістің оң жағалауында Белағаш даласының солтүстік бөлігінде көшіп жүрген. Арғындардың Шығыс Қазақстандағы орналасуын қарастыра келгенде, олардың батысқа арғындар ұйыса мекендеген Орталық және Солтүстік Қазақстан даласына ойысқанын көреміз: оңтүстігінде солтүстік-батыс Балқаш өңірін бойлай Сарысу, Сарыкеңгір және Қаракеңгір озендерінің бас жағымен, одан әрі солтүстікке қарай оңтүстік Сібір жағына дейін жетеді. Осы кең өңірде барлық Орта жүз тайпаларыыың көптеген рулары мекен еткен, бірақ көбінесе арғындар басым болып отырған. Су көздері мен жайылымдары мол осы аймақты да кезінде жоңғар басқыншылары басып алып, қазақтар оларды кейін қуып шыққан. XIX ғасырдың аяғында жазылған аңыздар бойынша, арғындардың ірі атасының негізін салушы XVI ғасырдың орта шенінде өмір сүрген Мейрам Ертістен Есілге, одан әрі Сарысуға дейін, яғни осы аймақтар шегінде көшіп жүрген. Бұл жерлерге жоңғарлар XVII ғасырдың 20жылдарында келді де, қазақтар негізінен батысқа және Сырдария бойына, ал кейбіреулері Нұра өзенінің орта ағысына ауа көшкен. XVII ғасырдың екінші жартысында Нұра орта ағысы мен бас жағында Қуандық, Қарпық, ал Ерейментау даласында Қанжығалы рулары көшіп жүрді. Қазақтардың жаппай көшіп келуі жоңғарлар қуып шығарылғаинан кейін басталды. Қанжығалылар Ерейментауға, одан әрі Ертіске және Ом өзеніне қарай қоныс аударды. Қарауыл, Атығай рулары Зеренді, Жалтыркөл, Саумалкөл т. б. көлдер айналасына, Мезгіл ормандарына, Көкшетауға, Есіл даласының солтүстік аудандарына көшіп барды. Бірақ негізгі көшіп қоныстанушылар Қуандық руының шаруашылықтары болды. Олар Есіл өзенінің орта ағысында Нұраның төменгі ағысын бойлай жатқан көлдер төңірегінде, Нұраның орта және жоғарғы ағысы бойында, Құланөтпес өзені аңғарында, Қосағаш, Наршөккен, Семізқыз, Бұғылы, Сарытау, Нілді, Жамантогалы, Ортау тауларында орын тепті. Терісаққан өзенінің Есіл өзеніне құяр жеріне дейінгі далаға Қуандық руының қауымдарымен шектесіп, Сүйіндік руы қоныстанды. Осы кең далада көшіп жүрген Орта жүз руларының қазақтары негізінде, жоғарыда айтылғанындай, үш округ: Ақмола, Көкшетау, Құсмұрын және кейіннері Атбасар округтері құрылды. Солардың алғашқысында басқалардан гөрі арғындар мейлінше көп болды. Ақмола округтік приказының деректері бойынша, Ақмола қонысының төңірегінде біржола орныққан, мал шаруашылығымен бірге диқаншылықпен де айналысатын 3 ауыл (215 шаңырақ) болған. Жоғарыда келтірілген кестеде болыстардың атаулары рубасылардың есімдерімен емес, қайта олардан тараған патронимиялар және таксономиялық жіктер арқылы берілген. Мұның өзі рулардың өсіпөніп, бөлініп, жаңа эпонимдер мен патрилинидждер пайда болатынын, уақыт өте келе жаңа рулардың, өзінің рулық тегін жаңадан есептей бастаудың пайда болуына әкеп соғатынын көрсетеді. Енем-Түнғатар болысына бір кезде Қарауыл, ал XIX ғасырда тек оның немересі Түнғатар ру басы болған (қараңыз: 2 кесте) қауымдар бірікті. Бұл болыс атауының бірінші бөлігінің (Енем) тегі рудың неғұрлым ұсақ атасы немесе болыстың, ауыл ақсақалының аты болса керек. № 2, 3, 6, 9 болыстар Алтайдан (Қуандықтың ұлы) басталады. Осы болыстарға енген қауымдардың негізіне әр түрлі эпонимдер: Қареке, Мойын, Алысай, Байдалы (қараңыз: 2 кесте) алынған. № 4, 5 болыстар да Қуандықтан (екінші баласының немересінен (Қарпық-Тінәлі; қараңыз: 2 кесте), ал № 8-ші болыс үшінші баласының немересінен (Өмір-Темеш; қараңыз: 2кесте) тараған. Соңғы Қырғыз-Төртұл болысына әр түрлі этнос біріккен. Бұл жөнінде сәл таратып айтқан жөн. Көшпенді қырғыз қауымдары Ақмола даласына сонау жоңғарларды қуып шыққан кезде келген еді. Кейіннен оларға Көкшетау төңірегінен келген қырғыздар қосылды. Соңғылары, тегінде, Кенесары сұлтанның Қырғызстанға жорығы кезінде соның жағында соғысқан қырғыздар болса керек. Кенесары жеңіліске ұшырағаннан кейін бұл қырғыздар қазақтармен бірге кеткен де, оларға Балуан көлі мен Сасықкөл маңынан жер берілген. Уезд атауының екінші бөлігіне келетін болсақ, аңыздарға қарағанда, Төртуыл ру басы Сүйіндіктің төртінші ұрпағы болған Малай мен Жәдігердің (қараңыз: 2 кесте) ұрпақтарын біріктірген. 1837 жылғы статистикалық деректер бойынша Ақмола сыртқы округінде 67091 адам болған. Солтүстік ендіктің 52 градусынан Қазақстанның солтүстік шекараларына дейін орналасқан қазақ қауымдары (Сібір казак әскерлерінің Петропавл бекінісінен Пресногорьков бекінісіне дейінгі жерін қоспағанда) Көкшетау сыртқы округіне біріктірілді. Осы кең-байтақ аумақта Орта жүздің басқа тайпаларымен шектес тұрған Қарауыл, Атығай, Қанжығалы рулары мекендеген. Мұнда тек арғындарға ғана тоқталайық. Көкшетау округіндегі 13 810 шаңырақтан (109 050 адам) арғындардың үлесіне 5370 шаңырақ тиген, оларда, өз есептеуіміз бойынша, 26 850 адам болган. XIX ғасырдың 40-жылдарына қарай, яғни Көкшетау округі құрылған уақыттан 16 жыл өткеннен кейін шаңырақтар мен болыстар саны көбейген, ал төменде келтіріліп отырған кестеден бұған көз жеткізіп қана қоймай, сонымен бірге арғындардың көшіп жүрген жерлерін де білуге болады. 1824 жылғы ведомоста бар Қанжығалы болысының көрсетілмегеніне қарамастан, 16 жыл ішінде шаңырақ саны 3313 шаңыраққа артқан. == Әдебиет == * ''Аристов Н.А.'' Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина. Вып. III-IV. Санкт-петербург, 1886.С. 91. * ''Жабагин М.К., Сабитов Ж.М., Агджоян А.А. и другие.'' Генезис крупнейшей родоплеменной группы казахов - аргынов в контексте популяционной генетики // Вестник Московского университета. Серия XXII. Антропология. № 4/2016. 2016. С. 65-66. * ''Сабитов Ж.М.'' Происхождение Аргынов и Маджар с точки зрения ДНК-генетики / Этногенез казахов: историко-генетический аспект. Алматы: Shegire DNA, 2014. С. 271. * ''Красовский М.'' Область сибирских киргизов. Часть 1. Санкт-Петерьург, 1868. С. 336-337. * ''Валиханов Ч.Ч.'' Собрание сочинений в пяти томах. Т.1.Алма-Ата, 1985. С. 308. * * * * * * * * == Сілтемелер == * [http://www.elim.kz/forum/index.php?showtopic=2552/ Аргын - Шежире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160320141648/http://www.elim.kz/forum/index.php?showtopic=2552%2F |date=2016-03-20 }} * [http://www.history.kz/Articles/argyn.php History.kz Арғындар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205141047/http://www.history.kz/Articles/argyn.php |date=2008-12-05 }} * [http://генофонд.рф/?page_id=2536 Полное секвенирование отдельной гаплогруппы G1 измеряет мутации и выявляет миграции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028165103/http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=2536 |date=2019-10-28 }} * [http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0122968Deep Phylogenetic Analysis of Haplogroup G1 Provides Estimates of SNP and STR Mutation Rates on the Human Y-Chromosome and Reveals Migrations of Iranic Speakers]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://генофонд.рф/?page_id=19474 Казахи-аргыны – потомки единого предка или союз племен?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402123832/http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=19474 |date=2022-04-02 }} * [https://vk.com/wall-690169_10812https://vk.com/wall-690169_10812 Арғын ішіндегі рулар саны сұрақнама бойынша]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{wikify}} {{Қазақ рулары}} gw2d9zk41t6q5lbxms0hv7jztdj4s7c Вена 0 16940 3629257 3506129 2026-07-12T20:08:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629257 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Вена |шынайы атауы = {{lang-de|Wien}} |сурет = {{Photomontage| |color=#ffffff | photo1a = Palacio de Schönbrunn, Viena, Austria, 2020-02-02, DD 15.jpg | photo2a = Wien Museumsplatz Maria Theresien Platz Naturhistorisches Museum.jpg | photo2b = The Giant Wheel of Vienna (5620517106).jpg | photo2c = 20110717 Vienna 2391.jpg | photo3a = Wien - Schloss Belvedere, oberes (4).JPG | photo3b = Original Sacher-Torte ©Hotel Sacher.jpg | photo3c = Opera, Vienna.jpg | photo4a = Vienna - Johann Strauss Monument in Stadt Park - 4572.jpg | photo4b = Wiener Secessionsgebäude.jpg | photo4c = U1 Donaucity V-Wagen.jpg | photo5a = Wien_-_Neue_Hofburg.JPG | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 270 | text = }} |жағдайы = Астана |ел = Аустрия |елтаңба = Wien 3 Wappen.svg |ту = Flag of Wien.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 13|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 16|lon_min = 22|lon_sec = 24 |CoordAddon = type:city(1631000)_region:AT |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 23 округ |басшының түрi = Бургомистр |басшысы = Михаэль Людвиг |құрылған уақыты = I ғасыр |алғашқы дерек = I ғасыр |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 881 |жер аумағы = 414,75<ref name="GV2017">[http://www.statistik.at/web_de/klassifikationen/regionale_gliederungen/gemeinden/index.html Аустрия қауымдарының анықтамасы (2017)] Gemeindeverzeichnis-2017, ''Publikationen'' бөліміндегі 106, 107 беттер{{ref-de}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 151—542 |климаты = |ресми тілі = неміс |тұрғыны = 1 821 582 <ref name="Аустрия статистикасы">{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html|title= Аустрия халқы |date=2014|publisher=Аустрия статистикасы|accessdate=2014}}</ref> |санақ жылы = 2018 |тығыздығы = 4 502,88 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = неміс-аустриялықтар, словендер, мажарлар, хорваттар, чехтер, словактар, украиндар, сербтер, сығандар және басқалары |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 01 |пошта индексі = |пошта индекстері = 1010—1239, 1400, 1450 |автомобиль коды = W |идентификатор түрі = ISO |сандық идентификаторы = AT-9 |ортаққордағы санаты = Vienna |сайты = http://www.wien.gv.at/ |сайт тілі = de |сайт тілі 2 = en |сайт тілі 3 = tr |сайт тілі 4 = sh }} '''Вена''' ({{lang-de|Wien}} {{IPA|[ˈviːn]}}, {{lang-bar|Wean}}, {{lang-la|Vindobona|Metropolis civitas Viennensium}}, {{lang-hu|Bécs}}, {{lang-hr|Beč}}, {{lang-sr|Беч}}, {{lang-ro|Beciu|Viena}}, {{lang-cs|Vídeň}}, {{lang-sk|Viedeň}}, {{lang-pl|Wiedeń}}, {{lang-uk|Відень}}, {{lang-sl|Dunaj}}, {{lang-tr|Viyana}}) — [[Аустрия|Аустрия Республикасы]]ның астанасы және 9 федералды жерлерінің бірі. 1,7 млн.-нан астам<ref name="Аустрия статистикасы">{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html|title= Аустрия халқы |date=2014|publisher=Аустрия статистикасы|accessdate=2014}}</ref> тұрғынымен Аустрияда халық саны жөнінен ең ірі қала болып табылады. Сонымен қатар бұл елдің мәдени, экономикалық және саяси орталығы. Халық саны бойынша [[Еуропа одағы]]нда 7 орынға ие. 20ғ.-дың басына дейін әлемдегі ең үлкен неміс тілді қала болды және [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]та Аустра-Венгрия бөлінбегеніне дейін халық саны 2 млн.-ға жетіпті.<ref>[http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=F30F13F83A5F1B7A93CBAB1789D95F4C8185F9 Соғыстан кейінгі Вена.], ''[[The New York Times]]'', желтоқсан 29, 1918 ([[Portable Document Format|PDF]])</ref> Қазірде [[Берлин]]нен кейінгі екінші неміс тілді қала.<ref>[http://www.ots.at/touch/presseaussendung/OTS_20130720_OTS0012 Wien nun zweitgrößte deutschsprachige Stadt | touch.ots.at<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219203009/http://www.ots.at/touch/presseaussendung/OTS_20130720_OTS0012 |date=2013-12-19 }}{{de icon}}</ref><ref name="Population11">{{cite web|url=https://ergebnisse.zensus2011.de/|title=2011 жылғы санақ нәтежиесі|publisher=Statistische Ämter des Bundes und der Länder|date=31 мамыр 2013|accessdate=31 мамыр 2013|language=нем.}}</ref> [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] және [[Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы|МЭЕҰ]]-дарының штаб-пәтерлері орналасқан жер. Вена [[Нью-Йорк]] және [[Женева]]дан кейінгі БҰҰ-ның үшінші резиденциясы және мұнда оның [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|АҚХА]] сияқты ұйымдары орналасқан. == Тарихы == == Географиясы == Вена қаласының ауданы {{s|415 км²}} құрайды. Сөйтіп, Вена Австрияның ең кішкентай федералдық жері болып табылады. Қаланың ауданы келесі бейнемен бөлінеді: {| | Құрылыс салынған жер | align="right" | 11,3 % |- | Жол аудандары | align="right" | 11,1 % |- | Теміржол аудандары | align="right" | 2,2 % |- | Парктер | align="right" | 28,4 % |- | Сулы аудандар | align="right" | 4,6 % |- | Жүзімдіктер | align="right" | 1,7 % |- | Орман жері | align="right" | 16,6 % |- | Ауыл шаруашылық аудандары | align="right" | 15,8 % |- | Басқалар | align="right" | 8,3 % |} == Халқы == 1910 жылдардың басында Венада 2,1 миллионға жуық тұрғын болды және әлемдегі ең ірі қалалардың бірі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін халық саны шамамен 200 000 адамға азайды; ана тілі неміс емес көптеген мемлекеттік қызметкерлер мен қызметкерлер өздерінің шыққан елдеріне оралды. Алайда, көпұлтты мемлекеттің астанасы болған жылдар Венада мәңгі із қалдырды. Ол кезде қала әртүрлі шығу тегі, мәдениеті мен діні әртүрлі адамдардың «балқуы» болған. Барысында Екінші дүниежүзілік соғыс еврейлерді шығару және өлтіру, сондай-ақ одан әрі эмиграциялау Венаның соғыс аяқталғанға дейін шамамен 1,6 миллион тұрғынға дейін қысқаруына әкелді. Ол кезде Вена әлемдегі демографиялық тұрғыдан ең көне қалалардың бірі болды. Ең кеш дегенде 1960-1970 ж.ж. гастрольдік жұмысшылар деп аталатындарды жалдау мен көшіп келуден бастап, Вена тағы да иммиграцияның қаласы болды. Алайда туудың үлкен тапшылығына байланысты бұл бастапқыда халықтың өсуіне әкелмеді. Оның орнына қала 1988 жылға қарай 1,48 миллион тұрғынға дейін қысқара берді - бұл халықтың 1890 жылдан бергі ең төменгі деңгейі. Содан бері халық қайтадан өсіп келеді және болжам бойынша, 2027 жылға қарай 2 миллионға жетуі мүмкін, негізінен иммиграция есебінен. 2020 жылдың басында тұрғындар саны 1 911 191 адамды құрады. Соңғы бірнеше жыл өсуі үшін шешуші осындай күзінде ретінде оқиғаларға байланысты шетелден көшіп келу болды Темір құрсаудың, бұрынғы Югославияда соғыстар, Еуропалық Одақ Австрия кіруі, Еуропалық Одақтың шығысқа кеңейту ең соңғы және, 2015 ж. шамамен Сирия мен Ауғанстаннан босқындардың көші-қоны. 2004 жылдан бастап Вена көптеген жылдар ішінде бірінші рет туудың профицитін тіркеді. 2019 жылы орташа есеппен 1,862 миллион тұрғынның шамамен 855 000-ы (45,9%) көші-қон фонына ие болды. Олардың 644000-ы бірінші буын иммигранттары, яғни екі ата-анасы сияқты шетелде туылды. 2020 жылдың 1 қаңтарында Вена халқының 30,8% -ы шетел азаматтары (589,015 адам), 36,7%-ы шетелде туылды (701,662 адам) және 41,3%-ы шетелдік текті - олар шетелдіктер немесе шетелде туылған Австрия азаматтығы бар адамдар болды (790 060 адам). Шетелден шыққан Вена тұрғындарының ең маңызды шыққан елдері Сербия (101 888 адам), Түркия (76 281 адам), Германия (61 945 адам) және Польша (55 051 адам) болды. Соңғы жылдары бұрынғы Югославия немесе Түркия сияқты бұрынғы иммиграциялық елдерден шыққан тұрғындардың саны тұрақты болып қалды. Оның орнына ЕО/АҚШ елдерінен немесе басқа үшінші елдерден (бұрынғы Югославия мен Түркиядан басқа) шыққан халық көбейді. 2020 жылы Вена халқының 17,1% -ы ЕО/АҚШ елдерінен, 11,5% -ы үшінші елдерден (бұрынғы Югославия мен Түркияны қоспағанда), 8,8% -ы бұрынғы Югославиядан (бүгінгі ЕО мүшелерін қоспағанда) және 4,0% -ы Түркиядан келген. === Атақты тұрғындары === == Өнеркәсібі == == Оқу орындары == Австрияда өте көп танымалы оқу орныдары бар. Солардың ең танымалы ол [[Вена университеті]]. == Тарихи ескерткіштері == Венаның тарихы өте бай ,содан қаланың тарихи мұралары көп. Мысалы: [[Құдіретті Стефан соборы]] [[Хофсбург]] [[Шернбург сарайы|Шенбрунн сарайы]] [[Вена мемлекеттік операсы]] [[Белведере мұражайы]] == Тағы қараңыз == * [[Австрия қалаларының тізімі]] <br><gallery mode=packed caption="Вена - Wien"> Iglesia de San Carlos Borromeo, Viena, Austria, 2020-01-31, DD 164-166 HDR.jpg Campus WU LC D1 TC DSC 1440w.jpg Empress Maria Theresia monument in Vienna 02.jpg Parlament Wien abends.jpg Schloss Schönbrunn Wien 2014 (Zuschnitt 1).jpg Café Griensteidl building - Michaelerplatz.jpg Monumento de Eugenio de Saboya, Hofburg, Viena, Austria, 2020-01-31, DD 23.jpg Oesterr Aussenministerium Nationalfeiertag-DSC 4694w.jpg Staatsoper Wien DSC 5273w.jpg Wagramer Str-2013-08-17-IMG 3644.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Аустрия жерлері}} {{Еуропа елордалары}} [[Санат:Еуропа елордалары]] [[Санат:Аустрия қалалары]] [[Санат:Дунай өзенінің бойындағы қалалар]] [[Санат:Вена]] [[Санат:Миллионер қалалар]] {{stub}} ogkuj3nk9mghkh1g8uxq1gth2dn0vdj Математика тарихы 0 20755 3629273 3625182 2026-07-13T04:23:16Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629273 wikitext text/x-wiki {{wikify}} {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Woman teaching geometry.jpg|нобай|]] '''Математика тарихы''' — [[математика]] ғылымының ежелгі заманнан қазіргі уақытқа дейінгі дамуын зерттейтін ғылым. == Ежелгі Мысыр математикасы == [[Сурет:Egypt equation.gif|thumb|240px|<center>Ежелгі Мысырдағы теңдеуді белгілейтін иероглифтар. Теңдеу: <math>~x\left(\frac{2}{3}+\frac{1}{2}+\frac{1}{7}+1\right)=37</math></center>]] [[Ежелгі Мысыр]] - әлемдегі ең байырғы мәдениет ошақтарының бірі. [[Ніл]] өзенінің екі жағалауына орналасқан бұл ел б.з.б. 3200-ші жж біртұтас мемлекет болып бірікті. Ніл өзені әр жылда тасып, жағалаудағы егістік жерлерді шайып кетіп отырған, тасу мезгілі аяқталған соң тұрғындардың жерін қайта өлшеп бөлу керек болады, ұзақ жылғы жер өлшеу тәжірибесінің арқасында [[геометрия]] ғылымы пайда болған (геометрия – грекше сөз, гео — жер, метро — өлшеу деген мағына береді). === Көне Мысырдың Ахмосе немесе Райнд папирусы === Б.з.б. 2900-шы жж кейін патшаларының мазары ретінде көне мысырлықтар көптеген [[Мысыр пирамидалары|алып пирамидаларды]] тұрғыза бастаған. Пирамидалардың құрылысына қарай отырып, сол кездегі көне мысырлықтардың геометрия мен астрономияны аз білмегенін аңғаруға болады. Мысалға, [[пирамида]] табаны мен бүйір бет ауданы арасындағы қатынас пен табанындағы бұрыштарды атауға болады. Қазіргі кездегі Көне Мысыр математикасы туралы зерттеулер негізінен [[математикалық папирустар]] деп аталған жазба ескерткіштерге сүйенеді: бірі Лондонда (1858 жылы ағылшын жинаушысы Райнд тауып, өз меншігіне алған, сондықтан көбінесе Райнд папирусы деп аталады, ол папирус б.з.б. 1700 жылға жатады, бұл [[Мәскеу]] папирусына қарағанда үлкенірек). Енді бірі — «Мәскеу папипусы» Мәскеуде сақтаулы тұр. Оны 1893 жылы ескі заттарды жинақтап сақтаушы орыс әуесқойы Голенищев сатып алған, ал 1912 жылы ол Мәскеудегі әсемдік өнерлер мұражайына берілген. [[Папирус]] — қамыс текті өсімдік. Мысырда, Ніл өзенінің жағалауында өседі. Оның өзегін тілімдеп алып, тілімдерді қатарластыра орналастырады. Олардың үстіне көлденең осындай тілімдердің екінші қабатын салады. Қысқышпен екі қабатты біріктіріп жаныштағанда тілімдерден шығатын желім сияқты шырын қабаттарды тұтастырып, қағаз түріне келтіреді. Папирустар 9 ғасырдан бастап мүлде қолданылмайтын болған, оның орнына қағаз пайдаланылады. Қытай тарихнамаларына сүйенсек, қағазды Чай Лунь ең алғаш бұдан 2000 жыл бұрын ойлап шығарған. Қағаз жасауды қытайлардан 7 ғасырда Орталық Азия халықтары үйреніп, өндіріс Самарқандта жақсы дамыған. Осылайша, арабтар үйреніп, олар арқылы Еуропаға тараған. Көне Мысырдың ертедегі әріптері сурет пішіндес әріптер болған, соңынан ретке келтіріліп демотикалық жазу пайда болған. Осы екі кітаптан басқа да кітаптар теріге, тастарға ойылып жазылған, олар қазір дүниенің түкпір-түкпірінде сақтаулы. Екі кітаптың жазылған уақыттары шамамен б.з.б. 1850-1650 жж. сәйкес келеді. Көне мысырлықтар ертеден ондық санау жүйесін қолдануды білсе де, оның әрбір орындағы сандардың жазылу ережесін білмеген. Мысалға, 111-ді жазу үшін, 1-ді үш рет қайталап жазбай, керісінше әр орындағы 1-лерді әр түрлі белгілермен бейнелеген. Көне мысырлықтардың негізгі амалы қосу болған, ал көбейту қосудың қайталанып келуі ретінде есептелген. Олар бір айнымалысы бар бірінші дәрежелі теңдеулерді шеше алған, әрі арифметикалық, геометриялық прогрессиялардың қарапайым есептерін шеше алатын болған. «Мәскеу папирусында» шеңбердің ауданын есептеуді де көрсеткен: диаметрінің -ін алып тастағаннан кейін квадраттаған. Есептеу нәтижесінде π=3. 1605 болып шыққан. «Мәскеу папирусы» кітабына сүйенсек, олар дұрыс төрт жақтың көлемін есептеуді білген. Қорытындылай келе, көне мысырлықтар көптеген нақтылы тәжірибелер топтаған, бірақ оны бір тұтас теорияға айналдырмаған. == Ежелгі Бабыл математикасы == {{Толық мақала|Бабыл математикасы}} Көне Мысырда математиканың туумен қатар, ертедегі [[Вавилон|Бабыл]] тұрғындары және шумерлер мен аккадтықтар өз алдына өздерінің дербес математикасын жасап шығарды. Бұл халықтар сына сияқты сызықшалардан құралатын [[Шумер жазуы|таңбалар]] арқылы (19 ғасырда археологиялық қазбалар кезінде табылған) күн көзіне қойғанда тастай қатайып қалатын, балшықтан жасалған саз балшықты тақталарға (плиткаларға) білімдерін жазып қалдырған. Мұндай балшық тақталар Бабыл жерінен мыңдап табылады. === Бабыл сандары === [[File:Babylonian numerals.svg|thumb|<center>Бабыл сандары</center>]] Бабылдықтардың барлық математикалық жетістіктері жинақталып жазылған (шамамен айтқанда б.з.б. 200-шы ж., яғни Бабыл мәдениеті өркендеп өзінің ең жоғарғы сатысына көтерілген кезге жатады) қырық төрт кестеден құралған бабылдықтардың математикалық энциклопедиясы табылған. Бұл энциклопедиядан бабылдықтардың сол ертедегі заманда күнделікті мұқтаждықтары алға қойған практикалық есептерді: егіншілік, жер суаруды реттеу, сауда жасаудағы есептерді шешудің бірсыдырғы тиімді тәсілдерін білгендігі көрінеді. Бабылдықтар [[астрономия]] ғылымының негізін салған. Бір аптаны жеті күнге бөлу, шеңберді 360 градусқа, сағатты 60 минутқа, минутты 60 секундқа, секундты 60 терцияға бөлу солардан бізге мирас болып қалған. Жұлдыздарға қарап болашақты болжау, яғни астрология да солардың арасында туған. Бабылдықтар санаудың негізіне қазіргідей 10-дық жүйе емес, көп жағдайда [[арифметика]]ның аса қиын амалы — бөлу амалын жеңілдететін 60-тық санау жүйесін қолданған. Мысалы: 1 574 640 санын алпыстық жүйеде өрнектесек: 1 603 + 57 602 + 46 60 + 40, яғни қосындысы 424000 етіп жазылады. Әрбір өлшеуіш алдыңғысынан 60 есе артық болып келіп отыратын өлшеуіштер мен таразылар жүйесін де солар жасаған. Біздің қазіргі уақыт өлшемдеріміз — сағатты, минутты және секундты 60 бөлікке бөлуіміз содан басталады. Бабылдықтар екінші дәрежелі теңдеулерді, ал арнаулы кестелер арқылы үшінші дәрежелі теңдеулерді шеше білген. == Ежелгі Урарту математикасы == Б.з.б. екінші мыңжылдықтың орта шенінен бастап бір жағынан Бабыл патшалығына, кейіннен оның орнына келген Ассирия патшалығына, екінші жағынан Кавказ сыртына шектескен территорияда Ван патшалығы немесе Урарту патшалығы болды, бұл патшалық 8 ғасырда Кавказ сыртының оңтүстік облыстарын жаулап алды. Урарту халықтары Бабыл математикасын меңгеріп, қазіргі позициялық ондық (тұрған орнына қарай бір цифрдің өзі әр түрлі разрядтардың белгісі болатын) нумерацияға жақын және позициялық принципті білмейтін, мысырлық ондық нумерацияға мүлде ұқсамайтын, ондық нумерацияға көшкендігі анықталған. Урарту арифметикасы көбінесе ертедегі Армян арифметикасына ұқсас. Бұлай болса, ертедегі бабылдықтардың математикасы Урарту халықтары арқылы Кавказ сыртындағы халықтардың, әсіресе армяндардың өте ерте замандағы математикалық мәдениетіне ықпалын тигізіп, математиканың ауқымды дамуына зор үлесін қосқан. == Ежелгі Грекия == Математиканың теориялық білімінің салыстырмалы түрде дамыған үлгілері антикалық полистер контекстінде алғаш рет пайда болып, қарастырылды. Бір пікірдің екіншісінің алдындағы артықшылығы дәлелдемелер арқылы анықталды. Грек математикасында білімді теория түрінде баяндау үстем болды: «берілді → дәлелдеу керек → дәлелі». [[Ежелгі Грекия|Ежелгі грек]] математикасы біртіндеп дамыды, бірнеше мектептерге бөлінді. Солардың бірі Пифагордың мектебі болып табылады. [[Пифагор]] Самостық (б.з.д. 580—500 жж.) — ежелгі грек математигі. [[Пифагоршылдық|Пифагордың ілімі]] бойынша, сандар заттардың мәні болып табылады. Математикалық абстракциялар әлемде белгілі бір тәртіп орната отырып, жасырын жетекшілік етіп отырады. Сандар — бүкіл тіршіліктің бастамасы, дүние туралы түсініктің кілті. Пифагор мектебінің ұраны: «Дүниенің барлығы сандардан тұрады». Пифагоршылардың ілімінде ерекше орынды 1,2,3,4 сандары алды. Осы сандардың қосындысы /1+2+3+4=10/ текрактис деп аталды. Аңыз бойынша, пифагоршылардың анты: «Текрактистің атынан жан дүниеммен ант етемін. Мәңгі гүлденіп тұратын табиғаттың қайнар көзі мен тамыры сонда жатыр. Тетрактиске кіретін сандардың қосындысы онға тең. Сондықтан он саны идеалды сан болып табылады және әлемді бейнелеп көрсетеді. Пифагордың ең жоғарғы жетістігі — «гипотенузаның квадраты катеттердің квадартының қосындысына тең» деп аталатын атақты теоремасы, кейіннен ғылымға «[[Пифагор теоремасы]]» деп енген атақты дәлелдеуі. Бұл теорема ертедегі Мысыр, Вавилон математиктеріне де мәлім болған, бірақ олар дәлелденбеген. Ғылым саласында Пифагор мен пифагоршылдар мынандай жаңалықтар ашып, ғылымның дамуына үлкен үлес қосты: дедуктивтік геометрияны жасады, кеңістік геометриясы бойынша куб, пирамида, додекаэдр деп аталатын үш көпжақтың қасиеттерін зерттеді. Пифагор ғылымының төрт саласын қарастырды. Оларды грек тілінде «математа» деп атайды, осыдан математика деген термин қалыптасты. Ол төрт сала: сан туралы ғылым /арифметика/, музыка теориясы /гармония/, фигуралар жайындағы ғылым /геометрия/ және аспан жайындағы ғылым /астрономия/. Пифагор музыканы да математикаға жатқызып, негізгі музыкалық интервалдарды — октаваны, квинтаны, квартаны тағайындады. Пифагор музыкалық дыбыстарды сандар арқылы, ал музыкалық интервалдарды сандардың қатынастары арқылы кескіндеген. Б.з.д. IV ғасырда математиканың дамуына философиялық және жаратылыстану ғылыми мектептері үлкен әсер етті. Олардың бірін Платон (б.з.д. 427—347 жж.) басқарды. Ол Академия деп аталды. Платон математикаға үлкен мән берді. Платон математиканы ғылым ретінде өте жоғары бағалады, оны философиямен табысты шұғылдану үшін қажет ғылым деп есептеді. Платонның сүйікті шәкірті Аристотель (б.з.д.. 384—322 жж.) Грекия мен Македония шекарасында дүниеге келген. 366 жылы Афинаға, Платонның Академиясына келіп, 20 жыл тұрды. 335 жылы Афинада өзінің перипатетикалық мектебі — лицейді ашты. Перипатетка — грек сөзі: peripateo — серуен құру деген мағынаны білдіреді. Аристотель әңгімелесу, сұхбат құру барысында шәкірттерімен серуен құруды ұнатқан. Аристотель — өз заманының ірі энциклопедист ғалымы. Ол ғылыми жүйелендіруге алғаш қадам жасады. Аристотель өзінен бұрынғы грек ғылымының жетістіктерін жалпылай логика ғылымын негіздейді. Аристотельдің логикасы математиканың дамуына күшті ықпал жасады, ол дедуктивті-логикалық әдістің қалыптасыуына әкелді. Қазіргі математикалық құрылыстың негізгі іргетасы саналатын [[аксиома]], анықтама, теорема, дәлелдеулер дейтіндер Аристотельдің логикасы негізінде жасалған. Ірі ойшыл, ғалым, математиктердің бірі — [[Евклид]] (б.з.д. 300—225 жж.). Афинада өмірге келіп, Александрияда тұрды. Онда ғылыми мектептің іргетасын қалады. Евклидтің өмірі жайлы мағлұматтар жоқтың қасы. Ол туралы екі аңыз сақталған: оның біріншісі бойынша, Птолемей патшаның геометрияны бейнетсіз оп-оңай білдіретіндей жол бар ма?» деген сұрағына Евклид «Геометрияда патшалар үшін айрықша жол жоқ» деп жауап қайтарыпты. Екінші аңыз бойынша, бір шәкірт Евклидтен «геометрияны оқу не пайда береді» деп cұраған көрінеді. Сонда Евклид қызметшіні шақырып алып: «оқудан пайда тапқысы келіп тұр екен, мына балаға үш теңге беріңдерші», — депті. Евклид — математика, физика, астрономия, музыка ғылымдары бойынша бірнеше еңбектер жазған оқымысты. Олардың ішіндегі ең атақтысы — «Негіздер». [[Евклидтің Негіздері]] екі мың жылдан астам уақыт бойы дүние жүзі математиктерінің қолынан түспейтін шығарма болды. Осы еңбекте жасалған геометрия жүйесі дүние жүзі мектептерінде сол қалпында оқытылып келеді. Мысалы, Англияның мектептерінде геометрияны Евклидтің «Негіздерінің» өңделген варианты бойынша өтеді, мектеп оқулығын «Геометрия» демей, жай ғана «Евклид» деп атайды. «Негіздер» 13 кітаптан тұрады. Мұнда қамтылған мәселелер: түзу сызықты фигуралар планиметриясы, дөңгелектер, оның хордалары мен жанамасы туралы ілім т.б. Евклид «Негіздерді» құрайтын әрбір кітапты анықтамалар келтіруден бастайды. Мысалы, бірінші кітаптың басында 23 анықтама, сонан кейін бес постулат және бес аксиома келтірілген. «Негіздер» күні бүгінге дейін математика ғылымдарын дедуктивтік жолмен баяндаудың тамаша үлгісі болып отыр. Ежелгі грек ойшылы Архимед Сицилия аралында Сиракузда дүниеге келді. Александрияда білім алды. Архимедтің ғылыми еңбектері математикаға да, физикаға да, астрономияға да жатады. Оның математикалық еңбектері өз заманынан озық болған, бұл еңбектері дифференциалдық және көптеген математикалық еңбектерінің ішінен қисық сызықтардың ұзындықтарын, әр түрлі фигуралар мен денелердің көлемін және беттердің ауданын есептеу ерекше орын алған. Бірақ шығармаларының көпшілігі сақталмаған. Архимедтің «Шар мен цилиндр», «Дөңгелекті өлшеу және леммалар» атты екі кітабы орыс тіліне аударылған. Архимед енгізген <math>\pi</math> санына жақын мән 3,14 сол кездегі практикада қолдануға тиімді болды. Ол қазір де қолданылады. == Орта ғасырлар математикасы == Математика ғылымының кіндігі де, тұсауыда кесілген жері ертедегі шығыс (Қытай, Үнді, Бабилон, Мысыр). Онан кейін, ол Бабилон мен Египет, Грекияға ауысады. Грекия математиктері математиканы өзінің нәтижелері мен түпкі қағидаларын логикалық қортынды арқылы келтіріп шығаратын дедукциялық ғылымға айналдырды. Гректер әсіресе бастапқы геометрияға жататын мәселелерді түгел зерттеді деуге болады. Жаңа заманнан ілгері 47 ж. Рим әскерлері Грекияны басып алып Александрия портындағы Мысыр кемелерін өртегенде, өрт кітапхананы да шарпып, натижеде екі жарым ғасыр бойы жинап сақтаған кітаптар мен 500 мың парша қолжазба күйіп түгейді. 4 ғ. Христандар Грекия пұтханаларын өртеген кезде Серапис пұтханасындағы 300 қолжазба күйіп түгейді. Міне осындай тарихи себептерден, әрі Грек математикасының өзіндегі олқылықтар себебінен, ежелгі Грекия математикасы тоқырайды. Осыған байланысты бүкіл Еуропада ғылым дамымақ түгіл, уақытысында болған ғылымдардың өздері жоғалып, Еуропаны қара түнек басады. Ақыл берген ғасырлардың орынына мың жарым жыл бойы үздіксіз созылған оянбайтын ұйқыға батқан «Ақыл-ой» ғасырлары келді. Адамзат тарихында мұнан үлкен, бұдан ғаламат ауыртпалық болған жоқ. Шығыс математикасы 5 ғасырдан 15 ғасырға дейінгі мың жылдан астам уақыт аралығында есептеудің әсіресе астрономияның қажетінен шұғыл дамыды, бұрынғы Грекия математиктерінің көпшілігі философ болса, кейінгі шығыс мәдениетінің көбінің астроном болуы міне осы себептен болса керек. Матемактика тарихында, Гректердің мұрагерлері Үндістанлықтар делінеді. 200-жылдан 1200 жылға дейін Үндістан математикасы жоғары толқынға көтерілген дәуір есептеледі. Бұл дәуірдің бастапқы мезгілінде, олар Гректерден геометрияны Вавилоннан алгебраны ұйренді. Әрі Қытайдан үлгі алып арифметика мен алгебраны одан ары дамытты. == Үндістан математикасы == [[Сурет:Indian numerals 100AD.svg|thumb|Үнді сандар (б.з. Iғ.)]] Үндістан астрономиясы мен астрономиясын дәуір биігіне көтерген ғалымдар: «Ариабхатия» атты астрономиялық шығарманы авторы Ариабхатия (476—550) оның тригонометрияға қосқан үлесі төтенше зор. [[Брахмагупта]] (598—?), ол отыз жасында «Арифметикадан лекциялар» және «Анықталмаған теңдеулерден лекциялар» қатарлы арнаулы тарауларды өзі ішіне алған, «Брахма-сыбхута-ситханда» (брахманың түзетілген жүйесі) атты әйгілі шығарма жазған. Ең алғаш теріс сандарға төрт амалды қолданған міне осы Брахма гупта. Махавира (850—жылдар) «Есептеу жауһары» атты шығарнма жазған, кейбір тарихи деректерден қарағанда Қытайдың математикаылық кітаптаырынан пайдаланғандығы мәлім. Үндіс математика тарихындағы ең биік тұлға Быхаскара Акария (1114—1185) Быхаскара астрономия, арифметика, өлшеу алгебраға қатысты көптееген шығармалардың авторы, солардың ішінді қызының атын қойған арифметика мен есептеуге жататын әйгілі шығармаысы «Лайлауати» (көрікті). Алгебралық шығармасы «Вижаганита» (түбірлерді есептеу) де теріс сандарды біршама кеңірек қарнастырған. Гректеер өлшемдес емес кесінділерді ең бұрын тапсадағы бірақ оның бір сан емес екенін мойындамады. Быхаскара басқа барлық Үндістан математиктерінен асқан кереметтігі иротционал сандарды сан деп қарап, иротционал сандар мен ратционал сандар арасындағы қатаң шекараны бұзып тастағандығы. Сандардың ондық системасын Үндиялықтар алтыншы VІ ғасыырда игерді. ІХ ғасырға келгенде математик Махавира нөлді бір сан деп қарайды. Содан бастап ондық система одан ары кемелдене түседі. Қазіргі күнде бүкіл дүние жүзі қолданатын арғы түп төркіні Индыстан екендігі математика тарихынан азда болса хабары бар адамға белгілі болса керек. 773 жылы Үндыстаннан Бағдатқа көрнекті бір астроном келеді. Ол арабтарға одан 150 жыл бұрын жазылған Брахмабуттаның «Брахма-сутта-сиддыханта» атты кітабының санскирт тіліндегі нұсқасын береді. Бұл кіпты Мұхаммет Ибын Ибраһим әл-Фараби араб тіліне аударады. Араб астрономиясы міне осы кезден басталады. Хорезмидің редекциясымен ол екі рет шыққан. «Сиддыхантха» Хорезми көлемді теориялық кіріспе жазған. Хорезми өзінің «Китап әл-джам уат тафрих би хисап әл-үнді» атты кітабын үнеділердің үлгісімен жазады. Онда санау тіртібі, сандардың он сифыры арқылы жазылуы, аталуы, төрт амал, түбір шығару, жәй бөлшектерді есептеу айтылған. Бұл кітап 1150 жылы латын тіліне аударылған. Еуропалықтар Үнді сифырларын араб тіліндегі кітаптардың аудармаларынан көргендіктен араб сифыры деп атағаны мәлім. == Қытай математикасы == [[Сурет:Suanpan and soroban.jpg|thumb|Ежелгі Қытайдағы қолданылған есептегіш құралдары]] ХІІІ ғасырға келгенде шығыс Қытай, Батыс орта азия , таяу және орта шығыс елдері манғол билеушілернің қлдарына өтті. Осы елдер ара барыс-келіс, сауда мәдениет ауысу онан ары күшеюдің сыртында Юан патшалығы дәуірінде мұсылмандар ерекше мұрсатты жағдайларды болады, ордада әр қайсы өлке аймақтарда саяси, әскери, экономика және ғылым-техника орындарында негізгі басқару, манғолдардан қалса мұсылмандардың қолында болады. Мұсылман елдерінің көптеген астроном-математиктері хан ордасына келіп жылнама (календар) жасау қызметімен шұғылданды. «Юан патшалығы тарихындағы» деректерден қарағанда Құбылайхан таққа шағар алдында (Құбылайдың хан болған кезі 1260—1294) жылдар аралығы) Жамалиддін бастаған бір топ мұсылман астрономадары сол кездегі манғол хандығының астанасы Шаңдуға (Ішкі манғолдың Долы ауданының шығыс оңтүстігі) шақырылады. Құбылайхан «Жамалиддін қатарлы мұсылман астрономадарын қабылдап олардың білім-өнерін пайдалану туралы жарлық түсіреді . оларға ешқандай мансап берілмеген» («Юан тарихы». 90-шиыршық). Мұсылман елдерінің астрономиясы мен математикасы міне осы кезден бастап Қытайға кірнеді. Құбылай орталықты Бей жиңге (Ханбалық) көшіргеннен кейін Жамалиддін Ханбалықта бақылау стансияяысын құрады. 1267 жылы төмендегідей жеті түрлі астрономиялық асбап жасайды. # көпшеңберлі асбап: арабша аты Dhatuhalag — датухалық. Мыстан жасалған аспан денелері мен күннің өз өсінің маңайындағы айналуын бақылауға қолданған. # Азимот аспабы: арабша аты Dhatu sumut — датусмуд жұлдыздарды бақылайтын аспаб # көлбеу ендікті аспаб: арапша аты Luhma — I — muwaji — лахмуммуж. Күннің көлеңкесін өлшеу арқылы көкткем мен күзді айыратын аспап # горизонтал ендікті аспап: luhma—i— mustawi — лахмомустави. Қыс-жаз маусымдарын айыратын аспап # аспан глобусы: арабша аты —Kurai — Sama — Курасма, оған 28 жұлдыз және 12 мүшел ойылған, аспан күмбезі деседе болады # жер шары глобусы: арабша аты —kura— i— ardz—курай арзұ. Жер шары қаритасы десе де болады # тәуліктік уақыт анықтау аспабы: арабша аты, usturlab — устырлаб мыстан жасалған. Оған 12 шақ сызылған. (« Юан тарихы! 48-шиыршық). «Мұндай таңғажайып тамаша аспаптардың Қытай астрономдарының аспан денелерін, аурарайын бақылауда керемет қолқабысы болғандығын ешкімде теріске шығара алмайды» дейді еліміздің ғылым тарихшысы Мажань өзінің «Мұсылман астрономисының Қытай астрономиясына ықпалыә атты мақаласында. «1297 жылы Жамалидын, Айшуе қатарлы асторономдарры «ұзақ жылдар» атты календар жасап ордаға ұсынады, Құүбылай хан бұл календарды ішінара райондардың қолдануы туралы жарлық түсіреті.» («Юань тарихы» 52-ширшық). 1271 жылы ханбалыққа ханзу обсерваториясы (расатханасы) және мұсылмандар обсеоваториясы( расатхана) құрылып , тең дәрежелі орган болады. Ханзулар обсерваториясының бастықтығына Гу Шу Жин тағайындалады. Тағы бір мұсылман астрономы Айшуе абсерваториясына бақылау жіне есептеу жұмысына жауапты болады. Құбылай хан 1276жылы еліміздің атақты астрономия математигі Го Шук Жин (1231—1316) мен Уаң Шунь (1236—1282) ды қабылдап, Юань патшалығының жаңа календарын жасауды бұйырады. Сонымен олар 1280 жылы « мезгіл календары» атты біршама кемелді календар жасап ортаға ұсынады. Құбылай хан бұл календарды бүкіл мемлекет бойынша қолдану туралы жарлық түсіреді. Ал календардың кемелділігін содан байқауға болады, 1644 жылы елімізгі батыс календары кіргенге дейін жиыны 364 жыл қолданылады, сонымен бір уақытта еліміздігі халықтардың қолдануы үшін арнаулы мұсылмандар календарын жасайтын мемдекет дәрежелі жылнамалар меңгермесі құрылады. 1288—1291 жылдар Жамлид дін Айшуенің мұсылмандар календарын басқару қызметін Салмень мен әл Ахун Сәли (1243—1307) өткізіп алады, әрі ұзақ жылдар календарына өзгерістер енгізеді. 1313 жылы астроном Кламадін ұзақ жылдар календарына өзгерістер енгізеді өзгеріс енгізілген бұл нұсқа үлкен жіне шағын екі түрлі формада жылнамалар меңгермесі жағынан баспада басып таратылады, жекелердің басып таратуына тийым салынады. 1328жылға келгенде басып таратылға нмұсылман календары 5257 нұсқаға жеткен. Алып жүруге қолайлы болу үшін шағын нұсқасын да басып таратады, Минң патшалығы дәуіріне келгенде яғни 1368 жылы жылнама меңгермесінің басшылары Қыдыр, Әділ және Ыдырыш қатарлы 14 астрономды патшалық үкімет шақырып әкеліп календарға түзетулер жасатады. Патшалық өкімет 1369 жылы тағы да ЖАнали қатарлы 10адамды шақырып әкеліп календар туралы арнайы талқы ұйымдастырды. Юань патшалығы дәуірінде, Шань Чи Гунь жазған «Юань патшалығы хатшылары шежіресінің» жетінші ширшығындағы « мұсылмандар кітабы» атты тармағында « 1273 жылы мұсылмандар расатханасы пайдаланған кітаптар 242 кітап, расатхана бастығы Жамалиддіннің үйінде 47 кітап сақталған болып жиыны 13 түрлі» оның ішінде 4 математика кітабы бар. Өкінерлігі бұл кітаптар біздің дәуірімізге келіп жетпей жоғалгған, оның үстіне жоғарыдағы 4 кітаптың аттары араб тіліндегі аталуының дыбыстық атаулары болғандықтан, олардың мазмұндары жөнінде дәп басып бірдеме деу қиын. Солайда бұл кітаптың кейбіреулерінің аттары жөнінде өз тұспалымды ортаға қоя кетпекшімін.Мұсылман астрономдардың елімізге келуімен бірге Юань патшалығы дәуірінде араб цифрының кірігендігі де анық. 1956 жылы , Ши ань қаласы маңынан Юань патшалығы дәуіріндегі Әнши Уаңның ордасының көне орнынан бетіне араб цифрлары ойылған бірнеше төртбұрышты кішкене темір тахташалар табылды. Бұл араб цифрфынфң елімізге кіруі жөніндегі ең алғашқы заттыұ айғақ болып табылады. Әл-Хисса, «хатшылар шежіресіндегі» деректерден қарағанда, «1278 жылы Жмалидын Әнши каңға календар есептеп берген кезде расатханадағы үш қызметкерді бірге ертіп жүріп жаттықтырған». Бұл тахташаларды жасаған болуы мүмкін. Тағы бір тарихи деректерден қарағанда, Жамалидин астрономиялық жіті аспапты жасаған кезде араб тіліндегі Фтолемейдің «астрономия жинағы» қатарлы 3 түрлі ғылыми кітап әкелді делінген. Юан патшалығы дәуірінде тағы бір мұсылман математик әрі сушылық инженері Сакыш 1321 жылы «Тасқыннан сақтану туралы масылихат» атты кітап жазады. Оның бұл кітабында бір белгісізі бар теңдеулерден пайдаланып, су құрылысындағы төтенше күрделі есептерді шешеді. Қорыта айтқанда, Юан патшалығы дәуірінде, және одан кейінгі дәуірлерде ислам елдерінен неше жүздеген ғұлама ғалым, астроном-математиктер жылнамалар меңгермесінде, расатханада жұмыс істеген. Бұлармен бірге көптеген математикалық білімдер де кірген. == Араб математикасы == Орта ғасырдағы Орта Шығыс, [[Солтүстік Африка]] және Испания сынды мұсылман мемлекеттеріндегі араб жазуы арқылы жазылған математикалық шығармаларды айтады. Араб математикасының дамуына арабтар ғана емес, парсылар, сүриянилер, т.б. үлес қосты. Бұл шығармалар қолжазба түрінде осы күнге жеткен, олар әлемнің әр түкпіріндегі кітапханаларда сақтаулы тұр. Араб математикасының дамуы орта ғасырдағы араб мәдениетінің дамуымен бірге дамыды. Оның дамуын үлкен жақтан үш кезеңге бөліп қарауға болады: 8 ғ. бастап 9 ғасырдың ортасына дейін әл-Мансұр халиф Бағдатта ішінде телескоп пен кітапханасы бар «Даналық үйін» (арабша: بيت الحكمة Bait al-Hikma) ашып, оған сол кездегі Сүрия, Үндістан т. б мемлекеттерден ғалымдарды жинайды, бұл кезең негізінен басқа тілдегі математикалық шығармаларды аударып, оны үйрету кезеңі деп айтуға болады. Ең алдымен Евклидтің «Геометрияның бастамалары», одан кейін үнді математигі Брахмагупта еңбегі араб тіліне аударылады. Содан бастап Архимед, Аполлониус, Диофант, Птолемей сынды ертедегі гректің ұлы математиктерінің шығармалары іркес-тіркес араб тіліне аударылды. Бұл дәуірдегі атақты математик әл-Хорезми болды. Ол тек аудармамен айналысып қана қоймай, сонымен бірге «Хорезми арифметикасы» (көптеген кітаптарда «Liber Algoritmi» деп аталынып жұр), «Әл-жәбр уә-л-Мұқабала» т. б атты атақты кітаптары бар. Қазіргі кездегі математиканың маңызды бір саласы болып табылатын алгебраны осы әл-Хорезми енгізген. IX ғасырдың ортасынан XIII ғасырға дейін араб математикасының гүлдену дәуірі деп қарауға болады. Осы кезеңде Бағдадта, Бұхара, Қаһира және Испанияның Кордова және Толедо қалаларында көптеген ғылыми зерттеу орталықтары пайда болды, бұл дәуірдегі атақты математиктерден Батани, Әбу-Уафа, Карачи, әл-Бируни, Омар Хайям, Насыреддин Туси, Банналарды атауға болады. XIV ғасырдан соң XV ғасырдағы Әмір Темірдің Самарқандтағы телескоп мен сонда зерттеумен айналысқан әл-Кашиды айтпағанда, бүкіл араб математикасының құлдыраған кезеңі болып табылады. Араб математикасының негізгі жетістіктерінен, арифметика жағында: ондық санау жүйесі, жазбаша есеп (бұл екеуіне Үндістанның тигізген әсері бар), дәрежеге көтеру, біріз қатарлардың қосындысын табу формуласы, т. б. Ал алгебра жағында: бірінші және екінші дәрежелі теңдеулерді шешу, үшінші дәрежелі теңдеудің геометриялық шешу әдісі, екімүшеліктің жіктелуіндегі коэфициенттері т. б; геометрия жағынан: Евклидтің «геометрияның алғашқы кітабының» аудармасы, парралелдік туралы аксиоманың тереңдей зеріттелуі, π санының мәні (әл-Каши 16-орынға дейін дұрыс есептеген) т. б; тригонометрия саласы да ертедегі грек пен үндіге қарағанда анағұрлым толық зерттелген. 12 ғасырдан бастап, араб математикасы Солтүстік Африкадағы Жерорта теңізі жағалау арқылы өтетін мәдени жолдары арқылы Испания мен Еуропаға тараған. Әсіресе ондық санау жүйесі мен жазбаша есеп, Евклидтің «Геометрия бастамалары» кітабының аударма нұсқасы т. б. бұлар бүкіл Еуропаның, тіпті дүние жүзінің математикасының дамуына орасан зор ықпал еткен. Бірак, араб математикасының керемет туындылары латын тіліне аударылып Еуропаға тарамаған, тек 19 ғасырдан кейін араб математикасы реттеліп бір жүйеге келтіріле бастаған. Араб математикасы ертедегі гректің, Үндістанның, Қытайдың, Шығыс пен Батыстың математикалық жетістіктерін пайдаланып және оларды бір қалыпқа түсіріп Еуропаға таратқандықтан мәдениеттің қайта гүлденуі кезеңінде математика керемет дамыды, сондықтан да араб математикасы әлемдік математика тарихында ойып тұрып орын алады ===Әл-Хорезмиге дейінгі ислам математиктері=== Осы кезеңдегі математиктердің жалпы өмір баяны туралы толық ақпарат жоқ. бізге жеткені, мәлім болғаны тек осы кезеңдегі математиктердің аттары мен кейбір ғылыми еңбектері ғана. Олардың ортақ бір ерекшелігі математика және астрономиялық трактаттарды тек қана араб тілінде жазған, кейігі кезінде ғана үнді математиктерінің шығармасын араб тіліне аудара бастаған. Осы дәурдегі кейбір математикалық амалдар Қытай математикасынананда көрініс табады. Ибрахим әл-фазариәбу ишах Ибрахим ибн Хабиб ибн Сүлеймен ибн Самура ибн Жүндаб. тулған жылы белгісіз, 777 жылы қайтыс болған. Араб астрономы, математигі. Астролабияны бірінші болып ойлап табушы және бірнеше астрономиялық трактаттар жазған. Яқұб ибн тарихШашамен Персияда тулыған, кейіннен бағдатта болған(767—778), 796 жылы шамасында қайтыс болған. өз заманының ең мықты астрономы және математигі болғын. Араб әлеміне үнді сандарын ең алғаш болып таныстырған ғұлама. 767 жылдары Бағдаттың заңгері әл-Мәнсүрмен кезігіп, одан үнді астрономдары Канхах (немесе Манках?) деп атаған трактатты үйренеді, кейіннен оны Мұхаммед бұйрық беріп арабшаға аударған. Ол сфераның қасиеттері туралы трактат жазған. Мұхаммед Ибн Ибрахим әл-Фазари Әбу Абдаллах Мұхаммед ибн Ибрахим әл-Фазари. Ол Ибрахим әл-Фазаридің ұлы. Кейде зерттеушілер астролябияны Мұхаммед әл-Фазари жасаған деп те жазады, туған жылы белгісіз, шамамен 796—806 жылдары қайтыс болған. Мансұр халифтың бұйрығымен 772—773 жылдары санскрит тілінде жазылған астрономиялық еңбек Сиддхантаны арабшаға аударған. Бұл үнді сандарының арабтарға, мұсылман әлеміне таралуының бастауы еді. ==== Араб сандары ==== 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 араб сандары деп аталады. Олар ондық санау системасы бойынша сан жазудың негізі. Араб сандарын үнділер тапқан, кейін келе ол арабтардың арасына тараған. 12 ғасырдың басында Италия ғалымы Фибоначчи (Leonardo Fibonacci, 1170—1250 жж.) латын тілінде жазылған «Есеп шот» деген кітабында үнді сандарын еуропалықтарға таныстырған. Еуропалықтар бұл сандарды арабтардан қабылдағандықтан, мұны араб сандары деп атап кеткен. === Әл-Хорезми === [[Сурет:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|thumb|<center>Әл-Хорезми кітабының бір беті</center>]] Әбу Абдолла Мухаммед ибн Мұса әл-Хорезми әл-Мәжухи 787 жылы шамасында Хиуада туып, 850 жылы шамасында Бағдатта қайтыс болған. Әл-Хорезми Орта Азияның ұлы математигі, әрі астрономы, жиырма жасында ғылым қуып Бағдатқа келіп, сол жерде өмірінің көп уақытын сол жерде өткізген. Бағдатта өздігінен грек тілін үйренеді, сол жердегі кітапханадан грек пен үндінің ғылыми мұраларын меңгереді. Сол заманда Бағдаттағы кітапханалармен обсерваторияларды басқару ісін өзі қолына алған. Обсерваторияда аспан денелерін зеріттеп, зеріттеулер нәтижесінде әйгілі «Астономиялық кестелер» атты еңбегін жариялады. Осы еңбегінде аспан денелерін бақылау нәтижелерімен қатар тригонометриялық функциялардың кестелері, шеңбердің қасиеттері, шеңбер доғасының бөліктерінің қасиеттерімен қатар градус, минут, секунд ұғымдарының анықтамалары да бар еді, оның «Жер түрлері жайындағы кітабы» араб тілінде жазылған, онда сол заманда белгілі елді мекендер мен мемлекеттер, таулар мен теңіздер мен көлдер және олардың табиғи сипаттары суреттелген. Хорезмидің атын әлемге әйгілеген еңбегі екі кітап болып шыққан математикалық еңбегі: «Үнді есебі бойынша қосу мен азайту» («Kитaб aл-жaм 'а бил хисаб aл-Хинди») мен «Әл-Жебр мен әл-Мұқабала есебі жөніндегі кысқаша кітап» («Aл-Maкaлa фи хисаб aл-жaбр вa aл-Mұқaбалa»). 12-ші ғасырда латын тіліне аударылған, ол кітаптың ұқсамайтын екі түрлі аудармасы XVI-шы ғасырға дейін сақталған). Біріншісінде арифметика, екіншісінде алгебра баяндалған. Бұл кітап математика тарихындағы алгебраға арналған тұңғыш шығарма, сондықтан да әл-Хорезмиді кейде «Алгебраның атасы» деп те атайды. Кітап үш тараудан тұрады, бірінші тарау «Теңдеуді шешу жолдары» деп аталады. Онда алты түрлі теңдеу қарастырылған, соның ішінде бірінші және екінші дәрежелі теңдеулердің шешу жолдарымен олардың қолданулары көрсетілген, ондағы формула математиклаық өрнек түрінде емес, сөз жүзінде баяндалған. Ең алғашқы болып екінші дәрежелі теңдеулерді геометриялық жолмен шешеді. «Әлховарезм» деген сөз кейіннен алгоритм деген сөзге айналып кеткен, яғни қазргі қолданыстағы математиканың бір ережесі алгоритм термині де осы әл-Хорезмидің атымен аталады. Оның бұдан басқа еңбектерінен * «Тарих кітабы» ("Kитaб aт-Тaрих"), * «Жер бейнесі туралы кітап», * «Астролябияның құрылысы туралы кітап»; * «Астролябияның көмегімен жасалатын нәрселер туралы кітап»; * «Күн сағаты туралы кітап»; * «Еврейлердің заманын анықтау және олардың мейрамдары туралы кітап» === Насыр ад-Дин ат-Туси === Толық аты: Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн ал-Хасан ат-Туси. Оның аты тарихта бірнеше атпен сақталған, мысалға Хожауи Туси, не Қожа Насыр. 1201 жылы 18 ақпанда қазіргі Иранның Хорасанынна қарайтын Тус қаласында дүниеге келген, Ол тулған кез Монгол империясының бар әлемді жаулап жатқан кезіне тура келеді, ол кезде империяның құрамына Қытайдан бастап шығыс Еуропаға дейінгі елді мекеннің бәрі қарап болған кез еді, моңғол империясы қол астына қараған жердегі мәдени ошақтармен ғылым ордаларының біразын қиратты, әсіресе, сол кездегі ислам әлемінің ғылым ордалары көп зардап шекті. Ат-Тусидың әкесі сол жердегі он екінші медресенің заң жөніндегі кеңесшісі болған, он екінші медіресе сол кездегі шиит мұсылмандарының діни оқуы мен уағыздарын жүргізетін маңызды орын болған, Туси осы жерде діни сауатын ашады, сонымен бірге өзінің нағашы ағасынан көптеген жаратылыс тану саласының сабақтарын үйренеді, Бұлардың ішінде логика, физика, метафизика және математика бар, ерекше ден қойып үйренгені алгебра мен геометрия болды. 1214 жылы Шыңғысхан соғыс бағытын Қытай мен шығыс Еуропаны жаулауға жұмсады да, осы кезде ислам әлемінде біраз кеңшілік болды, осыны жақсы пайдалаған Туси 13 жасында, Тус қаласынан 75 км қашықтықтағы Нишапурға барады, Нишапур білім қуған жасқа шөлін басар бұлақ іспетті болды, қалада көптеген оқымыстылармен қатар көптеген материялдар, математикалық трактаттар молынан табылатын, осы жерден ол медицина, философия және математиканы беріле оқиды. Шығыстың атақты ғұламалары әл-Фараби, әл-Бируни, әл-Хорезми, Омар Хайямның және басқа да даналардың шығармаларынан сусындайды. Оған математиканы Камал ад-Дин ибн Жүніс (атақты математик Шараф ад-Дин ат-Тусидің оқушысы) үйретеді. Кейіннен 1256 жылдары ол Аламут қаласына келіп, сол жерде ғылыммен және орда жұмысымен айналысады. Ол біраз шығарма жазған, бірақ, өмірінің көп бөлігін көшіп-қонумен өткізген ғұламаның бізге жеткен шығармасы аз, ең алғашқы трактаты 1232 жылы жазылған «Ахлақ-и насири» (Akhlaq-i nasiri), бұл трактатта математика, философия, логика мәселерімен қатар астрономия мәселелері де қаралған. Ғұлама 1274 жылы 26 маусымда Бағдатка жақын жердегі Кадхимаин деген жерде қайтыс болған. === Шамс ад-Дин ибн Ашраф Ас-Самарқанди=== Шамамен 1250 жылы Самарқандта (Өзбекстан) туған, 1310 жылдары шамасында қайтыс болған. Толық аты жөні: Шамс ад-Дин Мұхаммед ибн Ашраф ал-Хусаини ас-Самарқанди Оның нақты қай жылы туып нақты қай жерде қайтыс болғаны туралы толық мәліметтер жоқ, тек бізге мәлімі 1276 жылы «Рисала фи адаб ал-Бағс» деген еңбегін жазып бітіргені ғана белгілі, оның бұл еңбегі механика, логика, философия, математика, және астрономия саласын қамтыған сонымен бірге өз заманында бірге жасаған ғұламалар туралы үлкен еңбек еді, еңбек көне грек оқымыстыларының еңбектері секілді түгелдей диалог ретінде құрылған. Ол және де 1266-77 жылдары аралығындағы аспан денелерін зерттеуі туралы мәліметтерге толы «Астрономияға түсінік» атты еңбегі бар. Математикаға келер болсақ, оның бізге жеткені 20 беттен ғана тұратын Евклидтің 35 теоремасын түсіндірген кітабы ғана бар, бірақ, оның бұл еңбегі өз заманындағы Евклидтің еңбегін жан жақты зерттеген ең мықты еңбек болған. === Абу ал-Қужанди === Толық аты Абу Махмуд Хамид ибн ал-Қидар ал-Қужанди. Шамамен 940 жылы қазіргі Хужанд (Тәжікстан) қаласында дүниеге келген. Қужанди туралы біздің білетініміз өте аз, ол туралы тек ат-Тусидің еңбектерінен ғана мәліметтер алуға болады, ат-Тусидің жазбаларында, оны Сырдария бойындағы Хужанд қаласынан келгендігі, ал оның әкесінің моңғолдардың бір тайпасының басшысы екені айтылады, осы айтылғандарға қарап, және оның Сыр бойынан кеткендігін ескерсек, оның біздің Қазақстан жерінен барған деуге де болады, ал шетел басылымдарында оны тәжікстандық деп жазады. Ол жастайынан ғылымға құштар болған, оның ғылым жолына Буид ру басыларының көп көмегі тиген. Буид руы сол жердегі билік басына 945 жылы Ахмад ад-Дауланың Бағдатты өзіне қаратқан соң келген. Ал осы Ахмад ад-Дауланың билігі Буид руымен тығыз байланыста болған, сол себептен. Қужанди 976-997 жылдар аралығында Ахмад ад-Даулахтың сарайында ғылыммен айналысқан. Ахмад ад-Даула оны сол жердегі ең үлкен обсерваторияның басқару жұмсын беріп оған астрономиялық бақылау жүргізуіне көптеген қолайлы жағдай жасап отырған. Осы жерде ол күн траекториясын бақылауға алады, әрі бір жылдық бақылау нәтижесінде жердің өз өсінен ауытқу бұрышының 23 32' 19" болатынын есептейді. Көптеген астрономиялық бақылаулар мен зерттеулер де жасайды, астрономиялық бақлауларға керек деген ниетпен геометриялық трактаттар жазады. Оның басты еңбектерінің барлығы астрономияға арналған, ал сонымен қатар аздаған математикалық жұмыстарды жазғанын ат-Тусидің жазбаларынан біле аламыз. Aбу Жафар Мұхаммед ибн aл-Хасан Aл-Қaзиннің сандар теориясына қатысты кітабында мынадай сөз бар «... менен бұрын жасаған.... ғалым Aбу Мұхаммед ал-Қужанди екі санның кубтарының қосындысы бір санның кубы болмайтынын көрсеткен, бірақ дәлелі қате...» (бұл атақты Ферманың ұлы теоремасы) міне осы сөзден де ал-Қужандидің сандар теориясымен де айналысқанын көреміз. Өкініштісі ғұламаның толық еңбегі мен өмірбаяны туралы ақпараттар өте аз болғандықан оның басқа да қандай еңбектерінің барлығы бізге белгісіз. Бір елдің ең үлкен обсерваториясын басқарған ғұламаның басқа да еңбектері болуы бек мүмкін. Әл-Қужанди шамамен 1000 жылы қайтыс болған, қайтыс болған жері белгісіз [[Санат:Математика тарихы]] kefsbk83altvsi4n37x66a2fh8x83ni 3629322 3629273 2026-07-13T05:59:30Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625182 wikitext text/x-wiki {{wikify}} {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Woman teaching geometry.jpg|нобай|]] '''Математика тарихы''' — [[математика]] ғылымының ежелгі заманнан қазіргі уақытқа дейінгі дамуын зерттейтін ғылым. == Ежелгі Мысыр математикасы == [[Сурет:Egypt equation.gif|thumb|240px|<center>Ежелгі Мысырдағы теңдеуді белгілейтін иероглифтар. Теңдеу: <math>~x\left(\frac{2}{3}+\frac{1}{2}+\frac{1}{7}+1\right)=37</math></center>]] [[Ежелгі Мысыр]] - әлемдегі ең байырғы мәдениет ошақтарының бірі. [[Ніл]] өзенінің екі жағалауына орналасқан бұл ел б.з.б. 3200-ші жж біртұтас мемлекет болып бірікті. Ніл өзені әр жылда тасып, жағалаудағы егістік жерлерді шайып кетіп отырған, тасу мезгілі аяқталған соң тұрғындардың жерін қайта өлшеп бөлу керек болады, ұзақ жылғы жер өлшеу тәжірибесінің арқасында [[геометрия]] ғылымы пайда болған (геометрия – грекше сөз, гео — жер, метро — өлшеу деген мағына береді). === Көне Мысырдың Ахмосе немесе Райнд папирусы === Б.з.б. 2900-шы жж кейін патшаларының мазары ретінде көне мысырлықтар көптеген [[Мысыр пирамидалары|алып пирамидаларды]] тұрғыза бастаған. Пирамидалардың құрылысына қарай отырып, сол кездегі көне мысырлықтардың геометрия мен астрономияны аз білмегенін аңғаруға болады. Мысалға, [[пирамида]] табаны мен бүйір бет ауданы арасындағы қатынас пен табанындағы бұрыштарды атауға болады. Қазіргі кездегі Көне Мысыр математикасы туралы зерттеулер негізінен [[математикалық папирустар]] деп аталған жазба ескерткіштерге сүйенеді: бірі Лондонда (1858 жылы ағылшын жинаушысы Райнд тауып, өз меншігіне алған, сондықтан көбінесе Райнд папирусы деп аталады, ол папирус б.з.б. 1700 жылға жатады, бұл Мәскеу папирусына қарағанда үлкенірек). Енді бірі — «Мәскеу папипусы» Мәскеуде сақтаулы тұр. Оны 1893 жылы ескі заттарды жинақтап сақтаушы орыс әуесқойы Голенищев сатып алған, ал 1912 жылы ол Мәскеудегі әсемдік өнерлер мұражайына берілген. [[Папирус]] — қамыс текті өсімдік. Мысырда, Ніл өзенінің жағалауында өседі. Оның өзегін тілімдеп алып, тілімдерді қатарластыра орналастырады. Олардың үстіне көлденең осындай тілімдердің екінші қабатын салады. Қысқышпен екі қабатты біріктіріп жаныштағанда тілімдерден шығатын желім сияқты шырын қабаттарды тұтастырып, қағаз түріне келтіреді. Папирустар 9 ғасырдан бастап мүлде қолданылмайтын болған, оның орнына қағаз пайдаланылады. Қытай тарихнамаларына сүйенсек, қағазды Чай Лунь ең алғаш бұдан 2000 жыл бұрын ойлап шығарған. Қағаз жасауды қытайлардан 7 ғасырда Орталық Азия халықтары үйреніп, өндіріс Самарқандта жақсы дамыған. Осылайша, арабтар үйреніп, олар арқылы Еуропаға тараған. Көне Мысырдың ертедегі әріптері сурет пішіндес әріптер болған, соңынан ретке келтіріліп демотикалық жазу пайда болған. Осы екі кітаптан басқа да кітаптар теріге, тастарға ойылып жазылған, олар қазір дүниенің түкпір-түкпірінде сақтаулы. Екі кітаптың жазылған уақыттары шамамен б.з.б. 1850-1650 жж. сәйкес келеді. Көне мысырлықтар ертеден ондық санау жүйесін қолдануды білсе де, оның әрбір орындағы сандардың жазылу ережесін білмеген. Мысалға, 111-ді жазу үшін, 1-ді үш рет қайталап жазбай, керісінше әр орындағы 1-лерді әр түрлі белгілермен бейнелеген. Көне мысырлықтардың негізгі амалы қосу болған, ал көбейту қосудың қайталанып келуі ретінде есептелген. Олар бір айнымалысы бар бірінші дәрежелі теңдеулерді шеше алған, әрі арифметикалық, геометриялық прогрессиялардың қарапайым есептерін шеше алатын болған. «Мәскеу папирусында» шеңбердің ауданын есептеуді де көрсеткен: диаметрінің -ін алып тастағаннан кейін квадраттаған. Есептеу нәтижесінде π=3. 1605 болып шыққан. «Мәскеу папирусы» кітабына сүйенсек, олар дұрыс төрт жақтың көлемін есептеуді білген. Қорытындылай келе, көне мысырлықтар көптеген нақтылы тәжірибелер топтаған, бірақ оны бір тұтас теорияға айналдырмаған. == Ежелгі Бабыл математикасы == {{Толық мақала|Бабыл математикасы}} Көне Мысырда математиканың туумен қатар, ертедегі [[Вавилон|Бабыл]] тұрғындары және шумерлер мен аккадтықтар өз алдына өздерінің дербес математикасын жасап шығарды. Бұл халықтар сына сияқты сызықшалардан құралатын [[Шумер жазуы|таңбалар]] арқылы (19 ғасырда археологиялық қазбалар кезінде табылған) күн көзіне қойғанда тастай қатайып қалатын, балшықтан жасалған саз балшықты тақталарға (плиткаларға) білімдерін жазып қалдырған. Мұндай балшық тақталар Бабыл жерінен мыңдап табылады. === Бабыл сандары === [[File:Babylonian numerals.svg|thumb|<center>Бабыл сандары</center>]] Бабылдықтардың барлық математикалық жетістіктері жинақталып жазылған (шамамен айтқанда б.з.б. 200-шы ж., яғни Бабыл мәдениеті өркендеп өзінің ең жоғарғы сатысына көтерілген кезге жатады) қырық төрт кестеден құралған бабылдықтардың математикалық энциклопедиясы табылған. Бұл энциклопедиядан бабылдықтардың сол ертедегі заманда күнделікті мұқтаждықтары алға қойған практикалық есептерді: егіншілік, жер суаруды реттеу, сауда жасаудағы есептерді шешудің бірсыдырғы тиімді тәсілдерін білгендігі көрінеді. Бабылдықтар [[астрономия]] ғылымының негізін салған. Бір аптаны жеті күнге бөлу, шеңберді 360 градусқа, сағатты 60 минутқа, минутты 60 секундқа, секундты 60 терцияға бөлу солардан бізге мирас болып қалған. Жұлдыздарға қарап болашақты болжау, яғни астрология да солардың арасында туған. Бабылдықтар санаудың негізіне қазіргідей 10-дық жүйе емес, көп жағдайда [[арифметика]]ның аса қиын амалы — бөлу амалын жеңілдететін 60-тық санау жүйесін қолданған. Мысалы: 1 574 640 санын алпыстық жүйеде өрнектесек: 1 603 + 57 602 + 46 60 + 40, яғни қосындысы 424000 етіп жазылады. Әрбір өлшеуіш алдыңғысынан 60 есе артық болып келіп отыратын өлшеуіштер мен таразылар жүйесін де солар жасаған. Біздің қазіргі уақыт өлшемдеріміз — сағатты, минутты және секундты 60 бөлікке бөлуіміз содан басталады. Бабылдықтар екінші дәрежелі теңдеулерді, ал арнаулы кестелер арқылы үшінші дәрежелі теңдеулерді шеше білген. == Ежелгі Урарту математикасы == Б.з.б. екінші мыңжылдықтың орта шенінен бастап бір жағынан Бабыл патшалығына, кейіннен оның орнына келген Ассирия патшалығына, екінші жағынан Кавказ сыртына шектескен территорияда Ван патшалығы немесе Урарту патшалығы болды, бұл патшалық 8 ғасырда Кавказ сыртының оңтүстік облыстарын жаулап алды. Урарту халықтары Бабыл математикасын меңгеріп, қазіргі позициялық ондық (тұрған орнына қарай бір цифрдің өзі әр түрлі разрядтардың белгісі болатын) нумерацияға жақын және позициялық принципті білмейтін, мысырлық ондық нумерацияға мүлде ұқсамайтын, ондық нумерацияға көшкендігі анықталған. Урарту арифметикасы көбінесе ертедегі Армян арифметикасына ұқсас. Бұлай болса, ертедегі бабылдықтардың математикасы Урарту халықтары арқылы Кавказ сыртындағы халықтардың, әсіресе армяндардың өте ерте замандағы математикалық мәдениетіне ықпалын тигізіп, математиканың ауқымды дамуына зор үлесін қосқан. == Ежелгі Грекия == Математиканың теориялық білімінің салыстырмалы түрде дамыған үлгілері антикалық полистер контекстінде алғаш рет пайда болып, қарастырылды. Бір пікірдің екіншісінің алдындағы артықшылығы дәлелдемелер арқылы анықталды. Грек математикасында білімді теория түрінде баяндау үстем болды: «берілді → дәлелдеу керек → дәлелі». [[Ежелгі Грекия|Ежелгі грек]] математикасы біртіндеп дамыды, бірнеше мектептерге бөлінді. Солардың бірі Пифагордың мектебі болып табылады. [[Пифагор]] Самостық (б.з.д. 580—500 жж.) — ежелгі грек математигі. [[Пифагоршылдық|Пифагордың ілімі]] бойынша, сандар заттардың мәні болып табылады. Математикалық абстракциялар әлемде белгілі бір тәртіп орната отырып, жасырын жетекшілік етіп отырады. Сандар — бүкіл тіршіліктің бастамасы, дүние туралы түсініктің кілті. Пифагор мектебінің ұраны: «Дүниенің барлығы сандардан тұрады». Пифагоршылардың ілімінде ерекше орынды 1,2,3,4 сандары алды. Осы сандардың қосындысы /1+2+3+4=10/ текрактис деп аталды. Аңыз бойынша, пифагоршылардың анты: «Текрактистің атынан жан дүниеммен ант етемін. Мәңгі гүлденіп тұратын табиғаттың қайнар көзі мен тамыры сонда жатыр. Тетрактиске кіретін сандардың қосындысы онға тең. Сондықтан он саны идеалды сан болып табылады және әлемді бейнелеп көрсетеді. Пифагордың ең жоғарғы жетістігі — «гипотенузаның квадраты катеттердің квадартының қосындысына тең» деп аталатын атақты теоремасы, кейіннен ғылымға «[[Пифагор теоремасы]]» деп енген атақты дәлелдеуі. Бұл теорема ертедегі Мысыр, Вавилон математиктеріне де мәлім болған, бірақ олар дәлелденбеген. Ғылым саласында Пифагор мен пифагоршылдар мынандай жаңалықтар ашып, ғылымның дамуына үлкен үлес қосты: дедуктивтік геометрияны жасады, кеңістік геометриясы бойынша куб, пирамида, додекаэдр деп аталатын үш көпжақтың қасиеттерін зерттеді. Пифагор ғылымының төрт саласын қарастырды. Оларды грек тілінде «математа» деп атайды, осыдан математика деген термин қалыптасты. Ол төрт сала: сан туралы ғылым /арифметика/, музыка теориясы /гармония/, фигуралар жайындағы ғылым /геометрия/ және аспан жайындағы ғылым /астрономия/. Пифагор музыканы да математикаға жатқызып, негізгі музыкалық интервалдарды — октаваны, квинтаны, квартаны тағайындады. Пифагор музыкалық дыбыстарды сандар арқылы, ал музыкалық интервалдарды сандардың қатынастары арқылы кескіндеген. Б.з.д. IV ғасырда математиканың дамуына философиялық және жаратылыстану ғылыми мектептері үлкен әсер етті. Олардың бірін Платон (б.з.д. 427—347 жж.) басқарды. Ол Академия деп аталды. Платон математикаға үлкен мән берді. Платон математиканы ғылым ретінде өте жоғары бағалады, оны философиямен табысты шұғылдану үшін қажет ғылым деп есептеді. Платонның сүйікті шәкірті Аристотель (б.з.д.. 384—322 жж.) Грекия мен Македония шекарасында дүниеге келген. 366 жылы Афинаға, Платонның Академиясына келіп, 20 жыл тұрды. 335 жылы Афинада өзінің перипатетикалық мектебі — лицейді ашты. Перипатетка — грек сөзі: peripateo — серуен құру деген мағынаны білдіреді. Аристотель әңгімелесу, сұхбат құру барысында шәкірттерімен серуен құруды ұнатқан. Аристотель — өз заманының ірі энциклопедист ғалымы. Ол ғылыми жүйелендіруге алғаш қадам жасады. Аристотель өзінен бұрынғы грек ғылымының жетістіктерін жалпылай логика ғылымын негіздейді. Аристотельдің логикасы математиканың дамуына күшті ықпал жасады, ол дедуктивті-логикалық әдістің қалыптасыуына әкелді. Қазіргі математикалық құрылыстың негізгі іргетасы саналатын аксиома, анықтама, теорема, дәлелдеулер дейтіндер Аристотельдің логикасы негізінде жасалған. Ірі ойшыл, ғалым, математиктердің бірі — [[Евклид]] (б.з.д. 300—225 жж.). Афинада өмірге келіп, Александрияда тұрды. Онда ғылыми мектептің іргетасын қалады. Евклидтің өмірі жайлы мағлұматтар жоқтың қасы. Ол туралы екі аңыз сақталған: оның біріншісі бойынша, Птолемей патшаның геометрияны бейнетсіз оп-оңай білдіретіндей жол бар ма?» деген сұрағына Евклид «Геометрияда патшалар үшін айрықша жол жоқ» деп жауап қайтарыпты. Екінші аңыз бойынша, бір шәкірт Евклидтен «геометрияны оқу не пайда береді» деп cұраған көрінеді. Сонда Евклид қызметшіні шақырып алып: «оқудан пайда тапқысы келіп тұр екен, мына балаға үш теңге беріңдерші», — депті. Евклид — математика, физика, астрономия, музыка ғылымдары бойынша бірнеше еңбектер жазған оқымысты. Олардың ішіндегі ең атақтысы — «Негіздер». [[Евклидтің Негіздері]] екі мың жылдан астам уақыт бойы дүние жүзі математиктерінің қолынан түспейтін шығарма болды. Осы еңбекте жасалған геометрия жүйесі дүние жүзі мектептерінде сол қалпында оқытылып келеді. Мысалы, Англияның мектептерінде геометрияны Евклидтің «Негіздерінің» өңделген варианты бойынша өтеді, мектеп оқулығын «Геометрия» демей, жай ғана «Евклид» деп атайды. «Негіздер» 13 кітаптан тұрады. Мұнда қамтылған мәселелер: түзу сызықты фигуралар планиметриясы, дөңгелектер, оның хордалары мен жанамасы туралы ілім т.б. Евклид «Негіздерді» құрайтын әрбір кітапты анықтамалар келтіруден бастайды. Мысалы, бірінші кітаптың басында 23 анықтама, сонан кейін бес постулат және бес аксиома келтірілген. «Негіздер» күні бүгінге дейін математика ғылымдарын дедуктивтік жолмен баяндаудың тамаша үлгісі болып отыр. Ежелгі грек ойшылы Архимед Сицилия аралында Сиракузда дүниеге келді. Александрияда білім алды. Архимедтің ғылыми еңбектері математикаға да, физикаға да, астрономияға да жатады. Оның математикалық еңбектері өз заманынан озық болған, бұл еңбектері дифференциалдық және көптеген математикалық еңбектерінің ішінен қисық сызықтардың ұзындықтарын, әр түрлі фигуралар мен денелердің көлемін және беттердің ауданын есептеу ерекше орын алған. Бірақ шығармаларының көпшілігі сақталмаған. Архимедтің «Шар мен цилиндр», «Дөңгелекті өлшеу және леммалар» атты екі кітабы орыс тіліне аударылған. Архимед енгізген <math>\pi</math> санына жақын мән 3,14 сол кездегі практикада қолдануға тиімді болды. Ол қазір де қолданылады. == Орта ғасырлар математикасы == Математика ғылымының кіндігі де, тұсауыда кесілген жері ертедегі шығыс (Қытай, Үнді, Бабилон, Мысыр). Онан кейін, ол Бабилон мен Египет, Грекияға ауысады. Грекия математиктері математиканы өзінің нәтижелері мен түпкі қағидаларын логикалық қортынды арқылы келтіріп шығаратын дедукциялық ғылымға айналдырды. Гректер әсіресе бастапқы геометрияға жататын мәселелерді түгел зерттеді деуге болады. Жаңа заманнан ілгері 47 ж. Рим әскерлері Грекияны басып алып Александрия портындағы Мысыр кемелерін өртегенде, өрт кітапхананы да шарпып, натижеде екі жарым ғасыр бойы жинап сақтаған кітаптар мен 500 мың парша қолжазба күйіп түгейді. 4 ғ. Христандар Грекия пұтханаларын өртеген кезде Серапис пұтханасындағы 300 қолжазба күйіп түгейді. Міне осындай тарихи себептерден, әрі Грек математикасының өзіндегі олқылықтар себебінен, ежелгі Грекия математикасы тоқырайды. Осыған байланысты бүкіл Еуропада ғылым дамымақ түгіл, уақытысында болған ғылымдардың өздері жоғалып, Еуропаны қара түнек басады. Ақыл берген ғасырлардың орынына мың жарым жыл бойы үздіксіз созылған оянбайтын ұйқыға батқан «Ақыл-ой» ғасырлары келді. Адамзат тарихында мұнан үлкен, бұдан ғаламат ауыртпалық болған жоқ. Шығыс математикасы 5 ғасырдан 15 ғасырға дейінгі мың жылдан астам уақыт аралығында есептеудің әсіресе астрономияның қажетінен шұғыл дамыды, бұрынғы Грекия математиктерінің көпшілігі философ болса, кейінгі шығыс мәдениетінің көбінің астроном болуы міне осы себептен болса керек. Матемактика тарихында, Гректердің мұрагерлері Үндістанлықтар делінеді. 200-жылдан 1200 жылға дейін Үндістан математикасы жоғары толқынға көтерілген дәуір есептеледі. Бұл дәуірдің бастапқы мезгілінде, олар Гректерден геометрияны Вавилоннан алгебраны ұйренді. Әрі Қытайдан үлгі алып арифметика мен алгебраны одан ары дамытты. == Үндістан математикасы == [[Сурет:Indian numerals 100AD.svg|thumb|Үнді сандар (б.з. Iғ.)]] Үндістан астрономиясы мен астрономиясын дәуір биігіне көтерген ғалымдар: «Ариабхатия» атты астрономиялық шығарманы авторы Ариабхатия (476—550) оның тригонометрияға қосқан үлесі төтенше зор. [[Брахмагупта]] (598—?), ол отыз жасында «Арифметикадан лекциялар» және «Анықталмаған теңдеулерден лекциялар» қатарлы арнаулы тарауларды өзі ішіне алған, «Брахма-сыбхута-ситханда» (брахманың түзетілген жүйесі) атты әйгілі шығарма жазған. Ең алғаш теріс сандарға төрт амалды қолданған міне осы Брахма гупта. Махавира (850—жылдар) «Есептеу жауһары» атты шығарнма жазған, кейбір тарихи деректерден қарағанда Қытайдың математикаылық кітаптаырынан пайдаланғандығы мәлім. Үндіс математика тарихындағы ең биік тұлға Быхаскара Акария (1114—1185) Быхаскара астрономия, арифметика, өлшеу алгебраға қатысты көптееген шығармалардың авторы, солардың ішінді қызының атын қойған арифметика мен есептеуге жататын әйгілі шығармаысы «Лайлауати» (көрікті). Алгебралық шығармасы «Вижаганита» (түбірлерді есептеу) де теріс сандарды біршама кеңірек қарнастырған. Гректеер өлшемдес емес кесінділерді ең бұрын тапсадағы бірақ оның бір сан емес екенін мойындамады. Быхаскара басқа барлық Үндістан математиктерінен асқан кереметтігі иротционал сандарды сан деп қарап, иротционал сандар мен ратционал сандар арасындағы қатаң шекараны бұзып тастағандығы. Сандардың ондық системасын Үндиялықтар алтыншы VІ ғасыырда игерді. ІХ ғасырға келгенде математик Махавира нөлді бір сан деп қарайды. Содан бастап ондық система одан ары кемелдене түседі. Қазіргі күнде бүкіл дүние жүзі қолданатын арғы түп төркіні Индыстан екендігі математика тарихынан азда болса хабары бар адамға белгілі болса керек. 773 жылы Үндыстаннан Бағдатқа көрнекті бір астроном келеді. Ол арабтарға одан 150 жыл бұрын жазылған Брахмабуттаның «Брахма-сутта-сиддыханта» атты кітабының санскирт тіліндегі нұсқасын береді. Бұл кіпты Мұхаммет Ибын Ибраһим әл-Фараби араб тіліне аударады. Араб астрономиясы міне осы кезден басталады. Хорезмидің редекциясымен ол екі рет шыққан. «Сиддыхантха» Хорезми көлемді теориялық кіріспе жазған. Хорезми өзінің «Китап әл-джам уат тафрих би хисап әл-үнді» атты кітабын үнеділердің үлгісімен жазады. Онда санау тіртібі, сандардың он сифыры арқылы жазылуы, аталуы, төрт амал, түбір шығару, жәй бөлшектерді есептеу айтылған. Бұл кітап 1150 жылы латын тіліне аударылған. Еуропалықтар Үнді сифырларын араб тіліндегі кітаптардың аудармаларынан көргендіктен араб сифыры деп атағаны мәлім. == Қытай математикасы == [[Сурет:Suanpan and soroban.jpg|thumb|Ежелгі Қытайдағы қолданылған есептегіш құралдары]] ХІІІ ғасырға келгенде шығыс Қытай, Батыс орта азия , таяу және орта шығыс елдері манғол билеушілернің қлдарына өтті. Осы елдер ара барыс-келіс, сауда мәдениет ауысу онан ары күшеюдің сыртында Юан патшалығы дәуірінде мұсылмандар ерекше мұрсатты жағдайларды болады, ордада әр қайсы өлке аймақтарда саяси, әскери, экономика және ғылым-техника орындарында негізгі басқару, манғолдардан қалса мұсылмандардың қолында болады. Мұсылман елдерінің көптеген астроном-математиктері хан ордасына келіп жылнама (календар) жасау қызметімен шұғылданды. «Юан патшалығы тарихындағы» деректерден қарағанда Құбылайхан таққа шағар алдында (Құбылайдың хан болған кезі 1260—1294) жылдар аралығы) Жамалиддін бастаған бір топ мұсылман астрономадары сол кездегі манғол хандығының астанасы Шаңдуға (Ішкі манғолдың Долы ауданының шығыс оңтүстігі) шақырылады. Құбылайхан «Жамалиддін қатарлы мұсылман астрономадарын қабылдап олардың білім-өнерін пайдалану туралы жарлық түсіреді . оларға ешқандай мансап берілмеген» («Юан тарихы». 90-шиыршық). Мұсылман елдерінің астрономиясы мен математикасы міне осы кезден бастап Қытайға кірнеді. Құбылай орталықты Бей жиңге (Ханбалық) көшіргеннен кейін Жамалиддін Ханбалықта бақылау стансияяысын құрады. 1267 жылы төмендегідей жеті түрлі астрономиялық асбап жасайды. # көпшеңберлі асбап: арабша аты Dhatuhalag — датухалық. Мыстан жасалған аспан денелері мен күннің өз өсінің маңайындағы айналуын бақылауға қолданған. # Азимот аспабы: арабша аты Dhatu sumut — датусмуд жұлдыздарды бақылайтын аспаб # көлбеу ендікті аспаб: арапша аты Luhma — I — muwaji — лахмуммуж. Күннің көлеңкесін өлшеу арқылы көкткем мен күзді айыратын аспап # горизонтал ендікті аспап: luhma—i— mustawi — лахмомустави. Қыс-жаз маусымдарын айыратын аспап # аспан глобусы: арабша аты —Kurai — Sama — Курасма, оған 28 жұлдыз және 12 мүшел ойылған, аспан күмбезі деседе болады # жер шары глобусы: арабша аты —kura— i— ardz—курай арзұ. Жер шары қаритасы десе де болады # тәуліктік уақыт анықтау аспабы: арабша аты, usturlab — устырлаб мыстан жасалған. Оған 12 шақ сызылған. (« Юан тарихы! 48-шиыршық). «Мұндай таңғажайып тамаша аспаптардың Қытай астрономдарының аспан денелерін, аурарайын бақылауда керемет қолқабысы болғандығын ешкімде теріске шығара алмайды» дейді еліміздің ғылым тарихшысы Мажань өзінің «Мұсылман астрономисының Қытай астрономиясына ықпалыә атты мақаласында. «1297 жылы Жамалидын, Айшуе қатарлы асторономдарры «ұзақ жылдар» атты календар жасап ордаға ұсынады, Құүбылай хан бұл календарды ішінара райондардың қолдануы туралы жарлық түсіреті.» («Юань тарихы» 52-ширшық). 1271 жылы ханбалыққа ханзу обсерваториясы (расатханасы) және мұсылмандар обсеоваториясы( расатхана) құрылып , тең дәрежелі орган болады. Ханзулар обсерваториясының бастықтығына Гу Шу Жин тағайындалады. Тағы бір мұсылман астрономы Айшуе абсерваториясына бақылау жіне есептеу жұмысына жауапты болады. Құбылай хан 1276жылы еліміздің атақты астрономия математигі Го Шук Жин (1231—1316) мен Уаң Шунь (1236—1282) ды қабылдап, Юань патшалығының жаңа календарын жасауды бұйырады. Сонымен олар 1280 жылы « мезгіл календары» атты біршама кемелді календар жасап ортаға ұсынады. Құбылай хан бұл календарды бүкіл мемлекет бойынша қолдану туралы жарлық түсіреді. Ал календардың кемелділігін содан байқауға болады, 1644 жылы елімізгі батыс календары кіргенге дейін жиыны 364 жыл қолданылады, сонымен бір уақытта еліміздігі халықтардың қолдануы үшін арнаулы мұсылмандар календарын жасайтын мемдекет дәрежелі жылнамалар меңгермесі құрылады. 1288—1291 жылдар Жамлид дін Айшуенің мұсылмандар календарын басқару қызметін Салмень мен әл Ахун Сәли (1243—1307) өткізіп алады, әрі ұзақ жылдар календарына өзгерістер енгізеді. 1313 жылы астроном Кламадін ұзақ жылдар календарына өзгерістер енгізеді өзгеріс енгізілген бұл нұсқа үлкен жіне шағын екі түрлі формада жылнамалар меңгермесі жағынан баспада басып таратылады, жекелердің басып таратуына тийым салынады. 1328жылға келгенде басып таратылға нмұсылман календары 5257 нұсқаға жеткен. Алып жүруге қолайлы болу үшін шағын нұсқасын да басып таратады, Минң патшалығы дәуіріне келгенде яғни 1368 жылы жылнама меңгермесінің басшылары Қыдыр, Әділ және Ыдырыш қатарлы 14 астрономды патшалық үкімет шақырып әкеліп календарға түзетулер жасатады. Патшалық өкімет 1369 жылы тағы да ЖАнали қатарлы 10адамды шақырып әкеліп календар туралы арнайы талқы ұйымдастырды. Юань патшалығы дәуірінде, Шань Чи Гунь жазған «Юань патшалығы хатшылары шежіресінің» жетінші ширшығындағы « мұсылмандар кітабы» атты тармағында « 1273 жылы мұсылмандар расатханасы пайдаланған кітаптар 242 кітап, расатхана бастығы Жамалиддіннің үйінде 47 кітап сақталған болып жиыны 13 түрлі» оның ішінде 4 математика кітабы бар. Өкінерлігі бұл кітаптар біздің дәуірімізге келіп жетпей жоғалгған, оның үстіне жоғарыдағы 4 кітаптың аттары араб тіліндегі аталуының дыбыстық атаулары болғандықтан, олардың мазмұндары жөнінде дәп басып бірдеме деу қиын. Солайда бұл кітаптың кейбіреулерінің аттары жөнінде өз тұспалымды ортаға қоя кетпекшімін.Мұсылман астрономдардың елімізге келуімен бірге Юань патшалығы дәуірінде араб цифрының кірігендігі де анық. 1956 жылы , Ши ань қаласы маңынан Юань патшалығы дәуіріндегі Әнши Уаңның ордасының көне орнынан бетіне араб цифрлары ойылған бірнеше төртбұрышты кішкене темір тахташалар табылды. Бұл араб цифрфынфң елімізге кіруі жөніндегі ең алғашқы заттыұ айғақ болып табылады. Әл-Хисса, «хатшылар шежіресіндегі» деректерден қарағанда, «1278 жылы Жмалидын Әнши каңға календар есептеп берген кезде расатханадағы үш қызметкерді бірге ертіп жүріп жаттықтырған». Бұл тахташаларды жасаған болуы мүмкін. Тағы бір тарихи деректерден қарағанда, Жамалидин астрономиялық жіті аспапты жасаған кезде араб тіліндегі Фтолемейдің «астрономия жинағы» қатарлы 3 түрлі ғылыми кітап әкелді делінген. Юан патшалығы дәуірінде тағы бір мұсылман математик әрі сушылық инженері Сакыш 1321 жылы «Тасқыннан сақтану туралы масылихат» атты кітап жазады. Оның бұл кітабында бір белгісізі бар теңдеулерден пайдаланып, су құрылысындағы төтенше күрделі есептерді шешеді. Қорыта айтқанда, Юан патшалығы дәуірінде, және одан кейінгі дәуірлерде ислам елдерінен неше жүздеген ғұлама ғалым, астроном-математиктер жылнамалар меңгермесінде, расатханада жұмыс істеген. Бұлармен бірге көптеген математикалық білімдер де кірген. == Араб математикасы == Орта ғасырдағы Орта Шығыс, Солтүстік Африка және Испания сынды мұсылман мемлекеттеріндегі араб жазуы арқылы жазылған математикалық шығармаларды айтады. Араб математикасының дамуына арабтар ғана емес, парсылар, сүриянилер, т.б. үлес қосты. Бұл шығармалар қолжазба түрінде осы күнге жеткен, олар әлемнің әр түкпіріндегі кітапханаларда сақтаулы тұр. Араб математикасының дамуы орта ғасырдағы араб мәдениетінің дамуымен бірге дамыды. Оның дамуын үлкен жақтан үш кезеңге бөліп қарауға болады: 8 ғ. бастап 9 ғасырдың ортасына дейін әл-Мансұр халиф Бағдатта ішінде телескоп пен кітапханасы бар «Даналық үйін» (арабша: بيت الحكمة Bait al-Hikma) ашып, оған сол кездегі Сүрия, Үндістан т. б мемлекеттерден ғалымдарды жинайды, бұл кезең негізінен басқа тілдегі математикалық шығармаларды аударып, оны үйрету кезеңі деп айтуға болады. Ең алдымен Евклидтің «Геометрияның бастамалары», одан кейін үнді математигі Брахмагупта еңбегі араб тіліне аударылады. Содан бастап Архимед, Аполлониус, Диофант, Птолемей сынды ертедегі гректің ұлы математиктерінің шығармалары іркес-тіркес араб тіліне аударылды. Бұл дәуірдегі атақты математик әл-Хорезми болды. Ол тек аудармамен айналысып қана қоймай, сонымен бірге «Хорезми арифметикасы» (көптеген кітаптарда «Liber Algoritmi» деп аталынып жұр), «Әл-жәбр уә-л-Мұқабала» т. б атты атақты кітаптары бар. Қазіргі кездегі математиканың маңызды бір саласы болып табылатын алгебраны осы әл-Хорезми енгізген. IX ғасырдың ортасынан XIII ғасырға дейін араб математикасының гүлдену дәуірі деп қарауға болады. Осы кезеңде Бағдадта, Бұхара, Қаһира және Испанияның Кордова және Толедо қалаларында көптеген ғылыми зерттеу орталықтары пайда болды, бұл дәуірдегі атақты математиктерден Батани, Әбу-Уафа, Карачи, әл-Бируни, Омар Хайям, Насыреддин Туси, Банналарды атауға болады. XIV ғасырдан соң XV ғасырдағы Әмір Темірдің Самарқандтағы телескоп мен сонда зерттеумен айналысқан әл-Кашиды айтпағанда, бүкіл араб математикасының құлдыраған кезеңі болып табылады. Араб математикасының негізгі жетістіктерінен, арифметика жағында: ондық санау жүйесі, жазбаша есеп (бұл екеуіне Үндістанның тигізген әсері бар), дәрежеге көтеру, біріз қатарлардың қосындысын табу формуласы, т. б. Ал алгебра жағында: бірінші және екінші дәрежелі теңдеулерді шешу, үшінші дәрежелі теңдеудің геометриялық шешу әдісі, екімүшеліктің жіктелуіндегі коэфициенттері т. б; геометрия жағынан: Евклидтің «геометрияның алғашқы кітабының» аудармасы, парралелдік туралы аксиоманың тереңдей зеріттелуі, π санының мәні (әл-Каши 16-орынға дейін дұрыс есептеген) т. б; тригонометрия саласы да ертедегі грек пен үндіге қарағанда анағұрлым толық зерттелген. 12 ғасырдан бастап, араб математикасы Солтүстік Африкадағы Жерорта теңізі жағалау арқылы өтетін мәдени жолдары арқылы Испания мен Еуропаға тараған. Әсіресе ондық санау жүйесі мен жазбаша есеп, Евклидтің «Геометрия бастамалары» кітабының аударма нұсқасы т. б. бұлар бүкіл Еуропаның, тіпті дүние жүзінің математикасының дамуына орасан зор ықпал еткен. Бірак, араб математикасының керемет туындылары латын тіліне аударылып Еуропаға тарамаған, тек 19 ғасырдан кейін араб математикасы реттеліп бір жүйеге келтіріле бастаған. Араб математикасы ертедегі гректің, Үндістанның, Қытайдың, Шығыс пен Батыстың математикалық жетістіктерін пайдаланып және оларды бір қалыпқа түсіріп Еуропаға таратқандықтан мәдениеттің қайта гүлденуі кезеңінде математика керемет дамыды, сондықтан да араб математикасы әлемдік математика тарихында ойып тұрып орын алады ===Әл-Хорезмиге дейінгі ислам математиктері=== Осы кезеңдегі математиктердің жалпы өмір баяны туралы толық ақпарат жоқ. бізге жеткені, мәлім болғаны тек осы кезеңдегі математиктердің аттары мен кейбір ғылыми еңбектері ғана. Олардың ортақ бір ерекшелігі математика және астрономиялық трактаттарды тек қана араб тілінде жазған, кейігі кезінде ғана үнді математиктерінің шығармасын араб тіліне аудара бастаған. Осы дәурдегі кейбір математикалық амалдар Қытай математикасынананда көрініс табады. Ибрахим әл-фазариәбу ишах Ибрахим ибн Хабиб ибн Сүлеймен ибн Самура ибн Жүндаб. тулған жылы белгісіз, 777 жылы қайтыс болған. Араб астрономы, математигі. Астролабияны бірінші болып ойлап табушы және бірнеше астрономиялық трактаттар жазған. Яқұб ибн тарихШашамен Персияда тулыған, кейіннен бағдатта болған(767—778), 796 жылы шамасында қайтыс болған. өз заманының ең мықты астрономы және математигі болғын. Араб әлеміне үнді сандарын ең алғаш болып таныстырған ғұлама. 767 жылдары Бағдаттың заңгері әл-Мәнсүрмен кезігіп, одан үнді астрономдары Канхах (немесе Манках?) деп атаған трактатты үйренеді, кейіннен оны Мұхаммед бұйрық беріп арабшаға аударған. Ол сфераның қасиеттері туралы трактат жазған. Мұхаммед Ибн Ибрахим әл-Фазари Әбу Абдаллах Мұхаммед ибн Ибрахим әл-Фазари. Ол Ибрахим әл-Фазаридің ұлы. Кейде зерттеушілер астролябияны Мұхаммед әл-Фазари жасаған деп те жазады, туған жылы белгісіз, шамамен 796—806 жылдары қайтыс болған. Мансұр халифтың бұйрығымен 772—773 жылдары санскрит тілінде жазылған астрономиялық еңбек Сиддхантаны арабшаға аударған. Бұл үнді сандарының арабтарға, мұсылман әлеміне таралуының бастауы еді. ==== Араб сандары ==== 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 араб сандары деп аталады. Олар ондық санау системасы бойынша сан жазудың негізі. Араб сандарын үнділер тапқан, кейін келе ол арабтардың арасына тараған. 12 ғасырдың басында Италия ғалымы Фибоначчи (Leonardo Fibonacci, 1170—1250 жж.) латын тілінде жазылған «Есеп шот» деген кітабында үнді сандарын еуропалықтарға таныстырған. Еуропалықтар бұл сандарды арабтардан қабылдағандықтан, мұны араб сандары деп атап кеткен. === Әл-Хорезми === [[Сурет:Image-Al-Kitāb al-muḫtaṣar fī ḥisāb al-ğabr wa-l-muqābala.jpg|thumb|<center>Әл-Хорезми кітабының бір беті</center>]] Әбу Абдолла Мухаммед ибн Мұса әл-Хорезми әл-Мәжухи 787 жылы шамасында Хиуада туып, 850 жылы шамасында Бағдатта қайтыс болған. Әл-Хорезми Орта Азияның ұлы математигі, әрі астрономы, жиырма жасында ғылым қуып Бағдатқа келіп, сол жерде өмірінің көп уақытын сол жерде өткізген. Бағдатта өздігінен грек тілін үйренеді, сол жердегі кітапханадан грек пен үндінің ғылыми мұраларын меңгереді. Сол заманда Бағдаттағы кітапханалармен обсерваторияларды басқару ісін өзі қолына алған. Обсерваторияда аспан денелерін зеріттеп, зеріттеулер нәтижесінде әйгілі «Астономиялық кестелер» атты еңбегін жариялады. Осы еңбегінде аспан денелерін бақылау нәтижелерімен қатар тригонометриялық функциялардың кестелері, шеңбердің қасиеттері, шеңбер доғасының бөліктерінің қасиеттерімен қатар градус, минут, секунд ұғымдарының анықтамалары да бар еді, оның «Жер түрлері жайындағы кітабы» араб тілінде жазылған, онда сол заманда белгілі елді мекендер мен мемлекеттер, таулар мен теңіздер мен көлдер және олардың табиғи сипаттары суреттелген. Хорезмидің атын әлемге әйгілеген еңбегі екі кітап болып шыққан математикалық еңбегі: «Үнді есебі бойынша қосу мен азайту» («Kитaб aл-жaм 'а бил хисаб aл-Хинди») мен «Әл-Жебр мен әл-Мұқабала есебі жөніндегі кысқаша кітап» («Aл-Maкaлa фи хисаб aл-жaбр вa aл-Mұқaбалa»). 12-ші ғасырда латын тіліне аударылған, ол кітаптың ұқсамайтын екі түрлі аудармасы XVI-шы ғасырға дейін сақталған). Біріншісінде арифметика, екіншісінде алгебра баяндалған. Бұл кітап математика тарихындағы алгебраға арналған тұңғыш шығарма, сондықтан да әл-Хорезмиді кейде «Алгебраның атасы» деп те атайды. Кітап үш тараудан тұрады, бірінші тарау «Теңдеуді шешу жолдары» деп аталады. Онда алты түрлі теңдеу қарастырылған, соның ішінде бірінші және екінші дәрежелі теңдеулердің шешу жолдарымен олардың қолданулары көрсетілген, ондағы формула математиклаық өрнек түрінде емес, сөз жүзінде баяндалған. Ең алғашқы болып екінші дәрежелі теңдеулерді геометриялық жолмен шешеді. «Әлховарезм» деген сөз кейіннен алгоритм деген сөзге айналып кеткен, яғни қазргі қолданыстағы математиканың бір ережесі алгоритм термині де осы әл-Хорезмидің атымен аталады. Оның бұдан басқа еңбектерінен * «Тарих кітабы» ("Kитaб aт-Тaрих"), * «Жер бейнесі туралы кітап», * «Астролябияның құрылысы туралы кітап»; * «Астролябияның көмегімен жасалатын нәрселер туралы кітап»; * «Күн сағаты туралы кітап»; * «Еврейлердің заманын анықтау және олардың мейрамдары туралы кітап» === Насыр ад-Дин ат-Туси === Толық аты: Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн ал-Хасан ат-Туси. Оның аты тарихта бірнеше атпен сақталған, мысалға Хожауи Туси, не Қожа Насыр. 1201 жылы 18 ақпанда қазіргі Иранның Хорасанынна қарайтын Тус қаласында дүниеге келген, Ол тулған кез Монгол империясының бар әлемді жаулап жатқан кезіне тура келеді, ол кезде империяның құрамына Қытайдан бастап шығыс Еуропаға дейінгі елді мекеннің бәрі қарап болған кез еді, моңғол империясы қол астына қараған жердегі мәдени ошақтармен ғылым ордаларының біразын қиратты, әсіресе, сол кездегі ислам әлемінің ғылым ордалары көп зардап шекті. Ат-Тусидың әкесі сол жердегі он екінші медресенің заң жөніндегі кеңесшісі болған, он екінші медіресе сол кездегі шиит мұсылмандарының діни оқуы мен уағыздарын жүргізетін маңызды орын болған, Туси осы жерде діни сауатын ашады, сонымен бірге өзінің нағашы ағасынан көптеген жаратылыс тану саласының сабақтарын үйренеді, Бұлардың ішінде логика, физика, метафизика және математика бар, ерекше ден қойып үйренгені алгебра мен геометрия болды. 1214 жылы Шыңғысхан соғыс бағытын Қытай мен шығыс Еуропаны жаулауға жұмсады да, осы кезде ислам әлемінде біраз кеңшілік болды, осыны жақсы пайдалаған Туси 13 жасында, Тус қаласынан 75 км қашықтықтағы Нишапурға барады, Нишапур білім қуған жасқа шөлін басар бұлақ іспетті болды, қалада көптеген оқымыстылармен қатар көптеген материялдар, математикалық трактаттар молынан табылатын, осы жерден ол медицина, философия және математиканы беріле оқиды. Шығыстың атақты ғұламалары әл-Фараби, әл-Бируни, әл-Хорезми, Омар Хайямның және басқа да даналардың шығармаларынан сусындайды. Оған математиканы Камал ад-Дин ибн Жүніс (атақты математик Шараф ад-Дин ат-Тусидің оқушысы) үйретеді. Кейіннен 1256 жылдары ол Аламут қаласына келіп, сол жерде ғылыммен және орда жұмысымен айналысады. Ол біраз шығарма жазған, бірақ, өмірінің көп бөлігін көшіп-қонумен өткізген ғұламаның бізге жеткен шығармасы аз, ең алғашқы трактаты 1232 жылы жазылған «Ахлақ-и насири» (Akhlaq-i nasiri), бұл трактатта математика, философия, логика мәселерімен қатар астрономия мәселелері де қаралған. Ғұлама 1274 жылы 26 маусымда Бағдатка жақын жердегі Кадхимаин деген жерде қайтыс болған. === Шамс ад-Дин ибн Ашраф Ас-Самарқанди=== Шамамен 1250 жылы Самарқандта (Өзбекстан) туған, 1310 жылдары шамасында қайтыс болған. Толық аты жөні: Шамс ад-Дин Мұхаммед ибн Ашраф ал-Хусаини ас-Самарқанди Оның нақты қай жылы туып нақты қай жерде қайтыс болғаны туралы толық мәліметтер жоқ, тек бізге мәлімі 1276 жылы «Рисала фи адаб ал-Бағс» деген еңбегін жазып бітіргені ғана белгілі, оның бұл еңбегі механика, логика, философия, математика, және астрономия саласын қамтыған сонымен бірге өз заманында бірге жасаған ғұламалар туралы үлкен еңбек еді, еңбек көне грек оқымыстыларының еңбектері секілді түгелдей диалог ретінде құрылған. Ол және де 1266-77 жылдары аралығындағы аспан денелерін зерттеуі туралы мәліметтерге толы «Астрономияға түсінік» атты еңбегі бар. Математикаға келер болсақ, оның бізге жеткені 20 беттен ғана тұратын Евклидтің 35 теоремасын түсіндірген кітабы ғана бар, бірақ, оның бұл еңбегі өз заманындағы Евклидтің еңбегін жан жақты зерттеген ең мықты еңбек болған. === Абу ал-Қужанди === Толық аты Абу Махмуд Хамид ибн ал-Қидар ал-Қужанди. Шамамен 940 жылы қазіргі Хужанд (Тәжікстан) қаласында дүниеге келген. Қужанди туралы біздің білетініміз өте аз, ол туралы тек ат-Тусидің еңбектерінен ғана мәліметтер алуға болады, ат-Тусидің жазбаларында, оны Сырдария бойындағы Хужанд қаласынан келгендігі, ал оның әкесінің моңғолдардың бір тайпасының басшысы екені айтылады, осы айтылғандарға қарап, және оның Сыр бойынан кеткендігін ескерсек, оның біздің Қазақстан жерінен барған деуге де болады, ал шетел басылымдарында оны тәжікстандық деп жазады. Ол жастайынан ғылымға құштар болған, оның ғылым жолына Буид ру басыларының көп көмегі тиген. Буид руы сол жердегі билік басына 945 жылы Ахмад ад-Дауланың Бағдатты өзіне қаратқан соң келген. Ал осы Ахмад ад-Дауланың билігі Буид руымен тығыз байланыста болған, сол себептен. Қужанди 976-997 жылдар аралығында Ахмад ад-Даулахтың сарайында ғылыммен айналысқан. Ахмад ад-Даула оны сол жердегі ең үлкен обсерваторияның басқару жұмсын беріп оған астрономиялық бақылау жүргізуіне көптеген қолайлы жағдай жасап отырған. Осы жерде ол күн траекториясын бақылауға алады, әрі бір жылдық бақылау нәтижесінде жердің өз өсінен ауытқу бұрышының 23 32' 19" болатынын есептейді. Көптеген астрономиялық бақылаулар мен зерттеулер де жасайды, астрономиялық бақлауларға керек деген ниетпен геометриялық трактаттар жазады. Оның басты еңбектерінің барлығы астрономияға арналған, ал сонымен қатар аздаған математикалық жұмыстарды жазғанын ат-Тусидің жазбаларынан біле аламыз. Aбу Жафар Мұхаммед ибн aл-Хасан Aл-Қaзиннің сандар теориясына қатысты кітабында мынадай сөз бар «... менен бұрын жасаған.... ғалым Aбу Мұхаммед ал-Қужанди екі санның кубтарының қосындысы бір санның кубы болмайтынын көрсеткен, бірақ дәлелі қате...» (бұл атақты Ферманың ұлы теоремасы) міне осы сөзден де ал-Қужандидің сандар теориясымен де айналысқанын көреміз. Өкініштісі ғұламаның толық еңбегі мен өмірбаяны туралы ақпараттар өте аз болғандықан оның басқа да қандай еңбектерінің барлығы бізге белгісіз. Бір елдің ең үлкен обсерваториясын басқарған ғұламаның басқа да еңбектері болуы бек мүмкін. Әл-Қужанди шамамен 1000 жылы қайтыс болған, қайтыс болған жері белгісіз [[Санат:Математика тарихы]] 56zeufee9rio4nx5x2cfivc7bd5quxk Футболдан әлем чемпионаты 0 21080 3629225 3533918 2026-07-12T17:22:42Z ~2026-39313-66 183412 /* */ 2022 ні 2026 ға өзгерттім 3629225 wikitext text/x-wiki {{Футбол турнирінің карточкасы |атауы = Футболдан әлем чемпионаты |түпнұсқасы = {{lang-en|FIFA World Cup}} |логотип = [[Сурет:Fifa world cup org.jpg|200px]] |мемлекет = Халықаралық ([[ФИФА]]) |командалар саны = 32 |қаланған = [[1930 жыл]] |қайта ұйымдастырылған = |таратылған = |жеңімпаз атағы = |әрекеттегі чемпион = {{футбол|Аргентина}} (3 атақ) |соңғы жеңімпаздың атағы = |соңғы чемпион = |атағы ең көп = {{футбол|Бразилия}} (5 атақ) |телекомпаниялар = |сайт = {{URL|fifa.com/worldcup}} |ағымдағы маусым = [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] }} '''Футболдан әлем чемпионаты''' (немесе '''Футболдан Әлем Кубогы''', '''ФИФА әлем чемпионаты''' деп те атайды), ресми атауы '''ФИФА Әлем Кубогы''' ({{lang-en|FIFA World Cup}}) — футболдан халықаралық жарысы. Әлем Чемпионаты ФИФА-ның ұйымдастыруымен өткізіледі, және оған ФИФА-ға мүше барлық ерлер құрама командалары қатыса алады. Финалдық турнирлер 4 жылда 1 рет болады. Бірақ іріктеу турнирлерін қосқан 3 жылға дейін созылады. [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылғы әлем чемпионатының]] іріктеу кезеңіне барлығы 204 құрама қатысты. 4 жыл сайын өтетеін әлем чемпионатының финалдық турниріне барлығы 32 (31 құрама іріктеу кезеңінен жолдама алады, 1 құрама чемпиоантты өткізуші ел бірден жолдама алады; 2006 жылғы әлем чемпионатына дейін чемпион атанған команда келесі чемпионатқа бірден жолдама алатын еді, 2006 жылдан бастап чемпионда іріктеу кезеңіне қатысады) құрама қатысады. Әлем чемпионатын өткізуші ел алдын ала белгіленіп қояды. Әлем чемпионатының финалдық турнирлері 1930 (1942 мен 1946 жылдары екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан өткізілген жоқ) жылдан бері өткізіліп келеді. Жәнеде барлық спорт әлемінің көптеген жанкүйерлері асыға күтеді. Кейде ең көп жанкүйерлер жинайтын спорттық турнир - [[Олимпиада ойындары|Олимпиада]] ойындарында көп жанкүйер жиналады.Ол әр 4 жыл сайын ұйымдастырылады. == Чемпиондар == Әлем чемпионатының тарихында барлығы 8 құрама әлем чемпионы атағын жеңіп алды. Оның ішінде ең көп чемпион атанған Бразилия құрамасы - 5 рет. 4 рет әлем чемпионы атанған [[Италия]] құрамасы, одан кейін [[Германия]] - 4, [[Аргентина]]- 3 рет. [[Уругвай]] мен [[Франция]] 2 рет. Және [[Англия]], Испания құрамалары бір-бірден чемпион атанды. 3 рет әлем чемпионы атанған жалғыз ойыншы бар, ол футбол королі - [[Пеле]] (1958, 1962, 1970 жылдары). Және 20 ойыншы 2 рет әлем чемпионы атанды (оның көбі бразилиялықтар, 4-і Италия ойыншылары, 1-і Аргентина ойыншысы). [[Витторио Поццо]] 2 рет әлем чемпионы атынған жалғыз жаттықтырушы (1934 және1938). [[Марио Загалло]] мен [[Франц Беккенбауэр|Франц Бекенбауэр]] футболшы ретінде де, жаттықтырушы ретінде де әлем чемпионы атанғандар (Загало 2 рет ойыншы ретінде (1958, 1962 жылдары), жаттықтырушы ретінде (1970 жылы); Бекенбауэр - 1974, 1990 жылдары). Ең көп әлем чемпионы атанып абсолюттық рекордың иесі [[Марио Загалло]] болып табылады. Барлығы 4 титул (1994 жылы бас жаттықтырушының көмекшісі ретінде чемпион атанды). == Тарихы == === Бірінші чемпионат === [[Сурет:Estadiocentenario.JPG|right|thumb|Сентенарио - әлем чемпионатының финалын қабылдағын тұңғыш стадион]] 1924 және 1928 жылғы Олимпиада ойындарының жеңімпазы атанғандықтан Уругвайды тұңғыш әлем чемпионатын өткізуші ел қылып сайлады. Алғашында әлем чемпионатын өткізуге 5 ел үміткер болды - Италия, Испания, [[Нидерланд]], [[Швеция]] және Уругуай. Көбі Уругуайға дауыс берді. Алайда Уругуайда өтетін әлем чемпионатына бару үшін Еуропа елдеріне қиынға соқты. Турнирдің басталуына 2 ай қалғанда ешбір Еуропа елі өз құрамасын Уругуайға жіберуді жоспарлаған жоқ. Ақыры тұңғыщ әлем чемпионатына Еуропадан тек 4 ел қатысатын болды (Франция, [[Бельгия]], [[Румыния]], [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославия]]). Барлығы әлем чемпионатына [[Оңтүстік Америка]]дан - 7, [[Еуропа]]дан - 4, [[Солтүстік Америка]]дан - 4, барлығы - 13 құрама қатысты. Бұл әлем чемпионатының тарихындағы ең аз команда қатысқан жыл болып (1950 жылғы әлем чемпионатынада 13 құрама қатысты), және іріктеу кезеңдері өткізілмеген жалғыз әлем чемпионаты болып табылады. 13 құрама 4 топқа бөлінді. Топ жеңімпаздары жартылай финалға жолдама алды. Әлем чемпионатының алғашқы ойындарында Франция мен [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]] жеңіске жетті. Әлем чемпионатының алғашқы голын француз [[Люсьен Лоран]] соқты, бірінші хет-трикті америкалық [[Берт Пэтноуд|Берт Патеноуд]] жасады. Финалда екі Оңтүстік Америкалық құрамалар Уругвай мен Аргентина құрамалары кездесті. 93 мың жанкүйер [[Монтевидео]] қаласындағы [[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]] стадионына Уругвай құрамасы Аргентина футболшыларын 4:2 есебін жеңіп тұңғыш әлем чемпионы атанды. === Дамуы === Әлем чемпионатын өткізушілердің басты қиыншылығы ол елдердің әлем чемпионатына баруға кететін транспортарының қымбатшылығы, және соғыс: 1942 және 1946 жылы [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші Дүниежүзілік соғыс]] салдарынан өткізілген жоқ. [[1934 жыл|1934]] тен [[1978 жыл|1978]] жылдар арасындағы әлем чемпионатына 16 команда (1950 жылды қоспағанда, ол жылы 3 құрама іріктеу кезеңі біткеннен кейін әлем чемпионатынан бас тартты) қатысты. Көбінесе әлем чемпионатына Еуропа мен Оңтүстік Америка аймақтарынан қатысты, кей жылдары [[Азия]], [[Африка]] және [[Океания Футбол Конфедерациясы|Аралдар]] аймақтарының мықты құрамалары қатысты, көбіне олар еуропалықтар мен оңтүстікамерикалықтарға ұпай үлестіріп беруші құрама ретінде жүрді. Керісінше кездеріде болды, мысалы, [[1966 жыл|1966]] жылы [[КХДР Ұлттық футбол құрамасы|Солтүстік Корея]] 1/4 финалына дейін жетті. [[1982 жыл|1982]] жылдан бастап финалдық турнирге қатысушылар саны 24-ке ұлғайды, ал [[1998 жыл|1998]] жылы 32-ге. Қосымша орындардың көбі [[Азия]], [[Африка]] және Солтүстік Америка аймақтарына бұйырды. Көбіне футбол елі болып саналмай келген осы аймақтың құрамалары соңғы жылдары тәуір өнер көрсетуде: мысалы, [[Камерун]] [[1994 жыл|1994]], [[Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]], [[Сенегал]] мен АҚШ [[2002 жыл|2002]], [[Гана Ұлттық футбол құрамасы|Гана]] [[2010 жыл|2010]] жылдары. Әлем чемпионаты шынындада әлемдегі құрамалардың жарысы болды. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионатына]] - 197 құрама, 2010 жылғы әлем чемпионатына - 204 құрама қатысты. Сондада жанкүйерлер саны Еуропа мен Оңтүстік Америка аймақтарына жетпейді. Әлем чемпионатының тарихында осыдан басқа аймақтардан тек қана 3 құрама жартылай финалға жолдама алды (АҚШ, Оңтүстік Корея және [[Түркия]]). Оңтүстік Америкадан осындай жетістікке 20 рет жетті (көбіне Бразилия, Аргентина, Уругуай, 1962 жылы [[Чили Ұлттық футбол құрамасы|Чили]] құрамасы 3-ші орын алды), ал Еуропа - 55 рет (19 ел). == Өткізу формуласы == === Іріктеу турнирі === Іріктеу турнирлері әлем чемпионатының финалдық турниріне қатысатын құрамалардың санын азайтып және іріктеп алу үшін өткізіледі. Әлем чемпионатының алдындағы іріктеу турнирі өткізілмеген Жалғыз чемпионат ол - [[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930 жылғы әлем чемпионаты]]. Іріктеу турнирі ФИФА-ға мүше ұйымдардың құрамалары бойынша өткізіледі: азиялық іріктеу ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]), африкалық ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]), еуропалық ([[УЕФА]]), солтүстікамерикалық ([[КОНКАКАФ]]), оңтүстікамерикалық [[КОНМЕБОЛ]], аралдық ([[Океания Футбол Конфедерациясы|ОФК]]). Іріктеу турнирі өткізілмес бұрын ФИФА әр аймаққа финалдық турнирге қанша команда қатысатынын бөліп береді. [[1938 жыл|1938]] жылдан бастап әлем чемпионатын өткізуші ел автоматты түрде финалдық турнирге жолдама алады. Жәнеде, [[2006 жыл|2006]] жылға дейін соңғы әлем чемпионы келесі чемпионатқада бірден жолдама алатын еді. 2006 жылғы әлем чемпионатының алдында әлем чемпионыда іріктеу турниріне қатысатын болып белгіленіп, [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002 жылғы әлем чемпионы]] Бразилия іріктеу турниріне қатысты. Төмендегі кестеде аймақтарға бөлу орындары көрсетілген. +Ч деген әлем чемпионына берілетін қосымша орын, +Х чемпионатты өткізуші елге берілетін қосымша орын. Аймақ аралық қосымша кездесулердің орны 0,5 болып саналады. Қоюланып жазылғандар қосымша кездесулердің жеңімпаздары. {| class="wikitable" |+'''Футбол аймақтары үшін бөлінген орындар''' |- style="background:#cccccc;" align=center !Аймақ ![[Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі|1934]]<br />{{Flagicon|Italy}}<br />(16) ![[Футболдан 1938 жылғы әлем біріншілігі|1938]]<br />{{Flagicon|France}}<br />(15)<sup>[[#1938q|1]]</sup> ![[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі|1950]]<br />{{Flagicon|Brazil}}<br />(13)<sup>[[#1950q|2]]</sup> ![[Футболдан 1954 жылғы әлем біріншілігі|1954]]<br />{{Flagicon|Switzerland}}<br />(16) ![[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]]<br />{{Flagicon|Sweden}}<br />(16) ![[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962]]<br />{{Flagicon|Chile}}<br />(16) ![[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|1966]]<br />{{Flagicon|England}}<br />(16) ![[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]]<br />{{Flagicon|Mexico}}<br />(16) ![[Футболдан 1974 жылғы әлем біріншілігі|1974]]<br />{{Flagicon|Germany}}<br />(16) ![[Футболдан 1978 жылғы әлем біріншілігі|1978]]<br />{{Flagicon|Argentina}}<br />(16) ![[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі|1982]]<br />{{Flagicon|Spain}}<br />(24) ![[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]]<br />{{Flagicon|Mexico}}<br />(24) ![[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі|1990]]<br />{{Flagicon|Italy}}<br />(24) ![[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]]<br />{{Flagicon|United States}}<br />(24) ![[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998]]<br />{{Flagicon|France}}<br />(32) ![[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|2002]]<br />{{Flagicon|South Korea}}{{Flagicon|Japan}}<br />(32) ![[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|2006]]<br />{{Flagicon|Germany}}<br />(32)<sup>[[#2006q|6]]</sup> ![[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|2010]]<br />{{Flagicon|South Africa}}<br />(32) ![[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|2014]]<ref>http://www.fifa.com/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511075609/http://www.fifa.com/index.html |date=2013-05-11 }} FIFA.com&nbsp;— Draw Format</ref><br />{{Flagicon|Brazil}}<br />(32) |- valign="center" align=center |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |rowspan="2" valign="center"|1||/||/||/||rowspan="2" valign="center"|0.5<sup>[[#1958q|3]]</sup>||0.5<sup>[[#1962q|4]]</sup>||rowspan="3" valign="center"|1||1||1||1||2||2||2||3||5||5||5||5<br />+Х||5 |- valign="center" align=center |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |1||1<sup>[[#1950q|2]]</sup>||1||0.5<sup>[[#1962q|4]]</sup>||rowspan="2" valign="center"|1||rowspan="2" valign="center"|1||rowspan="2" valign="center"|1||rowspan="2" valign="center"|2||2||2||2||'''3.5'''||2.5<br />+2Х||4.5||4.5||4.5 |- valign="center" align=center |Аралдар ([[Океания Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |/||/||/||/||/||/||0.5||0.5||0.25<sup>[[#1994q|5]]</sup>||0.5||0.5||'''0.5'''||'''0.5'''||0.5 |- valign="center" align=center |Еуропа ([[УЕФА]]) |12||11<sup>[[#1938q|1]]</sup><br />+Х+Ч||7<sup>[[#1950q|2]]</sup><br />+Ч||11<br />+Х||'''9.5'''<sup>[[#1958q|3]]</sup><br />+Х+Ч||'''9'''<sup>[[#1962q|4]]</sup>||9<br />+Х||8<br />+Ч||8.5<br />+Х||'''8.5'''<br />+Ч||13<br />+Х||'''12.5'''<br />+Ч||13<br />+Х||12<br />+Ч||14<br />+Х||'''13.5'''<br />+Ч||13<br />+Х||13||13 |- valign="center" align=center |Солтүстік Америка ([[КОНКАКАФ]]) |1||1||2||1||1||'''0.5'''||1||1<br />+Х||1||1||2||1<br />+Х||2||1.25<sup>[[#1994q|5]]</sup><br />+Х||3||3||'''3.5'''||3.5||'''3.5''' |-valign="center" align=center |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |2||1||4<br />+Х||1<br />+Ч||3||3.5<br />+Х+Ч||3<br />+Ч||3||'''2.5'''<br />+Ч||2.5<br />+Х||3<br />+Ч||4||'''2.5'''<br />+Ч||'''3.5'''<sup>[[#1994q|5]]</sup>||4<br />+Ч||'''4.5'''||4.5||'''4.5'''||'''4.5''' <br />+Х |- style="background:#ffdddd;" align=center |'''Барлығы''' |16||16||16||16||16||16||16||16||16||16||24||24||24||24||32||32||32||32||32 |} * <div id="1938q"><sup>1</sup> В 1938 жылы Австрия аншлюс салдарынан әлем чемпионатына қатысқан жоқ. Ақыры чемпионатқа Еуропадан 12 құрама қатысты (чемпион мен өткізуші елді қосқанда.).</div> * <div id="1950q">² 1950 жылы [[Үндістан]], [[Шотландия]] және [[Түркия]] финалдық кезеңнен бас тартты. Ақыры чемпионатқа Еуропадан 6 құрама қатысты, Азиадан біреуіде қатысқан жоқ.</div> * <div id="1958q">³ 1958 жылғы чемпионатта Азия мен Африка екеуіне 1 орын берілген болатын, ал Еуропаға 9 орын. Алайда Израильдің барлық қарсыластарының бас тартқанынан кейін Израиль мен Уэльс арасында қосымша кездесу өткізілді. Ақыры Азия мен Африка екеуара - 0,5 орын алса, Еуропа — 9,5 орын алды.</div> * <div id="1962q"><sup>4</sup> 1962 жылғы чемпионатта Еуропа 8 орын, және тағы 2 команда Азия мен Африканың командаларымен қосымша ойын өткізді. Еуропаның 2 құрамасыда жеңіске жетіп, соңында Еуропаға есеп бойынша 10 орын берілді.</div> * <div id="1994q"><sup>5</sup> 1994 жылғы чемпионатта қосымша кездесулер 2 раунд болды. Алғашында ОФК и КОНКАКАФ командалары кездесті, жеңімпаз КОНМЕБОЛ командасымен кездесті.</div> * <div id="2006q"><sup>6</sup> 2006 жылдан бастап чемпион автоматты түрде орын алмайтын болды.</div> === Финалдық турнир === 16 ел өз жерінде әлем чемпионатын қабылдады. Оның ішінде 4-уі 2 рет: Мексика, Италия, Франция және Алмания. Тек 1 рет 2002 жылы әлем чемпионаты 2 елде өтті - Оңтұстік Корея және Жапония. Әр жылдары өткізілген әлем чемпионаттары туралы кесте. {| class="wikitable" |- ! Жыл!! Иесі !! Командалар !! 1-ші кезең !! 2-ші кезең !! 3-ші кезең |- | 1930 || {{flagcountry|Uruguay}} |align=center| 13 |align=center| 1 топ 4 командадан, 3 топ 3 командадан |colspan=2 align=center | 1 кезеңдегі 4 топтың жеңімпаздары плей-офф кезеңін өткізді<ref group="s">3-ші орын үшін матч өтккізілген жоқ</ref> |- | 1934 || {{flagcountry|Italy}} |align=center| 16 |colspan=3 align=center| Плей-офф<ref group="s" name="replay">1934 және1938 жылдары ойын тең аяқталса қайта ойнатылды. Артынан<!--when exactly?--> жеребе өткізілетін болды, бірақ ойында қолданылып көрген жоқ. 1974 жылдан бері [[ойын соңындағы пенальти]] өткізіліп келеді.</ref> |- | 1938 || {{flagcountry|France}} |align=center| 15 (16)<ref group="s">Австрия іріктеу турнирін өткенімен, аншлюс салдарынан әлем чемпионатына қатысқан жоқ</ref> |colspan=3 align=center| Плей-офф<ref group="s" name="replay"/> |- | 1950 || {{flagcountry|Brazil}} |align=center| 13 (16)<ref group="s" name="wd3">Үндістан, Шотландия және Түркия іріктеу турнирін өткенімен, финалдық кезеңнен бас тартты</ref> |align=center| 2 топ 4 командадан, 1 топ 3 командадан, 1 топ 2 командадан<ref group="s" name="wd3"/> |colspan=2 align=center| 1 кезеңдегі 4 топтың жеңімпаздары финалдық топта ойнады |- | 1954 || {{flagcountry|Switzerland}} |align=center| 16 |align=center| 4 топ 4 командадан<ref group="s">Әр топта 2 «мықты» және 2 «мықты емес» командалар болды; ойындар тек мықтылар мен мықты еместер арасында өтті. Топтық кезеңде ойын тең аяқталса қосымша уақыт берілді.</ref> <ref group="s" name="playoff">1962 жылға дейін жинаған ұпайлары тең болса, қайта ойнау өткізілді, Тек 1954 пен 1958 жылдары солай болды. 1962 жылдан бастап соққан голының айрмашылығына қарайтын болды.</ref> |colspan=2 align=center| топта 1-2 орын алған 8 команда плей-офф кезеңін өткізді |- | 1958 || {{flagcountry|Sweden}} |align=center| 16 |align=center| 4 топ 4 командадан<ref group="s" name="playoff"/> |colspan=2 align=center| топта 1-2 орын алған 8 команда плей-офф кезеңін өткізді |- | 1962 || {{flagcountry|Chile}} |align=center| 16 |align=center| 4 топ 4 командадан |colspan=2 align=center| топта 1-2 орын алған 8 команда плей-офф кезеңін өткізді |- | 1966 || {{flagcountry|England}} |align=center| 16 |align=center| 4 топ 4 командадан |colspan=2 align=center| топта 1-2 орын алған 8 команда плей-офф кезеңін өткізді |- | 1970 || {{flagcountry|Mexico}} |align=center| 16 |align=center| 4 топ 4 командадан |colspan=2 align=center| топта 1-2 орын алған 8 команда плей-офф кезеңін өткізді |- | 1974 || {{flagicon|Germany}} [[Германия|Алмания]] |align=center| 16 |align=center| 4 топ 4 командадан |align=center| 2 топ 4 командадан<br /> (1 кезеңде 1-2 орын алғандар) |align=center| Финал <br /> (2-ші кезеңдегі топ жеңімпаздары), <br />3-ші орын (2-ші кезеңде топта 2-ші орын алғандар) |- | 1978 || {{flagcountry|Argentina}} |align=center| 16 |align=center| 4 топ 4 командадан |align=center| 2 топ 4 командадан<br /> (1 кезеңде 1-2 орын алғандар) |align=center| Финал <br /> (2-ші кезеңдегі топ жеңімпаздары), <br />3-ші орын (2-ші кезеңде топта 2-ші орын алғандар) |- | 1982 || {{flagcountry|Spain}} |align=center| 24 |align=center| 6 топ 4 командадан |align=center| 4 топ 3 командадан<br /> (1 кезеңде 1-2 орын алғандар) |align=center| 4 команда плей-офф кезеңін өткізді<br /> (2-ші кезеңдегі топ жеңімпаздары) |- | 1986 || {{flagcountry|Mexico}} |align=center| 24 |align=center| 6 топ 4 командадан |colspan=2 align=center| 16 команда плей-офф кезеңін өткізді<br /> (Топта 1-2 орын алған командалар және 3-ші орын алған 4 үздік команда) |- | 1990 || {{flagcountry|Italy}} |align=center| 24 |align=center| 6 топ 4 командадан |colspan=2 align=center| 16 команда плей-офф кезеңін өткізді<br /> (Топта 1-2 орын алған командалар және 3-ші орын алған 4 үздік команда) |- | 1994 || {{flagcountry|USA}} |align=center| 24 |align=center| 6 топ 4 командадан |colspan=2 align=center| 16 команда плей-офф кезеңін өткізді<br /> (Топта 1-2 орын алған командалар және 3-ші орын алған 4 үздік команда) |- | 1998 || {{flagcountry|France}} |align=center| 32 |align=center| 8 топ 4 командадан |colspan=2 align=center| 16 команда плей-офф кезеңін өткізді<br /> (Топта 1-2 орын алған командалар) |- | 2002 || {{flagcountry|Корея Республикасы}} /<br /> {{flagcountry|Japan}} |align=center| 32 |align=center| 8 топ 4 командадан |colspan=2 align=center| 16 команда плей-офф кезеңін өткізді<br /> (Топта 1-2 орын алған командалар) |- | 2006 || {{flagcountry|Germany}} |align=center| 32 |align=center| 8 топ 4 командадан |colspan=2 align=center| 16 команда плей-офф кезеңін өткізді<br /> (Топта 1-2 орын алған командалар) |- | 2010 || {{flagcountry|South Africa}} |align=center| 32 |align=center| 8 топ 4 командадан |colspan=2 align=center| 16 команда плей-офф кезеңін өткізді<br /> (Топта 1-2 орын алған командалар) |- | 2014 || {{flagcountry|Brazil}} |align=center| 32 |align=center| 8 топ 4 командадан |colspan=2 align=center| 16 команда плей-офф кезеңін өткізді<br /> (Топта 1-2 орын алған командалар) |- | 2018 || {{flagcountry|Russia}} |align=center|32 |align=center|8 топ 4 командадан |colspan=2 align=center|16 команда плей-офф кезеңін өткізді<br /> (Топта 1-2 орын алған командалар) |- | 2022 || {{flagcountry|Qatar}} |align=center| 32 |align=center|8 топ 4 командадан |colspan=2 align=center|16 команда плей-офф кезеңін өткізді<br /> (Топта 1-2 орын алған командалар) |- |} <references group="s"/> Әлем чемпионатының өткізілу формуласы 1998 жылдан бері 32 қатысушы-командадан құралған. Финалдық турнир алдын ала таңдалып алынған елде, 1 ай көлемінде 2 жүйеде өткізіледі (топтық кезең және шығып қалу жүйесінде). Топтық кезеңде 32 команда әр топта 4 командадан, 8 топқа бөлінеді. Топ құрамы жеребе бойынша қарастырылады. Әр команда өз тобында 1 айналымдық 3 ойыннан өткізіеді. Соңғы турдың ойындары 1 күнде және 1 уақытта өткізіледі. Әр жеңіске команда 3 ұпай алады, тең ойынға - 1 ұпай, жеңіліске - 0 ұпай.Әр топтан келесі кезеңге (плей-офф) өз тобында үздік шыққан 2 команда жолдама алады, барлығы 16 құрама. Екінші кезеңді командалар шығып қалу жүйесінде өткізіеді. Жеңіліп қалған команда ( жартылай финалды қоспағанда) турнирден шығып қалады. Егер негізгі уақытта командалар бірі-бірімен тең ойнаса, қосымша уақыт қосылады, ал егер олда жеңімпазды табуға көмектеспесе ойын соңындағы пенальти өткізіледі. 1/8 финалда өз тобында 1-ші орын алған құрама басқа топтан 2-ші орын алған құрамамен кездеседі. Осы ойынның жеңімпаздары 1-4 финалға жолдама алады, оның жеңімпазжары 1/2 финалға шығады. Жартылай финалда (1/2 финал) жеңіліс тапқан екі құрама өзара қола медельді сарапқа салады. Жартылай финалда жеңіске жеткен екі құрама өзара финалдық ойынды өткізеді. Жеңімпаз алтын медаль мен әлем чемпионы деген атақ және әлем кубогын келесі әлем чемпионатына дейін ұстауға алады. == Футболдан әлем чемпиондарының алтын кубогы == {{Main|Футболдан әлем чемпиондарының алтын кубогы}} 1980 жылмен 1981 жылдың тоғысқан жерінде әлем чемпионатының 50 жылдық мүшел тойында сол уақыттағы әлем чемпион атанған құрамалар арасында турнир өткізілді. Турнирді өткізу құқығы тұңғыш әлем чемпионатын қабылдағын, және чемпион атанған Уругвай құрамасына бұйырды. Англия (1966 жылғы чемпион) турнирге қатысқан жоқ, оның орнына сол жылдардағы мықты құрамалардың бірі Недерландия құрамасы қатысты. 6 команда үш-үштен 3 топқа бөлінді. Бірінші айналымнан кейін топ жеңімпаздары өзара финалдық ойында өткізді. Турнир жеңімпазы болып Уругвай құрамасы аталды, ол финалда Бразилияны 2:1 есебімен жеңді. Бір қызығы Бразилия дәл атақты [[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі (финал)|Маракасано]] деген атпен белгілі 1950 жылдың финалындағыдай есеппен жеңілді. 2030 жылы 100 жылдық мүшел тойдада осыдай турнирдің өту-өтпеуі белгісіз. 1980 жылдан кейін жаңадан 2 құрама ғана чемпион атанды (Франция - 1998 жылы, Испания - 2010 жылы). == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" |- ! rowspan="2" width="5%" |Жыл ! rowspan="2" width="14%" |Өткізу <br />орны ! colspan="3" |Финалдық ойын ! colspan="3" |3-ші орын үшін ойын |- ! width="15%" |Жеңімпаз ! width="10%" |Есеп ! width="15%" |2-ші орын ! width="15%" |3-ші орын ! width="10%" |Есеп ! width="15%" |4-ші орын |- |[[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930]] |{{flagcountry|Uruguay}} |{{flagicon|Uruguay}} <br /> '''[[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]''' |'''4:2''' |{{flagicon|Argentina}} <br /> [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]] |{{flagicon|USA}} <br />[[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]] |<sup>('''[[#1|1]]''')</sup> |{{flagicon|Yugoslavia}} <br />[[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославия]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі|1934]] |{{flagcountry|Italy}} |{{flagicon|Italy}} <br /> '''[[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]]''' |'''2:1''' <br />қос. уақыт |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехословакия Ұлттық футбол құрамасы|Чехословакия]] |{{flagicon|Germany}} <br /> [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] |'''3:2''' |{{flagicon|Austria}} <br /> [[Аустрия Ұлттық футбол құрамасы|Аустрия]] |- |[[Футболдан 1938 жылғы әлем біріншілігі|1938]] |{{flagcountry|France}} |{{flagicon|Italy}} <br /> '''[[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]]''' |'''4:2''' |{{flagicon|Hungary}} <br /> [[Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы|Мажарстан]] |{{flagicon|Brazil}} <br /> [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]] |'''4:2''' |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция Ұлттық футбол құрамасы|Швеция]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі|1950]] |{{flagcountry|Brazil}} |{{flagicon|Uruguay}} <br /> '''[[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]''' |<sup>('''[[#2|2]]''')</sup> |{{flagicon|Brazil}} <br /> [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]] |{{flagicon|Sweden}} <br />[[Швеция Ұлттық футбол құрамасы|Швеция]] |<sup>('''[[#2|2]]''')</sup> |{{flagicon|Spain}} <br />[[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]] |- |[[Футболдан 1954 жылғы әлем біріншілігі|1954]] |{{flagcountry|Switzerland}} |{{flagicon|Germany}} <br /> '''[[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]]''' |'''3:2''' |{{flagicon|Hungary}} <br /> [[Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы|Мажарстан]] |{{flagicon|Austria}} <br /> [[Аустрия Ұлттық футбол құрамасы|Аустрия]] |'''3:1''' |{{flagicon|Uruguay}} <br /> [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]] |{{flagcountry|Sweden}} |{{flagicon|Brazil}} <br /> '''[[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]]''' |'''5:2''' |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция Ұлттық футбол құрамасы|Швеция]] |{{flagicon|France}} <br /> [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция]] |'''6:3''' |{{flagicon|Germany}} <br /> [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]] |- |[[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962]] |{{flagcountry|Chile}} |{{flagicon|Brazil}} <br /> '''[[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]]''' |'''3:1''' |{{flagicon|Czech Republic}} <br /> [[Чехословакия Ұлттық футбол құрамасы|Чехословакия]] |{{flagicon|Chile}} <br /> [[Чили Ұлттық футбол құрамасы|Чили]] |'''1:0''' |{{flagicon|Yugoslavia}} <br /> [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославия]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|1966]] |{{flagcountry|England}} |{{flagicon|England}} <br /> '''[[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]]''' |[[Финал чемпионата мира по футболу 1966|'''4:2''']] <br />қос. уақыт |{{flagicon|Germany}} <br /> [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]] |{{flagicon|Portugal}} <br /> [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалия]] |'''2:1''' |{{flagicon|USSR}} <br /> [[КСРО Ұлттық футбол құрамасы|КСРО]] |- |[[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] |{{flagcountry|Mexico}} |{{flagicon|Brazil}} <br /> '''[[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]]''' |'''4:1''' |{{flagicon|Italy}} <br /> [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]] |{{flagicon|Germany}} <br /> [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]] |'''1:0''' |{{flagicon|Uruguay}} <br /> [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Футболдан 1974 жылғы әлем біріншілігі|1974]] |{{flagcountry|Germany}} |{{flagicon|Germany}} <br /> '''[[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]]''' |'''2:1''' |{{flagicon|Netherlands}} <br /> [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]] |{{flagicon|Poland}} <br /> [[Польша Ұлттық футбол құрамасы|Польша]] |'''1:0''' |{{flagicon|Brazil}} <br /> [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]] |- |[[Футболдан 1978 жылғы әлем біріншілігі|1978]] |{{flagcountry|Argentina}} |{{flagicon|Argentina}} <br /> '''[[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]]''' |'''3:1''' <br />қос. уақыт |{{flagicon|Netherlands}} <br /> [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]] |{{flagicon|Brazil}} <br /> [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]] |'''2:1''' |{{flagicon|Italy}} <br /> [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі|1982]] |{{flagcountry|Spain}} |{{flagicon|Italy}} <br /> '''[[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]]''' |'''3:1''' |{{flagicon|Germany}} <br /> [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]] |{{flagicon|Poland}} <br /> [[Польша Ұлттық футбол құрамасы|Польша]] |'''3:2''' |{{flagicon|France}} <br /> [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция]] |- |[[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] |{{flagcountry|Mexico}} |{{flagicon|Argentina}} <br /> '''[[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]]''' |'''3:2''' |{{flagicon|Germany}} <br /> [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]] |{{flagicon|France}} <br /> [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция]] |'''4:2''' <br />қос. уақыт |{{flagicon|Belgium}} <br /> [[Бельгия Ұлттық футбол құрамасы|Бельгия]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі|1990]] |{{flagcountry|Italy}} |{{flagicon|Germany}} <br /> '''[[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]]''' |'''1:0''' |{{flagicon|Argentina}} <br /> [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]] |{{flagicon|Italy}} <br /> [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]] |'''2:1''' |{{flagicon|England}} <br /> [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]] |- |[[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]] |{{flagcountry|USA}} |{{flagicon|Brazil}} <br /> '''[[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]]''' |'''0:0'''<br />'''(3:2)'''<br />пен |{{flagicon|Italy}} <br /> [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]] |{{flagicon|Sweden}} <br /> [[Швеция Ұлттық футбол құрамасы|Швеция]] |'''4:0''' |{{flagicon|Bulgaria}} <br /> [[Болгария Ұлттық футбол құрамасы|Болгария]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998]] |{{flagcountry|France}} |{{flagicon|France}} <br /> '''[[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция]]''' |'''3:0''' |{{flagicon|Brazil}} <br /> [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]] |{{flagicon|Croatia}} <br /> [[Хорватия Ұлттық футбол құрамасы|Хорватия]] |'''2:1''' |{{flagicon|Netherlands}} <br /> [[Нидерланд]] |- |[[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]] |{{flagcountry|Корея Республикасы}} <br /> {{flagcountry|Japan}} |{{flagicon|Brazil}} <br /> '''[[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]]''' |'''2:0''' |{{flagicon|Germany}} <br /> [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] |{{flagicon|Turkey}} <br /> [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]] |'''3:2''' |{{flagicon|South Korea}} <br /> [[Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006]] |{{flagcountry|Germany}} |{{flagicon|Italy}} <br /> '''[[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]]''' |'''1:1'''<br /> '''(5:3)'''<br />пен |{{flagicon|France}} <br /> [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция]] |{{flagicon|Germany}} <br /> [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] |'''3:1''' |{{flagicon|Portugal}} <br /> [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалия]] |- |[[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] |{{flagcountry|South Africa}} |{{flagicon|Spain}} <br /> '''[[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]''' |'''1:0'''<br />қос. уақыт |{{flagicon|Netherlands}} <br /> [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]] |{{flagicon|Germany}} <br /> [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]] |'''3:2''' |{{flagicon|Uruguay}} <br /> [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014]] |{{flagcountry|Brazil}} |'''{{flagicon|Germany}} <br /> [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]''' |'''1:0''' |{{flagicon|Argentina}} <br /> [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]] |{{ту|Нидерланд}} [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]] |'''3:0''' |{{flagicon|Brazil}} <br /> [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]] |- |[[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018]] |{{flagcountry|Russia}} |{{flagicon|France}} [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|'''Франция''']] |'''4:2''' |{{flagicon|Croatia}} <br /> [[Хорватия Ұлттық футбол құрамасы|Хорватия]] |{{ту|Бельгия}} [[Бельгия Ұлттық футбол құрамасы|Бельгия]] |'''2:0''' |{{flagicon|England}} <br /> [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]] |- style="background: #D0E6FF;" |[[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|2022]] |{{flagcountry|Qatar}} |{{flagicon|Argentina}} <br /> '''[[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]]''' |'''3:3'''<br> (4:2 пен) |{{flagicon|France}} [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция]] |{{flagicon|Croatia}} <br /> [[Хорватия Ұлттық футбол құрамасы|Хорватия]] |'''2:1''' |{{flagicon|Morocco}} <br /> [[Марокко Ұлттық футбол құрамасы|Марокко]] |- |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі|2026]] |{{flagcountry|USA}} <br /> {{flagcountry|Canada}} <br /> {{flagcountry|Mexico}} | | | | | | |} <div id="1"><sup>'''1'''</sup> - 1930 жылы 3-ші орын үшін ойын өткізілген жоқ. Жартылай финалда АҚШ пен Югославия құрамалары сәкесінше Аргентина мен Уругвай құрамаларынан жеңіліп қалды. Бірақ ФИФА АҚШ құрамасын барлық әлем чемпионаттарында өткізген ойындарына қарай 3-ші орын иегері деп мойындады, ал Югославия құрамасын 4-ші орын деп белгіледі. <div id="2"><sup>'''2'''</sup> - 1950 жылы ресми финалдық кездесу өткізілген жоқ. Себебі бірінші орынның тағдара 4 құрамадан құралған финалдық топ шешті. Бірақ Уругвай мен Бразилия арасында өткен соңғы турдың ойыны == Үздік құрамалар == [[Сурет:World cup countries best results and hosts.PNG|right|thumb|Әлем чемпионатына қатысқан командалардың нәтижелері]] Барлығы әлем чемпионатында 207 құрама өнер көрсеткен, оның ішінде тек 12 құрама финалда ойнаса, 8-і чемпион атанған. Әлем чемпионатың ең жулдеқор командасы - [[Бразилия]]. Бразилия - барлық әлем чемпионатының финалдық турнирінде өнер көрсеткен жалғыз құрама, және 5 дүркін әлем чемпионы, 2 рет финалға шыққан. Әлем чемпионатын жеңіп алған еуропалықтар - 10, ал оңтүстікамерикалықтар - 9. Ең көп финалға шыққандар [[Бразилия]] мен [[Германия]] - 7 рет. Және ең көп қатарынан шыққан құрамаларда осы екеуі - 3 рет (Германия - 1982, 1986 және 1990; Бразилия - 1994, 1998 және 2002 жылдары). Бірақ бұл екеуі бір-бірімен тек 1 рет кездесті (финалда ғана емес, әлем чемпионатының тарихында) 2002 жылы финалда (Бразилия 2:0 есебімен жеңді). Финалға шығу бойынша 3-ші орында [[Италия]] құрамасы тұр (6 рет). Және олар Бразилияғада, Германияғада ең ыңғайсыз команда болып саналады, себебі осы екеуін финалдық турнирде бірден көп жеңген осы Италия (Бразилияны 1938, 1982; Германияны 1970, 1982, 2006 жылдары). 1970 жылы Бразилия мен Италия құрамалары финалға шықты, ол кезде екеуіндеде 2 чемпиондық атақ бар еді, 1994 жылыда екеуі финалға шығып, екеуіндеде 3 чемпиондық атақ бар болатын, бірақ екеуіндеде бразилиялықтар жеңіске жетті. Еуропалықтар мен оңтүстікамерикалықтар арасында қарсыластықта еуропалықтар алда тұр. Еуропалықтар 7 рет (1934, 1954, 1966, 1974, 1982, 2006 және 2010 жылдары) медальдардың бәрін алып кетсе, 4 рет (1934, 1966, 1982 және 2006 жылдары) оңтүстікамерикалықтар жартылай финалға шыға алған жоқ. Ал еуропалықтар тек алғаш (1930) әлем чемпионатында ғана медальсыз қалған. 2010 жылға дейін еуропалықтар тек Еуорпада өткен әлем чемпионатында чемпион атанған болатын, алайда [[Испания]] құрамасы 2010 жылы [[Оңтүстік Африка Республикасы|ОАР]] жерінде әлем чемпионы атанып, сол дәстүрді бұзған болатын. Оңтүстікамерикалық тек 1 рет Еуропада чемпион атанды (Бразилия 1958 жылы). == Статистика == * 1958, 2002, 2010, 2014, 2022 жылдардан басқа чемпионаттарда жеңімпаз-ел өткізуші елдің континентінен болды. * Тек Италия (1938) мен Бразилия (1962) ғана 1 рет чемпиондық атағын қорғап қалды. 3 рет қатарынан әлі ешкім чемпион атанып көрген жоқ. * Италия құрамасы басқаларға қарағанда ең ұзақ чемпион атанған құрама. 16 жыл. Ол 1934 пен 1938 жылғы чемпиондықтан кейін 1942 және 1946 жылдары екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан өткізілмей, 1950 жылға де"ін чемпиондық атағын ұстап тұрды. * 1934 жылғы чемпионат әлем чемпионы (Уругуай) қатыспаған жалғыз чемпионат, және өткізуші ел (Италия) іріктеу турниріне қатысқанда жалғыз чемпионат. * 2010 жылы Италия құрамасы 2002 жылғы Франция құрамасы секілді өз тобынан шыға алмады. Чемпион атанып келесі чемпионатта өз тобынан шыға алмаған тағы 2 құрама бар. Италия (1950), Бразилия (1966). * Мексика мен Аргентина құрамаларының турнирлік қатысуы 2 чемпионатта қатарынан бірдей болды. 2006 және 2010 жылдары Аргентина Мекиканы 1/8 финалда ұтса 1/4 финалда Германия құрамасынан жеңіліп қалды. * Уругвай (1930), Италия (1934) және Бразилия (1974 пен 2002 жылдары) құрамалары финалдық турнирдің барлық ойынында жеңіске жетіп чемпион атанды. Жәнеде барлық кездесуін негізгі уақытта аяқтады (1938 жылы 1 кездесуін қосымша уақытта жеңген Италия құрамасын қоспағанда). * 6 рет өткізуші-ел өз жерінде әлем чемпионы атанды, тек 1 рет (ГФР 1974 жылы) оның әлем чемпионатындағы алғашқы жеңісі емес. Бір қызығы Бразилия құрамасы өз жерінде әлем чемпионы атанған жоқ, тағы бір қызығы әлі ешбір ел өз жерінде 2 рет жеңімпаз атанған жоқ. * 3 рет еуропалық құрама бірден екі жүлдені қоржынына салды: Еуропа чемпионаты және әлем чемпионаты. Франция құрамасына Еуропа чемпионы деген атақ (2000) әлем чемпионы (1998) атанғаннан кейін 2 жылдан кейін келсе, ГФР мен Испания құрамасы Еуропа чемпионы атанып тұрып әлем чемпионы атанды. ГФР 1974 жылы (1972 жылғы Еуропа чемпионы атанғаннан кейін), Испания 2010 жылы (2008 жылы Еуропа чемпионы атанғаннан кейін). Бір қызығы екеуініңде финалдағы қарсыласы Нидерланд құрамасы болды. * Испания құрамасы басқа құрлықтағы әлем чемпионатында (2010) чемпион атанған тұңғыш Еуропа командасы. Жәнеде Испания тұңғыш рет басқа елде тұңғыш рет чемпион атанған 52 жылдан кейінгі алғашқы команда. Уругуай, Италия, Англия, Аргентина, Франция құрамаларының тұңғыш рет өз жерінде әлем чемпионы атанғаны белгілі. Тек ГФР (1954), Бразилия (1958) және Испания (2010) құрамалары тұңғыш чемпиондық атағын басқа елде жеңіп алды. * Дүниежүзілік соғыстан кейін тұңғыш рет (2006, 2010) еуропалық екі құрама әлем чемпионы атанды. Және 2010 жылғы Испанияның жеңісі 1962 жылдан бері Еуропа мен Оңтүстік Америка командалары кезек-кезек жеңімпаз атанып келе жатқан дәстүрді бұзды. * 2010 жылы Нидерланд құрамасы Чехославакия мен Венгрия құрамасының 2 рет финалда жолы болмаған сәтсіздігін басып озды. Енді Нидерланд құрамасында мұндай сәтсіздік 3-еу. * 2 рет әлем чемпионатының финалында ойын нәтижесін ойын соңындағы пенальти шешті. Екеуіндеде осыған Италия құрамасы қатысты. 1994 жылы италиялықтар бразиялықтардан жеңілсе, 2006 жылы Франция құрамасын жеңді. {{Футболдан ӘЧ ең үздік шабуылшылары}} == Құрамалардың қатысқан статистикасы == Төменді бір кездері жартылай финалға шыққан құрамалардың статистикасы көрсетілген {| class="wikitable" |- !Команда !чемпиондық титулы !Әлем чемпиондары<br />(* — ӘЧ қабылдаушы ел) !2-ші орын<br />(* — ӘЧ қабылдаушы ел) !3-ші орын<br />(* — ӘЧ қабылдаушы ел) !4-ші орын¹,<br />(* — ӘЧ қабылдаушы ел) |- |{{flagcountry|Brazil}} |5 |[[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]], [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962]], [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]], [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]], [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]] |2 ([[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі|1950]]*, [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998]], [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014]]) |2 ([[Футболдан 1938 жылғы әлем біріншілігі|1938]], [[Футболдан 1978 жылғы әлем біріншілігі|1978]]) |2 ([[Футболдан 1974 жылғы әлем біріншілігі|1974]], [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014]]) |- |{{flagcountry|Italy}} |4 |[[Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі|1934]]*, [[Футболдан 1938 жылғы әлем біріншілігі|1938]], [[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі|1982]], [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006]] |2 ([[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]], [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]]) |1 ([[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі|1990]]*) |1 ([[Футболдан 1978 жылғы әлем біріншілігі|1978]]) |- |{{flagcountry|Germany}} |4 |[[Футболдан 1954 жылғы әлем біріншілігі|1954]], [[Футболдан 1974 жылғы әлем біріншілігі|1974]]*, [[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі|1990]], [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014]] |4 ([[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|1966]], [[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі|1982]], [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]], [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]]) |4 ([[Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі|1934]], [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]], [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006]]*, [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]]) |1 ([[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]]) |- |{{flagcountry|Argentina}} |3 |[[Футболдан 1978 жылғы әлем біріншілігі|1978]]*, [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]], [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|2022]] |2 ([[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930]], [[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі|1990]], [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014]] ) | - | - |- |{{flagcountry|Uruguay}} |2 |[[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930]]*, [[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі|1950]] | - | - |3 ([[Футболдан 1954 жылғы әлем біріншілігі|1954]], [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]], [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]]) |- |{{flagcountry|France}} |2 |[[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998]]*, [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018]] |1 ([[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006]]), [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|2022]] |2 ([[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]], [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]]) |1 ([[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі|1982]]) |- |{{flagcountry|England}} |1 |[[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|1966]]* | - | - |2 ([[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі|1990]], [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018]]) |- |{{flagcountry|Spain}} |1 |[[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]] | - | - |1 ([[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі|1950]]) |- |{{flagcountry|Netherlands}} | - | - |3 ([[Футболдан 1974 жылғы әлем біріншілігі|1974]], [[Футболдан 1978 жылғы әлем біріншілігі|1978]], [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010]]) | 1 ([[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014]]) |1 ([[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998]]) |- |{{flagcountry|Czech Republic}} | - | - |2 ([[Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі|1934]], [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962]]) | - | - |- |{{flagcountry|Hungary}} | - | - |2 ([[Футболдан 1938 жылғы әлем біріншілігі|1938]], [[Футболдан 1954 жылғы әлем біріншілігі|1954]]) | - | - |- |{{flagcountry|Sweden}} | - | - |1 ([[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі|1958]]*) |2 ([[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі|1950]], [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]]) |1 ([[Футболдан 1938 жылғы әлем біріншілігі|1938]]) |- |{{flagcountry|Croatia}} | - | | 1 ([[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018]]) | 2 ([[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998]], [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|2022]]) | - |- |{{flagcountry|Poland}} | - | - | - |2 ([[Футболдан 1974 жылғы әлем біріншілігі|1974]], [[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі|1982]]) | - |- |{{flagcountry|Austria}} | - | - | - |1 ([[Футболдан 1954 жылғы әлем біріншілігі|1954]]) |1 ([[Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі|1934]]) |- |{{flagcountry|Portugal}} | - | - | - |1 ([[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|1966]]) |1 ([[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006]]) |- |{{flagcountry|USA}} | - | - | - |1 ([[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930]]) | - |- |{{flagcountry|Chile}} | - | - | - |1 ([[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962]]*) | - |- |{{flagcountry|Turkey}} | - | - | - |1 ([[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]]) | - |- |{{flagcountry|Belgium}} | - | - | - | 1 ([[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018]]) |1 ([[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]]) |- |{{flagicon|Югославия}}[[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославия]] | - | - | - | - |2 ([[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930]], [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962]]) |- |{{flagcountry|USSR}} | - | - | - | - |1 ([[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|1966]]) |- |{{flagcountry|Bulgaria}} | - | - | - | - |1 ([[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]]) |- |{{flagcountry|Корея Республикасы}} | - | - | - | - |1 ([[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002]]*) |} ¹ 1930 жылы — жартылай финалистер Чемпион атанған 8 елдің 6-уы өз жерінде чемпион атанды. Чемпион атанған елдердің ішінде өз жерінде чемпион атанбағандар, ол - Бразилия, 1950 жылы финалда Уругуайдан жеңілді, және Испания. Англия мен Франция құрамалары тек өз жерінде чемпион болды. Өз жерінде чемпион атанбасада ең жоғарғы нәтижесіне қол жеткізген елдерде бар (Швеция 1958 жылы - 2 орын, Чили 1962 - 3 орын, Мексика 1970 пен 1986 - 1/4 финал, Оңтүстік Корея мен Жапония 2002 жылы - 4 орын және 1/8 финал сәйкесінше, Швейцария 1954 жылы ең жоғарғы нәтижесін қайталады - 1/4 финал, 1938 жылы Франция - 1/4 финал және 1950 жылы Бразилия - 2 орын сол кездердегі жоғарғы жетістігі болып саналды). Барлығы әлем чемпионатының финалдық турниріне 79 құрама қатысты. Төменде ең көп қатысқан құрамалрдың тізімі: {| class="wikitable" |- !Қатысқан<br />чемпионаттар саны!!Құрама |- |20||{{flagcountry|Brazil}} |- |18||{{flagcountry|Germany}} |- |17 |{{футбол|Италия}} |- |16||{{flagcountry|Argentina}} |- |15||{{flagcountry|Mexico}} |- |14||{{flagcountry|England}}<br />{{flagcountry|France}}<br />{{flagcountry|Spain}} |- |12||{{flagcountry|Uruguay}}<br />{{flagcountry|Belgium}}<br />{{flagcountry|Sweden}} |} === Әлем құрлықтарының үздік құрамалары === Осы күнге дейін Әлем Кубогын тек [[Еуропа]] мен [[Оңтүстік Америка]] құрлығының құрамалары жеңіп алды. КОНКАКАФ аймағының әлем чемпионатындағы ең үлкен жетістігі 1930 жылы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]] құрамасы жартылай финалға шықты. Ал Солтүстік Американың ең үздік құрамасы саналатын [[Мексика]] құрамасы, әзірге тек 1/4 финалға дейін жетті (1970пен 1986). Азия құрлығынан жартылай финалға шыққан алғашқы құрама болып [[Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]] (2002) құрамасы саналады. Африканың 3 құрамасы әлем чемпионатының 1/4 финалына дейін жетті: [[Камерун]] 1990 жылы, [[Сенегал]] 2002 жылы және [[Гана]] 2010 жылы. Соның өзінде Камерун мен Сенегал құрамасы өз қарсыластарынан (Англия мен Түркия) қосымша уақытта жеңіліп қалса, Гана құрамасы Уругуайдан ойын соңындағы пенальтиден жеңілді. Аралдар құрлығының құрлығы тек 4 рет финалдық турнирге қатысты. Олардың алғашқы 2 қатысуы топтық турнирде аяқталды ([[Аустралия]] 1974 жылы, [[Жаңа Зеландия]] 1982 жылы), Аустралия Аралдар аймағынан 3-ші рет финадық турнирге жолдама алып, тұңғыш рет 1/8 финалға шығып болашақ чемпион Италия құрамасынан жеңілді. Алайда Аустралия іріктеу кезеңінен бастап Азия Футбол Конфедерациясының сапынан қатысатын болып 2010 жылыда финалдық турнирге жолдама алды. Жаңа Зеландия 2010 жылы топтағы 3 кездесуіндеде тең түсіп (оның ішінде чемпион Италияда бар) осы әлем чемпионатында бірде-бір ойында жеңілмеген жалғыз құрама атанды. Бірақ бұл құраманың топтан шығуына көмектеспеді. == Кубок == 1930-1970 жылдар аралығында әлем чемпионатының кубогы [[Жюль Риме]] Кубогы (алғашында ол жай Әлем Кубогы деп аталды, ол 1930 жылы алғашқы әлем чемпионатын өткізуге септігін тигізген [[ФИФА]] президентінің атымен аталды) деп аталды. Әуелден 3 рет әлем чемпионы атанған құрама осы кубокты өмір бойы сақтауға алады деп келісілген. Сөйтіп, бұл кубок ең бірінші болып 3 рет әлем чемпионы атанған бразилиялықтардың кеңсесінде сақтауға берілді. 1983 жылы кубок қолды болып, ол осы күнге дейін әлі табылған жоқ. 1974 жылдан бастап жеңімпазға жаңа кубок берілетін болды, және оның есімі ФИФА Әлем Кубогының Жүлдесі деп аталды. Бұл Кубок ешқашан өмірлік сақтауға берілмейді. Аргентина, Италия, Германия және Бразилия бұл кубокты 2 рет жеңіп үлгерді. Бұл Кубоктың әлем чемпиондарының атын жазатын тақтайшасы толмағанша ешқашан ауыстырылмайды (яғни ең ерте дегенде 2038 жылға дейін). ===Әлем чемпионатының марапаттары=== {{Main|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әр әлем чемпионатының соңында бір тұрғыдан көрсеткен бірнеше жеке немесе командалық наградалар беріледі. Қазіргі кезде 6 награда бар: * «Адидас» алтын бутса (бұрынғы атауы «Алтын доп», 1930 жылдан бері беріледі) - ең үздік сұрмергенге берілетін жүлде; * «Адидас» алтын добы (бұрынғы атауы «Алтын доп» 1982 жылдан бері беріледі) - турнирдің ең үздік ойыншысына берілетін жүлде; *Лев Яшин жүлдесі (1994 жылдан бері беріледі) - үздік қақпашыға берілетін жүлде; * ФИФА әділ ойын жүлдесі (1978 жылдан бері беріледі) - ең әділ ойынаған командаға берілетін жүлде; * Көңілді ойын жүлдесі (1994 жылдан бері беріледі) - халық дауысы бойынша берілетін, ең көңілді ойынған командаға берілетін жүлде; * «Жилетт» чемпионаттағы ең үздік жас ойыншы (2006 жылдан бері беріледі) - жасы 21-ге толмағандар ішінде ең жақсы ойнаған жас ойыншыға берілетін жүлде. == Рекордтар == {{Main|Футболдан әлем біріншілігінің рекордтары}} [[Сурет:Pele200802FabioRodriguesPozzebomAgenciaBrasil.jpg|right|thumb|футбол королі [[Пеле]]]] *'''Ең ірі есеп''': Венгрия - Оңтүстік Корея 9:0, 1954 жылы; Югославия - Заир 9:0, 1974 жылы; Венгрия - Сальвадор 10:1, 1982 жылы; Германия - Сауд Арабиясы 8:0, 2002 жылы; Уругвай - Боливия 8-0, 1950 жылы; Швеция - Куба 8-0, 1938 жылы; Уругвай - Шотландия 7-0, 1954 жылы; Түркия - Оңтүстік Корея 7-0, 1954 жылы; Польша - Гаити 7-0, 1974 жылы; Португалия - КХДР 7:0, 2010 жылы. *'''Ең тез соғылған гол''': [[Хакан Шүкір]] 10,8 секунд, Түркия - Оңтүстік Корея 3:2, 2002 жылы. *'''Ең көп әлем чемпионатына қатысушы''': [[Антонио Карбахаль|Антонио Карбахал]] (Мексика, 1950-1966), [[Лотар Маттеус]] (Германия, 1982-1998). *'''Әлем чемпионатында ең көп ойын өткізген''': [[Лотар Маттеус]] - 25 ойын. *'''Үздік сұрмерген''': [[Мирослав Клозе]] (Германия) (2002-2014) - 16 гол. *'''Бір турнирде ең көп доп соққан''': [[Жюст Фонтен]] (Франция) (1958) - 13 гол. *'''Бір матчта ең көп доп соққан''': [[Олег Анатольевич Саленко|Олег Саленко]] (Ресей), 5, Ресей - Камерун ,6:1, 1994 жылы. *'''Ең қарт ойыншы''': [[Роже Милла]] (Камерун), 42 жас, 39 күн. *'''Ойыншы ретінде ең көп әлем чемпионы атанған''': [[Пеле]] (Бразилия) 3 дүркін әлем чемпионы (1958,1962,1970) *'''Ең көп алтын алған''': [[Марио Загалло]] (Бразилия) ойыншы ретінде (1958, 1962), бас жаттықтырушы (1970), жаттықтырушының көмекшісі (1994). *'''Барлық медель иелері''' (алтын-күміс-қола) ГФР құрамасының 5 ойыншысы: [[Зепп Майер]], [[Франц Беккенбауэр]], [[Юрген Грабовски]], [[Хорст-Дитер Хеттгес]], [[Вольфганг Оверат]] (алтын - 1974, күміс - 1966, қола - 1970), Италия құрамасының ойыншысы [[Франко Барези]] (алтын - 1982, күміс - 1994, қола - 1990). *'''Ойын соңындағы пенальтиден гол жібермеген қақпашы''': [[Олександр Володимирович Шовковський|Александр Шовковский]] (Украина), Украина - Швейцария 0:0, пен. 3:0, 2006 жылы. === Телеарналар мен пресса, спонсорлар === Футболдан әлем чемпионаты - әлемдегі өткізілетін жарыстардың ең көп жанкүйер жинайтын жарыстардың бірі. Әлем чемпионатын телеарнадан көрушілер саны тіпті Олимпиада ойындарынанда көптеп жиналады. 2002 жылғы әлем чемпионатын телеарнадан тамашалаушы жанкүйерлердің жиынтығы 2,88 млрд. адамды құрады. 1,1 млд. адам осы турнирдің финалын тамашалады. 2006 жылғы әлем чемпионатының жеребе тарту рәсімін әлемнің 300 млн. халқы көрді. 1966 жылдан бастап әр әлем чемпионатының өз тұмары бар (1966 әлем чемпионатының алғашқы тұмары арыстан күшігі ''Вилле'' болды). Әлем чемпионаты әлемнің бай брендтерінің қаржылай көмегі арқылы өткізілуде. 1978 жылғы әлем чемпионатынан бастап басты демеушілердің бірі - [[Кока Кола]] компаниясы болып табылады (1974 жылдан бер ресми әріптесі болып табылады). <references group="s" /> Әзірге келесі әлем чемпионатын өткізуші елді алдын ала 6 жыл бұрын ФИФА атқарушы комитетінің мүшелерінің дауыс беруі арқылы сайланыды. 2010 жылғы әлем чемпионатын өткізуші елді 2004 жылы сайлады. ӘЧ 2014 - 2007 жылы, ал ӘЧ 2018 бен ӘЧ 2022 - 2010 жылы сайланды. Сонымен есептеп қарасақ ӘЧ 2022, тіпті, 12 жыл бұрын сайланды. Осыдан кейін ФИФА шенеуліктері ендігіде соншалықты ерте сайламайтынын мәлімдеді. Рекорд ӘЧ 1982-де, оны 16 жыл бұрын, яғни, 1966 жылы сайлады. 1930-1998 жылдар арсындағы әлем чемпионаттары не Еуропада, не Америкада өткізілді. 1934-1938 және 1954-1958 жылдары әлем чемпионаты Еуропада қатарынан 2 рет өткізілді. 1958 жылдан бастап Еуропа мен Америкада әлем чемпионаттары кезектесіп өткізілетін болды. 2002 жылғы әлем чемпионаты тұңғыш рет Еуропа мен Америкадан басқа жерде өткізілді, яғни, [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] мен [[Жапония]] жерінде. Алғашында екі ел бөлек бір елде өткізуге ұсыныс жасап еді, алайда, ФИФА-ның қысымымен және басқа елдер өз мәлімдемелерін қайтарып алғаннан кейін бірге, қосылып өткізуге келісті. 2010 жылғы әлем чемпионатын өткізуге тек Африка аймағының құрамалары мәліметтерін өткізді, ал 2014 жылы тек оңтүстікамерикалықтар. Бразилия әлем чемпионатын өткізуге мәлімдеме жасаған жалғыз құрама болғандықтан 2014 жылғы ӘЧ Бразилияда өтетін болды. Басқа мәліметтер түспегендіктен ФИФА қабылдаушы ел принципін қайта өзгертті: соңғы екі әлем чемпионаты өткен аймақта келесі ӘЧ қайтадан өткізілмейтін болды. Сөйтіп 2018 жылғы ӘЧ Африка мен Оңтүстік Америкада өткізілмейтін болды, ал 2002 - Оңтүстік Америка мен Еуропада өткізілмейді. Егер осы принцип өзгермесе 2026 жылы Еуропа мен Азияда өтпейтін болса, 2030-да Азия өтпейді. 2010 жылғы әлем чемпионаты Африка жерінде өтетін болып келісілді. Сайлауда 4 бәсекелесін жеңіп ӘЧ қабылдаушы ел болып Оңтүстік Африка Республикасы сайланды. Сөйтіп 2010 жылғы әлем чемпионаты қара құрлықта өткен ең алғаш, үлкен спорттық сайыс болып саналды. [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі|2026]] жылғы әлем чемпионатын өткізуге [[Колумбия]] және [[Эквадор]] мен [[Перу]] қосылып өткізуге қызығушылық танытты. Ал ӘЧ [[Футболдан 2030 жылғы әлем біріншілігі|2030-ды]] қабылдауға [[Уругвай]] мен [[Аргентина]] қызығуда. {{Дереккөздер}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[http://www.fifa.com/en/index.html ФИФА ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060701031630/http://www.fifa.com/en/index.html |date=2006-07-01 }} *[http://www.fifa.com/worldcup/archive/ Барлық әлем чемпионатының ресми статистикасы 1930—2002. Барлық әлем чемпионатының барлық матчтарының нәтижелері 1930—2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318083110/http://www.fifa.com/worldcup/archive/ |date=2015-03-18 }} *[http://www.worldcup-history.com WorldCup-History.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725125256/http://www.worldcup-history.com/ |date=2019-07-25 }} *[http://www.planetworldcup.com ''Planet World Cup'' барлық әлем чемпионаттарының финалдары жайында мағлұмат] {{Халықаралық футбол}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан әлем чемпионаты]] [[Санат:Футболдан Ұлттық құрамалар жарыстары]] 8h1qw8vaegkesncekvjzl9v9v6lodyo Қалмақ хандығы 0 29356 3629292 3346700 2026-07-13T04:40:59Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629292 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер | атауы = Қалмақ хандығы<br>Торғауыт хандығы | статусы = [[Хандық]] | p1 = Ноғай ордасы | flag_p1 =Ногайская орда.jpg | s1 = Ресей империясы | flag_s1 = Flag of Russia.svg | елтаңбасы = | елтаңба_сипаттамасы = | карта = Амстердамда жарық көрген француз картасындағы Аюка (Аюке) ханның ордасы.jpg | құрылуы = [[1633 жыл|1633]] | ыдырауы = [[1771 жыл|1771]] | астана = [[Киляковка|Манутохай]] (XVII — XVIII)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%90%D1%8E%D0%BA%D0%B5-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%83,_%D1%81_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC_%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_(%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2)/%D0%94%D0%9E|title=Путешествие китайского посланника к калмыцкому Аюке-хану, с описанием земель и обычаев российских (Леонтьев)/ДО — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2022-05-03|archive-date=2022-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503170146/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%90%D1%8E%D0%BA%D0%B5-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%83,_%D1%81_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC_%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_(%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2)/%D0%94%D0%9E|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&Itemid=...&pub=3295|title=Манутохай — ставка калмыцких ханов (семантика и локализация топонима)|author=Церенов В. З.|website=www.orientalstudies.ru|publisher=ИВР РАН (Санкт-Петербург) - Публикации|access-date=2022-05-03}}</ref><br>[[Энгельс (қала)|Аюке ханның ордасы]] (1697—1724) | тілі = [[қалмақ тілі]] | діні = [[тибет буддизмі]] | халқы = [[қалмақтар]] | басқару_формасы = [[монархия]] | династиясы = [[Торғауыт]] }} '''Қалмақ хандығы''', кейде '''Торғауыт хандығы''' ({{lang-xal|Хальмг хана улус}}) - [[қалмақтар|қалмақтардың]] XVII-XVIII ғғ. [[Мәскеу патшалығы]] мен [[Ресей империясы]]ның құрамындағы мемлекеттік бірлегтігі. ==Тарихы== ===Мемлекеттің құрылымы=== Хандық [[ұлыс]]тардан (ұлыстарды нойондар басқарған), ұлыстар - [[аймақ]]тар мен [[хотон]]дардан (зайсангтың басқаруымен) құралған. Хандықта дамыған сот жүйесі болды (''зарго'' - сот, ''заргучи'' - төреші). 1655 жылы [[Далай-лама V]] тайшы Шукур-Дайчинге хан атағын ұсынды. Алайда тайшы керекті шарттардың жеткіліксіздігінен титулдан бас тартты. Мемлекеттің шарықтау шегі Далай-лама VI 1690 жылы хан атағын қабылдаған Аюканың тұсына сәйкес келді. Орыс үкіметі Аюканы хан ретінде 1709 жылы мойындады. Қалмақ билеушілері Ресейдің ең ірі шайқастарына қатыса отырып, сыртқы және ішкі саясатын еркін жүргізіп отырды. Хандық Тибеттегі дін адамдарымен, Жоңғариядағы билеушілермен байланыстарын үзбей сақтап келген. === Қалмақтардың Еділдің бойына келуі === [[File:1570 жылы жарық көрген француз картасы. Фрагмент.jpg|thumb|left|1570 жылы жарық көрген француз картасындағы Қалмақ Ордасы (''Kalmycky horda''). Фрагмент]] XVI ғасырдың аяғында Сібір хандығын жаулап алған Орыс патшалығы қалмақтардың торғауыт және хошоуыт тайпаларымен кездесті. Торғауыттардың Еділ мен Солтүстік Кавказға көшуінің себебі әлі де белгісіз. Каспийдің солтүстігіне Чокурдың хошоуыт ұлысы алғаш болып қоныс аударған. XVII ғасырдығ ортасында торғауыттар Ұлы Даланың батысында Үлкен және Кіші Ноғайларды ығыстырып, жаңа орынға орнықты. Ноғайлардың басым көпшілігі Қырым мен Кавказдың солтүстігіне көшуге мәжбүр болды. 1664 жылы жазда Ресей сюзерен ретінде оны ресми түрде өз вассалы санатына алды. Қалмақ хандығының негізін Дайшын тайшы мен оның мирасқоры Моншақ (Пунчук) қалаған. 1650-1664 жылдары қалмақтар қырым татарларына, қабардалықтарға, Дон, Запорожье казактарына, қазақтарға, башқұрттарға шабуыл жасап, Ресей мемлекетінің оңтүстік - шығыс шекарасын қорғады. Осы қызметі үшін орыс патшасы олардың қоныстарын кеңейтіп, Дон бойындағы кеңістікті қосып берді. Ресей қалаларымен еркін сауда жасау мүмкіндігін берді, әрі тайпа көсемдері мен билеушілеріне жалақы тағайындап, сый-сияпаттар жасап тұрды. Патша тарапынан Моншаққа мемлекеттік биліктің ерекшелік белгілері (шоқпар, ту,) мен қалмақ халқының билеушісі деген атақ берілді. Сөйтіп Ресей үкіметі ресми актілер арқылы Қалмақ хандығының вассалдық құрылымын заңдастырды. Ресейге сіңірген ерекше еңбегі үшін Петр I оның билігіне араласпай, ол сырт көзге тәуелсіз билеушіге айналды. Аюке өлгеннен кейін орыс патшалары хандарды өздері тағайындады. Қазақтар жоңғарлардан ажырату үшін Қалмақ хандығының адамдарын «құба қалмақ» деп атады. Екі ел арасында, әсіресе XVIII ғасырдың 1-ші жартысында, көші-қон аймақтары үшін жиі-жиі әскери қақтығыстар болып тұрды. Бұл соғыстарда қалмақтар үнемі Ресейге сүйеніп, одан қару-жарақ (мылтық, зеңбірек, оқ-дәрі, т.б.), тіпті әскери көмек те алып тұрды. Көптеген зерттеушілер 1731 жылы Әбілқайыр ханды Ресей бодандығына өтуге мәжбүр еткен себептердің бірі батыстан төнген осы «құба қалмақтар қаупі» деген пікір айтады<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref>. {|align="center" |-valign="top" | [[File:Аюка хан 1685.jpg|thumb|Аюка ханның 1685 жылғы Мәскеу билеушілеріне хаты]] | [[File:Жоңғар тайшысы Цаган-Батурдың хаты (1688).jpg|thumb|Жоңғар тайшысы Цаган-Батурдың хаты (1688)]] | [[File:Дербет тайшысы Солом Цереннің хаты (1687).jpg|thumb|Дербет тайшысы Солом Цереннің хаты (1687)]] | [[File:Чакдорджабтың Б.А.Голицынге хаты (1699).jpg|thumb|Чакдорджабтың Б.А.Голицынге хаты (1699)]] | [[File:Аюка хан 1714.jpg|thumb|Аюка ханның 1714 жылғы орыс патшасы І Петрге хаты]] |} 1750 жылдары Еділдің бойына шығыстағы жоңғар ұлыстарынан (орыс деректерінде "Зенгория" атауымен белгілі) дербет тайпасы көшті. Жоңғар хандығының құлауынан кейін нойон Шееренг (Цэрэн) 10 мың адамымен Еділдің бойына жетті. XVII ғасырда құрылған мемлекеттегі халық негізінен тоғауыт тайпасынан шыққан. Сондықтан, орыс деректерінде "Қалмақ хандығы", "Торғауыт хандығы" атаулары қатар кездеседі. === Қалмақтар қатысқан негізгі соғыстар мен шайқастар === * 1607 ж. - Қазақ хандығына қарсы жорығы * 1619 ж. - қалмақтардың ноғай әскерін талқандауы * 1620 ж. - башқұрттарға қарсы әскери жорығы * 1635 ж. - астрахан татарларына қарсы әскери жорығы * 1645 ж. - Кабардаға әскери жорығы * 1658 ж. - қырым татарлары мен ноғайларға қарсы сәтті жорығы * 1660 ж. - Том қаласын шабуылдауы * 1661 ж. - Қырым хандығына соғыс ашуы * 1676 ж. - орыс-түрік соғысына қатысуы * 1678 ж. - қалмақ казактарының Қырым хандығының әскерін талқандауы * 1680 ж. - Пенза қаласына жорығы * 1684 ж. - Аюка ханның Сайрамды жаулап алуы * 1696 ж. - Азов қаласын шабуылдауға қатысуы * 1698 ж. - Ресейдің оңтүстігіндегі қырым татарларына қарсы жорығы * 1720-1721 ж. - Солтүстік соғысқа қатысуы * 1710 ж. - орыс-түрік соғысына қатысуы * 1722 ж. - Ресейдің Парсы жорығына қатысуы * 1735 ж. - орыс-түрік соғысына қатысуы * 1735 ж. - Кубань мен Қырымға сәтті жүргізілген жорықтары * 1741 ж. - орыс-швед соғысына қатысуы * 1768 ж. - орыс-түрік соғысына қатысуы * 1812 ж. - Наполеонмен болған соғысқа қатысуы * 1814 ж. - Парижді басып алуға қатысуы === Хандықты жою === [[File:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|left|[[Дондук-тайшы]]ның хандық туы]] [[File:Kalmyk exodus (Geoffroy, 1845).JPG|thumb|"Шаңды жорық" кезіндегі қалмақтар. Ш.-М. Жоффруаның гравюрасы (1885)]] XVIII ғасырдың 2-жартысында [[Жоңғар]] мемлекеті жойылды. [[Кіші жүз]] бен [[Орта жүз]] Ресей бодандығына өтті. [[Солтүстік Кавказ]] халықтары, Дон, Запорожье казактары толық бағындырылды. Сөйтіп Ресейге Қалмақ хандығының әскери қызметінің қажеті болмай қалды. Сондықтан оларға патша өкіметі тарапынан қысым күшейді. 1767-1768 жылдың ауыр қысынан кейін қалмақ ұлыстарында жұт басталды. Ресей үкіметі қалмақтарға нанды белшіленбеген жерленде сатуға қатаң тыйым салды. Қалмақтардың негізгі жайылымдары орналасқан жерінде донның казактары қоныстанып, Царицын сызығы пайда болды. Бұл жайылымдардың тарылып, үлкен мал шығынына алып келді. 1771. Қалмақ хандығының билеушілері Қытайдағы Цинь империясы Жоңғар хандығын талқандап, халқын қырып-жойғаннан кейін Еділ қалмақтарына ата-бабаларының жері қаңырап, иесіз қалды деген лақап тарады. Осыған байланысты халықтың көшбасшылары Ұбашы хан және Церен тайшылар тайпаластарын атамекендері Жоңғарияға қайтару үшін ұлы көш жасауға үгіт жүргізді. Шапқыншылықтардан қажыған, Ресей өкіметінің қысымына шыдамаған қалмақ халқы 1771 жылы 5 қаңтарда ата-мекендері Жоңғарияға қайта көшуді бастады. Дінбасылар астрологияның көмегімен атамекенге қайтудың қолайлы жыл мен айдың уақытын есептеп шықты. Қалмақ халықының Еділ бойынан Жоңғарияға сапары осылай басталды. Қалмақтарды тоқтату мақсатымен Екатерина II үкіметі жайық казактарына, Орынбор губернаторына, өзіне бодан болған Кіші жүз билеушілеріне арнайы циркуляр (өкімхат) жолдады. Убаши әскері Жайық сызығындағы бекіністерді (Кулагин, Индер тауындағы Қалмақ, Сорочиков) бұзып өтті. Орынбо сызығынан генерал М.М. Траубенберг бастаған әскер де қалмақтарды тоқтала алмады. Нұралы ханның Траубенбергке зеңбіректерді қалдыру туралы өтініші орындалмады. Траубенбергтің үкімет алдындағы есебінде зеңбіректерді қалдырмаудың себептері баяндалған. Генерал қалмақ әскерінің жақсы жабдықталғанын ескере отырып, қазақтардың Убаши әскерін тоқтата алмайтына сенімді болды. Тарихи деректерде Еділден шыққан 170-180 мың халықтың Цин империясына дейін жеткендері туралы біраз қарама-қайшылық бар (15-70 мың). Жол бойында қазақ және қырғыз тайпаларының тұтқындарына айналғандар туралы да нақты деректер жоқ<ref>[http://kalmyki.narod.ru/projects/kalmykia2005/html/ocherki_1/1_V_5.htm История Калмыкии<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> <ref>[http://russian7.ru/post/priklyucheniya-kalmykov-v-rossii/ Приключения калмыков в России | Русская семёрка<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web|url=http://bibliotekar.kz/istorija-kazahstana-za-8-klass-hviii-v-1/3-uchastie-kazahov-v-sha-dy-zhory-pylnom.html|title=Участие казахов в «Пыльном походе»|author=|website=Казахская электронная библиотека|date=|publisher=bibliotekar.kz|accessdate=2017-01-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://tarih-begalinka.kz/ru/timetravel/page3508/|title=«Пыльный поход» — финал двухсотлетней войны|author=|website=|date=|publisher=tarih-begalinka.kz|lang=ru|accessdate=2017-01-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.altyn-orda.kz/uchastie-kazaxov-v-pylnom-poxode-1771-g/|title=УЧАСТИЕ КАЗАХОВ В «ПЫЛЬНОМ ПОХОДЕ» (1771 г.)|author=|website=|date=|publisher=www.altyn-orda.kz|lang=ru|accessdate=2017-01-30}}</ref>. Барлық дербет нойондары өзіне бағынышты халық пен әскерімен өз орындарында қалды. Олар Дон, Еділ және Солтүстік Кавказдағы жайылымдарынан айырылғысы келмеді. Оларға қоса Еділдің, Еділ мен Жайықтың арасындағы кейбір торғауыттар мен хошоуыттар да "Шаңды жорықты" қолдамаған. Халқының басым көпшілігінен, әскерінің екіден үш бөлігінен айырылған хандық қатты әлсіреді. Осыны пайдаланған [[Екатерина II]] 1771 жылы 19 қазанда арнайы жарлығымен Қалмақ хандығын жойды. Император Павел I 1800 жылы Қалмақ хандығын қайтадан қалпына келтірді. Алайда 1803 жылы жаңа патша Александр I хандықтты қайта таратты<ref>''Эрдниев У. Э.'' [http://kalmyki.narod.ru/projects/kalmykia2005/html/erdniev_1985/soderganie.htm Калмыки: ист.-этногр. очерки]. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1985.</ref>. ===Қалмақ хандығының билеушілері=== Торгауыт тайшылары керейіт тайпасынан шыққан<ref name="kh3">[https://www.academia.edu/35593677/%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%BB%D1%8F_%D0%B8%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF Хойт С.К. Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7-10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286-289.</ref>. * Хо-Урлюк тайшы (1633-1644) * Шукур-Дайчин тайшы (1644-1661) * Мончак тайшы (1661-1672) * Аюка хан (1672-1724) * Церен-Дондук тайшы (1724-1735) * Дондук-Омбо тайшы (1735-1741) * Дондук-Даши тайшы (1741-1761) * Убаши тайшы (1761-1771) '''Багацохур ұлысының билеушілері''' * Додьби (1771-1781) * Ассарай (1781) == Әдебиет == * ''Батмаев М.М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. 2 томда. — Элиста: Калм. кн. из-во, 1993. * ''Батмаев М.М.'' Социально-политический строй и хозяйство калмыков в XVII—XVIII вв. — Элиста: Джангар, 2002. * ''Цюрюмов А.В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007. * ''Пальмов Н.Н.'' Очерк истории калмыцкого народа за время его пребывания в пределах России. — Астрахан: Калмгосиздат, 1922 == Ескертпелер == [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Қалмақ хандығы]] 1re6b71kp4svsslgwhgpt0959tdp6gj 3629304 3629292 2026-07-13T05:56:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] соңғы нұсқасына қайтарды 3346700 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер | атауы = Қалмақ хандығы<br>Торғауыт хандығы | статусы = [[Хандық]] | p1 = Ноғай ордасы | flag_p1 =Ногайская орда.jpg | s1 = Ресей империясы | flag_s1 = Flag of Russia.svg | елтаңбасы = | елтаңба_сипаттамасы = | карта = Амстердамда жарық көрген француз картасындағы Аюка (Аюке) ханның ордасы.jpg | құрылуы = [[1633 жыл|1633]] | ыдырауы = [[1771 жыл|1771]] | астана = [[Киляковка|Манутохай]] (XVII — XVIII)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%90%D1%8E%D0%BA%D0%B5-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%83,_%D1%81_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC_%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_(%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2)/%D0%94%D0%9E|title=Путешествие китайского посланника к калмыцкому Аюке-хану, с описанием земель и обычаев российских (Леонтьев)/ДО — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2022-05-03|archive-date=2022-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503170146/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B5_%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%90%D1%8E%D0%BA%D0%B5-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%83,_%D1%81_%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC_%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_(%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2)/%D0%94%D0%9E|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&Itemid=...&pub=3295|title=Манутохай — ставка калмыцких ханов (семантика и локализация топонима)|author=Церенов В. З.|website=www.orientalstudies.ru|publisher=ИВР РАН (Санкт-Петербург) - Публикации|access-date=2022-05-03}}</ref><br>[[Энгельс (қала)|Аюке ханның ордасы]] (1697—1724) | тілі = [[қалмақ тілі]] | діні = [[тибет буддизмі]] | халқы = [[қалмақтар]] | басқару_формасы = [[монархия]] | династиясы = [[Торғауыт]] }} '''Қалмақ хандығы''', кейде '''Торғауыт хандығы''' ({{lang-xal|Хальмг хана улус}}) - [[қалмақтар|қалмақтардың]] XVII-XVIII ғғ. [[Мәскеу патшалығы]] мен [[Ресей империясы]]ның құрамындағы мемлекеттік бірлегтігі. ==Тарихы== ===Мемлекеттің құрылымы=== Хандық [[ұлыс]]тардан (ұлыстарды нойондар басқарған), ұлыстар - [[аймақ]]тар мен [[хотон]]дардан (зайсангтың басқаруымен) құралған. Хандықта дамыған сот жүйесі болды (''зарго'' - сот, ''заргучи'' - төреші). 1655 жылы [[Далай-лама V]] тайшы Шукур-Дайчинге хан атағын ұсынды. Алайда тайшы керекті шарттардың жеткіліксіздігінен титулдан бас тартты. Мемлекеттің шарықтау шегі Далай-лама VI 1690 жылы хан атағын қабылдаған Аюканың тұсына сәйкес келді. Орыс үкіметі Аюканы хан ретінде 1709 жылы мойындады. Қалмақ билеушілері Ресейдің ең ірі шайқастарына қатыса отырып, сыртқы және ішкі саясатын еркін жүргізіп отырды. Хандық Тибеттегі дін адамдарымен, Жоңғариядағы билеушілермен байланыстарын үзбей сақтап келген. === Қалмақтардың Еділдің бойына келуі === [[File:1570 жылы жарық көрген француз картасы. Фрагмент.jpg|thumb|left|1570 жылы жарық көрген француз картасындағы Қалмақ Ордасы (''Kalmycky horda''). Фрагмент]] XVI ғасырдың аяғында Сібір хандығын жаулап алған Орыс патшалығы қалмақтардың торғауыт және хошоуыт тайпаларымен кездесті. Торғауыттардың Еділ мен Солтүстік Кавказға көшуінің себебі әлі де белгісіз. Каспийдің солтүстігіне Чокурдың хошоуыт ұлысы алғаш болып қоныс аударған. XVII ғасырдығ ортасында торғауыттар Ұлы Даланың батысында Үлкен және Кіші Ноғайларды ығыстырып, жаңа орынға орнықты. Ноғайлардың басым көпшілігі Қырым мен Кавказдың солтүстігіне көшуге мәжбүр болды. 1664 жылы жазда Ресей сюзерен ретінде оны ресми түрде өз вассалы санатына алды. Қалмақ хандығының негізін Дайшын тайшы мен оның мирасқоры Моншақ (Пунчук) қалаған. 1650-1664 жылдары қалмақтар қырым татарларына, қабардалықтарға, Дон, Запорожье казактарына, қазақтарға, башқұрттарға шабуыл жасап, Ресей мемлекетінің оңтүстік - шығыс шекарасын қорғады. Осы қызметі үшін орыс патшасы олардың қоныстарын кеңейтіп, Дон бойындағы кеңістікті қосып берді. Ресей қалаларымен еркін сауда жасау мүмкіндігін берді, әрі тайпа көсемдері мен билеушілеріне жалақы тағайындап, сый-сияпаттар жасап тұрды. Патша тарапынан Моншаққа мемлекеттік биліктің ерекшелік белгілері (шоқпар, ту,) мен қалмақ халқының билеушісі деген атақ берілді. Сөйтіп Ресей үкіметі ресми актілер арқылы Қалмақ хандығының вассалдық құрылымын заңдастырды. Ресейге сіңірген ерекше еңбегі үшін Петр I оның билігіне араласпай, ол сырт көзге тәуелсіз билеушіге айналды. Аюке өлгеннен кейін орыс патшалары хандарды өздері тағайындады. Қазақтар жоңғарлардан ажырату үшін Қалмақ хандығының адамдарын «құба қалмақ» деп атады. Екі ел арасында, әсіресе XVIII ғасырдың 1-ші жартысында, көші-қон аймақтары үшін жиі-жиі әскери қақтығыстар болып тұрды. Бұл соғыстарда қалмақтар үнемі Ресейге сүйеніп, одан қару-жарақ (мылтық, зеңбірек, оқ-дәрі, т.б.), тіпті әскери көмек те алып тұрды. Көптеген зерттеушілер 1731 жылы Әбілқайыр ханды Ресей бодандығына өтуге мәжбүр еткен себептердің бірі батыстан төнген осы «құба қалмақтар қаупі» деген пікір айтады<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref>. {|align="center" |-valign="top" | [[File:Аюка хан 1685.jpg|thumb|Аюка ханның 1685 жылғы Мәскеу билеушілеріне хаты]] | [[File:Жоңғар тайшысы Цаган-Батурдың хаты (1688).jpg|thumb|Жоңғар тайшысы Цаган-Батурдың хаты (1688)]] | [[File:Дербет тайшысы Солом Цереннің хаты (1687).jpg|thumb|Дербет тайшысы Солом Цереннің хаты (1687)]] | [[File:Чакдорджабтың Б.А.Голицынге хаты (1699).jpg|thumb|Чакдорджабтың Б.А.Голицынге хаты (1699)]] | [[File:Аюка хан 1714.jpg|thumb|Аюка ханның 1714 жылғы орыс патшасы І Петрге хаты]] |} 1750 жылдары Еділдің бойына шығыстағы жоңғар ұлыстарынан (орыс деректерінде "Зенгория" атауымен белгілі) дербет тайпасы көшті. Жоңғар хандығының құлауынан кейін нойон Шееренг (Цэрэн) 10 мың адамымен Еділдің бойына жетті. XVII ғасырда құрылған мемлекеттегі халық негізінен тоғауыт тайпасынан шыққан. Сондықтан, орыс деректерінде "Қалмақ хандығы", "Торғауыт хандығы" атаулары қатар кездеседі. === Қалмақтар қатысқан негізгі соғыстар мен шайқастар === * 1607 ж. - Қазақ хандығына қарсы жорығы * 1619 ж. - қалмақтардың ноғай әскерін талқандауы * 1620 ж. - башқұрттарға қарсы әскери жорығы * 1635 ж. - астрахан татарларына қарсы әскери жорығы * 1645 ж. - Кабардаға әскери жорығы * 1658 ж. - қырым татарлары мен ноғайларға қарсы сәтті жорығы * 1660 ж. - Том қаласын шабуылдауы * 1661 ж. - Қырым хандығына соғыс ашуы * 1676 ж. - орыс-түрік соғысына қатысуы * 1678 ж. - қалмақ казактарының Қырым хандығының әскерін талқандауы * 1680 ж. - Пенза қаласына жорығы * 1684 ж. - Аюка ханның Сайрамды жаулап алуы * 1696 ж. - Азов қаласын шабуылдауға қатысуы * 1698 ж. - Ресейдің оңтүстігіндегі қырым татарларына қарсы жорығы * 1720-1721 ж. - Солтүстік соғысқа қатысуы * 1710 ж. - орыс-түрік соғысына қатысуы * 1722 ж. - Ресейдің Парсы жорығына қатысуы * 1735 ж. - орыс-түрік соғысына қатысуы * 1735 ж. - Кубань мен Қырымға сәтті жүргізілген жорықтары * 1741 ж. - орыс-швед соғысына қатысуы * 1768 ж. - орыс-түрік соғысына қатысуы * 1812 ж. - Наполеонмен болған соғысқа қатысуы * 1814 ж. - Парижді басып алуға қатысуы === Хандықты жою === [[File:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|left|[[Дондук-тайшы]]ның хандық туы]] [[File:Kalmyk exodus (Geoffroy, 1845).JPG|thumb|"Шаңды жорық" кезіндегі қалмақтар. Ш.-М. Жоффруаның гравюрасы (1885)]] XVIII ғасырдың 2-жартысында [[Жоңғар]] мемлекеті жойылды. Кіші жүз бен Орта жүз Ресей бодандығына өтті. Солтүстік Кавказ халықтары, Дон, Запорожье казактары толық бағындырылды. Сөйтіп Ресейге Қалмақ хандығының әскери қызметінің қажеті болмай қалды. Сондықтан оларға патша өкіметі тарапынан қысым күшейді. 1767-1768 жылдың ауыр қысынан кейін қалмақ ұлыстарында жұт басталды. Ресей үкіметі қалмақтарға нанды белшіленбеген жерленде сатуға қатаң тыйым салды. Қалмақтардың негізгі жайылымдары орналасқан жерінде донның казактары қоныстанып, Царицын сызығы пайда болды. Бұл жайылымдардың тарылып, үлкен мал шығынына алып келді. 1771. Қалмақ хандығының билеушілері Қытайдағы Цинь империясы Жоңғар хандығын талқандап, халқын қырып-жойғаннан кейін Еділ қалмақтарына ата-бабаларының жері қаңырап, иесіз қалды деген лақап тарады. Осыған байланысты халықтың көшбасшылары Ұбашы хан және Церен тайшылар тайпаластарын атамекендері Жоңғарияға қайтару үшін ұлы көш жасауға үгіт жүргізді. Шапқыншылықтардан қажыған, Ресей өкіметінің қысымына шыдамаған қалмақ халқы 1771 жылы 5 қаңтарда ата-мекендері Жоңғарияға қайта көшуді бастады. Дінбасылар астрологияның көмегімен атамекенге қайтудың қолайлы жыл мен айдың уақытын есептеп шықты. Қалмақ халықының Еділ бойынан Жоңғарияға сапары осылай басталды. Қалмақтарды тоқтату мақсатымен Екатерина II үкіметі жайық казактарына, Орынбор губернаторына, өзіне бодан болған Кіші жүз билеушілеріне арнайы циркуляр (өкімхат) жолдады. Убаши әскері Жайық сызығындағы бекіністерді (Кулагин, Индер тауындағы Қалмақ, Сорочиков) бұзып өтті. Орынбо сызығынан генерал М.М. Траубенберг бастаған әскер де қалмақтарды тоқтала алмады. Нұралы ханның Траубенбергке зеңбіректерді қалдыру туралы өтініші орындалмады. Траубенбергтің үкімет алдындағы есебінде зеңбіректерді қалдырмаудың себептері баяндалған. Генерал қалмақ әскерінің жақсы жабдықталғанын ескере отырып, қазақтардың Убаши әскерін тоқтата алмайтына сенімді болды. Тарихи деректерде Еділден шыққан 170-180 мың халықтың Цин империясына дейін жеткендері туралы біраз қарама-қайшылық бар (15-70 мың). Жол бойында қазақ және қырғыз тайпаларының тұтқындарына айналғандар туралы да нақты деректер жоқ<ref>[http://kalmyki.narod.ru/projects/kalmykia2005/html/ocherki_1/1_V_5.htm История Калмыкии<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> <ref>[http://russian7.ru/post/priklyucheniya-kalmykov-v-rossii/ Приключения калмыков в России | Русская семёрка<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web|url=http://bibliotekar.kz/istorija-kazahstana-za-8-klass-hviii-v-1/3-uchastie-kazahov-v-sha-dy-zhory-pylnom.html|title=Участие казахов в «Пыльном походе»|author=|website=Казахская электронная библиотека|date=|publisher=bibliotekar.kz|accessdate=2017-01-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://tarih-begalinka.kz/ru/timetravel/page3508/|title=«Пыльный поход» — финал двухсотлетней войны|author=|website=|date=|publisher=tarih-begalinka.kz|lang=ru|accessdate=2017-01-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.altyn-orda.kz/uchastie-kazaxov-v-pylnom-poxode-1771-g/|title=УЧАСТИЕ КАЗАХОВ В «ПЫЛЬНОМ ПОХОДЕ» (1771 г.)|author=|website=|date=|publisher=www.altyn-orda.kz|lang=ru|accessdate=2017-01-30}}</ref>. Барлық дербет нойондары өзіне бағынышты халық пен әскерімен өз орындарында қалды. Олар Дон, Еділ және Солтүстік Кавказдағы жайылымдарынан айырылғысы келмеді. Оларға қоса Еділдің, Еділ мен Жайықтың арасындағы кейбір торғауыттар мен хошоуыттар да "Шаңды жорықты" қолдамаған. Халқының басым көпшілігінен, әскерінің екіден үш бөлігінен айырылған хандық қатты әлсіреді. Осыны пайдаланған [[Екатерина II]] 1771 жылы 19 қазанда арнайы жарлығымен Қалмақ хандығын жойды. Император Павел I 1800 жылы Қалмақ хандығын қайтадан қалпына келтірді. Алайда 1803 жылы жаңа патша Александр I хандықтты қайта таратты<ref>''Эрдниев У. Э.'' [http://kalmyki.narod.ru/projects/kalmykia2005/html/erdniev_1985/soderganie.htm Калмыки: ист.-этногр. очерки]. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1985.</ref>. ===Қалмақ хандығының билеушілері=== Торгауыт тайшылары керейіт тайпасынан шыққан<ref name="kh3">[https://www.academia.edu/35593677/%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%BB%D1%8F_%D0%B8%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF Хойт С.К. Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7-10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286-289.</ref>. * Хо-Урлюк тайшы (1633-1644) * Шукур-Дайчин тайшы (1644-1661) * Мончак тайшы (1661-1672) * Аюка хан (1672-1724) * Церен-Дондук тайшы (1724-1735) * Дондук-Омбо тайшы (1735-1741) * Дондук-Даши тайшы (1741-1761) * Убаши тайшы (1761-1771) '''Багацохур ұлысының билеушілері''' * Додьби (1771-1781) * Ассарай (1781) == Әдебиет == * ''Батмаев М.М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. 2 томда. — Элиста: Калм. кн. из-во, 1993. * ''Батмаев М.М.'' Социально-политический строй и хозяйство калмыков в XVII—XVIII вв. — Элиста: Джангар, 2002. * ''Цюрюмов А.В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007. * ''Пальмов Н.Н.'' Очерк истории калмыцкого народа за время его пребывания в пределах России. — Астрахан: Калмгосиздат, 1922 == Ескертпелер == [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Қалмақ хандығы]] 10luliq3xrixtsbavzkdfg73sv7ryrt Оқшантай 0 30618 3629382 3625857 2026-07-13T08:35:18Z 1nter pares 146705 3629382 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Кісе белдіктегі оқшантайлар.jpg|thumb|right|300px|Кісе белдіктегі оқшантайлар (фрагмент). [[Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы|ҚР Ұлттық мұражайы]]ның көрме залынан.]] '''Оқшантай''' – мылтықтан атылатын қорғасын оқтарды салып алып жүруге арналған [[кісе]] белдікке ілінетін кішкене тері қалташа. == Дәстүрлік сипаты == Белдікте екі оқшантай ілініп, олар әдетте қатар орналасты, кейде бір-бірімен де қайысбаумен қосылды, бірақ, кейде бір немесе үш оқшантай да тағылды. Кавказдықтардың, шеркестердің ұлттық костюмнің дәстүрлі элементіне айналған оқ салғыштар – «газырлар» сияқты, оқшантайлар да қазақтардың кісе белдігінің дәстүрлі тұрақты ұлттық элементіне айналды. Қазақтарда оқшантайларды тағып жүру берік дәстүрге айналғаны соншалықты, XX ғасырдың басында қазынадан оқталып унитарлы патрондармен атылатын мылтықтың пайда болуымен оқ салатын қалташаның қажеттілігі болмай қалса да оқшантайлар кісе белдікте дәстүрлі элемент ретінде кейін де өз орнында сақталып қалды. Этнолог Нұрсан Әлімбайдың пікірінше, дәстүрлі қазақы ортада кісеге міндетті түрде екі оқшантай тағылды. Ол жасы бес-алтыдан кем емес бұқа немесе өгіздің аталығының «қабы» – шонтайдан жасалды. Осындай материалдан және оқ салуға арналғандығына қарағанда, оқшантай өркендеу идеясымен байланысты еркектіктің символы болса керек. Қалталық қызметі қажет болмай қалғандықтан оқшантайлар енді қалтасы жоқ салпыншақ түрінде жасала бастады. Өзінің қалташа функциясынан айырылса да, кейінгі кісе белдіктерде оқшантай-салпыншақтар дәстүрлі қалта қызметінен туындаған формаларын өзгерткен жоқ. Тіпті бұл салпыншақтарда оқшантайдың ауызын жауып тұратын қақпағы да сақталған. Бергі замандағы кісе белдіктерде бұл салпыншақтардың да жоғалғанын көреміз.<ref>ҚАЗАҚТЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ КАТЕГОРИЯЛАР, ҰҒЫМДАР МЕН АТАУЛАРЫНЫҢ ДӘСТҮРЛI ЖҮЙЕСI. Энциклопедия. – Алматы: РПК “СЛОН”, 2012. – (илл.) ISBN 978-601-7026-17-23-том: К – Қ – 736 бет.ISBN 978-601-7026-21-9</ref> == Әдебиет == * Захарова И.В. Ходжаева Р.Д. Казахская национальная одежда: XIX – начала XX вв. Алматы: Наука, 1964; * Ертедегі әдебиет нұсқалары. Алматы, 1967; * Курылев В.П. Оружие казахов. Материальная культура и хозяйство народов Кавказа, Средней Азии и Казахстана. СМАЭ. Т.XXXIV. Л.:Наука, 1978. С.4-22; * Самашев З., Жетібаев Ж. Қазақтың этнографиялық суреттеріндегі белбеу мотиві. ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы. 1997. №12. 57-67 бб.; == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Әскери іс]] [[Санат:Қазақ мәдениеті]] [[Санат:Қолөнер]] h97shffaywodm5ml29v70mwd3nzcqgu Араб жазбалары Қазақстан туралы 0 36696 3629282 3626874 2026-07-13T04:35:28Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629282 wikitext text/x-wiki [[File:Califate 750.jpg|thumb|right|Ислам халифаты]] ==Араб жазбалары== ===[[Араб тілі]]ндегі [[Қазақстан]] туралы жазбалар=== [[Араб тілі]]ндегі [[Қазақстан]] туралы жазбалар — 8-15 ғасырлардағы [[Қазақстан]] жерін мекендеген халықтар мен тайпалардың тарихын, әсіресе, [[Шыңғыс хан]] шапқыншылығы кезеңін зерттеуге қажетті деректемелері мол араб тіліндегі тарихи-географиялық әдебиет. [[Араб халифаты]] заманында [[арабтар]]дың шығысты жаулап алып, [[мұсылман]] синкретик. мәдениеті мен ислам дінін таратып, мұсылман дүниесінен шалғайдағы кейбір аймақтармен сауда қатынасын дамытуының нәтижесінде көрші және алыс елдерден жан-жақты мәліметтер жиналды. [[Орта ғасыр]]лардағы араб тарихнамасында Қазақстан аймағының ерекше орын алуын, біріншіден, арабтардың [[Орта Азия]]дағы жаулап алған жерлеріне билігін нығайтуға, екіншіден, қазақ даласын мекендеген көшпелі жауынгер тайпалардың шабуылынан сақтануға тырысқан әрекеттерімен түсіндіруге болады. Қазақстан халықтары туралы ертеректегі деректер араб тіліндегі классик. тарихи шығармалардан белгілі. 9 ғ-да өмір сүрген [[әл-Белазури]]дің “Китаб футух әл-бұлдан” (“Жорық кітабы”), [[әт-Табари]]дің “Тарих әр-русул уә-л-мулук” (“Пайғамбарлар мен патшалар тарихы”) атты шығармаларында 7-8 ғ-дағы арабтардың Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанның кейбір аймақтарына жасаған жорықтары айтылады. [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|right|Араб Халифаты, 622–750 жылдар {{legend|#a1584e|Мұхаммед с.а.с. пайғамбар дәуіріндегі халифаттың кеңеюуі, 622–632}} {{legend|#ef9070|Рашидун дәуіріндегі халифаттың кеңеюуі, 632–661}} {{legend|#fad07d|Умайяд халифаты, 661–750}}]] әт-Табаридің замандасы, бағдаттық [[әл-Жаһиз]]дың (9 ғ.) “Манақиб әл-атрак” (“Түркілердің лайықты қасиеттері”) кітабында Қазақстандағы көшпелі түркі тайпаларының этнологиясы жөнінде тұңғыш мәліметтер берілген, [[Аббас әулеті]] халифтары ұландарының қатарындағы түрік сарбаздары жайлы, араб қалалары тұрғындарын таңдандыратын түркілердің жауынгерлігі, олардың әдет-ғұрпы туралы баяндалған. [[Тамим ибн Бахр]] 9 ғ-дың 1-жартысында [[Ертіс]] бойындағы (Солт.-Шығыс Қазақстан) қимақтар елі арқылы тоғыз-оғыз қағанының астанасын басып өтіп, [[Шығыс Түркістан]]ға саяхат жасады. Тамим ибн Бахр қимақтардың мекен-жайы, шаруашылығы жайында мәлімет бере отырып, [[Тараз]] қ-нан [[қимақ]] патшасының сарайына дейінгі көрген-білгені жайлы әңгімелейді. Қазақстан жерін мекендеген тайпалар туралы деректер 9 ғ-дағы араб тілінде жазылған геогр. шығармаларда да ұшырасады. Мұндай ерте кезден сақталған еңбекке почта мен тыңшы қызметінің бастығы ибн Хордадбектің “Китаб әл-масалик уә-л-мамалик” (“Жолдар мен мемлекеттер туралы кітап”) атты әкімш.-геогр. анықтама еңбегі жатады. Онда Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуды басып өтетін [[Ұлы Жібек жолы]], оның бойындағы қалалар мен қоныстар жайлы айтылып, түрлі елді мекендердің ара қашықтығы көрсетілген. ибн Хордадбек, көбінесе, халифаттың ерте кездегі байланыс қызметі архивіне сүйенген. Тарихшы-географ [[әл-Йақуби]]дің (9 ғ.) “Китаб әл-бұлдан” (“Елдер кітабы”) атты геогр. шығармасында Қазақстан түркілері жайындағы тарихи этногр. кең ауқымды материал қамтылған. Бұл еңбекте түркілер туралы деректер анағұрлым нақты берілген. Әсіресе, [[оғыз]], [[қарлұқ]], [[қимақ]], [[қырғыз]], [[тоғыз-оғыз]] [[тайпа]]ларының бірлестіктері туралы мәліметтері аса маңызды. [[File:Ibn Howqal World map.jpg|thumb|right|'''[[Ибн Хаукал]]''', <br /> Әлем картасы. 10 ғ..]] ===Қазақ жері жайлы жазған мұсылман географ-тарихшылары=== * [[әл-Белазури]] * [[әт-Табари]] * [[әл-Йақуби]] * [[Тамим ибн Бахр]] * [[ибн Хордадбек]] * [[Құдама ибн Джафар]] * [[әл-Факих]] * [[әл-Балхи]] * [[Ибн Фадлан]] * [[ибн Хаукал]] * [[Әбу Дулаф]] * [[әл-Масуди]] * [[Исхақ ибн әл-Хұсайын]] * [[әл-Маруази]] * [[Закария әл-Қазуини]] * [[Ибн әл-Асир]] * [[ибн Баттута]] * [[Ибн Халдун]] * [[ибн әл-Фурат]] * [[Ибн Арабшаһ]] [[File:Karte Map Chorasan-Transoxanien-Choresmien.png|thumb|left|'''[[Мауераннахр]]''' (''Transoxiana''), <br /> [[Хорасан]] (''Chorasа'') Оңтүстікте, <br /> [[Хорезм]] (''Choresmien'') Батыста.]] ===Қазақ жері жайлы жазған араб кітаптары=== Араб географы, филолог [[Құдама ибн Джафар]] (10 ғ.) “Китаб әл-харадж уә сан(ат әл-китаба” (“Харадж және хатшылық өнер жайлы кітап”) деген ресми құжаттар мол пайдаланылған геогр.-әкімш. шығармасында халифаттың әкімш. бөліктері, ірі қалалары, таулары, өзен-көлдері және жеті климат (ықылым) туралы деректер береді. Мұнда аймақтардағы жол қатынасы, жер жағдайы, алым-салық мәселесі туралы айтылады. Шығармада көршілес мұсылман елдері жөнінде мағлұмат беріліп, онда қарлұқ, қимақ, оғыз тайпалары, Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу шебіндегі жол қатынасы, қалалар мен елді мекендер, олардың ара қашықтығы жөнінде нақты мәліметтер жинақталған. Араб географы ибн әл-Факих (9 ғ-дың соңы — 10 ғ-дың басы) “Китаб ахбар әл-бұлдан” (“Елдер туралы әңгіме кітабы”, 903 ж.) атты тарихи шығармасында, көбінесе өзіне дейінгі авторлардың (әл-Жаһид, ибн Хордадбек, әл-Жейхани) мәліметтеріне сүйенеді. Шығармада Азия мен Батыс Еуропа елдері туралы тарихи-геогр. материалдар мол. Түркі тайпалары (қарлұқ, қимақ, қыпшақ, оғыз, тоғыз-оғыз т.б.) жайлы, олардың орналасуы, шаруашылық және мәдени өмірі, елдер, қалалар, сауда жолдары туралы деректері аса құнды. 10 ғ-дың басында ибн әл-Факихпен бір мезгілде [[Ахмед ибн Рүсте]] көп томдық энциклопед. шығарма жазды. Бұл еңбектің аймақтардың тарихи-геогр. сипаттамасы жазылған бір ғана томы сақталған. Ибн Рустенің түрлі саяхташылар мен географтардың шығармаларының негізінде түркі тілдес тайпалар туралы жазған “Китаб әл-алақ ән-насифа” (“Қымбат алқа туралы кітап”) атты еңбегінің Қазақстан тарихы үшін үлкен маңызы бар. 10 ғ. — араб геогр. әдебиетінің кемелденген кезі. Бұл дәуірдегі арабтың көрнекті географ-саяхатшысы ирандық әл-Истахридің (10 ғ.) “Китаб масалик уә-л-мамалик” (“Жолдар мен мемлекеттер туралы кітап”) атты еңбегі [[әл-Балхи]]дің бізге жетпеген геогр. шығармасының өңделген және толықтырылған нұсқасы болып табылады. Кітапта [[Парсы]] теңізі, [[Мағриб]], [[Египет]], [[Сирия]], [[Румдар теңізі]], [[Ирак]], [[Үндістан]], [[Хазар теңізі]], [[Армения]] мен [[Әзірбайжан]], [[Хорасан]] мен [[Мауераннахр]]ға геогр. сипаттама берілген. [[Сурет:Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG|300px|thumb|Хорезм Империясы 1190—1220 жылдары]] Бұл елдердің әрқайсысының шекарасы, қалалары, бір-бірінен қашықтығы, қатынас жолдары туралы дерек келтіріліп, азық-түлік, сауда-саттық, қолөнері жөнінде егжей-тегжейлі жазылады. Сонымен қатар шығармада Шығыс Еуропа жайында, соның ішінде хазарлар, бұртастар, бұлғалар жайында, бүгінгі Қазақстан жерін мекендеген түркі тайпалары: оғыздар, қимақтар, қарлұқтар туралы маңызды мәліметтер бар. Түркі тайпаларының орналасқан жерлері белгіленген “Дүние жүзінің картасы” берілген. әл-Истахридің еңбегін 10 ғ-дың соңында [[ибн Хаукал]] толықтырып, “Китаб әл-масалик уә-л-мамалик” (“Жолдар мен мемлекеттер туралы кітап”) деп атады. Оның жазбасына қарағанда олар бір тілде сөйлеген. әл-Истахри мен ибн Хаукал еңбектерінің маңызды бөлігі “Сурат әл-ард” (“Жер беті”) деп аталатын геогр. карта болып табылады. 10 ғ-да Қазақстан жері арқылы арабтың 2 саяхатшысы, [[ибн Фадлан]] мен [[Әбу Дулаф]] сапар шеккен. Ибн Фадланның “Рисала” (“Жазба”) еңбегінде араб халифатының астанасынан Еділ бұлғарларына барған елшіліктің сапары жазылған. Елшіліктің мақсаты хазарларға қарсы араб-бұлғар одағын құру, әрі бұлғарлар арасына ислам дінін орнықтыра түсу еді. Елшілік Бағдадтан 921 ж. маусымда шығып, 922 ж. мамыр айында бұлғарларға жетеді. Бұлар Хамадан, Рей, Нишапур, Мерв, Бұхара, одан Хорезм, Үстірт, Жайық арқылы Еділ бойына келді. Мұнда [[орыстар]] мен хазарлардың әлеум. және рухани өмірінен, Қазақстанның бүгінгі батыс облысытарын мекен еткен көшпелі түркі тайпалары: пешенек, башқұрт, әсіресе, оғыздардың этногр., шаруашылық, тарихи-геогр. жағдайынан маңызды деректер келтірілген. Ибн Фадлан 942 ж. Қытай мен Үндістанға жасаған саяхаты жайындағы сапарнамасын 2 “Рисалаға” (“Жазба”) жинақтады. Онда оғыздардың, қимақтардың, қарлұқтар мен жікілдердің шаруашылығы, діні мен тұрмыс жағдайы туралы деректер берілген. Жазбада автор көргенінен гөрі естігенін көп әңгімелейді. Бағдат қ-нда туған араб тарихшысы әрі географы [[әл-Масуди]]дің (10 ғ.) шығармасы құнды тарихи деректеме болып табылады. Ол Үндістаннан Атлант мұхитына дейінгі, Қызыл т-ден Каспий т-не дейінгі аралықтағы елдерге саяхат жасап, ондағы түрлі қауым өкілдерімен араласып, дидарласу арқылы дүниетанымын кеңейтті. “Ахбар әз-заман” (“Дәуір тарихы”) атты 30 томдық тарихи-геогр. энциклопедиядан қысқа ғана үзінділер сақталған. Оның тарихи шығармаларынан “Мурудж әз-захаб уә ма(адин әл-жауахир” (“Алтын шайқайтын және жарқырауық тастар алынатын кен орны”) атты еңбегі ықшамдалған, ал “Китаб әт-танбих уә-ш-шираф” (“Ғибрат және қайыра қарастыру кітабы”) атты геогр. шығармасы толық күйінде жетті. әл-Масудидің еңбектерінде түркі тайпалары қимақтар, оғыздар, қарлұқтар, барисхандар, тоғыз оғыздар, хазарлар туралы құнды тарихи-этногр. деректер және ерте орта ғ-дағы Қазақстанның тарихи геогр-сы жайында бағалы мәліметтер берілген. Сонымен қатар Батыс Қазақстандағы 9 ғ-дың 2-жартысындағы тарихи оқиғаларға қысқаша тоқталады. [[әл-Макдиси]] (10 ғ.) шығармаларының ішінде оның өзі куә болған оқиғаларға негізделген тарихи-геогр. еңбегі маңызды орын алады. “Ахсан әт-тақасим фи марифат әл-ақалим” (986 ж.), (“Аймақтар жөнінде мағлұмат беретін таңдаулы тарау”) атты шығармасы елдер мен аймақтарды араб әдебиетінде толық та, жүйелі түрде сипаттайтын еңбек. Онда Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстан, ондағы халықтардың тайпалық құрамы, қалалары мен елді мекендері, сауда жолдары, сауда-саттық заттары, шаруашылығы мен діни көзқарастары, тілі, әдет-ғұрпы жайында маңызды деректер келтірілген. [[File:Central Asia 1900 mk.svg|300px|thumb|left|Орта Азия]] Қазақстанның түркі тілдес тайпалары туралы мағлұмат араб-испан географы [[Исхақ ибн әл-Хұсайын]]ның (11 ғ.) “Китаб ахам әл-маржан фи сихр әл-мадаин әл-машһүр фи кулл макан” (“Дүние жүзінің әйгілі қалаларын сипаттайтын маржан қазына”) деп аталатын Андалусияда жазылған еңбегінде берілген. Оның түркілер жайындағы деректемелері Гардизи (11 ғ.), әл-Бируни (11 ғ.) және әл-Маруазидің (12 ғ.) анықтамаларына сәйкес келеді. Кітапта түркі халықтары, әсіресе, қимақтар жайлы этногр. және тарихи-геогр. маңызды мағлұматтар бар. Қазақстанның орта ғасырдағы бағалы деректемесі ретінде [[әл-Маруази]]дің (12 ғ.) “Табаи әл-хайуан” (“Жануарлардың табиғи қасиеттері”) шығармасын атауға болады. әл-Маруази салжұқ әулетіне жататын Мәлік шаһ (1072 — 92) пен оның мұрагерлері тұсында (Санжар билігіне (1118 — 57) дейін) сарай дәрігері болған. Оның шығармасында бірқатар деректемелерге, соның ішінде, әл-Жейханидің (9 ғ.) еңбегіне сілтеме жасалды. Онда түркі халықтары туралы соны этногр. деректер бар. Әсіресе, 9 ғ-дың басында қимақ, қыпшақ, оғыз тайпаларының қоныстануына едәуір ықпал еткен халықтардың қоныс аударуы туралы Қазақстан тарихы үшін аса бағалы мәлімет араб ғалымы әл-Идрисидің (12 ғ.) “Нұзхат әл-мұштақ фи-ихтирақ әл-араф” (“Аймақтарға сапар шегіп, шаршап-шалдыққан жанның ермегі”) атты ірі геогр. еңбегінде көрсетілген. әл-Идриси Сеутте туып, Кардовода оқыған. Жас кезінен көп саяхат жасап, Лиссабонда, Англияда, Францияда, Мароккода, Кіші Азияда болған. Автор геогр. шығармаларының бірін Сицилия королі Роджер 2-ге (1098 — 1154) арнаған. Онда Еуропа, Азия мен Африка елдері туралы егжей-тегжейлі жазылған. Шығыс Еуропа, Кавказ, Орта Азия мен Қазақстанды мекендеген халықтар туралы этногр. және тарихи-геогр. сипатта жазылған маңызды деректер келтірілген. Орта ғасырдағы Қазақстан жерін мекендеген қимақ, қыпшақ, оғыз, қарлұқ, түргеш, азкиш сияқты түркі тайпаларының орналасуы, шаруашылығы, қалалары, сауда-қатынас жолдары, қолөнері сөз болады. Автордың кейбір мәліметтері бізге жетпеген жазба деректерден алынған. Солардың ішінде Шығыс Қазақстан даласынан шыққан, қимақ патшасы Жапақ ибн Хакан әл-Қимақидің (10-11 ғ.) шығармасы бар. әл-Идриси еңбегіндегі “Сурат әл-ард” (“Жер беті”) атты геогр. картада кеңінен көрсетілген геогр. және экон. объектілер шығарманың деректемелік құнын арттыра түседі. 13 ғ-дан бастап араб тілінде жазған ортағасырлық авторлар өз заманында өтіп жатқан оқиғалардан гөрі, өткен дәуірдегі тарихшы-географтардың еңбектерінен үзінділер келтіре жазуды мақсат ете отырып, біздерге жетпеген бірқатар шығармалардан бағалы деректер келтіреді. Әл-Идрисидің ізін қуушы араб географы Ибн Саидтың (13 ғ.) “Жеті аймақ туралы” шығармасы өзіне дейінгі деректемелерге сүйене жазылғанымен, Қазақстан мен Еділ бойының, Орта Азияның 13 ғ-дың ортасына дейінгі тарихи геогр-сын зерттеуде өз орны бар. Сондай-ақ, қимақтар, олардың татарлармен қарым-қатынасы туралы қызықты деректер берілген. Осы тектес деректемеге тарихшы-географ [[Закария әл-Қазуини]]дің де (13 ғ.) еңбектері жатады. Ол бірімен бірі сабақтас 2 тарихи-геогр. шығармаларымен танымал. Оның алғашқысы “Аджаиб әл-махлукат” (“Жаратылыс ғажаптары”), 2-сі “Асар әл-билад” (“Қалалар ескерткіші”) деп аталады. Бұл туындыларда түрлі аспан шырақтары, жердің жеті белдеуі (ықылым), мұхиттар, өзен-көлдер, жан-жануарлар дүниесі туралы мәліметтер, 9-10 ғ-ларда бүгінгі Қазақстан жерін мекендеген түркі тілдес оғыз, қарлұқ, жікіл, қимақ тайпалары жөнінде тарихи-этногр. деректер топтастырылған.Сириялық әд-Димашқи “Нұхбат әд-дахр фи аджаиб әл-барр уә-л-бахр” (“Құрлық пен теңіз таңғажайыптары жөнінде баяндайтын мерзімнен іріктеу”) атты космогр. үлкен еңбектің авторы. Оның шығармасы, көбінесе, араб авторларының 9-11 ғ-лардағы дәстүрлі шығармаларына негізделе жазылған. Дегенмен, түркі халықтары жөнінде, олардың орналасу жағдайы туралы тарихи-этногр. мағлұматтар берілген. Әсіресе автордың қыпшақтардың этник. құрамы жайындағы мәліметі құнды дерек болып табылады. Сирия ғалымы Йақұттың (13 ғ.) “Муджам әл-бұлдан” (“Елдердің тізімі”) атты геогр. анықтамасында моңғол басқыншылығы, моңғол әскерлерінің қыпшақ, алан, бұлғар және Саксин жерін басып өткендігі жайлы айтылады. Йақұттың замандасы әрі жақын танысы [[Ибн әл-Асир]] (13 ғ.) [[Сауд Арабиясы]], [[Сирия]], [[Палестина]]ға саяхат жасады. 1188 ж. Салах әд-Диннің крест тағушыларға қарсы жорығына қатысты. Оның қаламынан бірқатар тарихи-библиогр. еңбектер және “әл-Кәмил фит-т-тарих” (“Тарихтың толық жазбасы”) атты ауқымды тарихи жылнама жарық көрді. Бұл шығармада моңғол жорығына дейінгі мұсылман дүниесінің тарихы баяндалады. Автор біздің дәуірімізге жетпеген құнды деректемелерді пайдаланған. Мұсылман әулеттері мен оған көрші орналасқан мемл-тердің (Араб халифаты, Самани, Қарахан, Хорезмшах әулеттері, қарақытайлар т.б.) саяси тарихы егжей-тегжейлі жазылған. Қазақстанның орта ғ-дағы тарихы үшін ежелгі түркілерге, қарлұқ, оғыз, қыпшақтарға қатысты саяси, этник., этногр. және мәдени сипаттағы мағлұматтардың маңызы зор. Ибн әл-Асирдің 1232 жылға дейінгі саяси оқиғаларды қамтитын тарихи еңбегінде [[моңғол шапқыншылығы]], оның зардаптары баяндалған. Ибн әл-Асирдің замандасы хорасандық тарихшы, Хорезмнің соңғы шаһы Жәлел әд-Диннің сарай хатшысы және өмірбаяншысы ән-Несауидің “Сират ас-сұлтан Жәлел әд-Дин Манкбурни” (“Жәлел әд-Дин Манкбурни сұлтанның өмірі туралы”) атты еңбегінде түркі тайпаларымен, соның ішінде қыпшақтармен тығыз байланыс жасаған Хорезмнің ішкі, сыртқы саясаты, моңғол шапқыншылығы жайында құнды деректер келтіріледі. Шығармада Хорезм мен қыпшақ даласының достық қатынасы да, қарулы қақтығысы да баяндалады, қыпшақ қоғамының ішкі құрылысы, оның шаруашылығы, тұрмыс-жағдайы жайында мәліметтер бар.14-15 ғ-ларда мәмлүк (қыпшақ) әулеті билеген Египеттің Алтын Ордамен қарым-қатынасы жайында бірқатар тарихи шығармалар жазылды. Түркі әулеттері мен халықтары, елдері туралы тарихи геогр. құнды деректері бар әкімш. істерге қажетті энциклопедиялар жарық көрді. 13 ғ-да Египетте қыпшақтан шыққан әз-Захир Рукн әд-Дин Байбарыс сұлтанның (1260 — 77) өмірбаянына арналған тарихи еңбек жазылды. Шығарманың авторы — сұлтанның хатшысы Абд әз-Заһир. Шығармада Алтын Ордамен қарым-қатынас, Қырымнан Итилге (Еділге) дейінгі жолдар сипаттамасы, сол кезде Дешті Қыпшақ тайпаларымен араласып кеткен Қырым тұрғындарының тайпалық құрамы жөнінде этногр. мәліметтер беріліп, Алтын Ордадағы діни және идеол. жағдайлар туралы айтылады.Көрнекті тарихшы ән-Нувейридің (14 ғ.) “Нихаят әл-араб фи фунун әл-адаб” (“Араб пәндеріне қатысты тілек шегі”) атты энциклопед. еңбегі 5 бөлімнен құралған. Тарихқа арналған соңғы бөлімі кітаптың жартысына жуық көлемін қамтиды. Тарих тарауы негізінен көшірме, ал түпнұсқасында соңғы жылдардағы яғни 1331 жылға дейінгі деректер қамтылған. Автор түркі халықтары туралы тарихи-этногр. деректер келтіріп, “Қыпшақ еліне” қысқаша шолу жасайды, тайпаларының саны, ру тартысы жөнінде баяндайды. Өмірінің ұзақ жылдарын [[Мысыр]]да ([[Египет]]те) өткізіп, ән-Насыр сұлтан (1347 — 51) тұсында мемл. хатшы міндетін атқарған дамаскілік әл-Омаридың “Масалық әл-әбсар фи-мамалық әл-әмсар” (“Қалалар иеліктеріне көз жіберу жолдары”) атты энциклопедиясының жеке томдарында [[Шығыс]] пен [[Батыс]] аралығындағы өзі білетін барлық мемлекеттер жайлы жазылған. Мұнда Шыңғысхан шапқыншылығының Орта Азия мен Еділ бойына, Кавказға тигізген әсері, Дешті Қыпшақ жеріндегі қалалар мен сауда жолдары, қыпшақтардың орналасуы, әдет-ғұрыптары туралы әңгімелейді. Саяхатшы [[ибн Баттута]]ның (14 ғ.) еңбектері де осы дәуірге сай келеді. Ол Танжер (Мағриб) қ-нда туып, сонда білім алып, қазылық қызмет атқарған. 25 жыл (1325 — 49) саяхатта болып, 150 мың шақырымнан аса жол жүрген. “Тухфат ән-нузар фи ғараиб әл-әмсар уә аджаиб әл-асфар” (“Қалалардың таңқаларлық ғажайыптары мен саяхат тамашасына тамсанушыларға тарту”) атты кітабында өзінің сапарлары жайында баяндайды. Түркі халықтарының тарихы үшін Алтын Орданың құрамындағы Қырымнан Еділ бойына дейін созылып жатқан Оңт. орыс даласы туралы жазғандары бағалы мәлімет. Астраханнан шыққан ибн Баттута Константинопольге соғып, одан Алтын Ордаға қайта оралып, Сарайдағы хан ордасында болады, Еділден өтіп Үстіртке, одан Хорезм, Бұхара, Ауғанстанға сапар шегеді. Еңбекте Қазақстан жері, қазіргі Ресейдің оңтүстігін мекендеген ортағасырлық қыпшақтардың шаруашылығы, тұрмысы, мәдениеті жайында өте бағалы дерек келтірілген.4-15 ғ-дағы арабтың көрнекті тарихшыларының бірі ибн Халдун. Ол Тунисте ауқатты отбасында туған. 1382 ж. Египетке қоныс аударды. 14 ғ-дың басында Сирияда болып, соңғы жылдарын Каирде өткізді. “Китаб әл ибар...” (“Ғибрат пен тәлімдік тәрбие кітабы”) деп аталатын еңбегі 3 кітаптан құралған. Оның 1-кітабының 1-бөлімінде немесе “Мұқаддимде” (Кіріспе) өзінің әлеум., филос. және саяси-экон. көзқарастары, қоғам мен мемл-тің дамуын, адамдардың мәдени және шаруашылық өмірін қамти отырып, адамзат мәдениетіне қатысты пікірлері жазылды. 1-кітап ежелгі халықтардың тарихы мен автор заманындағы шығыс мұсылман мемл-тері, оның ішінде Қарахан, Салжұқ, Хорезмшах, Мәмлүк мемл-тері, [[Таяу Шығыс]] пен Орта Азияда билік жүргізген моңғол әулеттерінің тарихын қамтиды. [[Ибн Халдун]]ның еңбегінде түркі тайпаларының (оғыз, қимақ, қыпшақ) ерте ортағасырдағы тарихы жөнінде деректер мол.Египет тарихшыларының ішіндегі көрнектілері: [[ибн әл-Фурат]] (14 ғ.), әл-Қалқашанди (14-15 ғ-дың басы), әл-Махризи (14-15 ғ-дың басы), [[ибн Тагриберди]] (15 ғ.). Бұлардың еңбегінде [[Алтын Орда]] мен [[Египет]]тің қарым-қатынасы, түркі халықтары, әсіресе, қыпшақтар жөнінде қызықты деректер бар. Египет тарихшыларының ішінде ибн Арабшаһтың (15 ғ.) деректері ерекше құнды. Дамаскіде туған, бірақ бала кезінде тұтқындалып, Самарқанға әкелінген ол [[Хорезм]], [[Астрахан]], Сарай, [[Қырым]], [[Түркістан]]да болып, [[Дамаск]]іге қайтып оралады. Кейін [[Каир]]ге қоныс аударып, қалған өмірін сонда өткізеді. [[Ибн Арабшаһ]]тың “Аджаиб әл-мақдур фи нәуаиб ахбар Тимур” (“Темірдің тағдырын шешкен ғажайыптар”) атты тарихи шығармасында Темірдің тонаушылық, басқыншылық жорықтары, Алтын Орданың саяси тарихы және тарихи геогр. жағдайы Оңт. және Батыс Қазақстан жерін мекендеген халықтар мен тайпалардың тарихы, этногр-сы жайында деректер берілген. == Әдебиет == * Тизенгаузен В.Г., Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, т. 1, СПб., 1884; * Крачковский И.Ю., Арабская географическая литература, Избр. соч., т. 4, М.-Л., 1957; * Brockelmann C., Geschіchte der arabіschen Lіtteratur, B. 1, Weіmar, 1898; * Арабская литература, Классический период, М., 1960; Кумеков Б.Е., Арабские и персидские источники по истории кыпчаков VІІІ-XІV вв., А., 1987. [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Ислам Қазақстанда]] [[Санат:Араб жазуы]] gtuv3tpmcz1vaijma6mhg659b3ch4bj 3629314 3629282 2026-07-13T05:58:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3626874 wikitext text/x-wiki [[File:Califate 750.jpg|thumb|right|Ислам халифаты]] ==Араб жазбалары== ===[[Араб тілі]]ндегі [[Қазақстан]] туралы жазбалар=== [[Араб тілі]]ндегі [[Қазақстан]] туралы жазбалар — 8-15 ғасырлардағы [[Қазақстан]] жерін мекендеген халықтар мен тайпалардың тарихын, әсіресе, [[Шыңғыс хан]] шапқыншылығы кезеңін зерттеуге қажетті деректемелері мол араб тіліндегі тарихи-географиялық әдебиет. [[Араб халифаты]] заманында [[арабтар]]дың шығысты жаулап алып, [[мұсылман]] синкретик. мәдениеті мен ислам дінін таратып, мұсылман дүниесінен шалғайдағы кейбір аймақтармен сауда қатынасын дамытуының нәтижесінде көрші және алыс елдерден жан-жақты мәліметтер жиналды. [[Орта ғасыр]]лардағы араб тарихнамасында Қазақстан аймағының ерекше орын алуын, біріншіден, арабтардың [[Орта Азия]]дағы жаулап алған жерлеріне билігін нығайтуға, екіншіден, қазақ даласын мекендеген көшпелі жауынгер тайпалардың шабуылынан сақтануға тырысқан әрекеттерімен түсіндіруге болады. Қазақстан халықтары туралы ертеректегі деректер араб тіліндегі классик. тарихи шығармалардан белгілі. 9 ғ-да өмір сүрген [[әл-Белазури]]дің “Китаб футух әл-бұлдан” (“Жорық кітабы”), [[әт-Табари]]дің “Тарих әр-русул уә-л-мулук” (“Пайғамбарлар мен патшалар тарихы”) атты шығармаларында 7-8 ғ-дағы арабтардың Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанның кейбір аймақтарына жасаған жорықтары айтылады. [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|right|Араб Халифаты, 622–750 жылдар {{legend|#a1584e|Мұхаммед с.а.с. пайғамбар дәуіріндегі халифаттың кеңеюуі, 622–632}} {{legend|#ef9070|Рашидун дәуіріндегі халифаттың кеңеюуі, 632–661}} {{legend|#fad07d|Умайяд халифаты, 661–750}}]] әт-Табаридің замандасы, бағдаттық [[әл-Жаһиз]]дың (9 ғ.) “Манақиб әл-атрак” (“Түркілердің лайықты қасиеттері”) кітабында Қазақстандағы көшпелі түркі тайпаларының этнологиясы жөнінде тұңғыш мәліметтер берілген, [[Аббас әулеті]] халифтары ұландарының қатарындағы түрік сарбаздары жайлы, араб қалалары тұрғындарын таңдандыратын түркілердің жауынгерлігі, олардың әдет-ғұрпы туралы баяндалған. [[Тамим ибн Бахр]] 9 ғ-дың 1-жартысында [[Ертіс]] бойындағы (Солт.-Шығыс Қазақстан) қимақтар елі арқылы тоғыз-оғыз қағанының астанасын басып өтіп, [[Шығыс Түркістан]]ға саяхат жасады. Тамим ибн Бахр қимақтардың мекен-жайы, шаруашылығы жайында мәлімет бере отырып, [[Тараз]] қ-нан [[қимақ]] патшасының сарайына дейінгі көрген-білгені жайлы әңгімелейді. Қазақстан жерін мекендеген тайпалар туралы деректер 9 ғ-дағы араб тілінде жазылған геогр. шығармаларда да ұшырасады. Мұндай ерте кезден сақталған еңбекке почта мен тыңшы қызметінің бастығы ибн Хордадбектің “Китаб әл-масалик уә-л-мамалик” (“Жолдар мен мемлекеттер туралы кітап”) атты әкімш.-геогр. анықтама еңбегі жатады. Онда Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуды басып өтетін [[Ұлы Жібек жолы]], оның бойындағы қалалар мен қоныстар жайлы айтылып, түрлі елді мекендердің ара қашықтығы көрсетілген. ибн Хордадбек, көбінесе, халифаттың ерте кездегі байланыс қызметі архивіне сүйенген. Тарихшы-географ [[әл-Йақуби]]дің (9 ғ.) “Китаб әл-бұлдан” (“Елдер кітабы”) атты геогр. шығармасында Қазақстан түркілері жайындағы тарихи этногр. кең ауқымды материал қамтылған. Бұл еңбекте түркілер туралы деректер анағұрлым нақты берілген. Әсіресе, [[оғыз]], [[қарлұқ]], [[қимақ]], [[қырғыз]], [[тоғыз-оғыз]] [[тайпа]]ларының бірлестіктері туралы мәліметтері аса маңызды. [[File:Ibn Howqal World map.jpg|thumb|right|'''[[Ибн Хаукал]]''', <br /> Әлем картасы. 10 ғ..]] ===Қазақ жері жайлы жазған мұсылман географ-тарихшылары=== * [[әл-Белазури]] * [[әт-Табари]] * [[әл-Йақуби]] * [[Тамим ибн Бахр]] * [[ибн Хордадбек]] * [[Құдама ибн Джафар]] * [[әл-Факих]] * [[әл-Балхи]] * [[Ибн Фадлан]] * [[ибн Хаукал]] * [[Әбу Дулаф]] * [[әл-Масуди]] * [[Исхақ ибн әл-Хұсайын]] * [[әл-Маруази]] * [[Закария әл-Қазуини]] * [[Ибн әл-Асир]] * [[ибн Баттута]] * [[Ибн Халдун]] * [[ибн әл-Фурат]] * [[Ибн Арабшаһ]] [[File:Karte Map Chorasan-Transoxanien-Choresmien.png|thumb|left|'''[[Мауераннахр]]''' (''Transoxiana''), <br /> [[Хорасан]] (''Chorasа'') Оңтүстікте, <br /> [[Хорезм]] (''Choresmien'') Батыста.]] ===Қазақ жері жайлы жазған араб кітаптары=== Араб географы, филолог [[Құдама ибн Джафар]] (10 ғ.) “Китаб әл-харадж уә сан(ат әл-китаба” (“Харадж және хатшылық өнер жайлы кітап”) деген ресми құжаттар мол пайдаланылған геогр.-әкімш. шығармасында халифаттың әкімш. бөліктері, ірі қалалары, таулары, өзен-көлдері және жеті климат (ықылым) туралы деректер береді. Мұнда аймақтардағы жол қатынасы, жер жағдайы, алым-салық мәселесі туралы айтылады. Шығармада көршілес мұсылман елдері жөнінде мағлұмат беріліп, онда қарлұқ, қимақ, оғыз тайпалары, Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу шебіндегі жол қатынасы, қалалар мен елді мекендер, олардың ара қашықтығы жөнінде нақты мәліметтер жинақталған. Араб географы ибн әл-Факих (9 ғ-дың соңы — 10 ғ-дың басы) “Китаб ахбар әл-бұлдан” (“Елдер туралы әңгіме кітабы”, 903 ж.) атты тарихи шығармасында, көбінесе өзіне дейінгі авторлардың (әл-Жаһид, ибн Хордадбек, әл-Жейхани) мәліметтеріне сүйенеді. Шығармада Азия мен Батыс Еуропа елдері туралы тарихи-геогр. материалдар мол. Түркі тайпалары (қарлұқ, қимақ, қыпшақ, оғыз, тоғыз-оғыз т.б.) жайлы, олардың орналасуы, шаруашылық және мәдени өмірі, елдер, қалалар, сауда жолдары туралы деректері аса құнды. 10 ғ-дың басында ибн әл-Факихпен бір мезгілде [[Ахмед ибн Рүсте]] көп томдық энциклопед. шығарма жазды. Бұл еңбектің аймақтардың тарихи-геогр. сипаттамасы жазылған бір ғана томы сақталған. Ибн Рустенің түрлі саяхташылар мен географтардың шығармаларының негізінде түркі тілдес тайпалар туралы жазған “Китаб әл-алақ ән-насифа” (“Қымбат алқа туралы кітап”) атты еңбегінің Қазақстан тарихы үшін үлкен маңызы бар. 10 ғ. — араб геогр. әдебиетінің кемелденген кезі. Бұл дәуірдегі арабтың көрнекті географ-саяхатшысы ирандық әл-Истахридің (10 ғ.) “Китаб масалик уә-л-мамалик” (“Жолдар мен мемлекеттер туралы кітап”) атты еңбегі [[әл-Балхи]]дің бізге жетпеген геогр. шығармасының өңделген және толықтырылған нұсқасы болып табылады. Кітапта [[Парсы]] теңізі, [[Мағриб]], [[Египет]], [[Сирия]], [[Румдар теңізі]], [[Ирак]], [[Үндістан]], [[Хазар теңізі]], [[Армения]] мен [[Әзірбайжан]], [[Хорасан]] мен [[Мауераннахр]]ға геогр. сипаттама берілген. [[Сурет:Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG|300px|thumb|Хорезм Империясы 1190—1220 жылдары]] Бұл елдердің әрқайсысының шекарасы, қалалары, бір-бірінен қашықтығы, қатынас жолдары туралы дерек келтіріліп, азық-түлік, сауда-саттық, қолөнері жөнінде егжей-тегжейлі жазылады. Сонымен қатар шығармада Шығыс Еуропа жайында, соның ішінде хазарлар, бұртастар, бұлғалар жайында, бүгінгі Қазақстан жерін мекендеген түркі тайпалары: оғыздар, қимақтар, қарлұқтар туралы маңызды мәліметтер бар. Түркі тайпаларының орналасқан жерлері белгіленген “Дүние жүзінің картасы” берілген. әл-Истахридің еңбегін 10 ғ-дың соңында [[ибн Хаукал]] толықтырып, “Китаб әл-масалик уә-л-мамалик” (“Жолдар мен мемлекеттер туралы кітап”) деп атады. Оның жазбасына қарағанда олар бір тілде сөйлеген. әл-Истахри мен ибн Хаукал еңбектерінің маңызды бөлігі “Сурат әл-ард” (“Жер беті”) деп аталатын геогр. карта болып табылады. 10 ғ-да Қазақстан жері арқылы арабтың 2 саяхатшысы, [[ибн Фадлан]] мен [[Әбу Дулаф]] сапар шеккен. Ибн Фадланның “Рисала” (“Жазба”) еңбегінде араб халифатының астанасынан Еділ бұлғарларына барған елшіліктің сапары жазылған. Елшіліктің мақсаты хазарларға қарсы араб-бұлғар одағын құру, әрі бұлғарлар арасына ислам дінін орнықтыра түсу еді. Елшілік Бағдадтан 921 ж. маусымда шығып, 922 ж. мамыр айында бұлғарларға жетеді. Бұлар Хамадан, Рей, Нишапур, Мерв, Бұхара, одан Хорезм, Үстірт, Жайық арқылы Еділ бойына келді. Мұнда орыстар мен хазарлардың әлеум. және рухани өмірінен, Қазақстанның бүгінгі батыс облысытарын мекен еткен көшпелі түркі тайпалары: пешенек, башқұрт, әсіресе, оғыздардың этногр., шаруашылық, тарихи-геогр. жағдайынан маңызды деректер келтірілген. Ибн Фадлан 942 ж. Қытай мен Үндістанға жасаған саяхаты жайындағы сапарнамасын 2 “Рисалаға” (“Жазба”) жинақтады. Онда оғыздардың, қимақтардың, қарлұқтар мен жікілдердің шаруашылығы, діні мен тұрмыс жағдайы туралы деректер берілген. Жазбада автор көргенінен гөрі естігенін көп әңгімелейді. Бағдат қ-нда туған араб тарихшысы әрі географы [[әл-Масуди]]дің (10 ғ.) шығармасы құнды тарихи деректеме болып табылады. Ол Үндістаннан Атлант мұхитына дейінгі, Қызыл т-ден Каспий т-не дейінгі аралықтағы елдерге саяхат жасап, ондағы түрлі қауым өкілдерімен араласып, дидарласу арқылы дүниетанымын кеңейтті. “Ахбар әз-заман” (“Дәуір тарихы”) атты 30 томдық тарихи-геогр. энциклопедиядан қысқа ғана үзінділер сақталған. Оның тарихи шығармаларынан “Мурудж әз-захаб уә ма(адин әл-жауахир” (“Алтын шайқайтын және жарқырауық тастар алынатын кен орны”) атты еңбегі ықшамдалған, ал “Китаб әт-танбих уә-ш-шираф” (“Ғибрат және қайыра қарастыру кітабы”) атты геогр. шығармасы толық күйінде жетті. әл-Масудидің еңбектерінде түркі тайпалары қимақтар, оғыздар, қарлұқтар, барисхандар, тоғыз оғыздар, хазарлар туралы құнды тарихи-этногр. деректер және ерте орта ғ-дағы Қазақстанның тарихи геогр-сы жайында бағалы мәліметтер берілген. Сонымен қатар Батыс Қазақстандағы 9 ғ-дың 2-жартысындағы тарихи оқиғаларға қысқаша тоқталады. [[әл-Макдиси]] (10 ғ.) шығармаларының ішінде оның өзі куә болған оқиғаларға негізделген тарихи-геогр. еңбегі маңызды орын алады. “Ахсан әт-тақасим фи марифат әл-ақалим” (986 ж.), (“Аймақтар жөнінде мағлұмат беретін таңдаулы тарау”) атты шығармасы елдер мен аймақтарды араб әдебиетінде толық та, жүйелі түрде сипаттайтын еңбек. Онда Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстан, ондағы халықтардың тайпалық құрамы, қалалары мен елді мекендері, сауда жолдары, сауда-саттық заттары, шаруашылығы мен діни көзқарастары, тілі, әдет-ғұрпы жайында маңызды деректер келтірілген. [[File:Central Asia 1900 mk.svg|300px|thumb|left|Орта Азия]] Қазақстанның түркі тілдес тайпалары туралы мағлұмат араб-испан географы [[Исхақ ибн әл-Хұсайын]]ның (11 ғ.) “Китаб ахам әл-маржан фи сихр әл-мадаин әл-машһүр фи кулл макан” (“Дүние жүзінің әйгілі қалаларын сипаттайтын маржан қазына”) деп аталатын Андалусияда жазылған еңбегінде берілген. Оның түркілер жайындағы деректемелері Гардизи (11 ғ.), әл-Бируни (11 ғ.) және әл-Маруазидің (12 ғ.) анықтамаларына сәйкес келеді. Кітапта түркі халықтары, әсіресе, қимақтар жайлы этногр. және тарихи-геогр. маңызды мағлұматтар бар. Қазақстанның орта ғасырдағы бағалы деректемесі ретінде [[әл-Маруази]]дің (12 ғ.) “Табаи әл-хайуан” (“Жануарлардың табиғи қасиеттері”) шығармасын атауға болады. әл-Маруази салжұқ әулетіне жататын Мәлік шаһ (1072 — 92) пен оның мұрагерлері тұсында (Санжар билігіне (1118 — 57) дейін) сарай дәрігері болған. Оның шығармасында бірқатар деректемелерге, соның ішінде, әл-Жейханидің (9 ғ.) еңбегіне сілтеме жасалды. Онда түркі халықтары туралы соны этногр. деректер бар. Әсіресе, 9 ғ-дың басында қимақ, қыпшақ, оғыз тайпаларының қоныстануына едәуір ықпал еткен халықтардың қоныс аударуы туралы Қазақстан тарихы үшін аса бағалы мәлімет араб ғалымы әл-Идрисидің (12 ғ.) “Нұзхат әл-мұштақ фи-ихтирақ әл-араф” (“Аймақтарға сапар шегіп, шаршап-шалдыққан жанның ермегі”) атты ірі геогр. еңбегінде көрсетілген. әл-Идриси Сеутте туып, Кардовода оқыған. Жас кезінен көп саяхат жасап, Лиссабонда, Англияда, Францияда, Мароккода, Кіші Азияда болған. Автор геогр. шығармаларының бірін Сицилия королі Роджер 2-ге (1098 — 1154) арнаған. Онда Еуропа, Азия мен Африка елдері туралы егжей-тегжейлі жазылған. Шығыс Еуропа, Кавказ, Орта Азия мен Қазақстанды мекендеген халықтар туралы этногр. және тарихи-геогр. сипатта жазылған маңызды деректер келтірілген. Орта ғасырдағы Қазақстан жерін мекендеген қимақ, қыпшақ, оғыз, қарлұқ, түргеш, азкиш сияқты түркі тайпаларының орналасуы, шаруашылығы, қалалары, сауда-қатынас жолдары, қолөнері сөз болады. Автордың кейбір мәліметтері бізге жетпеген жазба деректерден алынған. Солардың ішінде Шығыс Қазақстан даласынан шыққан, қимақ патшасы Жапақ ибн Хакан әл-Қимақидің (10-11 ғ.) шығармасы бар. әл-Идриси еңбегіндегі “Сурат әл-ард” (“Жер беті”) атты геогр. картада кеңінен көрсетілген геогр. және экон. объектілер шығарманың деректемелік құнын арттыра түседі. 13 ғ-дан бастап араб тілінде жазған ортағасырлық авторлар өз заманында өтіп жатқан оқиғалардан гөрі, өткен дәуірдегі тарихшы-географтардың еңбектерінен үзінділер келтіре жазуды мақсат ете отырып, біздерге жетпеген бірқатар шығармалардан бағалы деректер келтіреді. Әл-Идрисидің ізін қуушы араб географы Ибн Саидтың (13 ғ.) “Жеті аймақ туралы” шығармасы өзіне дейінгі деректемелерге сүйене жазылғанымен, Қазақстан мен Еділ бойының, Орта Азияның 13 ғ-дың ортасына дейінгі тарихи геогр-сын зерттеуде өз орны бар. Сондай-ақ, қимақтар, олардың татарлармен қарым-қатынасы туралы қызықты деректер берілген. Осы тектес деректемеге тарихшы-географ [[Закария әл-Қазуини]]дің де (13 ғ.) еңбектері жатады. Ол бірімен бірі сабақтас 2 тарихи-геогр. шығармаларымен танымал. Оның алғашқысы “Аджаиб әл-махлукат” (“Жаратылыс ғажаптары”), 2-сі “Асар әл-билад” (“Қалалар ескерткіші”) деп аталады. Бұл туындыларда түрлі аспан шырақтары, жердің жеті белдеуі (ықылым), мұхиттар, өзен-көлдер, жан-жануарлар дүниесі туралы мәліметтер, 9-10 ғ-ларда бүгінгі Қазақстан жерін мекендеген түркі тілдес оғыз, қарлұқ, жікіл, қимақ тайпалары жөнінде тарихи-этногр. деректер топтастырылған.Сириялық әд-Димашқи “Нұхбат әд-дахр фи аджаиб әл-барр уә-л-бахр” (“Құрлық пен теңіз таңғажайыптары жөнінде баяндайтын мерзімнен іріктеу”) атты космогр. үлкен еңбектің авторы. Оның шығармасы, көбінесе, араб авторларының 9-11 ғ-лардағы дәстүрлі шығармаларына негізделе жазылған. Дегенмен, түркі халықтары жөнінде, олардың орналасу жағдайы туралы тарихи-этногр. мағлұматтар берілген. Әсіресе автордың қыпшақтардың этник. құрамы жайындағы мәліметі құнды дерек болып табылады. Сирия ғалымы Йақұттың (13 ғ.) “Муджам әл-бұлдан” (“Елдердің тізімі”) атты геогр. анықтамасында моңғол басқыншылығы, моңғол әскерлерінің қыпшақ, алан, бұлғар және Саксин жерін басып өткендігі жайлы айтылады. Йақұттың замандасы әрі жақын танысы [[Ибн әл-Асир]] (13 ғ.) [[Сауд Арабиясы]], [[Сирия]], [[Палестина]]ға саяхат жасады. 1188 ж. Салах әд-Диннің крест тағушыларға қарсы жорығына қатысты. Оның қаламынан бірқатар тарихи-библиогр. еңбектер және “әл-Кәмил фит-т-тарих” (“Тарихтың толық жазбасы”) атты ауқымды тарихи жылнама жарық көрді. Бұл шығармада моңғол жорығына дейінгі мұсылман дүниесінің тарихы баяндалады. Автор біздің дәуірімізге жетпеген құнды деректемелерді пайдаланған. Мұсылман әулеттері мен оған көрші орналасқан мемл-тердің (Араб халифаты, Самани, Қарахан, Хорезмшах әулеттері, қарақытайлар т.б.) саяси тарихы егжей-тегжейлі жазылған. Қазақстанның орта ғ-дағы тарихы үшін ежелгі түркілерге, қарлұқ, оғыз, қыпшақтарға қатысты саяси, этник., этногр. және мәдени сипаттағы мағлұматтардың маңызы зор. Ибн әл-Асирдің 1232 жылға дейінгі саяси оқиғаларды қамтитын тарихи еңбегінде моңғол шапқыншылығы, оның зардаптары баяндалған. Ибн әл-Асирдің замандасы хорасандық тарихшы, Хорезмнің соңғы шаһы Жәлел әд-Диннің сарай хатшысы және өмірбаяншысы ән-Несауидің “Сират ас-сұлтан Жәлел әд-Дин Манкбурни” (“Жәлел әд-Дин Манкбурни сұлтанның өмірі туралы”) атты еңбегінде түркі тайпаларымен, соның ішінде қыпшақтармен тығыз байланыс жасаған Хорезмнің ішкі, сыртқы саясаты, моңғол шапқыншылығы жайында құнды деректер келтіріледі. Шығармада Хорезм мен қыпшақ даласының достық қатынасы да, қарулы қақтығысы да баяндалады, қыпшақ қоғамының ішкі құрылысы, оның шаруашылығы, тұрмыс-жағдайы жайында мәліметтер бар.14-15 ғ-ларда мәмлүк (қыпшақ) әулеті билеген Египеттің Алтын Ордамен қарым-қатынасы жайында бірқатар тарихи шығармалар жазылды. Түркі әулеттері мен халықтары, елдері туралы тарихи геогр. құнды деректері бар әкімш. істерге қажетті энциклопедиялар жарық көрді. 13 ғ-да Египетте қыпшақтан шыққан әз-Захир Рукн әд-Дин Байбарыс сұлтанның (1260 — 77) өмірбаянына арналған тарихи еңбек жазылды. Шығарманың авторы — сұлтанның хатшысы Абд әз-Заһир. Шығармада Алтын Ордамен қарым-қатынас, Қырымнан Итилге (Еділге) дейінгі жолдар сипаттамасы, сол кезде Дешті Қыпшақ тайпаларымен араласып кеткен Қырым тұрғындарының тайпалық құрамы жөнінде этногр. мәліметтер беріліп, Алтын Ордадағы діни және идеол. жағдайлар туралы айтылады.Көрнекті тарихшы ән-Нувейридің (14 ғ.) “Нихаят әл-араб фи фунун әл-адаб” (“Араб пәндеріне қатысты тілек шегі”) атты энциклопед. еңбегі 5 бөлімнен құралған. Тарихқа арналған соңғы бөлімі кітаптың жартысына жуық көлемін қамтиды. Тарих тарауы негізінен көшірме, ал түпнұсқасында соңғы жылдардағы яғни 1331 жылға дейінгі деректер қамтылған. Автор түркі халықтары туралы тарихи-этногр. деректер келтіріп, “Қыпшақ еліне” қысқаша шолу жасайды, тайпаларының саны, ру тартысы жөнінде баяндайды. Өмірінің ұзақ жылдарын [[Мысыр]]да ([[Египет]]те) өткізіп, ән-Насыр сұлтан (1347 — 51) тұсында мемл. хатшы міндетін атқарған дамаскілік әл-Омаридың “Масалық әл-әбсар фи-мамалық әл-әмсар” (“Қалалар иеліктеріне көз жіберу жолдары”) атты энциклопедиясының жеке томдарында [[Шығыс]] пен [[Батыс]] аралығындағы өзі білетін барлық мемлекеттер жайлы жазылған. Мұнда Шыңғысхан шапқыншылығының Орта Азия мен Еділ бойына, Кавказға тигізген әсері, Дешті Қыпшақ жеріндегі қалалар мен сауда жолдары, қыпшақтардың орналасуы, әдет-ғұрыптары туралы әңгімелейді. Саяхатшы [[ибн Баттута]]ның (14 ғ.) еңбектері де осы дәуірге сай келеді. Ол Танжер (Мағриб) қ-нда туып, сонда білім алып, қазылық қызмет атқарған. 25 жыл (1325 — 49) саяхатта болып, 150 мың шақырымнан аса жол жүрген. “Тухфат ән-нузар фи ғараиб әл-әмсар уә аджаиб әл-асфар” (“Қалалардың таңқаларлық ғажайыптары мен саяхат тамашасына тамсанушыларға тарту”) атты кітабында өзінің сапарлары жайында баяндайды. Түркі халықтарының тарихы үшін Алтын Орданың құрамындағы Қырымнан Еділ бойына дейін созылып жатқан Оңт. орыс даласы туралы жазғандары бағалы мәлімет. Астраханнан шыққан ибн Баттута Константинопольге соғып, одан Алтын Ордаға қайта оралып, Сарайдағы хан ордасында болады, Еділден өтіп Үстіртке, одан Хорезм, Бұхара, Ауғанстанға сапар шегеді. Еңбекте Қазақстан жері, қазіргі Ресейдің оңтүстігін мекендеген ортағасырлық қыпшақтардың шаруашылығы, тұрмысы, мәдениеті жайында өте бағалы дерек келтірілген.4-15 ғ-дағы арабтың көрнекті тарихшыларының бірі ибн Халдун. Ол Тунисте ауқатты отбасында туған. 1382 ж. Египетке қоныс аударды. 14 ғ-дың басында Сирияда болып, соңғы жылдарын Каирде өткізді. “Китаб әл ибар...” (“Ғибрат пен тәлімдік тәрбие кітабы”) деп аталатын еңбегі 3 кітаптан құралған. Оның 1-кітабының 1-бөлімінде немесе “Мұқаддимде” (Кіріспе) өзінің әлеум., филос. және саяси-экон. көзқарастары, қоғам мен мемл-тің дамуын, адамдардың мәдени және шаруашылық өмірін қамти отырып, адамзат мәдениетіне қатысты пікірлері жазылды. 1-кітап ежелгі халықтардың тарихы мен автор заманындағы шығыс мұсылман мемл-тері, оның ішінде Қарахан, Салжұқ, Хорезмшах, Мәмлүк мемл-тері, Таяу Шығыс пен Орта Азияда билік жүргізген моңғол әулеттерінің тарихын қамтиды. [[Ибн Халдун]]ның еңбегінде түркі тайпаларының (оғыз, қимақ, қыпшақ) ерте ортағасырдағы тарихы жөнінде деректер мол.Египет тарихшыларының ішіндегі көрнектілері: [[ибн әл-Фурат]] (14 ғ.), әл-Қалқашанди (14-15 ғ-дың басы), әл-Махризи (14-15 ғ-дың басы), [[ибн Тагриберди]] (15 ғ.). Бұлардың еңбегінде [[Алтын Орда]] мен [[Египет]]тің қарым-қатынасы, түркі халықтары, әсіресе, қыпшақтар жөнінде қызықты деректер бар. Египет тарихшыларының ішінде ибн Арабшаһтың (15 ғ.) деректері ерекше құнды. Дамаскіде туған, бірақ бала кезінде тұтқындалып, Самарқанға әкелінген ол [[Хорезм]], [[Астрахан]], Сарай, [[Қырым]], [[Түркістан]]да болып, [[Дамаск]]іге қайтып оралады. Кейін [[Каир]]ге қоныс аударып, қалған өмірін сонда өткізеді. [[Ибн Арабшаһ]]тың “Аджаиб әл-мақдур фи нәуаиб ахбар Тимур” (“Темірдің тағдырын шешкен ғажайыптар”) атты тарихи шығармасында Темірдің тонаушылық, басқыншылық жорықтары, Алтын Орданың саяси тарихы және тарихи геогр. жағдайы Оңт. және Батыс Қазақстан жерін мекендеген халықтар мен тайпалардың тарихы, этногр-сы жайында деректер берілген. == Әдебиет == * Тизенгаузен В.Г., Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды, т. 1, СПб., 1884; * Крачковский И.Ю., Арабская географическая литература, Избр. соч., т. 4, М.-Л., 1957; * Brockelmann C., Geschіchte der arabіschen Lіtteratur, B. 1, Weіmar, 1898; * Арабская литература, Классический период, М., 1960; Кумеков Б.Е., Арабские и персидские источники по истории кыпчаков VІІІ-XІV вв., А., 1987. [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Ислам Қазақстанда]] [[Санат:Араб жазуы]] 8q7bpcj0u6ka7vosy8xw7no1t6i7bkg Алиби 0 41382 3629352 3551826 2026-07-13T07:30:23Z Мейрамггүл Жүманбетова 182660 3629352 wikitext text/x-wiki '''Алиби''' ({{lang-la|alіbі }} — басқа жерде), қылмыстық істе—сезікті немесе айыпталушы адамның қылмыс істелген сәтте басқа жерде болуы; бұл оның кінәсіздігінің дәлелі ретінде қабылданады. Тергеу барысында Алиби жан-жақты тексерілуге тиіс. Тексерілмеген, не теріске шығарылған алиби [[Дәлел|дәлелдемеге]] жатпайды. [[Қылмыстық іс]] жүргізуде - айыпталушының [[қылмыс]]тың жасалу сәтінде қылмыс орнында болуын жоққа шығаратын жағдай. Айыпталушының ([[Күдікті нүкте|күдіктінің]]) басқа орында болғанын жорамалдайды. Бұл туралы айыпталушының өзі мәлімдеме жасағанына немесе басқа көздерден мәлім болғанына қарамастан, бұл жай мұқият тексерілуге жатады.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы:«Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> [[Заң және криминалистика: Жасанды интеллект және «Цифрлық алиби»]] Құқықтық термин ретінде бүгінгі таңда «алиби» ұғымы заманауи технологиялардың дамуымен жаңа сипатқа ие болды: Цифрлық іздер: Қазіргі сот және тергеу тәжірибесінде адамның қылмыс кезінде басқа жерде болғанын дәлелдеу үшін куәгерлерден бұрын цифрлық алиби (ұялы телефондардың геолокациясы, банктік карта транзакциялары, бетті танитын Face ID камераларының жазбалары) басты рөл атқарады. Дипфэйк (Deepfake) қаупі: Бүгінгі күні заңгерлер мен киберқауіпсіздік мамандары жасанды интеллект көмегімен жасалатын жалған видео-алибилермен күресуде. Тергеу органдары бейнежазбалардың шын-өтірігін анықтайтын арнайы цифрлық сараптамаларды жиі қолдана бастады. ==Сілтемелер== [[Қазақ энциклопедиясы]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub:Заң}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Заң]] sy2g1hxsrmmh95gf4gq9flbhmr1qdae 3629354 3629352 2026-07-13T07:39:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мейрамггүл Жүманбетова|Мейрамггүл Жүманбетова]] ([[User talk:Мейрамггүл Жүманбетова|т]]) өңдемелерінен [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] соңғы нұсқасына қайтарды 3551826 wikitext text/x-wiki '''Алиби''' ({{lang-la|alіbі }} — басқа жерде), қылмыстық істе—сезікті немесе айыпталушы адамның қылмыс істелген сәтте басқа жерде болуы; бұл оның кінәсіздігінің дәлелі ретінде қабылданады. Тергеу барысында Алиби жан-жақты тексерілуге тиіс. Тексерілмеген, не теріске шығарылған алиби [[Дәлел|дәлелдемеге]] жатпайды. [[Қылмыстық іс]] жүргізуде - айыпталушының [[қылмыс]]тың жасалу сәтінде қылмыс орнында болуын жоққа шығаратын жағдай. Айыпталушының ([[Күдікті нүкте|күдіктінің]]) басқа орында болғанын жорамалдайды. Бұл туралы айыпталушының өзі мәлімдеме жасағанына немесе басқа көздерден мәлім болғанына қарамастан, бұл жай мұқият тексерілуге жатады.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы:«Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> ==Сілтемелер== [[Қазақ энциклопедиясы]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{stub:Заң}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Заң]] 58pzn7b48hwhj52de6xwczezpz9o7wv Ораз-Мұхаммед сұлтан 0 44500 3629385 3606288 2026-07-13T09:18:18Z Қатысушы Апельсин 121973 3629385 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Ораз-Мұхаммед хан | Шынайы есімі = | Суреті = Сейтек пен Ораз-Мұхаммед саятшылық кезінде.jpg | Атауы = Сейтек мырза мен Ораз-Мұхаммед сұлтан саятшылық кезінде. Кунгур жылнамасы | Сурет ені = | Титулы = 12-[[Қасым билеушілерінің тізімі|Қасым ханы]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = [[1600 жыл|1600]] | Басқаруын аяқтады = [[1610 жыл|1610]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Мұстафағали хан]] | Ізбасары = [[Арслан хан]] | Тәж кигізу жорасы = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1573 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1610 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Төре]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Ондан сұлтан]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ораз-Мұхаммед сұлтан''', кейде '''Ораз-Мұхаммед хан''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Ураз-Магмет царевич'', [[татар тілі|тат.]] ''Ураз-Мөхәммәт'', 1573 – 1610) — қазақ сұлтаны, [[Қасым хандығы|Қасым хандығының]] билеушісі, [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] немере інісі, [[Ондан сұлтан|Ондан сұлтанның]] ұлы, [[Шығай хан|Шығай ханның]] немересі. ==Өмірбаяны== [[Сурет:Fyodor&boris.jpg|thumb|Alt=A|Орыс патшасы Борис Годунов 1600 жылы Ораз Мұхаммедті Ока өзенінің бойындағы Қасым хандығының ханы етіп тағайындады.]] Ораз Мұхаммед орыс жылнамаларында '''''“қазақ ордасының ханзадасы”''''' деп аталады. 1588 жылы Ораз Мұхаммед хан кеңесшісі (қарашысы) '''Қыдырғали Жалайыримен''' бірге Сібір хандығының астанасы [[Ескер]]ге (Қашлық) жергілікті билеуші '''Сейдахметке (Сейтек, Сейдақ)''' қонаққа барып, Сейтек ханмен бірге Ертіс бойында аңшылықта жүрген кезінде ''Тобыл воеводасы Данила Чулков'' жасағының қолына түсіп, Мәскеуге жөнелтілді. Федор Иванович патша оны жылы қабылдап, қызметке тартты. Ораз Мұхаммед патша сарайындағы салтанатты қабылдауларға, орыстардың шведтерге (1590), [[Қырым хандығы]]на (1598) қарсы соғыстарына қатысты. 1594 жылдың соңында Тәуекел хан Мәскеуге аттандырған [[Құлмұхаммед]] елшілігі Ресеймен достық келісім жасау жөніндегі саяси ұсыныстармен қатар Ораз Мұхаммедті еліне қайтаруды өтінді. Тәуекел хан Ресеймен саяси келісімді бекіту мақсатымен Ораз Мұхаммедтің орнына өз балаларының біреуін аманатқа беруге міндеттенді. Бірақ бұл Тәуекелдің өліміне байланысты аяқсыз қалды. Орыс патшасы [[Борис Годунов]] 1600 жылы Ораз Мұхаммедті Ока өзенінің бойындағы Қасым (Касимово) хандығының ханы етіп тағайындады. 1605–1613 жылдары Ресейде болған бұлғақ жылдарында Ораз Мұхаммед [[Лжедмитрий ІІ]] жағына шығып, жалған патшаның сарайындағы атақты адамдардың бірі болды. Ораз Мұхаммедтің өзіне адал қызмет етпейтінін сезген Лжедмитрий ІІ оны [[Ока]] өзенінің жағасына аң аулауға ертіп барып, жалдамалыларына өлтіртті. == Дереккөздер== *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том; *Вельяминов-Зернов В.В., Исследования о касимовских царях и царевичах, ч.2, СПб., 1864; *Березин И.Н., Библиотека восточных историков, т.2, ч.1, Казань, 1854; Казахско-русские отношения в XVІ – XVІІІ вв., А.-А., 1961. *Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2. {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Ресей қазақтары]] [[Санат:Төрелер]] [[Санат:Қасым хандары]] b3hsz744k19oipxilbo8rjssfnl4c9k Мейрам 0 44934 3629417 3416443 2026-07-13T10:55:38Z Қатысушы Апельсин 121973 3629417 wikitext text/x-wiki '''Мейрам''' (Мейрамсопы) — Орта жүздегі арғын тайпасының құрамындағы бес рудан құралған бірлестік. Бес мейрам деп те аталады. Оған [[қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|сүйіндік]], [[бегендік]] (Қозған), [[шегендік]] (Қақсал), [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] (Болатқожа) рулары кіреді. Мейрам рулары Ақмола, Атбасар, Қарағанды, Павлодар аймағында көп қоныстанған. Бұл бесеуіне қаракесектің маңында топтасқан [[шұбыртпалы]] және [[қамбар]] рулары да жатады. Таңбасы арғынның көз таңбасы , ұраны “Ақжол”.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] [[Санат:Бірлестік]] {{stub}} pw6i22swp5o6nk34qfx8z00d2tmgr0g Өсек сұлтан 0 47946 3629386 3085545 2026-07-13T09:33:39Z Қатысушы Апельсин 121973 басқа Болат 3629386 wikitext text/x-wiki '''Өсек, Өсеке cұлтан''' (туған-өлген жылы белгісіз) – [[сұлтан]], тарихи деректерде аты жиі кездесетін қазақ билеушілерінің бірі. {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Өсек сұлтан|Титулы=[[Түркістан]] әміршісі|Басқара бастады=Белгісіз|Басқаруын аяқтады=Белгісіз|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=[[Әз-Жәнібек хан]]|Балалары=Бөлекей Қоян сұлтан, Болат сұлтан}} [[Қазақ хандығы]]ның негізін салушылардың бірі [[Жәнібек хан]]ның сегізінші ұлы. 16 ғасырдың бас кезінде беделді сұлтан ретінде ресми деректерде аты жиі кездеседі. Өмірі туралы деректер жоққа жақын. [[Қадырғали Жалайыри]]дың айтуынша Өсек Сұлтанның ұлы Болат сұлтан, “олардың руына да хандық билік бұйырмаған”. Болат сұлтан өзінің ұлдарымен бірге ноғайлармен болған соғыста қаза тапқан. Кейінгі деректерде Өсек сұлтанның бір ұлы – [[Бөлекей сұлтан]] (Левшин, 1832) жөнінде мәліметтер бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]] [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] [[Санат:Қазақ сұлтандары]] [[Санат:Төрелер]] 7qt9m0fmy0wqxhmvrslpv07xqvihxlo Қазақ хандарының шежіресі 0 55794 3629231 3628997 2026-07-12T17:44:59Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/Ерлан Дүйсенбин|Ерлан Дүйсенбин]] ([[User talk:Ерлан Дүйсенбин|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3565169 wikitext text/x-wiki {{Әулет | атауы = Қазақ хандары әулеті | шынайы атауы = | | сурет тақырыбы = Қазақ хандығының байрағы | сурет ені = | ел = {{мемлекет туы|Қазақ хандығы}} | титул = [[Хан]], [[сұлтан]], [[ханзада]] | негізгі үй = Шыңғыс хан әулеті | негізін салушы = [[Керей хан]] | соңғы = [[Кенесары хан]] | әулет басы = | пайда болды = [[1464]] ([[1465]]) | тоқтау = | құлауы = | ұлты = | кейінгі әулет = }} [[Қазақ хандығы]]нда [[1459]] – [[1847]] жылдар аралығында билік жасаған әулет шежіресі. [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы Жошы ханнан бастау алады. [[Қазақ хандары]]ның атасы – [[Ұрыс хан]]. Оның аталары жөнінде тарихи әдебиетте екі жақты пікір қалыптасқан. Бірінде оны Жошы ханның 13-ұлы [[Тоқай Темір]] әулетінен таратады («[[Нұсрат-Намэ]]», «[[Му’Уииз Әл-Ансаб Фи Шаджарат Салатин Моғол|Му'Уииз әл-ансаб]]», «[[Түрік шежіресі]]» ([[Әбілғазы Баһадүр Хан]]), «[[Шыңғыснама]]» ([[Өтеміс қажы]]), кейіннен Ш.Уәлиханов пен Ш.Құдайбердіұлы, т.б.). Осы жазба деректерге байланысты [[Қожа Ахмет Ясауи]] мазарында қойылған хандар тақтасында қазақ хандары “Тоқай Темір әулетінен” деп жазылған. Екіншісінде – Жошының үлкен ұлы Орда Еженнен тарайды (Ф.Рашид-ад Дин, В. Вельяминов-Зернов, П. Савельев, Т. Сұлтанов, т.б.). [[Орда Ежен хан]] Жошы ұлысының сол қанатын басқарды, Жошының 5-ұлы Сыбан (Шайбани) мен Тоқай Темір сол қанаттың құрамындағы кіші отаулар болды<ref>Қазақ энциклопедиясы, 5 том</ref>. == Қазақ хандарының шежіресі == {{familytree/start}} {{familytree| | | SHY | | | | | |SHY=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]<br />[[Сурет:Genghis Khan.jpg|100px]]<br />'''[[Шыңғыс хан]]''' <br />[[Моңғол империясы]]ның Ұлы ханы<br />([[1206]] — [[1227]])}} {{familytree| | | |)|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.|}} {{familytree| | | ZHO | | SHA| |UGE | |TOL |ZHO=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]<br />[[Сурет:Juchi Khan.JPG|100px]]<br />'''[[Жошы хан]]'''<br />[[Жошы Ұлысы]]ның билеушісі<br />([[1224]] — [[1227]])|SHA=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]<br />[[File:Chagatai Khan.JPG|100px]]<br />'''[[Шағатай хан]]'''<br />[[Шағатай Ұлысы]]ның билеушісі<br />([[1226]] – [[1241]])|UGE=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]<br />[[File:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg|100px]]<br />'''[[Өгетай|Үгедей хан]]'''<br />[[Моңғол империясы]]ның<br /> 2-ші Ұлы ханы<br />([[1229]] — [[1241]])|TOL=[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|50px]]<br />[[File:Tolui Khan.jpg|100px]]<br />'''[[Төле]]'''<br />Түркі-моңғол ханзадасы<br />([[1227]] — [[1229]])}} {{familytree| | | |:| |}} {{familytree| | | ORS |ORS='''[[Ұрыс хан|Ұрыс <br />(Орыс) хан]]'''<br />[[Алтын Орда]] ханы<br />([[1372]] — [[1375]])}} {{familytree| | | |D|~|~|~|~|~|7|}} {{familytree| | |BOL | | | | BAR | | | | | |BOL='''[[Болат хан (Алтын Орда)|Болат хан]]'''<br />[[Алтын Орда]] ханы<br />([[1407]] — [[1410]])|BAR='''[[Барақ хан]]'''<br />[[Алтын Орда]] ханы<br />([[1423]] — [[1426]])}} {{familytree| | | |!| | | | | |!| | | | | | |}} {{familytree| | | KER | | | | ZH1 | | | | | |KER=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 1]<br />[[Сурет:Керей хан.tif|100px]]<br />[[Керей хан]]<br />[[1465]] — [[1474]]|ZH1=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 2]<br />[[Сурет:Жәнібек хан.jpg|100px]]<br />[[Әз-Жәнібек хан]]<br />([[1473]] — [[1480]])}} {{familytree| | | |!| | | | | |)|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|.|}} {{familytree| | | BUR| | | |KAS | | | |ADI | | | | ZHA | | | ZHD|BUR=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 3]<br /><br />[[Бұрындық хан]]<br />([[1480]] — [[1511]])|KAS=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 4]<br />[[Сурет:Kasymkhan.jpg|100px]]<br />[[Қасым хан]]<br />([[1511]] — [[1521]])|ADI='''[[Әдік сұлтан]]'''<br />(? — [[1503]])<br />[[Қазақ хандығы]]ның<br /> [[сұлтан]]ы|ZHD='''[[Жәдік сұлтан]]'''<br />(''туған өлген<br /> жылы белгісіз'')<br />[[Қазақ хандығы]]ның<br /> [[сұлтан]]ы|ZHA='''[[Жаныш сұлтан]]'''<br />(''15 ғасырдың<br /> орта тұсы'')<br />[[Қазақ хандығы]]ның<br /> [[сұлтан]]ы|GUR='''Өсеке сұлтан'''<br/>("туған өлген<br/>жылы белгісіз")<br/>[[Қазақ хандығы]]ның<br/>[[сұлтан]]ы}} {{familytree| | | |,|-|-|-|-|-|(| | | |,|-|^|-|.| | | |!| | || |)|-|.|}} {{familytree| | | |!| | | | | MAM | | TAH | | BU | |AHM | | | TOG |!| |MAM=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 5]<br />[[Мамаш хан]]<br />([[1521]] — [[1523]])|TAH=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 6]<br />[[Тахир хан]]<br />([[1523]]—[[1533]])|BU=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br /><br />[[Бұйдаш хан]]<br />''[[Жетісу]] сұлтаны''<br />([[1533]] — [[1538]])|AHM=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[[Ахмет хан|Ахмат]]<br />''[[Сырдария]] сұлтаны''<br />([[1533]] — [[1535]])|TOG=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[[Тоғым хан]]<br />''[[Түркістан]] сұлтаны''<br />([[1533]] — [[1537]])}} {{familytree| | | |!| | | | ||,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|'||}} {{familytree| | | KHA | | || SHY | |KHA=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 7]<br /><br />[[Хақназар хан]]<br />([[1538]] — [[1580]])|SHY=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 8]<br /><br />[[Шығай хан]]<br />([[1580]] — [[1582]])}} {{familytree| | | |,|-|-|-|-|-|(| |}} {{familytree| | | TAY | | | | ESI| |TAY=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 9]<br /><br />[[Тәуекел хан]]<br />([[1582]] — [[1598]])|ESI=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 10]<br /><br />[[Есім хан]]<br />([[1598]] — [[1628]])}} {{familytree| | | |,|-|-|-|-|-|+|-|-|-|.| | |}} {{familytree| | | ZH2 | | | |ZHA| | SAR |ZH2=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 11]<br />[[Жәнібек хан Есімұлы]]<br />([[1628]] — [[1643]])|ZHA=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 12]<br /><br />[[Салқам Жәңгір хан]]<br />([[1643]] — [[1652]])|SAR='''[[Сартақ сұлтан]]'''<br />([[1615]] — [[1646]])<br />[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны}} {{familytree|,|-|-|v|-|-|-|-|-|(| | | |!| |}} {{familytree|!| | BAT | | | | TAY | | KUS | | |BAT=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 13]<br /><br />[[Батыр хан]]<br />([[1652]] — [[1680]])|TAY=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 14]<br /><br />[[Тәуке хан]]<br />([[1680]] — [[1715]])|KUS='''[[Қысырау сұлтан]]'''<br />[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны}} {{familytree|`|-|-|.| | | | | |!| | | |!| |}} {{familytree| | | UAL | | | | BOL | | KAY |UAL='''[[Уәли сұлтан]]'''<br />[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны|BOL=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 16]<br />[[Болат хан]]<br />([[1718]] — [[1729]])|KAY=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 15]<br />[[Қайып хан]]<br />([[1715]] — [[1718]])}} {{familytree| | | |!| | | | | |!| | | |}} {{familytree| | | KAB| | | | ABI | | |KAB='''[[Абылай Уәлибақыұлы|Қанішер Абылай]]'''<br />[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны|ABI=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 17]<br />[[Әбілмәмбет хан]]<br />([[1730]] — [[1771]])}} {{familytree| | | |!| ||}} {{familytree| | | KUA ||KUA='''[[Көркем Уәли сұлтан]]'''<br />[[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны}} {{familytree| | | |!| ||}} {{familytree| | | ABH ||ABH=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 18]<br />[[Сурет:Абылай хан.jpg|100px]]<br />[[Абылай хан]] <br />([[1771]] — [[1781]])}} {{familytree| | | |!| ||}} {{familytree| | | KAS ||KAS='''[[Қасым сұлтан]]'''<br />([[1740]] — [[1820]])<br /> [[Қазақ хандығы]]ның сұлтаны}} {{familytree| | | |!| ||}} {{familytree| | | KEN ||KEN=[[Сурет:Flag of the Kazakh Khanate.svg|30px]]<br />[http://550kazakhan.kz 19]<br />[[Сурет:Ulyhanblack.jpg|100px]]<br />[[Кенесары хан]]<br />([[1841]] — [[1847]])}} {{familytree/end}} ==Дереккөздер== <references/> {{Қазақ хандары}} ejfc0tbr55uxsoxsb8obvty24jw0pmo Полис (қоғамның өзіндік формасы) 0 82036 3629290 3569988 2026-07-13T04:40:05Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629290 wikitext text/x-wiki '''Полис''' (гректің «polis» — қала) — антикалық әлемдегі қоғамның өзіндік әлеуметтік-экономикалық және саяси ұйымдастырылуының формасы. Полисті мағыналық тұрғыдан қала — мемлекет, яғни өзі бір қала бола тұра жеке мемлекет болу мүмкіншілігі бар ерекше [[феномен]] ретінде де қарастыруға болады. Бастапқыда полис деп ауылшаруашылық бірлестігін айтатын болса, кейінірек қалаға жалғасып жатқан территорияларды бірге қоса қаланың өзін де айтатын болған. Қала маңындағы жерлердің бәрі сол қаланың ерікті азаматтарының иелігі болып табылады да, жер иеленуші азаматтар қолөнершілермен, құлдармен қатар сол қаланың тұрғындарын қалыптастырды. Полис — қолөнердің ауыл шаруашылығынан бөлініп, сауда-тауар қарым-қатынастарының қарқынды даму барысында пайда болған азаматтардың кішігірім бірлестігі. Экономикалық даму сипатына қарай полистер: аграрлы (мысалы, Спарта), аграрлы-қолөнерлі ([[Афины]]) және сауда-қолөнерлі ([[Коринф]]) болып бөлінеді. Көнегрек қаласының өзіндік заңдары, мемлекет органдары және толық егемендігі болды. Әрбір қала басқа қалалармен терезесі тепе-тең, бірдей жағдайда өмір сүрді. Полистің біртуарлығы және оның тарихи мәні полистің адамзаттың жалпы тарихы барысында қол жеткізген азаматтық қоғам үлгісі болып табылатындығында, яғни полистің бойынан азаматтық қоғамға тән материалдық және рухани құндылықтардың бар жиынтығын кездестіретіндігімізде. Ендеше, көнегрек полисі феноменін толық қарастыруымызға себеп болып отырған нәрсе сол полистің азаматтық қоғам үшін бай эксперименталды негіз болғандығы. Сондықтан да «полис» ұғымын семантикалық тұрғыдан «азаматтық қоғам» деуге де болады. Аристотельдің аты әйгілі «[[Политика]]» шығармасы полисті еркін және тең құқықты азаматтардың араласуы деп түсіндірудің теоретикалық негізін қалаған шығарма. Аристотельдің анықтауы бойынша адам табиғатынан «саяси жануар» және сондықтан да ол өзін шынайы түрде саяси қарым-қатынаста ғана жүзеге асыра алады. Адамзаттың алғашқы ұстазының айтуы бойынша кез келген адам (мысалы, қүлдар) және кез келген халықтар (мысалы, варварлар) саяси даму деңгейіне жете қойған жоқ. Саяси даму деңгейі адами дамудың бірден бір шыңы ретінде қарастырылады. Полистен тысқары өмір сүретін адам бірден заң мен құқықтан тысқары деп танылды да, екінші сортты, жарамсыз адам қатарына итеріліп тасталды. Мүмкін сондықтан болар. [[Сократ]] дананың полистен қуылудан гөрі, яғни ерікті азаматтылық игіліктерінен шеттетілуден гөрі өлімді өзіне дұрыс деп таңдап алу себебі. Антикалық әлемнің азаматтық қауымдастығының саяси өмірі әрбір азаматтың полистің маңызды-маңызды мәселелерімен тікелей айналысуын талап етті, яғни өзін-өзі басқарумен айналысты. Қала-мемлекет өкімет органдарының сайланбалы құрылымын қалыптастырған болатын. Антикалық полисте азамат, азаматтық қоғам идеалдары толығымен жүзеге асты деуге болады. Азамат идеясы өз бойына төмендегідей қасиеттерді сыйдырады: өзін азаматтық қоғам мүшесі ретінде сезіну және содан туындап жатқан құқықтар мен міндеттерді түйсіну; азаматтық борышты ұғыну, өзін әлеуметтік біртұтастыққа қатысты деп білу; азамат үшін оның бойындағы азаматтық игіліктерді қауымдастарының толық мойындауы; азаматтық ізгіліктерді тұлғаның ең жоғары өмірлік мәні бар құндылықтар деп тануы. [[Платон]] мен Аристотельдің ізденістерінен кейін азаматтық қоғам мәселесі философиялық мәтіндерден екі мың жылға жуық уақыт шамасында көрінбей кетеді. Тек қана Реформация дәуірінен бастап тұлғаның еркі мен құқықтары туралы, азамат туралы сұрақ қайтадан әлеуметтік-философиялық трактаттардан орын ала бастайды. Ол тұлғаны қайта танып, адамды діни біртұтастық ырқынан босату (эмансипациялау) негізінде мүмкін бола бастады. Жаңа заман ойшылдары жеке тұлға идеясын ашып, сонымен қатар жеке адам мен қоғам, азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы мәңгілік антиномияны көрсете білді. Расында да XVIII ғасырға дейін азаматтық қоғам мемлекетке қарсы қойылмақ тұрмақ сол мемлекеттің өзінің аясында ғана қарастырылып келген болатын. XVII ғасырдың екінші жартысынан бастап капиталистік жүйенің танымал атрибуттері: жекеменшік, нарықтық экономика, [[демократия]], құқықтық мемлекет қалыптасты. Өз ретінде бұл факторлардың бәрі де адам социумының өзіндік бір бөлшегі ретіндегі азаматтық қоғам туралы жаңа идеяның дамуына игі ықпал етті. Азаматтық қоғамның концептуализациялануы үшін мемлекет пен оған қарсы қойылған индивидтердің өзін өзі құрастыруының ерекшеліктерін пайымдау қажеттілігі туды. бұл мәселелер көбінде табиғи құқық мектебінің дәстүрі арқылы — [[Гуго Гроций]], [[Томас Гоббс]], [[Джон Локк]], [[Жан-Жак Руссо]] еңбектері арқылы нақтыланған болатын. Нәтижесінде қарастырып отырған концептіміз, ұғымымыз («азаматтық қоғам») тарихи даму барысында байытылды. Азаматтық қоғамды сараптаудың бұл дәстүрі бойынша қоғам адамзаттың табиғи күй кешкен уақытында да кездеседі деп табылады. Мемлекет деп қоғамның табиғи, азаматтық күйге дейінгі жағдайынан қоғамдық келісім-шарт жасасу нәтижесінде пайда болған құрылымды айтады. Осы айтылған арнада өз концепцияларын жасағандар қатарына Ж.-Ж. Руссо, Т. Гоббс, Дж. Локкты жатқызуға болады. Қоғамдық келісім-шарт теориясы кез-келген қоғамның пайда болуын тілге тиек етпейді, нақты алғанда, құқықтық мемлекет ретінде саяси тұрғыдан құрылымдық түр өзгешелікке ие болған азаматтық қоғамды анықтаудың мазмұны парадигмасын көлденең тартады. Қоғамдық келісім-шарт мемлекетпен салыстырғанда алғашқырақ, ертерек пайда болатын дүние, өйткені ол билеушілер мен бағыныштылар арасында емес, тепе-тең, ерікті азаматтар арасында жасалады. Мұнда қоғамдық келісімшарттың негізі ретінде тек жеке тұлғаның табиғи құқықтары ғана ескеріледі. Осы мәселе төңірегінде маңызды еңбектер жариялағандар Т. Гоббс, Дж. Локк, Ж.-Ж. Руссо еді. Одан кейінгі кезеңде батыстық қоғамтануда азаматтық қоғам мәселесіне ден қойған шама XX ғасырдың 70-ші — 80-ші жылдары. Оған себепкершілік еткен әлемдік тарихтағы күрт өзгерістердің орын алуы болды. Шығысеуропалық елдерде, КСРО-да тоталитарлық жүйенің күйреуі азаматтық қоғам мәселесін өзекті етті. Ол түсінікті де, өйткені азаматтық қоғам либералды демократия аймағын кеңейтудің құралы болып табылады. Азаматтық қоғам құқықтық мемлекетпен тығыз байланысты, өйткені азаматтық қоғамның мемлекетке қояр бірден бір талабы да сол — мемлекеттің әрбір жеке тұлғасының заң арқылы қорғалуы, әлеуметтік шындықтың, әділеттіліктің қамтамасыз етілуін құқықтық тәсілдермен даярлау. Азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет бірінің бірі болуын мүмкін ететін құрылымдар, себебі олардың екеуі де жеке меншікке және еркін нарыққа негізделген айрықша экономика типіне тиесілі. Олардың анықтауыш қасиеттерінің негізгісі ол екеуінің де — азаматтық қоғамның да, құқықтық мемлекеттің де зайырлылық, заңдылық принциптеріне сүйенетіндігінде. Азаматтық қоғамның негізгі белгілеріне, айрықша сипаттамаларына мыналарды жатқызуға болады: 1. Азаматтық қоғам ірі кәсіпорындары қарқынды дамыған, ғылыми-техникалық негізі және әлеуметтік инфрақұрылымы қалыптасқан индустриалды қоғам. 2. Азаматтық қоғамның экономикалық сүйемелі ретінде жеке меншік пен басы бос, тәуелсіз субъектілердің еркін іскерлік шығармашылығын алуға болады. 3. Азаматтық қоғам өзінің саяси көрсеткіштері бойынша демократиялық жүйе болып табылады. Онда билікті бөлісу, көппартиялық, құқық приматы қалыптасуы тиіс. 4. Азаматтық қоғамның рухани-идеологиялық негізінде идеялар мен көзқарастардың плюрализмі, төзімділік (толеранттық), рационалдылық және гуманизм жатыр. 5. Күрделі жіктелінген және стратификацияланған азаматтық қоғамның әлеуметтік базасын орташа тап құрайды. Азаматтық қоғам жан-жақты кең сүхбаттылық әлемі. Онда «азамат» ұғымы басқамен (өкіметпен, басқа тұлғалармен) «бірлесе-тіршілік-ету», «қатынасты болу» ұғымдары арқылы дәйектеледі, яғни азаматтың әртүрлі қоғамдық ұйымдар мен институттар жүйесінде араласуы арқылы көрінеді. Азаматтық қоғам институттарының бірлестігін анықтау үшін қоғамдық ұйымдар мен мемлекеттік органдар арасындағы айырмашылықты ажырата білу керек. Ресми-билікті мемлекеттік органдармен салыстырғанда қоғамдық ұйымдар «ерікті белсенділіктің» бірлестігі болып табылады әрі онда жергілікті, аймақтық деңгейдегі бейсаяси байланыстар маңызды рөлге ие болды. Мысалы, пәтер жалдаушылар, тұтынушылар, мүгедектер (инвалидтер), зейнеткерлер (пенсионерлер) ұйымы; әлеуметтік—экономикалық және сауықтық бірлестіктер...; азаматтық инициативалар. Азаматтық ынта-ықылас (инициатива) әрбір жеке азаматтың қоғам мерейі үшін саналы және белсенді түрде жүргізетін арнайы іс-әрекеті. Азаматтық ынта-ықылас (инициатива) қоғамдық өмірге серпінділік енгізетін мемлекет пен жұртшылық арасын байланыстырушы әрі таразы басын тепе-теңдестіруші ең көне ұйымдарды қамтиды. Азаматтық ынта-ықылас (инициатива) арқылы қоғамның демократиялық мүмкіншілігі (потенциясы) ерікті ұйымдар құру деңгейінде көрінеді. Оларға: мейірімділік ұйымдары, қайырымдылық қорлары; кәсіподақ ұйымдары, жастар, өйелдер, экологиялық қозғалыстар, саяси партиялар, клубтар; діни топтар; іскерлік ассоциациялары; кооперативтер және т.б. жатады. Азаматтық қоғам ұйымы коммерциялық емес, өкіметтік емес ұйымдардың секторы ашылуына байланысты жаңа мағынаға ие болды. Аталған бейкоммерциялық, бейөкіметтік құрылымдар қоғамдық игілік үшін қызмет ететін ұйымдар болып табылады. <ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Мәдениет]] {{stub}} 7phqxtoab8yxgktg0pj334263svwsyx 3629306 3629290 2026-07-13T05:56:54Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3569988 wikitext text/x-wiki '''Полис''' (гректің «polis» — қала) — антикалық әлемдегі қоғамның өзіндік әлеуметтік-экономикалық және саяси ұйымдастырылуының формасы. Полисті мағыналық тұрғыдан қала — мемлекет, яғни өзі бір қала бола тұра жеке мемлекет болу мүмкіншілігі бар ерекше [[феномен]] ретінде де қарастыруға болады. Бастапқыда полис деп ауылшаруашылық бірлестігін айтатын болса, кейінірек қалаға жалғасып жатқан территорияларды бірге қоса қаланың өзін де айтатын болған. Қала маңындағы жерлердің бәрі сол қаланың ерікті азаматтарының иелігі болып табылады да, жер иеленуші азаматтар қолөнершілермен, құлдармен қатар сол қаланың тұрғындарын қалыптастырды. Полис — қолөнердің ауыл шаруашылығынан бөлініп, сауда-тауар қарым-қатынастарының қарқынды даму барысында пайда болған азаматтардың кішігірім бірлестігі. Экономикалық даму сипатына қарай полистер: аграрлы (мысалы, Спарта), аграрлы-қолөнерлі ([[Афины]]) және сауда-қолөнерлі ([[Коринф]]) болып бөлінеді. Көнегрек қаласының өзіндік заңдары, мемлекет органдары және толық егемендігі болды. Әрбір қала басқа қалалармен терезесі тепе-тең, бірдей жағдайда өмір сүрді. Полистің біртуарлығы және оның тарихи мәні полистің адамзаттың жалпы тарихы барысында қол жеткізген азаматтық қоғам үлгісі болып табылатындығында, яғни полистің бойынан азаматтық қоғамға тән материалдық және рухани құндылықтардың бар жиынтығын кездестіретіндігімізде. Ендеше, көнегрек полисі феноменін толық қарастыруымызға себеп болып отырған нәрсе сол полистің азаматтық қоғам үшін бай эксперименталды негіз болғандығы. Сондықтан да «полис» ұғымын семантикалық тұрғыдан «азаматтық қоғам» деуге де болады. Аристотельдің аты әйгілі «[[Политика]]» шығармасы полисті еркін және тең құқықты азаматтардың араласуы деп түсіндірудің теоретикалық негізін қалаған шығарма. Аристотельдің анықтауы бойынша адам табиғатынан «саяси жануар» және сондықтан да ол өзін шынайы түрде саяси қарым-қатынаста ғана жүзеге асыра алады. Адамзаттың алғашқы ұстазының айтуы бойынша кез келген адам (мысалы, қүлдар) және кез келген халықтар (мысалы, варварлар) саяси даму деңгейіне жете қойған жоқ. Саяси даму деңгейі адами дамудың бірден бір шыңы ретінде қарастырылады. Полистен тысқары өмір сүретін адам бірден заң мен құқықтан тысқары деп танылды да, екінші сортты, жарамсыз адам қатарына итеріліп тасталды. Мүмкін сондықтан болар. Сократ дананың полистен қуылудан гөрі, яғни ерікті азаматтылық игіліктерінен шеттетілуден гөрі өлімді өзіне дұрыс деп таңдап алу себебі. Антикалық әлемнің азаматтық қауымдастығының саяси өмірі әрбір азаматтың полистің маңызды-маңызды мәселелерімен тікелей айналысуын талап етті, яғни өзін-өзі басқарумен айналысты. Қала-мемлекет өкімет органдарының сайланбалы құрылымын қалыптастырған болатын. Антикалық полисте азамат, азаматтық қоғам идеалдары толығымен жүзеге асты деуге болады. Азамат идеясы өз бойына төмендегідей қасиеттерді сыйдырады: өзін азаматтық қоғам мүшесі ретінде сезіну және содан туындап жатқан құқықтар мен міндеттерді түйсіну; азаматтық борышты ұғыну, өзін әлеуметтік біртұтастыққа қатысты деп білу; азамат үшін оның бойындағы азаматтық игіліктерді қауымдастарының толық мойындауы; азаматтық ізгіліктерді тұлғаның ең жоғары өмірлік мәні бар құндылықтар деп тануы. Платон мен Аристотельдің ізденістерінен кейін азаматтық қоғам мәселесі философиялық мәтіндерден екі мың жылға жуық уақыт шамасында көрінбей кетеді. Тек қана Реформация дәуірінен бастап тұлғаның еркі мен құқықтары туралы, азамат туралы сұрақ қайтадан әлеуметтік-философиялық трактаттардан орын ала бастайды. Ол тұлғаны қайта танып, адамды діни біртұтастық ырқынан босату (эмансипациялау) негізінде мүмкін бола бастады. Жаңа заман ойшылдары жеке тұлға идеясын ашып, сонымен қатар жеке адам мен қоғам, азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы мәңгілік антиномияны көрсете білді. Расында да XVIII ғасырға дейін азаматтық қоғам мемлекетке қарсы қойылмақ тұрмақ сол мемлекеттің өзінің аясында ғана қарастырылып келген болатын. XVII ғасырдың екінші жартысынан бастап капиталистік жүйенің танымал атрибуттері: жекеменшік, нарықтық экономика, демократия, құқықтық мемлекет қалыптасты. Өз ретінде бұл факторлардың бәрі де адам социумының өзіндік бір бөлшегі ретіндегі азаматтық қоғам туралы жаңа идеяның дамуына игі ықпал етті. Азаматтық қоғамның концептуализациялануы үшін мемлекет пен оған қарсы қойылған индивидтердің өзін өзі құрастыруының ерекшеліктерін пайымдау қажеттілігі туды. бұл мәселелер көбінде табиғи құқық мектебінің дәстүрі арқылы — [[Гуго Гроций]], [[Томас Гоббс]], [[Джон Локк]], [[Жан-Жак Руссо]] еңбектері арқылы нақтыланған болатын. Нәтижесінде қарастырып отырған концептіміз, ұғымымыз («азаматтық қоғам») тарихи даму барысында байытылды. Азаматтық қоғамды сараптаудың бұл дәстүрі бойынша қоғам адамзаттың табиғи күй кешкен уақытында да кездеседі деп табылады. Мемлекет деп қоғамның табиғи, азаматтық күйге дейінгі жағдайынан қоғамдық келісім-шарт жасасу нәтижесінде пайда болған құрылымды айтады. Осы айтылған арнада өз концепцияларын жасағандар қатарына Ж.-Ж. Руссо, Т. Гоббс, Дж. Локкты жатқызуға болады. Қоғамдық келісім-шарт теориясы кез-келген қоғамның пайда болуын тілге тиек етпейді, нақты алғанда, құқықтық мемлекет ретінде саяси тұрғыдан құрылымдық түр өзгешелікке ие болған азаматтық қоғамды анықтаудың мазмұны парадигмасын көлденең тартады. Қоғамдық келісім-шарт мемлекетпен салыстырғанда алғашқырақ, ертерек пайда болатын дүние, өйткені ол билеушілер мен бағыныштылар арасында емес, тепе-тең, ерікті азаматтар арасында жасалады. Мұнда қоғамдық келісімшарттың негізі ретінде тек жеке тұлғаның табиғи құқықтары ғана ескеріледі. Осы мәселе төңірегінде маңызды еңбектер жариялағандар Т. Гоббс, Дж. Локк, Ж.-Ж. Руссо еді. Одан кейінгі кезеңде батыстық қоғамтануда азаматтық қоғам мәселесіне ден қойған шама XX ғасырдың 70-ші — 80-ші жылдары. Оған себепкершілік еткен әлемдік тарихтағы күрт өзгерістердің орын алуы болды. Шығысеуропалық елдерде, КСРО-да тоталитарлық жүйенің күйреуі азаматтық қоғам мәселесін өзекті етті. Ол түсінікті де, өйткені азаматтық қоғам либералды демократия аймағын кеңейтудің құралы болып табылады. Азаматтық қоғам құқықтық мемлекетпен тығыз байланысты, өйткені азаматтық қоғамның мемлекетке қояр бірден бір талабы да сол — мемлекеттің әрбір жеке тұлғасының заң арқылы қорғалуы, әлеуметтік шындықтың, әділеттіліктің қамтамасыз етілуін құқықтық тәсілдермен даярлау. Азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет бірінің бірі болуын мүмкін ететін құрылымдар, себебі олардың екеуі де жеке меншікке және еркін нарыққа негізделген айрықша экономика типіне тиесілі. Олардың анықтауыш қасиеттерінің негізгісі ол екеуінің де — азаматтық қоғамның да, құқықтық мемлекеттің де зайырлылық, заңдылық принциптеріне сүйенетіндігінде. Азаматтық қоғамның негізгі белгілеріне, айрықша сипаттамаларына мыналарды жатқызуға болады: 1. Азаматтық қоғам ірі кәсіпорындары қарқынды дамыған, ғылыми-техникалық негізі және әлеуметтік инфрақұрылымы қалыптасқан индустриалды қоғам. 2. Азаматтық қоғамның экономикалық сүйемелі ретінде жеке меншік пен басы бос, тәуелсіз субъектілердің еркін іскерлік шығармашылығын алуға болады. 3. Азаматтық қоғам өзінің саяси көрсеткіштері бойынша демократиялық жүйе болып табылады. Онда билікті бөлісу, көппартиялық, құқық приматы қалыптасуы тиіс. 4. Азаматтық қоғамның рухани-идеологиялық негізінде идеялар мен көзқарастардың плюрализмі, төзімділік (толеранттық), рационалдылық және гуманизм жатыр. 5. Күрделі жіктелінген және стратификацияланған азаматтық қоғамның әлеуметтік базасын орташа тап құрайды. Азаматтық қоғам жан-жақты кең сүхбаттылық әлемі. Онда «азамат» ұғымы басқамен (өкіметпен, басқа тұлғалармен) «бірлесе-тіршілік-ету», «қатынасты болу» ұғымдары арқылы дәйектеледі, яғни азаматтың әртүрлі қоғамдық ұйымдар мен институттар жүйесінде араласуы арқылы көрінеді. Азаматтық қоғам институттарының бірлестігін анықтау үшін қоғамдық ұйымдар мен мемлекеттік органдар арасындағы айырмашылықты ажырата білу керек. Ресми-билікті мемлекеттік органдармен салыстырғанда қоғамдық ұйымдар «ерікті белсенділіктің» бірлестігі болып табылады әрі онда жергілікті, аймақтық деңгейдегі бейсаяси байланыстар маңызды рөлге ие болды. Мысалы, пәтер жалдаушылар, тұтынушылар, мүгедектер (инвалидтер), зейнеткерлер (пенсионерлер) ұйымы; әлеуметтік—экономикалық және сауықтық бірлестіктер...; азаматтық инициативалар. Азаматтық ынта-ықылас (инициатива) әрбір жеке азаматтың қоғам мерейі үшін саналы және белсенді түрде жүргізетін арнайы іс-әрекеті. Азаматтық ынта-ықылас (инициатива) қоғамдық өмірге серпінділік енгізетін мемлекет пен жұртшылық арасын байланыстырушы әрі таразы басын тепе-теңдестіруші ең көне ұйымдарды қамтиды. Азаматтық ынта-ықылас (инициатива) арқылы қоғамның демократиялық мүмкіншілігі (потенциясы) ерікті ұйымдар құру деңгейінде көрінеді. Оларға: мейірімділік ұйымдары, қайырымдылық қорлары; кәсіподақ ұйымдары, жастар, өйелдер, экологиялық қозғалыстар, саяси партиялар, клубтар; діни топтар; іскерлік ассоциациялары; кооперативтер және т.б. жатады. Азаматтық қоғам ұйымы коммерциялық емес, өкіметтік емес ұйымдардың секторы ашылуына байланысты жаңа мағынаға ие болды. Аталған бейкоммерциялық, бейөкіметтік құрылымдар қоғамдық игілік үшін қызмет ететін ұйымдар болып табылады. <ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Мәдениет]] {{stub}} j8l4h79cbqq4caq7ia0oji979b7g6yb Жапон сауыты 0 108311 3629291 3200505 2026-07-13T04:40:27Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629291 wikitext text/x-wiki [[File:Japanese Armour Diagram by Wendelin Boeheim.jpg|thumb|[[Самурай]] сауыты:<br> 1. dou or dō (胴（仏胴）)<br> 2. kusazuri (草摺)<br> 3. haidate (佩楯)<br> 4. tateage (立挙)<br> 5. suneate (臑当（篠臑当）)<br> 6. kōgake (甲懸)<br> 7. sode (袖（当世袖）)<br> 8. kote (籠手（篠籠手）)<br> 9. tekkō (手甲（摘手甲）)<br> 10. kabuto (兜（日根野形頭形兜）)<br> 11. kasa-jirushi (腰巻)<br> 12. mabisashi (眉庇)<br> 13. fukikaeshi (吹返)<br> 14. shikoro (しころ（日根野しころ）)<br> 15. wakidate (立物（水牛の脇立）)<br> 16. maedate (立物（日輪の前立）)<br> 17. menpō or mempō (面頬（目の下頬）)<br> 18. sode-jirushi (垂)<br> 19. yodare-kake (襟廻)]] '''Жапон сауыты''' - [[Жапония|Жапон]] әскерінің және жауынгерлерінің сауыты. Әртүрлі тарихи кезеңге сәйкес әртүрлі атауларға ие болған сауыттарға ортақ атау. Олар лакпен (тоттан қорғану үшін) қапталған [[Металдар|металл]] пластинадан және оларға желімделген былғарыдан жасалған. [[Классикалық механика|Классикалық]] сауытта пластиналардың бүкіл бетін дерлік жауып тұрған жібектің молдығынан пластиналардың өздері іс жүзінде көзге түседі (пластиналар бір-біріне [[кумихимо]] жібек баулармен бекітілген). == Ерте кезеңдегi сауыт == * '''''Танко''''' - жаяу жауынгер сауыты, қалқанмен пайдаланылған. *'' '''Кейко''''' - атты жауынгер сауыты, қалқансыз пайдаланылған, аттағы жауынгер үлкен садақ атқан. == Самурай сауыты == Ең бiрiншi [[Самурай|самурайлар]], атты [[әскер]] болғандықтан жапон дәстүрі бойынша олар қалқан пайдаланбаған. Заман өткен соң жапон қалқандары ұмытылған, содан кейін самурайлар ешқашандай да колға ұстайтын қалқандарды пайдаланбаған. Жаяу самурайлар үлкен колға ұстауға жарамайтын жерге түнейтiн бiрнеше кiсiнi жабатын қалқанды садақ атуға пайдаланған. [[Жапония|Жапонияда]] ат жаятын жер жоқ болған соң, оны шаруаларға бамбук шапқызып қолдан жасаған. Сондықтан ат асырау өте қымбат болған, атты ең бай самурайлар мiнген, жағдайы жетпейтiн, кедей самурайлар жаяу соғысқан. [[File:Armour red threads Kasuga shrine.jpg|thumb|]] == Ашигару сауыты == Самурай замандағы қарапайым жаяу жауынгерлер. [[Самурай]] заманында қалқандар ұмытылған соң, оларда қолға ұстайтын қалқандарды пайдаланбаған. Ащигару [[дулыға]]сы<!--шлем--> самурайдың дулығасына құсамайтындай қылып жасалған, оны түрi жай жапондық жалпақ баскиiмге ұқсатып жасаған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сауыттар]] 4hejlg6rg4zxmmkm5wdbyjd1h21pwjt 3629305 3629291 2026-07-13T05:56:51Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Ashina|Ashina]] соңғы нұсқасына қайтарды 3200505 wikitext text/x-wiki [[File:Japanese Armour Diagram by Wendelin Boeheim.jpg|thumb|[[Самурай]] сауыты:<br> 1. dou or dō (胴（仏胴）)<br> 2. kusazuri (草摺)<br> 3. haidate (佩楯)<br> 4. tateage (立挙)<br> 5. suneate (臑当（篠臑当）)<br> 6. kōgake (甲懸)<br> 7. sode (袖（当世袖）)<br> 8. kote (籠手（篠籠手）)<br> 9. tekkō (手甲（摘手甲）)<br> 10. kabuto (兜（日根野形頭形兜）)<br> 11. kasa-jirushi (腰巻)<br> 12. mabisashi (眉庇)<br> 13. fukikaeshi (吹返)<br> 14. shikoro (しころ（日根野しころ）)<br> 15. wakidate (立物（水牛の脇立）)<br> 16. maedate (立物（日輪の前立）)<br> 17. menpō or mempō (面頬（目の下頬）)<br> 18. sode-jirushi (垂)<br> 19. yodare-kake (襟廻)]] '''Жапон сауыты''' - [[Жапония|Жапон]] әскерінің және жауынгерлерінің сауыты. Әртүрлі тарихи кезеңге сәйкес әртүрлі атауларға ие болған сауыттарға ортақ атау. Олар лакпен (тоттан қорғану үшін) қапталған металл пластинадан және оларға желімделген былғарыдан жасалған. [[Классикалық механика|Классикалық]] сауытта пластиналардың бүкіл бетін дерлік жауып тұрған жібектің молдығынан пластиналардың өздері іс жүзінде көзге түседі (пластиналар бір-біріне [[кумихимо]] жібек баулармен бекітілген). == Ерте кезеңдегi сауыт == * '''''Танко''''' - жаяу жауынгер сауыты, қалқанмен пайдаланылған. *'' '''Кейко''''' - атты жауынгер сауыты, қалқансыз пайдаланылған, аттағы жауынгер үлкен садақ атқан. == Самурай сауыты == Ең бiрiншi [[Самурай|самурайлар]], атты әскер болғандықтан жапон дәстүрі бойынша олар қалқан пайдаланбаған. Заман өткен соң жапон қалқандары ұмытылған, содан кейін самурайлар ешқашандай да колға ұстайтын қалқандарды пайдаланбаған. Жаяу самурайлар үлкен колға ұстауға жарамайтын жерге түнейтiн бiрнеше кiсiнi жабатын қалқанды садақ атуға пайдаланған. [[Жапония|Жапонияда]] ат жаятын жер жоқ болған соң, оны шаруаларға бамбук шапқызып қолдан жасаған. Сондықтан ат асырау өте қымбат болған, атты ең бай самурайлар мiнген, жағдайы жетпейтiн, кедей самурайлар жаяу соғысқан. [[File:Armour red threads Kasuga shrine.jpg|thumb|]] == Ашигару сауыты == Самурай замандағы қарапайым жаяу жауынгерлер. [[Самурай]] заманында қалқандар ұмытылған соң, оларда қолға ұстайтын қалқандарды пайдаланбаған. Ащигару [[дулыға]]сы<!--шлем--> самурайдың дулығасына құсамайтындай қылып жасалған, оны түрi жай жапондық жалпақ баскиiмге ұқсатып жасаған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сауыттар]] 19up4388gccwp9r1elw6e3buquy2snj 1997 жыл 0 124541 3629242 3629160 2026-07-12T17:56:20Z Kasymov 10777 3629242 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1997}} {{Жыл үшін навигация|1997}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1997}} {{Жыл туралы|1997}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[1 қаңтар]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]] Кофи Аннан жарияланды. * [[4 қаңтар]] - Вячеслав Кислицын Мари Эль Республикасының Президенті болып сайланды. * [[15 қаңтар]] - Албанияда қаржы пирамидаларының күйреуіне байланысты тәртіпсіздіктер басталды. * [[19 қаңтар]] - Петр Стоянов [[Болгария]] президенті қызметіне кірісті. * [[20 қаңтар|20 қаңтар -]] [[Билл Клинтон]] екінші мерзімге [[АҚШ президенті]] қызметіне кірісті. * [[28 қаңтар]] - Виктор Клима [[Аустрия]] үкіметін басқара бастады. === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Лихтенштейн|Лихтенштейнде]] парламенттік сайлау өтті. * [[4 ақпан]] - [[Израиль|Израильдегі]] тікұшақ апаты. Израиль қорғаныс армиясының 73 әскери қызметкері қаза тапты. * [[5 ақпан]] - [[Қытай|ҚХР]]-ның солтүстік-батысында, ИКАО әкімшілік орталығында орналасқан Құлжа қаласындағы [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының]] байырғы ұйғыр тұрғындарының толқуы. * [[8 ақпан]] - [[Киев|Киевте]] Христиан-халық одағы партиясы құрылды. * [[10 ақпан]]: ** [[ЮНЕСКО]] мен [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Үкіметі арасында Мәскеуде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік технологиялық университетін құру туралы Меморандумға қол қойылды. ** [[Лихтенштейн]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[14 ақпан]] - Сингапурда алғашқы Азия-Еуропа кездесуі өтті. * [[24 ақпан]] - [[Түрікменстан|Түркіменстан]] мен [[Иран|Ирандағы]] 6,5 балдық жер сілкінісі. 100 адам қайтыс болды. * [[25 ақпан]] - [[Үрімжі|Үрімжіде]] террористік акт болды, террористік шабуылдың мақсаты үш қалалық автобус пен Теміржол вокзалы болды. * [[28 ақпан]] - Балужистан (Пәкістан). Магнитудасы 6,0 жер сілкінісі. 150 адам қаза тапты. * [[Армения]] мен [[Әзірбайжан|Әзірбайжанда]] магнитудасы 6,1 болатын жер сілкінісі. Шамамен 1100 адам қайтыс болды. === Наурыз === * [[Наурыз]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та алғашқы DVD дискілері мен ойнатқыштары сатыла бастады. * [[5 наурыз]] - Ширек ғасырда алғаш рет [[Солтүстік Корея|Солтүстік]] және [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] келіссөздер үстеліне отырды. * [[6 наурыз]] - Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизабет II]] өзінің алғашқы ресми сайтын ашты. * [[9 наурыз]] - 1997 жылғы 9 наурыздағы күн тұтылуы. * [[14 наурыз]] - [[Германия]] азаматтары мен басқа мемлекеттерді Албаниядан эвакуациялау басталды. * [[28 наурыз]] - [[Албания]] шекарасынан тыс толқулардың таралуынан қорқып, Албаниядан келген босқындардың онжылдықтағы үшінші толқынына үрейленіп, [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] БҰҰ әскерлерінің 7 мыңыншы контингентін Албанияға жіберу туралы шешім қабылдады. === Сәуір === * [[2 сәуір]]: ** Ресей мен [[Беларусь]] одағы туралы шартқа қол қойылды. ** Польша Конституциясы қабылданды. * [[19 сәуір]] - [[Антикоммунизм|Антикоммунистік]] оппозиция [[Болгария|Болгариядағы]] мерзімінен бұрын парламенттік сайлауға абсолютті көпшілік жинады. * [[25 сәуір]] - [[Флорида|Флоридадағы]] бағдарламашылардың қателігіне байланысты әлемдік Интернет тарихтағы ең үлкен сәтсіздікке ұшырады. * [[28 сәуір]] - [[Пятигорск]] қаласында террористік акт жасалды. * [[29 сәуір]] - Химиялық қаруға тыйым салу жөніндегі ұйым құрылды. === Мамыр === * [[1 мамыр]] - [[Ұлыбритания|Ұлыбританиядағы]] парламенттік сайлау, Тони Блэр жеңіске жетті. * [[6 мамыр]] - Қырғызстанда сел тасқыны салдарынан көптеген үйлер зардап шекті. * [[7 мамыр]] - "[[Intel]]" компаниясы Pentium II микропроцессорын ресми түрде таныстырды. * [[10 мамыр]] - [[Иран|Ирандағы]] Рихтер шкаласы бойынша 7,5 баллдық жер сілкінісі. 1560 адам қаза тапты. * [[12 мамыр]] - Борис Ельцин мен Аслан Масхадов Мәскеуде "Ресей Федерациясы мен Шешен Республикасы Ичкерия арасындағы бейбітшілік пен қарым-қатынас қағидалары туралы келісімге" қол қойды. * [[23 мамыр]] - [[Беларусь]] және [[Ресей]] одағының жарғысына қол қойылды. === Маусым === * [[1 маусым]] - [[Франция|Франциядағы]] кезектен тыс парламенттік сайлаудың екінші турында [[Социализм|социалистер]] жеңіске жетті. * [[27 маусым]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] Тәжікстан Үкіметі мен біріккен тәжік оппозициясы арасында [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|бес жылдық азаматтық соғысты]] аяқтаған бейбітшілік пен ұлттық татуласу туралы келісімге қол қойды. * [[29 маусым]] - Албаниядағы парламенттік сайлаудың алғашқы турында оппозициялық социалистер жеңіске жетті. * [[30 маусым]]: ** Азиялық қаржы дағдарысы басталды. ** Месут Йылмаз [[Түркия|Түркияның]] премьер-министрі болып жарияланды. === Шілде === * [[1 шілде]] - [[Гонконг]] Қытайдың бақылауына өтті. * [[7 шілде]] - Орталық Еуропадағы жойқын су тасқыны. * [[8 шілде]] - Ресейде паспорт туралы жаңа ереже қабылданды. * [[9 шілде]] - [[Мадрид|Мадридте]] [[НАТО]] мемлекеттері мен Үкімет басшыларының кездесуі. [[Мажарстан]], [[Чехия]] және [[Польша]] альянсына кіру туралы келіссөздерді бастау туралы шешім қабылданды. * [[9 шілде]] - [[Украина]] [[НАТО]]-мен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. * [[16 шілде]] - [[Ресей президенті|Ресей президент]] Борис Ельцин қарулы күштерді қысқарту туралы бірнеше жарлыққа қол қойды. Олардың саны 1,2 млн әскери қызметшіге дейін қысқаруы тиіс болды. === Тамыз === * [[3 тамыз]] — Анжуан аралы [[Комор аралдары|Комор аралдарынан]] бөлініп шығатынын жариялады. * [[4 тамыз]] – Адамзат тарихындағы ең қарт адам ретінде танылған Жанна Кальман 122 жас 164 күнде қайтыс болды. * [[11 тамыз]] — [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] әскерлері [[Албания|Албаниядан]] шығарылды. * [[29 тамыз]] - [[Netflix|Netflix, Inc]]. компаниясы пошта арқылы DVD жалға беру қызметі ретінде құрылды.<ref>Pogue, David (January 25, 2007). "[https://www.nytimes.com/2007/01/25/technology/25pogue.html A Stream of Movies, Sort of Free]". ''The New York Times''.</ref> === Қыркүйек === === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === === Қазақстанда === * [[27 қаңтар]] - [[Хабар (телеарна)|Хабар телеарнасы]] өз жиілігінде эфирге шыға бастады. * [[6 ақпан]] - [[Перу]] мен [[Қазақстан]] дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[наурыз]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Республикасының Президентінің]] жарлығымен "[[Қазақойл]] "ұлттық мұнай-газ компаниясы" құрылды, оған Қазақстанның мұнай және мұнай-газ өнеркәсібінің барлық мемлекеттік кәсіпорындары кірді. * [[маусым]] - [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязов]] "[[KEGOC]]" ұлттық компаниясының президенті болып тағайындалды. * [[6 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]] астананы [[Алматы|Алматыдан]] [[Ақмола|Ақмолаға]] көшіру туралы шешімді бекітті. * [[14 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] жарлығымен "[[Қазатомөнеркәсіп]]" Ұлттық атом компаниясы құрылды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1997}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жылдық күнтізбе|1997}} [[Санат:1997 жыл|*]] kecpei7or3qhp6xpgd4tw5h5qi83w4n 3629329 3629242 2026-07-13T06:18:55Z Almatrkh 172335 /* Қыркүйек */ 3629329 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1997}} {{Жыл үшін навигация|1997}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1997}} {{Жыл туралы|1997}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[1 қаңтар]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]] Кофи Аннан жарияланды. * [[4 қаңтар]] - Вячеслав Кислицын Мари Эль Республикасының Президенті болып сайланды. * [[15 қаңтар]] - Албанияда қаржы пирамидаларының күйреуіне байланысты тәртіпсіздіктер басталды. * [[19 қаңтар]] - Петр Стоянов [[Болгария]] президенті қызметіне кірісті. * [[20 қаңтар|20 қаңтар -]] [[Билл Клинтон]] екінші мерзімге [[АҚШ президенті]] қызметіне кірісті. * [[28 қаңтар]] - Виктор Клима [[Аустрия]] үкіметін басқара бастады. === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Лихтенштейн|Лихтенштейнде]] парламенттік сайлау өтті. * [[4 ақпан]] - [[Израиль|Израильдегі]] тікұшақ апаты. Израиль қорғаныс армиясының 73 әскери қызметкері қаза тапты. * [[5 ақпан]] - [[Қытай|ҚХР]]-ның солтүстік-батысында, ИКАО әкімшілік орталығында орналасқан Құлжа қаласындағы [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының]] байырғы ұйғыр тұрғындарының толқуы. * [[8 ақпан]] - [[Киев|Киевте]] Христиан-халық одағы партиясы құрылды. * [[10 ақпан]]: ** [[ЮНЕСКО]] мен [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Үкіметі арасында Мәскеуде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік технологиялық университетін құру туралы Меморандумға қол қойылды. ** [[Лихтенштейн]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[14 ақпан]] - Сингапурда алғашқы Азия-Еуропа кездесуі өтті. * [[24 ақпан]] - [[Түрікменстан|Түркіменстан]] мен [[Иран|Ирандағы]] 6,5 балдық жер сілкінісі. 100 адам қайтыс болды. * [[25 ақпан]] - [[Үрімжі|Үрімжіде]] террористік акт болды, террористік шабуылдың мақсаты үш қалалық автобус пен Теміржол вокзалы болды. * [[28 ақпан]] - Балужистан (Пәкістан). Магнитудасы 6,0 жер сілкінісі. 150 адам қаза тапты. * [[Армения]] мен [[Әзірбайжан|Әзірбайжанда]] магнитудасы 6,1 болатын жер сілкінісі. Шамамен 1100 адам қайтыс болды. === Наурыз === * [[Наурыз]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та алғашқы DVD дискілері мен ойнатқыштары сатыла бастады. * [[5 наурыз]] - Ширек ғасырда алғаш рет [[Солтүстік Корея|Солтүстік]] және [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] келіссөздер үстеліне отырды. * [[6 наурыз]] - Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизабет II]] өзінің алғашқы ресми сайтын ашты. * [[9 наурыз]] - 1997 жылғы 9 наурыздағы күн тұтылуы. * [[14 наурыз]] - [[Германия]] азаматтары мен басқа мемлекеттерді Албаниядан эвакуациялау басталды. * [[28 наурыз]] - [[Албания]] шекарасынан тыс толқулардың таралуынан қорқып, Албаниядан келген босқындардың онжылдықтағы үшінші толқынына үрейленіп, [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] БҰҰ әскерлерінің 7 мыңыншы контингентін Албанияға жіберу туралы шешім қабылдады. === Сәуір === * [[2 сәуір]]: ** Ресей мен [[Беларусь]] одағы туралы шартқа қол қойылды. ** Польша Конституциясы қабылданды. * [[19 сәуір]] - [[Антикоммунизм|Антикоммунистік]] оппозиция [[Болгария|Болгариядағы]] мерзімінен бұрын парламенттік сайлауға абсолютті көпшілік жинады. * [[25 сәуір]] - [[Флорида|Флоридадағы]] бағдарламашылардың қателігіне байланысты әлемдік Интернет тарихтағы ең үлкен сәтсіздікке ұшырады. * [[28 сәуір]] - [[Пятигорск]] қаласында террористік акт жасалды. * [[29 сәуір]] - Химиялық қаруға тыйым салу жөніндегі ұйым құрылды. === Мамыр === * [[1 мамыр]] - [[Ұлыбритания|Ұлыбританиядағы]] парламенттік сайлау, Тони Блэр жеңіске жетті. * [[6 мамыр]] - Қырғызстанда сел тасқыны салдарынан көптеген үйлер зардап шекті. * [[7 мамыр]] - "[[Intel]]" компаниясы Pentium II микропроцессорын ресми түрде таныстырды. * [[10 мамыр]] - [[Иран|Ирандағы]] Рихтер шкаласы бойынша 7,5 баллдық жер сілкінісі. 1560 адам қаза тапты. * [[12 мамыр]] - Борис Ельцин мен Аслан Масхадов Мәскеуде "Ресей Федерациясы мен Шешен Республикасы Ичкерия арасындағы бейбітшілік пен қарым-қатынас қағидалары туралы келісімге" қол қойды. * [[23 мамыр]] - [[Беларусь]] және [[Ресей]] одағының жарғысына қол қойылды. === Маусым === * [[1 маусым]] - [[Франция|Франциядағы]] кезектен тыс парламенттік сайлаудың екінші турында [[Социализм|социалистер]] жеңіске жетті. * [[27 маусым]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] Тәжікстан Үкіметі мен біріккен тәжік оппозициясы арасында [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|бес жылдық азаматтық соғысты]] аяқтаған бейбітшілік пен ұлттық татуласу туралы келісімге қол қойды. * [[29 маусым]] - Албаниядағы парламенттік сайлаудың алғашқы турында оппозициялық социалистер жеңіске жетті. * [[30 маусым]]: ** Азиялық қаржы дағдарысы басталды. ** Месут Йылмаз [[Түркия|Түркияның]] премьер-министрі болып жарияланды. === Шілде === * [[1 шілде]] - [[Гонконг]] Қытайдың бақылауына өтті. * [[7 шілде]] - Орталық Еуропадағы жойқын су тасқыны. * [[8 шілде]] - Ресейде паспорт туралы жаңа ереже қабылданды. * [[9 шілде]] - [[Мадрид|Мадридте]] [[НАТО]] мемлекеттері мен Үкімет басшыларының кездесуі. [[Мажарстан]], [[Чехия]] және [[Польша]] альянсына кіру туралы келіссөздерді бастау туралы шешім қабылданды. * [[9 шілде]] - [[Украина]] [[НАТО]]-мен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. * [[16 шілде]] - [[Ресей президенті|Ресей президент]] Борис Ельцин қарулы күштерді қысқарту туралы бірнеше жарлыққа қол қойды. Олардың саны 1,2 млн әскери қызметшіге дейін қысқаруы тиіс болды. === Тамыз === * [[3 тамыз]] — Анжуан аралы [[Комор аралдары|Комор аралдарынан]] бөлініп шығатынын жариялады. * [[4 тамыз]] – Адамзат тарихындағы ең қарт адам ретінде танылған Жанна Кальман 122 жас 164 күнде қайтыс болды. * [[11 тамыз]] — [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] әскерлері [[Албания|Албаниядан]] шығарылды. * [[29 тамыз]] - [[Netflix|Netflix, Inc]]. компаниясы пошта арқылы DVD жалға беру қызметі ретінде құрылды.<ref>Pogue, David (January 25, 2007). "[https://www.nytimes.com/2007/01/25/technology/25pogue.html A Stream of Movies, Sort of Free]". ''The New York Times''.</ref> === Қыркүйек === * [[1 қыркүйек]] – Еуропалық Одақ заңнамасы бойынша [[Баспана құқығы|баспана беру]] туралы өтініштерді қарау тәртібі туралы [[Дублин]] ережесі күшіне енді. * [[5 қыркүйек]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] Грекияның [[Афина]] қаласын [[2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика|2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын]] өткізетін қала ретінде таңдады. * [[11 қыркүйек]] - Референдумда [[Шотландия]] тұрғындарының көпшілігі британдық парламенттен тәуелсіз шотланд парламентін құру идеясын қолдады. * [[15 қыркүйек]] – [[Норвегия|Норвегияда]] парламенттік сайлау өтті. * [[25 қыркүйек]] - [[Өзбекстан]] мен [[Исландия]] дипломатиялық қатынастар орнатты. === Қазан === === Қараша === === Желтоқсан === === Қазақстанда === * [[27 қаңтар]] - [[Хабар (телеарна)|Хабар телеарнасы]] өз жиілігінде эфирге шыға бастады. * [[6 ақпан]] - [[Перу]] мен [[Қазақстан]] дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[наурыз]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Республикасының Президентінің]] жарлығымен "[[Қазақойл]] "ұлттық мұнай-газ компаниясы" құрылды, оған Қазақстанның мұнай және мұнай-газ өнеркәсібінің барлық мемлекеттік кәсіпорындары кірді. * [[маусым]] - [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязов]] "[[KEGOC]]" ұлттық компаниясының президенті болып тағайындалды. * [[6 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]] астананы [[Алматы|Алматыдан]] [[Ақмола|Ақмолаға]] көшіру туралы шешімді бекітті. * [[14 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] жарлығымен "[[Қазатомөнеркәсіп]]" Ұлттық атом компаниясы құрылды. * [[19 қыркүйек]] - [[Лаос]] пен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1997}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жылдық күнтізбе|1997}} [[Санат:1997 жыл|*]] t5q6oxfzzf5gc3roxa9jtx39vsr9bpy 3629334 3629329 2026-07-13T06:30:58Z Almatrkh 172335 /* Қазан */ 3629334 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1997}} {{Жыл үшін навигация|1997}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1997}} {{Жыл туралы|1997}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[1 қаңтар]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]] Кофи Аннан жарияланды. * [[4 қаңтар]] - Вячеслав Кислицын Мари Эль Республикасының Президенті болып сайланды. * [[15 қаңтар]] - Албанияда қаржы пирамидаларының күйреуіне байланысты тәртіпсіздіктер басталды. * [[19 қаңтар]] - Петр Стоянов [[Болгария]] президенті қызметіне кірісті. * [[20 қаңтар|20 қаңтар -]] [[Билл Клинтон]] екінші мерзімге [[АҚШ президенті]] қызметіне кірісті. * [[28 қаңтар]] - Виктор Клима [[Аустрия]] үкіметін басқара бастады. === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Лихтенштейн|Лихтенштейнде]] парламенттік сайлау өтті. * [[4 ақпан]] - [[Израиль|Израильдегі]] тікұшақ апаты. Израиль қорғаныс армиясының 73 әскери қызметкері қаза тапты. * [[5 ақпан]] - [[Қытай|ҚХР]]-ның солтүстік-батысында, ИКАО әкімшілік орталығында орналасқан Құлжа қаласындағы [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының]] байырғы ұйғыр тұрғындарының толқуы. * [[8 ақпан]] - [[Киев|Киевте]] Христиан-халық одағы партиясы құрылды. * [[10 ақпан]]: ** [[ЮНЕСКО]] мен [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Үкіметі арасында Мәскеуде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік технологиялық университетін құру туралы Меморандумға қол қойылды. ** [[Лихтенштейн]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[14 ақпан]] - Сингапурда алғашқы Азия-Еуропа кездесуі өтті. * [[24 ақпан]] - [[Түрікменстан|Түркіменстан]] мен [[Иран|Ирандағы]] 6,5 балдық жер сілкінісі. 100 адам қайтыс болды. * [[25 ақпан]] - [[Үрімжі|Үрімжіде]] террористік акт болды, террористік шабуылдың мақсаты үш қалалық автобус пен Теміржол вокзалы болды. * [[28 ақпан]] - Балужистан (Пәкістан). Магнитудасы 6,0 жер сілкінісі. 150 адам қаза тапты. * [[Армения]] мен [[Әзірбайжан|Әзірбайжанда]] магнитудасы 6,1 болатын жер сілкінісі. Шамамен 1100 адам қайтыс болды. === Наурыз === * [[Наурыз]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та алғашқы DVD дискілері мен ойнатқыштары сатыла бастады. * [[5 наурыз]] - Ширек ғасырда алғаш рет [[Солтүстік Корея|Солтүстік]] және [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] келіссөздер үстеліне отырды. * [[6 наурыз]] - Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизабет II]] өзінің алғашқы ресми сайтын ашты. * [[9 наурыз]] - 1997 жылғы 9 наурыздағы күн тұтылуы. * [[14 наурыз]] - [[Германия]] азаматтары мен басқа мемлекеттерді Албаниядан эвакуациялау басталды. * [[28 наурыз]] - [[Албания]] шекарасынан тыс толқулардың таралуынан қорқып, Албаниядан келген босқындардың онжылдықтағы үшінші толқынына үрейленіп, [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] БҰҰ әскерлерінің 7 мыңыншы контингентін Албанияға жіберу туралы шешім қабылдады. === Сәуір === * [[2 сәуір]]: ** Ресей мен [[Беларусь]] одағы туралы шартқа қол қойылды. ** Польша Конституциясы қабылданды. * [[19 сәуір]] - [[Антикоммунизм|Антикоммунистік]] оппозиция [[Болгария|Болгариядағы]] мерзімінен бұрын парламенттік сайлауға абсолютті көпшілік жинады. * [[25 сәуір]] - [[Флорида|Флоридадағы]] бағдарламашылардың қателігіне байланысты әлемдік Интернет тарихтағы ең үлкен сәтсіздікке ұшырады. * [[28 сәуір]] - [[Пятигорск]] қаласында террористік акт жасалды. * [[29 сәуір]] - Химиялық қаруға тыйым салу жөніндегі ұйым құрылды. === Мамыр === * [[1 мамыр]] - [[Ұлыбритания|Ұлыбританиядағы]] парламенттік сайлау, Тони Блэр жеңіске жетті. * [[6 мамыр]] - Қырғызстанда сел тасқыны салдарынан көптеген үйлер зардап шекті. * [[7 мамыр]] - "[[Intel]]" компаниясы Pentium II микропроцессорын ресми түрде таныстырды. * [[10 мамыр]] - [[Иран|Ирандағы]] Рихтер шкаласы бойынша 7,5 баллдық жер сілкінісі. 1560 адам қаза тапты. * [[12 мамыр]] - Борис Ельцин мен Аслан Масхадов Мәскеуде "Ресей Федерациясы мен Шешен Республикасы Ичкерия арасындағы бейбітшілік пен қарым-қатынас қағидалары туралы келісімге" қол қойды. * [[23 мамыр]] - [[Беларусь]] және [[Ресей]] одағының жарғысына қол қойылды. === Маусым === * [[1 маусым]] - [[Франция|Франциядағы]] кезектен тыс парламенттік сайлаудың екінші турында [[Социализм|социалистер]] жеңіске жетті. * [[27 маусым]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] Тәжікстан Үкіметі мен біріккен тәжік оппозициясы арасында [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|бес жылдық азаматтық соғысты]] аяқтаған бейбітшілік пен ұлттық татуласу туралы келісімге қол қойды. * [[29 маусым]] - Албаниядағы парламенттік сайлаудың алғашқы турында оппозициялық социалистер жеңіске жетті. * [[30 маусым]]: ** Азиялық қаржы дағдарысы басталды. ** Месут Йылмаз [[Түркия|Түркияның]] премьер-министрі болып жарияланды. === Шілде === * [[1 шілде]] - [[Гонконг]] Қытайдың бақылауына өтті. * [[7 шілде]] - Орталық Еуропадағы жойқын су тасқыны. * [[8 шілде]] - Ресейде паспорт туралы жаңа ереже қабылданды. * [[9 шілде]] - [[Мадрид|Мадридте]] [[НАТО]] мемлекеттері мен Үкімет басшыларының кездесуі. [[Мажарстан]], [[Чехия]] және [[Польша]] альянсына кіру туралы келіссөздерді бастау туралы шешім қабылданды. * [[9 шілде]] - [[Украина]] [[НАТО]]-мен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. * [[16 шілде]] - [[Ресей президенті|Ресей президент]] Борис Ельцин қарулы күштерді қысқарту туралы бірнеше жарлыққа қол қойды. Олардың саны 1,2 млн әскери қызметшіге дейін қысқаруы тиіс болды. === Тамыз === * [[3 тамыз]] — Анжуан аралы [[Комор аралдары|Комор аралдарынан]] бөлініп шығатынын жариялады. * [[4 тамыз]] – Адамзат тарихындағы ең қарт адам ретінде танылған Жанна Кальман 122 жас 164 күнде қайтыс болды. * [[11 тамыз]] — [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] әскерлері [[Албания|Албаниядан]] шығарылды. * [[29 тамыз]] - [[Netflix|Netflix, Inc]]. компаниясы пошта арқылы DVD жалға беру қызметі ретінде құрылды.<ref>Pogue, David (January 25, 2007). "[https://www.nytimes.com/2007/01/25/technology/25pogue.html A Stream of Movies, Sort of Free]". ''The New York Times''.</ref> === Қыркүйек === * [[1 қыркүйек]] – Еуропалық Одақ заңнамасы бойынша [[Баспана құқығы|баспана беру]] туралы өтініштерді қарау тәртібі туралы [[Дублин]] ережесі күшіне енді. * [[5 қыркүйек]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] Грекияның [[Афина]] қаласын [[2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика|2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын]] өткізетін қала ретінде таңдады. * [[11 қыркүйек]] - Референдумда [[Шотландия]] тұрғындарының көпшілігі британдық парламенттен тәуелсіз шотланд парламентін құру идеясын қолдады. * [[15 қыркүйек]] – [[Норвегия|Норвегияда]] парламенттік сайлау өтті. * [[25 қыркүйек]] - [[Өзбекстан]] мен [[Исландия]] дипломатиялық қатынастар орнатты. === Қазан === [[Сурет:Usaf.u2.750pix.jpg|нобай|Ирак үстінде барлау жүргізу үшін пайдаланылған Lockheed U-2 ұшағы.]] * [[10 қазан|10]]–[[11 қазан]] — [[Страсбург|Страсбургте]] [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесіне]] мүше мемлекеттердің басшылары мен үкімет басшыларының екінші кездесуі өтті. * [[16 қазан]] – *[[The New York Times]]* газетінің бірінші бетінде алғашқы түрлі-түсті фотосурет жарияланды.<ref>Higginbotham, Will (October 4, 2018). "[https://www.nytimes.com/2018/10/04/insider/history-times-color-photos.html When the Gray Lady Started Wearing Color]". ''The New York Times''.</ref> * [[15 қазан]] — [[Сатурн]] мен [[Титан (серік)|Титанды]] зерттеуге арналған «Кассини-Гюйгенс» миссиясы ұшырылды. * [[17 қазан]] - [[Польша]] Конституциясы күшіне енді. * [[23 қазан]] - [[Шығыс Азия]] елдерінің көпшілігінде [[Валюта Курсы|валюта бағамдары]] күрт төмендеді. * [[26 қазан]] - Италия [[Шенген келісімі|Шенген келісіміне]] қосылды. * [[29 қазан]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекторлары пайдаланатын Lockheed U-2 барлау ұшақтарын атып түсіре бастайтынын жариялады. === Қараша === === Желтоқсан === === Қазақстанда === * [[27 қаңтар]] - [[Хабар (телеарна)|Хабар телеарнасы]] өз жиілігінде эфирге шыға бастады. * [[6 ақпан]] - [[Перу]] мен [[Қазақстан]] дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[наурыз]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Республикасының Президентінің]] жарлығымен "[[Қазақойл]] "ұлттық мұнай-газ компаниясы" құрылды, оған Қазақстанның мұнай және мұнай-газ өнеркәсібінің барлық мемлекеттік кәсіпорындары кірді. * [[маусым]] - [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязов]] "[[KEGOC]]" ұлттық компаниясының президенті болып тағайындалды. * [[6 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]] астананы [[Алматы|Алматыдан]] [[Ақмола|Ақмолаға]] көшіру туралы шешімді бекітті. * [[14 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] жарлығымен "[[Қазатомөнеркәсіп]]" Ұлттық атом компаниясы құрылды. * [[19 қыркүйек]] - [[Лаос]] пен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[10 қазан]] - [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]] Қазақстанның Премьер-министрі болды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1997}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жылдық күнтізбе|1997}} [[Санат:1997 жыл|*]] r7lkkj2iay92pikk80ul8ap7u112wzm 3629335 3629334 2026-07-13T06:39:01Z Almatrkh 172335 /* Қараша */ 3629335 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1997}} {{Жыл үшін навигация|1997}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1997}} {{Жыл туралы|1997}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[1 қаңтар]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]] Кофи Аннан жарияланды. * [[4 қаңтар]] - Вячеслав Кислицын Мари Эль Республикасының Президенті болып сайланды. * [[15 қаңтар]] - Албанияда қаржы пирамидаларының күйреуіне байланысты тәртіпсіздіктер басталды. * [[19 қаңтар]] - Петр Стоянов [[Болгария]] президенті қызметіне кірісті. * [[20 қаңтар|20 қаңтар -]] [[Билл Клинтон]] екінші мерзімге [[АҚШ президенті]] қызметіне кірісті. * [[28 қаңтар]] - Виктор Клима [[Аустрия]] үкіметін басқара бастады. === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Лихтенштейн|Лихтенштейнде]] парламенттік сайлау өтті. * [[4 ақпан]] - [[Израиль|Израильдегі]] тікұшақ апаты. Израиль қорғаныс армиясының 73 әскери қызметкері қаза тапты. * [[5 ақпан]] - [[Қытай|ҚХР]]-ның солтүстік-батысында, ИКАО әкімшілік орталығында орналасқан Құлжа қаласындағы [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының]] байырғы ұйғыр тұрғындарының толқуы. * [[8 ақпан]] - [[Киев|Киевте]] Христиан-халық одағы партиясы құрылды. * [[10 ақпан]]: ** [[ЮНЕСКО]] мен [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Үкіметі арасында Мәскеуде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік технологиялық университетін құру туралы Меморандумға қол қойылды. ** [[Лихтенштейн]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[14 ақпан]] - Сингапурда алғашқы Азия-Еуропа кездесуі өтті. * [[24 ақпан]] - [[Түрікменстан|Түркіменстан]] мен [[Иран|Ирандағы]] 6,5 балдық жер сілкінісі. 100 адам қайтыс болды. * [[25 ақпан]] - [[Үрімжі|Үрімжіде]] террористік акт болды, террористік шабуылдың мақсаты үш қалалық автобус пен Теміржол вокзалы болды. * [[28 ақпан]] - Балужистан (Пәкістан). Магнитудасы 6,0 жер сілкінісі. 150 адам қаза тапты. * [[Армения]] мен [[Әзірбайжан|Әзірбайжанда]] магнитудасы 6,1 болатын жер сілкінісі. Шамамен 1100 адам қайтыс болды. === Наурыз === * [[Наурыз]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та алғашқы DVD дискілері мен ойнатқыштары сатыла бастады. * [[5 наурыз]] - Ширек ғасырда алғаш рет [[Солтүстік Корея|Солтүстік]] және [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] келіссөздер үстеліне отырды. * [[6 наурыз]] - Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизабет II]] өзінің алғашқы ресми сайтын ашты. * [[9 наурыз]] - 1997 жылғы 9 наурыздағы күн тұтылуы. * [[14 наурыз]] - [[Германия]] азаматтары мен басқа мемлекеттерді Албаниядан эвакуациялау басталды. * [[28 наурыз]] - [[Албания]] шекарасынан тыс толқулардың таралуынан қорқып, Албаниядан келген босқындардың онжылдықтағы үшінші толқынына үрейленіп, [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] БҰҰ әскерлерінің 7 мыңыншы контингентін Албанияға жіберу туралы шешім қабылдады. === Сәуір === * [[2 сәуір]]: ** Ресей мен [[Беларусь]] одағы туралы шартқа қол қойылды. ** Польша Конституциясы қабылданды. * [[19 сәуір]] - [[Антикоммунизм|Антикоммунистік]] оппозиция [[Болгария|Болгариядағы]] мерзімінен бұрын парламенттік сайлауға абсолютті көпшілік жинады. * [[25 сәуір]] - [[Флорида|Флоридадағы]] бағдарламашылардың қателігіне байланысты әлемдік Интернет тарихтағы ең үлкен сәтсіздікке ұшырады. * [[28 сәуір]] - [[Пятигорск]] қаласында террористік акт жасалды. * [[29 сәуір]] - Химиялық қаруға тыйым салу жөніндегі ұйым құрылды. === Мамыр === * [[1 мамыр]] - [[Ұлыбритания|Ұлыбританиядағы]] парламенттік сайлау, Тони Блэр жеңіске жетті. * [[6 мамыр]] - Қырғызстанда сел тасқыны салдарынан көптеген үйлер зардап шекті. * [[7 мамыр]] - "[[Intel]]" компаниясы Pentium II микропроцессорын ресми түрде таныстырды. * [[10 мамыр]] - [[Иран|Ирандағы]] Рихтер шкаласы бойынша 7,5 баллдық жер сілкінісі. 1560 адам қаза тапты. * [[12 мамыр]] - Борис Ельцин мен Аслан Масхадов Мәскеуде "Ресей Федерациясы мен Шешен Республикасы Ичкерия арасындағы бейбітшілік пен қарым-қатынас қағидалары туралы келісімге" қол қойды. * [[23 мамыр]] - [[Беларусь]] және [[Ресей]] одағының жарғысына қол қойылды. === Маусым === * [[1 маусым]] - [[Франция|Франциядағы]] кезектен тыс парламенттік сайлаудың екінші турында [[Социализм|социалистер]] жеңіске жетті. * [[27 маусым]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] Тәжікстан Үкіметі мен біріккен тәжік оппозициясы арасында [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|бес жылдық азаматтық соғысты]] аяқтаған бейбітшілік пен ұлттық татуласу туралы келісімге қол қойды. * [[29 маусым]] - Албаниядағы парламенттік сайлаудың алғашқы турында оппозициялық социалистер жеңіске жетті. * [[30 маусым]]: ** Азиялық қаржы дағдарысы басталды. ** Месут Йылмаз [[Түркия|Түркияның]] премьер-министрі болып жарияланды. === Шілде === * [[1 шілде]] - [[Гонконг]] Қытайдың бақылауына өтті. * [[7 шілде]] - Орталық Еуропадағы жойқын су тасқыны. * [[8 шілде]] - Ресейде паспорт туралы жаңа ереже қабылданды. * [[9 шілде]] - [[Мадрид|Мадридте]] [[НАТО]] мемлекеттері мен Үкімет басшыларының кездесуі. [[Мажарстан]], [[Чехия]] және [[Польша]] альянсына кіру туралы келіссөздерді бастау туралы шешім қабылданды. * [[9 шілде]] - [[Украина]] [[НАТО]]-мен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. * [[16 шілде]] - [[Ресей президенті|Ресей президент]] Борис Ельцин қарулы күштерді қысқарту туралы бірнеше жарлыққа қол қойды. Олардың саны 1,2 млн әскери қызметшіге дейін қысқаруы тиіс болды. === Тамыз === * [[3 тамыз]] — Анжуан аралы [[Комор аралдары|Комор аралдарынан]] бөлініп шығатынын жариялады. * [[4 тамыз]] – Адамзат тарихындағы ең қарт адам ретінде танылған Жанна Кальман 122 жас 164 күнде қайтыс болды. * [[11 тамыз]] — [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] әскерлері [[Албания|Албаниядан]] шығарылды. * [[29 тамыз]] - [[Netflix|Netflix, Inc]]. компаниясы пошта арқылы DVD жалға беру қызметі ретінде құрылды.<ref>Pogue, David (January 25, 2007). "[https://www.nytimes.com/2007/01/25/technology/25pogue.html A Stream of Movies, Sort of Free]". ''The New York Times''.</ref> === Қыркүйек === * [[1 қыркүйек]] – Еуропалық Одақ заңнамасы бойынша [[Баспана құқығы|баспана беру]] туралы өтініштерді қарау тәртібі туралы [[Дублин]] ережесі күшіне енді. * [[5 қыркүйек]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] Грекияның [[Афина]] қаласын [[2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика|2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын]] өткізетін қала ретінде таңдады. * [[11 қыркүйек]] - Референдумда [[Шотландия]] тұрғындарының көпшілігі британдық парламенттен тәуелсіз шотланд парламентін құру идеясын қолдады. * [[15 қыркүйек]] – [[Норвегия|Норвегияда]] парламенттік сайлау өтті. * [[25 қыркүйек]] - [[Өзбекстан]] мен [[Исландия]] дипломатиялық қатынастар орнатты. === Қазан === [[Сурет:Usaf.u2.750pix.jpg|нобай|Ирак үстінде барлау жүргізу үшін пайдаланылған Lockheed U-2 ұшағы.]] * [[10 қазан|10]]–[[11 қазан]] — [[Страсбург|Страсбургте]] [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесіне]] мүше мемлекеттердің басшылары мен үкімет басшыларының екінші кездесуі өтті. * [[16 қазан]] – *[[The New York Times]]* газетінің бірінші бетінде алғашқы түрлі-түсті фотосурет жарияланды.<ref>Higginbotham, Will (October 4, 2018). "[https://www.nytimes.com/2018/10/04/insider/history-times-color-photos.html When the Gray Lady Started Wearing Color]". ''The New York Times''.</ref> * [[15 қазан]] — [[Сатурн]] мен [[Титан (серік)|Титанды]] зерттеуге арналған «Кассини-Гюйгенс» миссиясы ұшырылды. * [[17 қазан]] - [[Польша]] Конституциясы күшіне енді. * [[23 қазан]] - [[Шығыс Азия]] елдерінің көпшілігінде [[Валюта Курсы|валюта бағамдары]] күрт төмендеді. * [[26 қазан]] - Италия [[Шенген келісімі|Шенген келісіміне]] қосылды. * [[29 қазан]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекторлары пайдаланатын Lockheed U-2 барлау ұшақтарын атып түсіре бастайтынын жариялады. === Қараша === * [[7 қараша]] — Өзбекстан мен [[Ирландия]] дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[10 қараша]] — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та алғаш рет сот үкімі интернетте жарияланды.<ref>How Louise Woodward escaped a life-sentence. BBC News. 4 наурыз 1998 жыл.</ref> * [[11 қараша]] — [[Грузия]] Парламенті «[[Өлім жазасы|Өлім жазасын]] толық жою туралы заңды» қабылдады. * [[23 қараша]] - Жапонияның әлемдегі ең ірі қаржы корпорациясының бірі Yamaichi банкрот деп жарияланды. * [[24 қараша]] — Ирак [[Күрдістан|Күрдістанындағы]] азаматтық соғыс аяқталды. * [[27 қараша]] — [[Өзбекстан]] мен [[Қатар|Катар]] дипломатиялық қатынастар орнатты. === Желтоқсан === === Қазақстанда === * [[27 қаңтар]] - [[Хабар (телеарна)|Хабар телеарнасы]] өз жиілігінде эфирге шыға бастады. * [[6 ақпан]] - [[Перу]] мен [[Қазақстан]] дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[наурыз]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Республикасының Президентінің]] жарлығымен "[[Қазақойл]] "ұлттық мұнай-газ компаниясы" құрылды, оған Қазақстанның мұнай және мұнай-газ өнеркәсібінің барлық мемлекеттік кәсіпорындары кірді. * [[маусым]] - [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязов]] "[[KEGOC]]" ұлттық компаниясының президенті болып тағайындалды. * [[6 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]] астананы [[Алматы|Алматыдан]] [[Ақмола|Ақмолаға]] көшіру туралы шешімді бекітті. * [[14 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] жарлығымен "[[Қазатомөнеркәсіп]]" Ұлттық атом компаниясы құрылды. * [[19 қыркүйек]] - [[Лаос]] пен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[10 қазан]] - [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]] Қазақстанның Премьер-министрі болды. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1997}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жылдық күнтізбе|1997}} [[Санат:1997 жыл|*]] l2c9d0rp2qa1naweahjz503p3slwbhg 3629339 3629335 2026-07-13T06:51:32Z Almatrkh 172335 /* Желтоқсан */ 3629339 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1997}} {{Жыл үшін навигация|1997}} {{Ғасыр үшін навигация|20}} {{Басқа күнтізбелер|1997}} {{Жыл туралы|1997}} == Оқиғалар == === Қаңтар === * [[1 қаңтар]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ Бас хатшысы]] Кофи Аннан жарияланды. * [[4 қаңтар]] - Вячеслав Кислицын Мари Эль Республикасының Президенті болып сайланды. * [[15 қаңтар]] - Албанияда қаржы пирамидаларының күйреуіне байланысты тәртіпсіздіктер басталды. * [[19 қаңтар]] - Петр Стоянов [[Болгария]] президенті қызметіне кірісті. * [[20 қаңтар|20 қаңтар -]] [[Билл Клинтон]] екінші мерзімге [[АҚШ президенті]] қызметіне кірісті. * [[28 қаңтар]] - Виктор Клима [[Аустрия]] үкіметін басқара бастады. === Ақпан === * [[2 ақпан]] - [[Лихтенштейн|Лихтенштейнде]] парламенттік сайлау өтті. * [[4 ақпан]] - [[Израиль|Израильдегі]] тікұшақ апаты. Израиль қорғаныс армиясының 73 әскери қызметкері қаза тапты. * [[5 ақпан]] - [[Қытай|ҚХР]]-ның солтүстік-батысында, ИКАО әкімшілік орталығында орналасқан Құлжа қаласындағы [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының]] байырғы ұйғыр тұрғындарының толқуы. * [[8 ақпан]] - [[Киев|Киевте]] Христиан-халық одағы партиясы құрылды. * [[10 ақпан]]: ** [[ЮНЕСКО]] мен [[Ресей|Ресей Федерациясының]] Үкіметі арасында Мәскеуде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік технологиялық университетін құру туралы Меморандумға қол қойылды. ** [[Лихтенштейн]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[14 ақпан]] - Сингапурда алғашқы Азия-Еуропа кездесуі өтті. * [[24 ақпан]] - [[Түрікменстан|Түркіменстан]] мен [[Иран|Ирандағы]] 6,5 балдық жер сілкінісі. 100 адам қайтыс болды. * [[25 ақпан]] - [[Үрімжі|Үрімжіде]] террористік акт болды, террористік шабуылдың мақсаты үш қалалық автобус пен Теміржол вокзалы болды. * [[28 ақпан]] - Балужистан (Пәкістан). Магнитудасы 6,0 жер сілкінісі. 150 адам қаза тапты. * [[Армения]] мен [[Әзірбайжан|Әзірбайжанда]] магнитудасы 6,1 болатын жер сілкінісі. Шамамен 1100 адам қайтыс болды. === Наурыз === * [[Наурыз]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та алғашқы DVD дискілері мен ойнатқыштары сатыла бастады. * [[5 наурыз]] - Ширек ғасырда алғаш рет [[Солтүстік Корея|Солтүстік]] және [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] келіссөздер үстеліне отырды. * [[6 наурыз]] - Ұлыбритания патшайымы [[II Елизабет|Елизабет II]] өзінің алғашқы ресми сайтын ашты. * [[9 наурыз]] - 1997 жылғы 9 наурыздағы күн тұтылуы. * [[14 наурыз]] - [[Германия]] азаматтары мен басқа мемлекеттерді Албаниядан эвакуациялау басталды. * [[28 наурыз]] - [[Албания]] шекарасынан тыс толқулардың таралуынан қорқып, Албаниядан келген босқындардың онжылдықтағы үшінші толқынына үрейленіп, [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] БҰҰ әскерлерінің 7 мыңыншы контингентін Албанияға жіберу туралы шешім қабылдады. === Сәуір === * [[2 сәуір]]: ** Ресей мен [[Беларусь]] одағы туралы шартқа қол қойылды. ** Польша Конституциясы қабылданды. * [[19 сәуір]] - [[Антикоммунизм|Антикоммунистік]] оппозиция [[Болгария|Болгариядағы]] мерзімінен бұрын парламенттік сайлауға абсолютті көпшілік жинады. * [[25 сәуір]] - [[Флорида|Флоридадағы]] бағдарламашылардың қателігіне байланысты әлемдік Интернет тарихтағы ең үлкен сәтсіздікке ұшырады. * [[28 сәуір]] - [[Пятигорск]] қаласында террористік акт жасалды. * [[29 сәуір]] - Химиялық қаруға тыйым салу жөніндегі ұйым құрылды. === Мамыр === * [[1 мамыр]] - [[Ұлыбритания|Ұлыбританиядағы]] парламенттік сайлау, Тони Блэр жеңіске жетті. * [[6 мамыр]] - Қырғызстанда сел тасқыны салдарынан көптеген үйлер зардап шекті. * [[7 мамыр]] - "[[Intel]]" компаниясы Pentium II микропроцессорын ресми түрде таныстырды. * [[10 мамыр]] - [[Иран|Ирандағы]] Рихтер шкаласы бойынша 7,5 баллдық жер сілкінісі. 1560 адам қаза тапты. * [[12 мамыр]] - Борис Ельцин мен Аслан Масхадов Мәскеуде "Ресей Федерациясы мен Шешен Республикасы Ичкерия арасындағы бейбітшілік пен қарым-қатынас қағидалары туралы келісімге" қол қойды. * [[23 мамыр]] - [[Беларусь]] және [[Ресей]] одағының жарғысына қол қойылды. === Маусым === * [[1 маусым]] - [[Франция|Франциядағы]] кезектен тыс парламенттік сайлаудың екінші турында [[Социализм|социалистер]] жеңіске жетті. * [[27 маусым]] - [[Мәскеу|Мәскеуде]] Тәжікстан Үкіметі мен біріккен тәжік оппозициясы арасында [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|бес жылдық азаматтық соғысты]] аяқтаған бейбітшілік пен ұлттық татуласу туралы келісімге қол қойды. * [[29 маусым]] - Албаниядағы парламенттік сайлаудың алғашқы турында оппозициялық социалистер жеңіске жетті. * [[30 маусым]]: ** Азиялық қаржы дағдарысы басталды. ** Месут Йылмаз [[Түркия|Түркияның]] премьер-министрі болып жарияланды. === Шілде === * [[1 шілде]] - [[Гонконг]] Қытайдың бақылауына өтті. * [[7 шілде]] - Орталық Еуропадағы жойқын су тасқыны. * [[8 шілде]] - Ресейде паспорт туралы жаңа ереже қабылданды. * [[9 шілде]] - [[Мадрид|Мадридте]] [[НАТО]] мемлекеттері мен Үкімет басшыларының кездесуі. [[Мажарстан]], [[Чехия]] және [[Польша]] альянсына кіру туралы келіссөздерді бастау туралы шешім қабылданды. * [[9 шілде]] - [[Украина]] [[НАТО]]-мен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. * [[16 шілде]] - [[Ресей президенті|Ресей президент]] Борис Ельцин қарулы күштерді қысқарту туралы бірнеше жарлыққа қол қойды. Олардың саны 1,2 млн әскери қызметшіге дейін қысқаруы тиіс болды. === Тамыз === * [[3 тамыз]] — Анжуан аралы [[Комор аралдары|Комор аралдарынан]] бөлініп шығатынын жариялады. * [[4 тамыз]] – Адамзат тарихындағы ең қарт адам ретінде танылған Жанна Кальман 122 жас 164 күнде қайтыс болды. * [[11 тамыз]] — [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] әскерлері [[Албания|Албаниядан]] шығарылды. * [[29 тамыз]] - [[Netflix|Netflix, Inc]]. компаниясы пошта арқылы DVD жалға беру қызметі ретінде құрылды.<ref>Pogue, David (January 25, 2007). "[https://www.nytimes.com/2007/01/25/technology/25pogue.html A Stream of Movies, Sort of Free]". ''The New York Times''.</ref> === Қыркүйек === * [[1 қыркүйек]] – Еуропалық Одақ заңнамасы бойынша [[Баспана құқығы|баспана беру]] туралы өтініштерді қарау тәртібі туралы [[Дублин]] ережесі күшіне енді. * [[5 қыркүйек]] - [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] Грекияның [[Афина]] қаласын [[2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика|2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын]] өткізетін қала ретінде таңдады. * [[11 қыркүйек]] - Референдумда [[Шотландия]] тұрғындарының көпшілігі британдық парламенттен тәуелсіз шотланд парламентін құру идеясын қолдады. * [[15 қыркүйек]] – [[Норвегия|Норвегияда]] парламенттік сайлау өтті. * [[25 қыркүйек]] - [[Өзбекстан]] мен [[Исландия]] дипломатиялық қатынастар орнатты. === Қазан === [[Сурет:Usaf.u2.750pix.jpg|нобай|Ирак үстінде барлау жүргізу үшін пайдаланылған Lockheed U-2 ұшағы.]] * [[10 қазан|10]]–[[11 қазан]] — [[Страсбург|Страсбургте]] [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесіне]] мүше мемлекеттердің басшылары мен үкімет басшыларының екінші кездесуі өтті. * [[16 қазан]] – *[[The New York Times]]* газетінің бірінші бетінде алғашқы түрлі-түсті фотосурет жарияланды.<ref>Higginbotham, Will (October 4, 2018). "[https://www.nytimes.com/2018/10/04/insider/history-times-color-photos.html When the Gray Lady Started Wearing Color]". ''The New York Times''.</ref> * [[15 қазан]] — [[Сатурн]] мен [[Титан (серік)|Титанды]] зерттеуге арналған «Кассини-Гюйгенс» миссиясы ұшырылды. * [[17 қазан]] - [[Польша]] Конституциясы күшіне енді. * [[23 қазан]] - [[Шығыс Азия]] елдерінің көпшілігінде [[Валюта Курсы|валюта бағамдары]] күрт төмендеді. * [[26 қазан]] - Италия [[Шенген келісімі|Шенген келісіміне]] қосылды. * [[29 қазан]] – [[Ирак]] UNSCOM инспекторлары пайдаланатын Lockheed U-2 барлау ұшақтарын атып түсіре бастайтынын жариялады. === Қараша === * [[7 қараша]] — Өзбекстан мен [[Ирландия]] дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[10 қараша]] — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та алғаш рет сот үкімі интернетте жарияланды.<ref>How Louise Woodward escaped a life-sentence. BBC News. 4 наурыз 1998 жыл.</ref> * [[11 қараша]] — [[Грузия]] Парламенті «[[Өлім жазасы|Өлім жазасын]] толық жою туралы заңды» қабылдады. * [[23 қараша]] - Жапонияның әлемдегі ең ірі қаржы корпорациясының бірі Yamaichi банкрот деп жарияланды. * [[24 қараша]] — Ирак [[Күрдістан|Күрдістанындағы]] азаматтық соғыс аяқталды. * [[27 қараша]] — [[Өзбекстан]] мен [[Қатар|Катар]] дипломатиялық қатынастар орнатты. === Желтоқсан === * [[1 желтоқсан]]: ** [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] пен [[Ресей]] арасындағы Серіктестік және ынтымақтастық туралы келісім күшіне енді. ** [[Аустрия]] [[Шенген келісімі|Шенген келісіміне]] қосылды. * [[10 желтоқсан]] - Жапонияда [[Toyota Prius]] гибридті көлігін жаппай сату басталды. * [[11 желтоқсан]] – [[Киото хаттамасы]] Біріккен Ұлттар Ұйымының комитеті тарапынан қабылданды. * [[15 желтоқсан]] — [[Microsoft]] компаниясы [[Windows 98]] Beta 3 нұсқасының бета-нұсқасын шығарды. * [[19 желтоқсан]] - [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та режиссер [[Джеймс Кэмерон]] түсірген, [[XX ғасыр|XX]] ғасырдағы ең көп табыс әкелген «[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]<nowiki/>» фильмінің премьерасы өтті. === Қазақстанда === * [[27 қаңтар]] - [[Хабар (телеарна)|Хабар телеарнасы]] өз жиілігінде эфирге шыға бастады. * [[6 ақпан]] - [[Перу]] мен [[Қазақстан]] дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[наурыз]] - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Республикасының Президентінің]] жарлығымен "[[Қазақойл]] "ұлттық мұнай-газ компаниясы" құрылды, оған Қазақстанның мұнай және мұнай-газ өнеркәсібінің барлық мемлекеттік кәсіпорындары кірді. * [[маусым]] - [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязов]] "[[KEGOC]]" ұлттық компаниясының президенті болып тағайындалды. * [[6 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]] астананы [[Алматы|Алматыдан]] [[Ақмола|Ақмолаға]] көшіру туралы шешімді бекітті. * [[14 шілде]] - [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] жарлығымен "[[Қазатомөнеркәсіп]]" Ұлттық атом компаниясы құрылды. * [[19 қыркүйек]] - [[Лаос]] пен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[10 қазан]] - [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]] Қазақстанның Премьер-министрі болды. * [[9 желтоқсан]] — [[Йемен]] мен Қазақстан дипломатиялық қатынастар орнатты. * [[10 желтоқсан]] – Қазақстан астанасы [[Алматы|Алматыдан]] Астанаға көшірілді. == Туғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы туғандар]]'' == Қайтыс болғандар == ''Тағы қараңыз: [[:Санат:1997 жылы қайтыс болғандар]]'' == Тағы қараңыз == {{commonscat|1997}} {{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жылдық күнтізбе|1997}} [[Санат:1997 жыл|*]] sni3tcpvc00bwn5bla3dbhrjsi17ays Алла Сергеевна Демидова 0 137330 3629295 3624510 2026-07-13T04:42:10Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629295 wikitext text/x-wiki [[File:Alla Demidova3.jpg|thumb|Alla Demidova3]] '''Алла Сергеевна Демидова''' (29 [[қыркүйек]] 1936, [[Мәскеу]]) — Таганкадағы театрда кеңінен танымал болған және отандық өнердің тарихына "ең маңызды және стильді орыс актрисаларының бірі" деген атпен тарихқа енген кеңестік және ресейлік кино және театр актрисасы, РКФСР халық әртісі (1984) == Биографиясы == Алла Демидова 1936 жылы 29 қыркүйекте Мәскеу қаласында дүниеге келген. Әкесі Сергей Алексеевич Демидов алтын өндіретін кәсіпкерлер отбасынан шыққан, 1932 жылы репрессияға ұшырайды, бірақ көп кешікпей бостандыққа шығады. Бірнеше жыл өткеннен кейін С.А. Демидов өз еркімен майданға аттанып, 1944 жылы Варшаваны алу кезінде қаза табады. Қызында әкесі туралы естелік өте аз сақталған: «... Әкем фронттан демалыс алып үйге келгенде екеуміз тауға барып сырғанақ тептік. Мен оның артында аяғына жабысып алып отырғаным есімде...» «... Әкемді сүйіспеншілікпен еске алатындай, менің балалық шағымда ол туралы естелік өте аз сақталған...», - деп жазады. Демидова соғыс кезінде Владимирдегі әжесінің қолында болады. Соғыс аяқталған соң оны анасы Александра Дмитриевна Демидова (қыз кезіндегі тегі - Харченко) тәрбиелейді. Ол МГУ-дің экономика факультетінде кибернетика және экономикалық бағдарламалау мамандығы бойынша кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. Алла Демидова 5 жасар кезінде болашағы туралы берген үлкендердің сұрақтарына «ұлы актриса» боламын деп жауап беретін. Мектеп театрында оған әйелдердің рөлін ойнауды ұсынбайды. Бірақ ол «Гроза» атты шығармадан Катеринаның монологы мен «Анна Каренинадан» үзінді оқып өз бетінше дайындалады. === Кәсіби мансабының басы=== Демидова 3-курсында МГУ-дің Студенттер театрының актрисасы болады. Алғашында – И.К. Липскийдің жетекшілігімен қойылған «Коварство и любовь» атты қойылымда қызметші қыздың рөлін сомдайды. 1958 жылы театрға жетекшілік етуге ТЮЗ-дің жас актері Ролан Быков келеді. Демидованың алғашқы маңызды сахналық жұмысы үлкен табыс алып келген «Такая любовь» атты қойылымдағы Лида Петрусованың рөлі болды. Қойылым 1958 жылы Р. Быковтың жетекшілігімен П. Когоуттың пьесасы бойынша И. Саввина, В. Шестаков және З. Филлердің қатысуымен қойылады. Бұл қойылым барлық қатысушыларға да табысты болады, Демидованың айтуы бойынша «қойылымға барлық Мәскеу келді». Сонымен қатар актриса үшін бұл рөл шығармашылық жолындағы ең маңыздыларының бірі болды. == Тағы қараңыз == {{commonscat|Alla Demidova}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.demidova.ru/ Алла Демидова, официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810015404/http://www.demidova.ru/ |date=2011-08-10 }} * [http://www.zamos.ru/dossier/d/4539/ Алла Демидова, биография] * {{imdb name|id=0218475|name=Алла Демидова}} [[Санат:1936 жылы туғандар]] [[Санат:Ресей актрисалары]] 4dyssgiyhh3u1nsqia0gtda6qhbo2dv 3629301 3629295 2026-07-13T05:56:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3624510 wikitext text/x-wiki [[File:Alla Demidova3.jpg|thumb|Alla Demidova3]] '''Алла Сергеевна Демидова''' (29 қыркүйек 1936, Мәскеу) — Таганкадағы театрда кеңінен танымал болған және отандық өнердің тарихына "ең маңызды және стильді орыс актрисаларының бірі" деген атпен тарихқа енген кеңестік және ресейлік кино және театр актрисасы, РКФСР халық әртісі (1984) == Биографиясы == Алла Демидова 1936 жылы 29 қыркүйекте Мәскеу қаласында дүниеге келген. Әкесі Сергей Алексеевич Демидов алтын өндіретін кәсіпкерлер отбасынан шыққан, 1932 жылы репрессияға ұшырайды, бірақ көп кешікпей бостандыққа шығады. Бірнеше жыл өткеннен кейін С.А. Демидов өз еркімен майданға аттанып, 1944 жылы Варшаваны алу кезінде қаза табады. Қызында әкесі туралы естелік өте аз сақталған: «... Әкем фронттан демалыс алып үйге келгенде екеуміз тауға барып сырғанақ тептік. Мен оның артында аяғына жабысып алып отырғаным есімде...» «... Әкемді сүйіспеншілікпен еске алатындай, менің балалық шағымда ол туралы естелік өте аз сақталған...», - деп жазады. Демидова соғыс кезінде Владимирдегі әжесінің қолында болады. Соғыс аяқталған соң оны анасы Александра Дмитриевна Демидова (қыз кезіндегі тегі - Харченко) тәрбиелейді. Ол МГУ-дің экономика факультетінде кибернетика және экономикалық бағдарламалау мамандығы бойынша кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. Алла Демидова 5 жасар кезінде болашағы туралы берген үлкендердің сұрақтарына «ұлы актриса» боламын деп жауап беретін. Мектеп театрында оған әйелдердің рөлін ойнауды ұсынбайды. Бірақ ол «Гроза» атты шығармадан Катеринаның монологы мен «Анна Каренинадан» үзінді оқып өз бетінше дайындалады. === Кәсіби мансабының басы=== Демидова 3-курсында МГУ-дің Студенттер театрының актрисасы болады. Алғашында – И.К. Липскийдің жетекшілігімен қойылған «Коварство и любовь» атты қойылымда қызметші қыздың рөлін сомдайды. 1958 жылы театрға жетекшілік етуге ТЮЗ-дің жас актері Ролан Быков келеді. Демидованың алғашқы маңызды сахналық жұмысы үлкен табыс алып келген «Такая любовь» атты қойылымдағы Лида Петрусованың рөлі болды. Қойылым 1958 жылы Р. Быковтың жетекшілігімен П. Когоуттың пьесасы бойынша И. Саввина, В. Шестаков және З. Филлердің қатысуымен қойылады. Бұл қойылым барлық қатысушыларға да табысты болады, Демидованың айтуы бойынша «қойылымға барлық Мәскеу келді». Сонымен қатар актриса үшін бұл рөл шығармашылық жолындағы ең маңыздыларының бірі болды. == Тағы қараңыз == {{commonscat|Alla Demidova}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.demidova.ru/ Алла Демидова, официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810015404/http://www.demidova.ru/ |date=2011-08-10 }} * [http://www.zamos.ru/dossier/d/4539/ Алла Демидова, биография] * {{imdb name|id=0218475|name=Алла Демидова}} [[Санат:1936 жылы туғандар]] [[Санат:Ресей актрисалары]] 18a3eec4hffvw4mavay35a8xk5gyns3 Маоизм 0 138814 3629239 3623163 2026-07-12T17:54:31Z Kasymov 10777 3629239 wikitext text/x-wiki {{Уикилендірілсін}} '''Маоизм''' (maoism) – қытай төрағасы [[Мау Зыдоң|Мао Зыдоң]] қалыптастырған экономикалық және әлеуметтік-саяси идеологиялық көзқарастар жүйесі.<ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref> 1976 жылы төраға Маоның көзі тірісінде [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]] мен [[Қытай коммунистік партиясы|Қытай коммунистік партиясының]] ресми идеологиясы болып қабылданды. Маоизм ілімі [[марксизм-ленинизм]], [[сталинизм]] және дәстүрлі қытай философиясы – [[Конфуцишілдік]] деген үш тұғырға негізделген. Аграрлық саладағы оның пікірі өз жақтастарының пікірімен сәйкес келмеді: Мао [[Қытай]]да тапшы болған қалалық пролетариатты маужыраған шаруа күшіне (дәстүрлі марксистер назарға алмайтын) алмастырды. Техникалық және зияткер элитадан гөрі маоистердің төңкеріс құлшынысына сенуі және шаруалардың қулығының жетіспеушілігі [[1950 жыл]]ы аяғында үлкен өзгерістердің болуына және [[1960 жыл]]ы және [[1970 жыл]]ы мәдени төңкеріске үлкен әсерін тигізді. Бұл оқиғалардың зиянды салдарынан Маоның ізбасарлары ақыры экономиканың құлдырауына және қоғамда тәртіпсіздік тудыруға әкеп соғатын маоизмді тастауға мәжбүр болды. Маоизм бүкіл дүниежүзіндегі бүліншілік жансыздар отрядын қамтып алды, [[Қызыл кхмерлер|қызыл кхмер]] маңында ол [[Камбоджа]]ның ұлттық идеологиясына айналды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Философия]] f9we70pd1llx6vxwnos9oxye5djsjlq Қазақстан жеріндегі палеолит 0 186440 3629271 3504431 2026-07-13T04:21:16Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629271 wikitext text/x-wiki [[File:Néolithique 0001.jpg|thumb| alt=A.| ''Неолит кезеңінен артефакттер''.]] [[File:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|thumb|Төменгі палеолит рубиласы]] '''Қазақстан жеріндегі палеолит дәуірі''' деп қазіргі Қазақстан Республикасының аумаңында алғашқы адамдардың мекендей бастаған және материалдық мұраның пайда бола бастаған кезеңін айтамыз. '''[[Археология|Археологияда]]''' қабылданған кезеңдерге сәйкес адамзат тарихы тас, қола және темір дәуірлеріне бөлінеді. Аталған дәуірлердің әрқайсысы өз кезегінде хронологиялық ірі кезеңдерге бөлінеді. [[Тас дәуірі|'''Тас ғасыры''']] үш кезеңнен: [[Палеолит|'''палеолит''']], '''[[мезолит]]''', [[Неолит|'''неолит''']] кезеңдерінен тұрады. Палеолиттің ерекшелігі Евразия мен Африка аймақтарының сол дәуірдегі мәдениеттерінің едәуір ұқсастығы болып табылады. Палеолиттің кеңінен мәлім кезеңге бөлінуі соңғы жылдарда жеткілікті дәрежеде елеулі өзгерістерге ұшырады. Ежелгі тас ғасыры дәуірі адамзаттың қалыптасуы мен оның шаруашылығының алғашқы кезеңі болып табылады. Бұл кезеңде алғашқы қауым адамдары жабайы өсетін дәндер мен жеміс-жидектерді жинап, аң аулаумен айналысқан. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымы күрделі және ұзақ эволюциядан өткен. Оның алғашқы кезеңі алғашқы тобырлардан тұрды, олар бірігіп қорғану және шабуыл жасау, аң аулау және азық-түлік жинау үшін бірігетін. Бұл әлеуметтік құрылымның ерекшелігі – оның ұйымдасқан неке байланыстарының болуында және қоғамдық қатынастардың жетілмегендігінде еді. Алғашқы тобыр төменгі палеолиттің алдыңғы кезеңдерінің бірі – ашель дәуіріне сәйкес келеді. Ашель дәуірінде жаңа әлеуметтік құрылым – алғашқы қауымның алғышарттары бірте-бірте қалыптаса бастайды. Мустье дәуірінде жынысы мен жасына қарай табиғи еңбек бөлінісі пайда болып, қауымның алғашқы белгілері шыға бастайды. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, палеолиттегі адам ұжымы жаңа межемен – алғашқы қауымның толыққанды нысандарының қалыптасуымен сипатталады. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, бұл сапалық секіріс неандерталдықтардың осы заманғы адамға айналуымен тұспа-тұс келеді. Келесі дәуір – мезолит дәуірі, ал одан кейін неолит пен энеолит дәуірлері көшпелі және отырықшы тұрмыс салтындағы аңшылар мен балықшылар мәдениетінің қалыптасу және даму уақыты ретінде сипатталады. Қарастырылып отырған дәуір бізден қаншалықты алыс болса да, алғашқы қауым аңшылары мен жинаушыларының ежелгі мәдениеті көршілес аймақтардың мәдениеттерімен өзара тығыз әсер ету арқылы дамыған деп сенімді түрде айтуға болады. == Ежелгі палеолит == Ежелгі палеолит кезеңі үш ірі кезеңге (мәдениетке) бөлінеді: '''[[Олдувай мәдениеті|олдувэй]]''' ''(бұдан бұрынғы 2,6 млн жыл - 700 мың жыл)'', '''[[Ашель мәдениеті|ашель]]''' ''(бұдан бұрынғы 700 мың - 150-120 мың жыл)'' және '''[[Мустье мәдениеті|мустье]]''' ''(бұдан бұрынғы 150-120 мың - 35-30 мың жыл)'' кезеңдері. Бұл кезеңдердің адамдары тастың қасиеттерін жақсы білген, әсіресе оңай жарылатын шақпақ тасты кеңінен қолданған. Оған ұқсас тас түрлерін кей жерлерде қолданбағаны тегін емес. Материал таңдау көбінесе құралдың қолданылатын мақсатына байланысты болды. Құралдардың мынадай түрлері болды: шапқылар, қырғыштар, үшкір тастар, шой балталар, пішектер, пышақтар, тескіштер. ==Табиғат жағдайы. Ертеде гоминидтер мекендеген орта == Евразияның кең-байтақ кеңістіктеріндегі шөл, шөлейт аймақтар мен далаларда кейінгі 35 жыл ішінде тас ғасырының көптеген тұрақтары табылып зерттелді. Евразияның қуаңшылық аймағының құрылысында асқар биік таулар мен қыраттардан бастап ойпат далаға дейінгі алуан түрлі жер бедерлері бар. Әрине, жер бедерінің осылайша алуан түрлі болуы және олардың қуаң аймақта орналасуы ежелгі гоминидтердің мекендерінің алуан түрлі ғана емес, сонымен қатар ұқсас болуына да жағдай жасады. Қуаңшылықты өңірлердегі ерекшеліктер, сондай-ақ гоминидтердің көшуі мен эволюциясы танымал. Қуаң аймақтың бір сипаттық ерекшелігі бар, ол – ашық (жер бетіндегі) үлгідегі тұрақтардың өте басым болуы. Қуаң аймақтағы тұрақтардың көпшілігі кешенді болып келеді және адамдардың ежелгі бабаларының белгілі бір геоморфологиялық жағдайда өте ұзақ уақыт (екінің бірінде жүз мыңдаған жылдар бойы) болған іздерін көрсетеді. Қазақстан аумағында ежелгі гоминидтердің пайда болуының алғышарттарын адамзат тарихындағы өтпелі және ең маңызды кезеңдегі геологиялық-географиялық жағдайларды негізге ала отырып іздестіру керек, ал ондай кезең плиоценнің екінші жартысы болып табылады. Ең ертедегі гоминидтердің Африка құрлығынан бастап қазіргі қуаң өңір мен Сібір аумағына дейінгі кең-байтақ жерде анықталған іздері алғашқы адамдардың өте ауқымды кеңістікте қоныстанғанын дәлелдейді. Тұран және Каспий маңы ойпаттары мейлінше тұрақты жағдайларымен сипатталады. Каспий теңізінің жағалауы мен Үстірт қыратында тас ғасырының палеолиттің алғашқы кезеңдерінен неолитке дейінгі үздіксіз эволюцияны дәлелдейтін көптеген тұрақтар сақталған. Каспий өңірі мен Үстірттің палеолиті шақпақтас шикізатына негізделді. [[Каспий маңы ойпаты]] мен Үстірт қыратындағы эволюцияның ұзақ уақытқа созылуына палеографиялық жағдайлардың тұрақтылығы (қолайлы климат; аң аулау объектілері мен мекендеу орындарының молдығы; шикізаттың жеткілікті мөлшерде болуы; тұщы судың молдығы) негіз болды. Сарыарқа геоморфологиялық жағдайлары жағынан мейлінше тұрақты аймақ болып келді және солай болып қала да береді. Мұнда палеолиттің эволюциясы ашель дәуірінің соңғы кезеңінен басталып, соңғы палеолитке дейін созылады. Палеографиялық жағдайлардың тұрақтылығы, жануарлардың қоныс аударуы және мекендейтін, құстардың ұшып өтетін жолдарының орнықты болуы, тас шикізатының молдығы және тұрақты су көздерінің көп болуы палеолиттің әртүрлі мәдениеттерін таратушы алғашқы ұжымдардың белгілі бір тұрақтарда ұзақ уақыт мекендеуіне мүмкіндік жасады. Каратау жотасы ерекше географиялық жағдайымен ерекшеленеді: бір жағынан, Солтүстік [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] жоталарының сілемі болып табылады және тең биіктік белдеуі бар, ал екінші жағынан, ол екі ірі аймақты – Орта Азияның құмды даласы мен Бетпақдаланың сазды даласын шектейді. Каратау жотасының климаты өте қолайлы, бұл ежелгі өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің сақталуына әсер етті. Каратау жотасының ежелгі адамдар мекендеген аумақтары – тамақ пен су көздері, сондай-ақ өзен жағалары, үңгірлер мен сары топырақты жерлер. Плиоценнің аяғындағы апат пен төрттік кезең жағдайды өзгертті. Гиндукуш пен Гималай, Қарақорым, Тянь-Шань мен Алтай таулары муссондарды өткізбейтін кедергі болды, сонымен қатар ландшафтты да толық өзгертті. Муссондар мен циклондар қозғалысының өзгеруі, қуаң өңірде климат континенттігінің ұлғаюы көптеген аймақтың шөлге айналуына себепші болды. Осы өзгерістердің бәрі Қазақстанның әртүрлі аймақтарына әртүрлі әсер етті. Қорыта айтқанда, Қазақстан аумағында палеолит дәуірінің тұрақтары көп және олардың зерттелуі Қазақстанның Евразияның қуаң өңірінің палеолитін зерттеуге үлгі бола алатынын көрсетеді. [[Ежелгі тас дәуірі]] адамзат тарихындағы ең маңызды кезеңдердің бірі. Бұл кезең адамның дерден бауырын көтеріп, екі қолдың еңбек әрекетіне бейімделуі іске асты. Мұның өзі [[алғашқы адам]] іспеттес тіршілік иелерінің күнкөріс үшін тас құралдарын жасауына мүмкіндік берді. Осы құралдардың қалдықтары адамзат баласының ең ұзаққасозылған тас дәуірінің уақытын шартты түрде белгілеуге негіз болды. Тас дәуірі үш кезеңнен тұрады. Олар көне тас дәуірі ([[палеолит]]), орта тас дәуірі ([[мезолит]]), соңғы тас дәуірі ([[неолит]]).<ref>[[Қазақстан тарихы]] көне заманнан бүгінге дейін (Очерктер). А., 1994.4-30-бб.</ref> [[Батыс Еуропа]]ның материалдары негізінде құрылған классикалық схема бойынша ежелгі палеолит үш дәуірге: дошелль, шелль, ашель болып бөлінеді. Орта палеолит соңғы ашель, мустье, ал соңғы палеолит ориньяк, солютре және мадлен болып айырылады. Соңғы жылдары бұл схемаға кейбір өзгерістер енгізіледі. Бірқатар авторлардың пікірі бойынша: олар палеолитті екі дәуірге – ежелгі дәуір мен соңғы дәуірге бөліп, мустье мен соңғы палеолит арасына меже қояды. Көбінесе Африкада жаңа материалдар негізінде адамзат өміріндегі әуелгі дошелльді қамтитын ежелгі дәуір бұл күнде олдувэй дәуірі деп аталады. Ол б.ж.б. 2,5 млн. жылдан басталады. Ежелгі палеолиттің одан кейінгі екі дәуірі – шелль мен ашель 800 мың жылдан 140 мың жылға дейінгі дәуірді қамтиды. Көптеген зерттеушілер орта палеолитті (соңғы ашель мен мустьені) біздің заманымыздан бұрынғы 140-40 мың жылдықтарға жатқызады. Соңғы палеолит 40 мың жылдықтан 12 мың жылдыққа дейінгі уақытқа сәйкес келеді.<ref>Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. А.Т.1., 1996. 1-2-бөлімдер.</ref> ==Адам қоғамындағы көне, орта және соңғы тас дәуірі== Алғашқы адам [[тіршілік]] иелері мен оның қарапайым шаруашылығының қалыптасу кезеңін қамтитын ежелгі тас дәуірі өндіргіш күштердің өте төмен деңгейімен сипатталады. Ол тұстағы адамдардың кәсібінің мәні табиғаттың дайын өнімдерін пайдаланумен шектелген. Олар өздігінен өсіп тұрған дәндерді, жеміс-жидектерді теріп жеп, жабайы аңдарды аулап, олардың етімен қоректенеді. Бұл тұстағы адамдардың өзара қарым-қатынасы олардың теңдігіне, еңбек бөлінісінің жынысқа, жасқа қарап реттелуіне негізделеді. [[Еңбек]]ке бейімі бар, [[адам]] тақылеттес ең әуелгі тіршілік иесі ғылымда презинджантроп деген атпен белгілі. Оның [[сүйек]]терінің қалдықтары шығыс [[Африка]]дан табылған. [[Ғылым]]да «Homo habilis» («шебер адам») деп аталып кеткен ол осыдан 1 миллион 750 мың жыл бұрын өмір сүрген. Оның миының аумағы 652 см/3, яғни ертедегі маймылдың миынан әжептәуір көлемді де салмақты болған. «Шебер адамның» еңбек құралы малта тастың сындырыл- ған түрлерінің қырлары пышақ сияқты өткір болып, кесу үшін пайдаланылған.<ref>Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы [[Қазақстан]]. А., 1995. 9-25-бб.</ref> Адамзаттың дамуындағы тас дәуірінің орта және соңғы кезеңдеріне сәйкес келетін «Homo erectus» («түрегелген немесе бойын жазған адам») питекантроп (маймыл-адам) және синантроп (адам) болып екіге бөлінеді. Оның алғашқысы мен соңғысының араларында дамудың, жетілудің оң өзгерістері болғанын, сонымен бірге олардың дамуына сабақтастық барын байқатады. Бірінші питекантроп 1891 жылы Ява аралында табылды. Питекантроп бұдан бір миллиондай жыл бұрын өмір сүрген. Ол «Homo habilis» - пен салыстырғанда елеулі эволюциялық өзгерістерге ұшырған. Ми көлемі үлкейіп, 959 см/3 бас сүйегі мен жақ сүйектері кішірейген, аяқ пен қолдың пропорциясы өзгерген.<ref>Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., 2001. 1 бөлім</ref> ''«Homo erectus»'' - тің екінші бір түрі синантроп болды. Синантроп 1927 жылы Чжоу-коу-дян үңгірінен табылды. Одан синантроптың сүйектерімен бірге әр түрлі формадағы тас құралдар, ошақта көп жатқан тастар және төменгі антропоген (геологиялық жер қыртысы) тарихындағы ширектік дәуір фаунасы [[жануарлар]]ының көп сүйектері табылған. Бұдан синантроптар сол кездің өзінде-ақ от жағуды білген деген қорытынды жасауға болады. Бұл кезде піскен етті, өсімдікті тамақ ету адамның дамуына, әрине, өзінің игі әсерін тигізбей қойған жоқ. Б.з.б. 300 мың жыл бұрын «Homo erectus» қазіргі кезеңдегі адам түріне, немесе «Homo sapienske» («ақылды адам») айналды. «Ақылды адамның» қалдықтары Еуропада, соның ішінде Германиядағы [[Неандерталь]] жотасында табылған. Сондықтан ол тарихта неандерталь адамы деген атпен белгілі. [[Қазақстан]] жерінде ежелгі адамның қазынды қалдықтары әзірге кездесе қоймағанына қарамастан олардың мекен еткен аудандарының бірі-Қаратау жотасы болғаны анықталып отыр. Арыс өзені жағасындағы Кіші Қаратау жлтасының солтүстік-шығыс бөлігінде жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде ертедегі адамдардың еңбек құралдары болып табылатын ірілі-уақты шақпақ тастардың табылуы осыған айқын дәлел бола алады. Қаратаудың алғашқы тұрғындары от жағып, оны сөндірмей ұстай білген. Олар аңдарды аулаумен, тамақ болатын өсімдіктерді жинаумен шұғылданған. Орталық Қазақстан жеріндегі қазбаларға қарағанда осы маңда орналасқан ежелгі адамдар еңбекке тас құралдарын кеңінен пайдаланған. Олар тастарды үшкірлеп, үлкен-үлкен қырғыштар, әр түрлі дөңгелек құралдар жасап, қажеттеріне жарата білген.<ref>Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. А., 1979.</ref> Соңғы [[палеолит]] дәуірінде адамдардың рулық қауымы мен топтық ұжымдары қалыптаса бастады. Рулық қауымдар көп жерде алдымен отбасының қамқаоршысы, бала өсіруші ана төңірегінде топтасты, осыған байланысты әйелдер алғашқы қауымда үстемдік жасады, мұның өзі аналық-матриархаттық дәуір деп аталды. Тас дәуірінің тарихында мезолит пен неолит біздің заманымыздан бұрынғы XII-V және V-III мың жылдықтардың арасын қамиды (мезолит-орта тас дәуірі, неолит-соңғы тас дәуірі). Ол кезде табиғат осы заманғы бейнеде болды. Жануарлар дүниесінің құрамы өзгеріп, енді аңшылардың аулайтыны көбінесе бизон мен жылқы, жабайы [[ешкі]] мен киік, қоян, үйрек болды. Мезолит заманындағы адамдардың садақ пен жебені ойлап шығаруы үлкен жетістік еді және осы тұста микролиттер-үшбұрыш, ромб, трапеция, сегмент тәрізді ұсақ қалақтар пайда болды.<ref>Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К., Жумагамбетов Т. Археология Казахстана. А., 1993.</ref> Біздің [[заман]]ымыздан бұрынғы V мың жылдықта басталған неолит тас құралдарны барынша пайдаланған дәуір болды. Бұл кезде еңбек құралдары жетілдіріліп, жаңадан бұрғылау, тастарды тегістеу, ағашты арамен кесу сияқты жаңа технологиялық әдістер қолданылған. Қиын өңделетін тастар бірте-бірте тұрмысқа, шаруашылыққа пайдаланылды, тас балталар, кетпен- дер, келілер, дән үккіштер, келсаптар жасала бастады. Неолит дәуірінде Қазақстан жерінде кен кәсібі мен тоқымашылықтың бастамалары дүниеге келген. Сонымен қатар керамикалық ыдыс жасау іске аса бастады. [[Әлеумет]]тік жағынан алғанда неолит дәуірі рулық қауым дәуірі еді. Онда бірігіп еңбек ету және өндіріс құрал-жабдықтарына ортақ меншік үстем болды. Осы кезде тайпа бірлестіктері құрылды. Тайпалар туыстық жағына және шаруашылықтың түріне қарай құрылды. Ежелгі қазақ жеріндегі тайпалар аңшылықпен, балық аулаумен, өсімдіктерді жинаумен шұғылданған. Кейініректе олар мал өсірумен , егіншілікпен және кен өнеркәсібімен шұғылдана бастайды. Біздің заманымыздан бұрынғы екі мың жылдықта мал және егіншілік шаруашылығымен қоса металл өңдеу кәсібі дами бастады. Мұның өзі Қазақстан жеріндегі әлеуметтік-экономикалық жағдайларды өзгертуге жол ашты. Мал өсіруші тайпалар ірі және қуатты бірлестіктер құрды. Бұлардың арасында әр түрлі себептермен келіспеушіліктер болып, қарулы қақтығыстар да орын алды. Қару енді жабайы аңдарды аулау үшін ғана емес, сонымен қатар тайпалардың соқтығыстарына да жиі қолданылатын болды. Қару жасау бірте-бірте металл өңдеудің дербес саласына айналды. Б.з.б. 2 мың жылдықтың ортасында Қазақстан тайпалары қола заттарын жасауды меңгерген. Қола-әр түрлі өлшемдегі мыс пен қалайынның, кейде сүрменің, күшаланың, қорғасынның қорыптасы. Мыспен салыстырғанда қола өте қатты және балқыту температурасы төмен, түсі алтын сияқты әдемі болып келеді. Ол еңбек құралдары мен қару жасау үшін қолданылатын негізгі шикізат болып табылды. Қазақстан жерінде түсті металдар өңдеуге, әсіресе, мал өсіруге мықтап көңіл бөлген. Сөйтіп, б.з.б. 2 мың жылдықтың аяғында – I мың жылдықтың басында дала халықтары шаруашылықтың жаңа түрі - көшпелі мал шаруашылығына ауысады. ==Қола дәуірі. Беғазы-Дәндібай мәдениеті== [[Қола дәуірі]]ндегі [[экономика]]лық басты-басты екі бағыттағы: [[мал шаруашылығы]] мен металл өңдеу кәсібінің тез дамуы, ең алдымен еркектердің еңбегін қажет етті. Мұның өзі [[қоғам]]да [[еркек]]тер рөлінің күшебне әкелді. Сөйтіп, [[аналық ру]]дың орнына аталық [[ру]] ([[патриархат]]) пайда болды. Қоғамдық өмірдегі ірі өзгерістер өндірістік күштердің өсуіне, қоғамдық еңбектің мамандануына, патриархаттық қатынастың дамуына байланысты еді. Жеке отбасылар бөлініп оқшауланды, меншік ұлғайып кеңейді, рулық қауым ішінде мүлік теңсіздігі көрініс бере бастады. Қола дәуірінде [[Сібір]]дің, [[Қазақстан]]ның және [[Орта Азия]]ның кең-байтақ далаларын тегі және тарихи тағдырының ортақтығы жағынан туыс тайпалар мекендеді. Бұл тайпалар бір үлгідегі, бір-біріне ұқсас мәдениет қалдырды. Олар қалдырған [[ескерткіш]]тердің табылған жері Сібірдегі Ачинск маңындағы Андроново селосының атымен ғылымда шартты түрде «[[Андронов мәдениеті]]» деп аталды.<ref>Кадырбаев А.Ш. История Казахстана: первобытный мир и древность. А., 1998.</ref> Андронов мәдениетінің негізгі орталықтарының бірі-Қазақстан жері Археологиялық деректерге қарағанда, Андронов мәдениеті дәуірінде халық- тың басым көпшілігі отырықшылықта өмір сүрген. Өзендердің, көлдердің жағасындағы жайылымы мол жерлерге орналасқан патриархаттық отбасылардың үйлері мен үлкен жер төбелері болған. Олардың жанынан әр түрлі шаруашылық жайлар мен мал қамайтын орындар салынған. Өйткені, бұл кезде мал бағу кәсібі басымырақ еді. Тайпалар малшылық-егіншілікпен аралас шұғылданды. Андронов мәдениеті дәуірінде адамдар металдан еңбек құралдарын, қарулар және сәндік заттар жасауды жақсы білген. Олар түбі шығыңқы балталар, сағасында ойығы бар пышақтар, балға, шоттар, найзалар мен жебелердің өзгеше ұштары, білезіктер, айналар, моншақтар және әр түрлі ілмешектер, егінді оратын орақ, пішенді шабатын шалғы сияқты құралдарды өздері жасап күнделікті тұрмыста кеңінен қолданды. [[Андронов мәдениеті]]нің алғашқы ескерткіштерін 1914 жылы А.Я. Тугаринов ашты. Содан бергі өткен уақыт ішінде Кеңес елінде, сонымен бірге Қазақстанда бұл мәдениетке қатысты орасан көп археологиялық материалдар жиналды. Андронов мәдениеті қола дәуірінің алғашқы кезеңін (б.з.б. XVIII-XVI ғасырлар) және орта кезеңін (б.з.б. XV-X ғасырлар) түгелдей қамтиды. [[Орталық Қазақстан]]да қола дәуірінің соңғы кезеңінде (б.з.б. X-VIIIғасыр- лар) Андронов мәдениетімен салыстырғанда анағұрлым жоғары Дәндібай-Беғазы мәдениеті болғанын білеміз. Ол Қарағанды қаласы маңын- дағы Дәндібай ауылында және Балқаштың солтүстік төңірегіндегі Беғазы қойнауында қола ескерткіштерінің алғашқы қазылған жаріне қарай аталған. ДәндібаБеғазы мәдениеті Атасу өзенінен Ертіске дейінгі байтақ даладан табылған көптеген ескерткіштерімен сипатталынады. Олардың қатарына Ақсу-Аюлы-2, Ортау-2, Байбала-2, Бесоба, Бұғылы-3, кешендері жатады. Бұл ескерткіштерге тән нәрсе, бір жағынан Андроновтық дәстүрлердің сақталуы, екінші жағынан, мәдениеттің жаңа элементтерінің,тұрпаты ерекше бәйттік тамдардың, жатаған, домалақ ыдыстардың пайда болуы. Жерлеу ғұрпы да Андронов мәдениетіне тән емес. Әдеттегі бүктелген қаңқалармен қатар аяқтарын созып, шалқасынан жатқызылған қаңқалар да кездеседі. Мұндай жерлеу ғұрпы кейінгі ерте темір дәуірінде Қазақстан жерінде тұрған малшы тайпаларда кеңінен тараған.<ref>Самашев З.С. Наскальные изображения верхнего Прииртышья. А., 1992.</ref> Беғазы мәдениеті дәуірінде дерленгендерден мүлік теңсіздігінің болғанын да байқаймыз. Басына обалар жасалып, оның айналасы ірі гранит тақталармен белдеуленген молалар да кездеседі. Бұл патриархаттық-рулық қоғамның көрнекті мүшелерінің қабырлары. Тағы малдарды, жануарларды қолға үйрету көшпелілер қоғамы дамуының заңды кезеңі. Қазақстан жерінде [[мал шаруашылығы]]мен қатар неолит дәуірінен бастап егіншілік дамыған. Мәселен, Усь-Нарым қонысында (Шығыс Қазақстан) табылған қыстырма орақтар егіншіліктің болғанын көрсетеді. Тастан астық үгетін құралдар: астық түйгіштер, тоқпашалар, келілер, келсаптар жасалған. Егін жинауда алғашқы кезде пышақ пайдаланылған болса, соңғы қола дәуірінде әр түрлі қола және мыс орақ, шалғы қолданылады. Алқаптарда негізінен бидай, қарабидай, тары егілген. Қола дәуірінде адам қоғамының өндіргіш күштерінің дамуына мал өсіру және егін егумен қатар әр түрлі рудаларды өндіру, тас пен сүйекті пайдалану аса маңызды роль атқарған. Оған Қазақстан жеріндегі мыстың, қалайының және алтынның бай кендерінің болуы қолайлы жағдай жасаған. Қола дәуірінде Қазақстан жерінде мекен еткен тайпалардың қоныс жайларын анықтау мақсатында бірнеше қазба жұмыстары жүргізілді. Солар- дың нәтижесі көрсеткеніндей, әдетте қоныс өзендердің жағасында, жайылы- мы мол мүйісте, көлдің маңына орналасқан. Қоныстар 6-10 үйден 20 үйден тұрды. Өзен жағасында олар бір немесе екі қатар болып тізілген. Мүйістегі үйлердің ортасынан кең алаң-қотан қалдырылған. Тұрғын үйлердің аумағы кең 100 шаршы метрден 300-400 метрге дейін жеткен. Қола дәуірінде Қазақстан жеріндегі [[тайпа]]лардың өмірге керекті және үй тұрмысына қажетті заттарды істеп шығара бастағанын байқаймыз. Мал шаруашылығы адамдарды тек тамақтандырып қана қойған жоқ, сонымен қатар киім-кешекпен және аяқ киіммен де қамтамасыз етті. Сойған малдың жүнін түтіп, оны иіріп киім етіп қию үшін жаңадан ұршық және қарапайым тоқыма станогі пайда болды. Бұлар бірнеше қазбалардан табылды. Мұның өзі сол тұста қазақ даласындағы үлкен жетістік еді. Адамдар малдың терісін өңдеп, үстіне тон, басына тымақ, аяғына киім етіп киетін болды. Жүн киімдер қойдың биязы жүні мен ешкінің түбітінен тоқылды. Қоныстарды мекендеушілерге керамика ыдыстарын жасау кеңінен дамыған. Оның бәрі шаруашылық пен тұрмыста пайдалануға арналды. Бұл тұстағы құмыра жасаушылардың көбі әйелдер екен. Күйдірген балшықтан ыдыс-аяқтардың бірнеше түрі жасалған. Ыдыстарға әшекейлеп өрнек салын- ған. Соңғы қола дәуіріндегі құмыралардың дені иіні дөңгелек, бүйірі шығыңқы болып жасалынды. Қола дәуіріндегі тайпалар [[жауынгер]]лік [[қару]] жасап, оларды үнемі жетілдіріп отырған. Ол кездегі негізгі қарулар найза, күрзі, дүмі шығыңқы балта, шот. Кейбір жауынгелердің қанжарлары болған. Қоғамда азық-түліктің көбеюіне байланысты артық заттарды айырбастау, осындай айырбас сауда барысында байлықтың қорлануы етек ала бастайды. Малт шаруашылығының қарқынды дамуы қоғамдық алғашқы ірі еңбек бөлісін туғызды, басқалардан өз алдына бақташылар бөлініп шықты. Сол сияқты егіншілік кәсіпте біраз өзгерістер болады. Өңделіп егілген жерлердің көлемі өседі. Бұл өзгерістер қоғамдық еңбекте үлкен бөлінуді туғызып, матриархаттық қатынастар патриархаттық-рулық қатынастармен ауыса бастады. Патриархаттық отбасылық қауымның бірнеше сатыдан өткенін айту керек. Ерте кезде мұндай қауымдар әке жағынан туыс адамдардың төрт-бес ұрпағынан құралады және аумағы 200 шаршы метрдей, немесе одан да кең үлкен үйлерде бірге өмір сүрді. Әрбір патриархаттық-рулық қоныс-мекен осындай бірнеше үйлерден құралатын еді. [[Отбасы]]лық қауым отбасылық-өндірістік ұжым болды, ал ұжымдық еңбек тұсында өндіріс құрал-жабдықтары мен өндірілген өнім ортақ меншікке айналды. Кейін, әсіресе соңғы қола дәуірінде кейбір материалдық жағынан күшейіп алған патриархаттық қауымдар барған сайын оқшаулана түсті. Мұның өзі алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауына, отбасылық меншіктің пайда болуына әкелді. Ол туралы кейінгі тақырыптарда айтылады.<ref>Шалекенов У. Құм басқан қала. А., 1992.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{бастама}} {{уики}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] nn1awh00ca2afc2u34a7f87smc8kyzn 3629324 3629271 2026-07-13T05:59:35Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3339060 wikitext text/x-wiki [[File:Néolithique 0001.jpg|thumb| alt=A.| ''Неолит кезеңінен артефакттер''.]] [[File:Bifaz de Atapuerca (TG10).jpg|thumb|Төменгі палеолит рубиласы]] '''Қазақстан жеріндегі палеолит дәуірі''' деп қазіргі Қазақстан Республикасының аумаңында алғашқы адамдардың мекендей бастаған және материалдық мұраның пайда бола бастаған кезеңін айтамыз. '''[[Археология|Археологияда]]''' қабылданған кезеңдерге сәйкес адамзат тарихы тас, қола және темір дәуірлеріне бөлінеді. Аталған дәуірлердің әрқайсысы өз кезегінде хронологиялық ірі кезеңдерге бөлінеді. [[Тас дәуірі|'''Тас ғасыры''']] үш кезеңнен: [[Палеолит|'''палеолит''']], '''[[мезолит]]''', [[Неолит|'''неолит''']] кезеңдерінен тұрады. Палеолиттің ерекшелігі Евразия мен Африка аймақтарының сол дәуірдегі мәдениеттерінің едәуір ұқсастығы болып табылады. Палеолиттің кеңінен мәлім кезеңге бөлінуі соңғы жылдарда жеткілікті дәрежеде елеулі өзгерістерге ұшырады. Ежелгі тас ғасыры дәуірі адамзаттың қалыптасуы мен оның шаруашылығының алғашқы кезеңі болып табылады. Бұл кезеңде алғашқы қауым адамдары жабайы өсетін дәндер мен жеміс-жидектерді жинап, аң аулаумен айналысқан. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымы күрделі және ұзақ эволюциядан өткен. Оның алғашқы кезеңі алғашқы тобырлардан тұрды, олар бірігіп қорғану және шабуыл жасау, аң аулау және азық-түлік жинау үшін бірігетін. Бұл әлеуметтік құрылымның ерекшелігі – оның ұйымдасқан неке байланыстарының болуында және қоғамдық қатынастардың жетілмегендігінде еді. Алғашқы тобыр төменгі палеолиттің алдыңғы кезеңдерінің бірі – ашель дәуіріне сәйкес келеді. Ашель дәуірінде жаңа әлеуметтік құрылым – алғашқы қауымның алғышарттары бірте-бірте қалыптаса бастайды. Мустье дәуірінде жынысы мен жасына қарай табиғи еңбек бөлінісі пайда болып, қауымның алғашқы белгілері шыға бастайды. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, палеолиттегі адам ұжымы жаңа межемен – алғашқы қауымның толыққанды нысандарының қалыптасуымен сипатталады. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, бұл сапалық секіріс неандерталдықтардың осы заманғы адамға айналуымен тұспа-тұс келеді. Келесі дәуір – мезолит дәуірі, ал одан кейін неолит пен энеолит дәуірлері көшпелі және отырықшы тұрмыс салтындағы аңшылар мен балықшылар мәдениетінің қалыптасу және даму уақыты ретінде сипатталады. Қарастырылып отырған дәуір бізден қаншалықты алыс болса да, алғашқы қауым аңшылары мен жинаушыларының ежелгі мәдениеті көршілес аймақтардың мәдениеттерімен өзара тығыз әсер ету арқылы дамыған деп сенімді түрде айтуға болады. == Ежелгі палеолит == Ежелгі палеолит кезеңі үш ірі кезеңге (мәдениетке) бөлінеді: '''[[Олдувай мәдениеті|олдувэй]]''' ''(бұдан бұрынғы 2,6 млн жыл - 700 мың жыл)'', '''[[Ашель мәдениеті|ашель]]''' ''(бұдан бұрынғы 700 мың - 150-120 мың жыл)'' және '''[[Мустье мәдениеті|мустье]]''' ''(бұдан бұрынғы 150-120 мың - 35-30 мың жыл)'' кезеңдері. Бұл кезеңдердің адамдары тастың қасиеттерін жақсы білген, әсіресе оңай жарылатын шақпақ тасты кеңінен қолданған. Оған ұқсас тас түрлерін кей жерлерде қолданбағаны тегін емес. Материал таңдау көбінесе құралдың қолданылатын мақсатына байланысты болды. Құралдардың мынадай түрлері болды: шапқылар, қырғыштар, үшкір тастар, шой балталар, пішектер, пышақтар, тескіштер. ==Табиғат жағдайы. Ертеде гоминидтер мекендеген орта == Евразияның кең-байтақ кеңістіктеріндегі шөл, шөлейт аймақтар мен далаларда кейінгі 35 жыл ішінде тас ғасырының көптеген тұрақтары табылып зерттелді. Евразияның қуаңшылық аймағының құрылысында асқар биік таулар мен қыраттардан бастап ойпат далаға дейінгі алуан түрлі жер бедерлері бар. Әрине, жер бедерінің осылайша алуан түрлі болуы және олардың қуаң аймақта орналасуы ежелгі гоминидтердің мекендерінің алуан түрлі ғана емес, сонымен қатар ұқсас болуына да жағдай жасады. Қуаңшылықты өңірлердегі ерекшеліктер, сондай-ақ гоминидтердің көшуі мен эволюциясы танымал. Қуаң аймақтың бір сипаттық ерекшелігі бар, ол – ашық (жер бетіндегі) үлгідегі тұрақтардың өте басым болуы. Қуаң аймақтағы тұрақтардың көпшілігі кешенді болып келеді және адамдардың ежелгі бабаларының белгілі бір геоморфологиялық жағдайда өте ұзақ уақыт (екінің бірінде жүз мыңдаған жылдар бойы) болған іздерін көрсетеді. Қазақстан аумағында ежелгі гоминидтердің пайда болуының алғышарттарын адамзат тарихындағы өтпелі және ең маңызды кезеңдегі геологиялық-географиялық жағдайларды негізге ала отырып іздестіру керек, ал ондай кезең плиоценнің екінші жартысы болып табылады. Ең ертедегі гоминидтердің Африка құрлығынан бастап қазіргі қуаң өңір мен Сібір аумағына дейінгі кең-байтақ жерде анықталған іздері алғашқы адамдардың өте ауқымды кеңістікте қоныстанғанын дәлелдейді. Тұран және Каспий маңы ойпаттары мейлінше тұрақты жағдайларымен сипатталады. Каспий теңізінің жағалауы мен Үстірт қыратында тас ғасырының палеолиттің алғашқы кезеңдерінен неолитке дейінгі үздіксіз эволюцияны дәлелдейтін көптеген тұрақтар сақталған. Каспий өңірі мен Үстірттің палеолиті шақпақтас шикізатына негізделді. Каспий маңы ойпаты мен Үстірт қыратындағы эволюцияның ұзақ уақытқа созылуына палеографиялық жағдайлардың тұрақтылығы (қолайлы климат; аң аулау объектілері мен мекендеу орындарының молдығы; шикізаттың жеткілікті мөлшерде болуы; тұщы судың молдығы) негіз болды. Сарыарқа геоморфологиялық жағдайлары жағынан мейлінше тұрақты аймақ болып келді және солай болып қала да береді. Мұнда палеолиттің эволюциясы ашель дәуірінің соңғы кезеңінен басталып, соңғы палеолитке дейін созылады. Палеографиялық жағдайлардың тұрақтылығы, жануарлардың қоныс аударуы және мекендейтін, құстардың ұшып өтетін жолдарының орнықты болуы, тас шикізатының молдығы және тұрақты су көздерінің көп болуы палеолиттің әртүрлі мәдениеттерін таратушы алғашқы ұжымдардың белгілі бір тұрақтарда ұзақ уақыт мекендеуіне мүмкіндік жасады. Каратау жотасы ерекше географиялық жағдайымен ерекшеленеді: бір жағынан, Солтүстік Тянь-Шань жоталарының сілемі болып табылады және тең биіктік белдеуі бар, ал екінші жағынан, ол екі ірі аймақты – Орта Азияның құмды даласы мен Бетпақдаланың сазды даласын шектейді. Каратау жотасының климаты өте қолайлы, бұл ежелгі өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің сақталуына әсер етті. Каратау жотасының ежелгі адамдар мекендеген аумақтары – тамақ пен су көздері, сондай-ақ өзен жағалары, үңгірлер мен сары топырақты жерлер. Плиоценнің аяғындағы апат пен төрттік кезең жағдайды өзгертті. Гиндукуш пен Гималай, Қарақорым, Тянь-Шань мен Алтай таулары муссондарды өткізбейтін кедергі болды, сонымен қатар ландшафтты да толық өзгертті. Муссондар мен циклондар қозғалысының өзгеруі, қуаң өңірде климат континенттігінің ұлғаюы көптеген аймақтың шөлге айналуына себепші болды. Осы өзгерістердің бәрі Қазақстанның әртүрлі аймақтарына әртүрлі әсер етті. Қорыта айтқанда, Қазақстан аумағында палеолит дәуірінің тұрақтары көп және олардың зерттелуі Қазақстанның Евразияның қуаң өңірінің палеолитін зерттеуге үлгі бола алатынын көрсетеді. [[Ежелгі тас дәуірі]] адамзат тарихындағы ең маңызды кезеңдердің бірі. Бұл кезең адамның дерден бауырын көтеріп, екі қолдың еңбек әрекетіне бейімделуі іске асты. Мұның өзі [[алғашқы адам]] іспеттес тіршілік иелерінің күнкөріс үшін тас құралдарын жасауына мүмкіндік берді. Осы құралдардың қалдықтары адамзат баласының ең ұзаққасозылған тас дәуірінің уақытын шартты түрде белгілеуге негіз болды. Тас дәуірі үш кезеңнен тұрады. Олар көне тас дәуірі ([[палеолит]]), орта тас дәуірі ([[мезолит]]), соңғы тас дәуірі ([[неолит]]).<ref>[[Қазақстан тарихы]] көне заманнан бүгінге дейін (Очерктер). А., 1994.4-30-бб.</ref> [[Батыс Еуропа]]ның материалдары негізінде құрылған классикалық схема бойынша ежелгі палеолит үш дәуірге: дошелль, шелль, ашель болып бөлінеді. Орта палеолит соңғы ашель, мустье, ал соңғы палеолит ориньяк, солютре және мадлен болып айырылады. Соңғы жылдары бұл схемаға кейбір өзгерістер енгізіледі. Бірқатар авторлардың пікірі бойынша: олар палеолитті екі дәуірге – ежелгі дәуір мен соңғы дәуірге бөліп, мустье мен соңғы палеолит арасына меже қояды. Көбінесе Африкада жаңа материалдар негізінде адамзат өміріндегі әуелгі дошелльді қамтитын ежелгі дәуір бұл күнде олдувэй дәуірі деп аталады. Ол б.ж.б. 2,5 млн. жылдан басталады. Ежелгі палеолиттің одан кейінгі екі дәуірі – шелль мен ашель 800 мың жылдан 140 мың жылға дейінгі дәуірді қамтиды. Көптеген зерттеушілер орта палеолитті (соңғы ашель мен мустьені) біздің заманымыздан бұрынғы 140-40 мың жылдықтарға жатқызады. Соңғы палеолит 40 мың жылдықтан 12 мың жылдыққа дейінгі уақытқа сәйкес келеді.<ref>Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. А.Т.1., 1996. 1-2-бөлімдер.</ref> ==Адам қоғамындағы көне, орта және соңғы тас дәуірі== Алғашқы адам [[тіршілік]] иелері мен оның қарапайым шаруашылығының қалыптасу кезеңін қамтитын ежелгі тас дәуірі өндіргіш күштердің өте төмен деңгейімен сипатталады. Ол тұстағы адамдардың кәсібінің мәні табиғаттың дайын өнімдерін пайдаланумен шектелген. Олар өздігінен өсіп тұрған дәндерді, жеміс-жидектерді теріп жеп, жабайы аңдарды аулап, олардың етімен қоректенеді. Бұл тұстағы адамдардың өзара қарым-қатынасы олардың теңдігіне, еңбек бөлінісінің жынысқа, жасқа қарап реттелуіне негізделеді. [[Еңбек]]ке бейімі бар, [[адам]] тақылеттес ең әуелгі тіршілік иесі ғылымда презинджантроп деген атпен белгілі. Оның [[сүйек]]терінің қалдықтары шығыс [[Африка]]дан табылған. [[Ғылым]]да «Homo habilis» («шебер адам») деп аталып кеткен ол осыдан 1 миллион 750 мың жыл бұрын өмір сүрген. Оның миының аумағы 652 см/3, яғни ертедегі маймылдың миынан әжептәуір көлемді де салмақты болған. «Шебер адамның» еңбек құралы малта тастың сындырыл- ған түрлерінің қырлары пышақ сияқты өткір болып, кесу үшін пайдаланылған.<ref>Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы [[Қазақстан]]. А., 1995. 9-25-бб.</ref> Адамзаттың дамуындағы тас дәуірінің орта және соңғы кезеңдеріне сәйкес келетін «Homo erectus» («түрегелген немесе бойын жазған адам») питекантроп (маймыл-адам) және синантроп (адам) болып екіге бөлінеді. Оның алғашқысы мен соңғысының араларында дамудың, жетілудің оң өзгерістері болғанын, сонымен бірге олардың дамуына сабақтастық барын байқатады. Бірінші питекантроп 1891 жылы Ява аралында табылды. Питекантроп бұдан бір миллиондай жыл бұрын өмір сүрген. Ол «Homo habilis» - пен салыстырғанда елеулі эволюциялық өзгерістерге ұшырған. Ми көлемі үлкейіп, 959 см/3 бас сүйегі мен жақ сүйектері кішірейген, аяқ пен қолдың пропорциясы өзгерген.<ref>Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., 2001. 1 бөлім</ref> ''«Homo erectus»'' - тің екінші бір түрі синантроп болды. Синантроп 1927 жылы Чжоу-коу-дян үңгірінен табылды. Одан синантроптың сүйектерімен бірге әр түрлі формадағы тас құралдар, ошақта көп жатқан тастар және төменгі антропоген (геологиялық жер қыртысы) тарихындағы ширектік дәуір фаунасы [[жануарлар]]ының көп сүйектері табылған. Бұдан синантроптар сол кездің өзінде-ақ от жағуды білген деген қорытынды жасауға болады. Бұл кезде піскен етті, өсімдікті тамақ ету адамның дамуына, әрине, өзінің игі әсерін тигізбей қойған жоқ. Б.з.б. 300 мың жыл бұрын «Homo erectus» қазіргі кезеңдегі адам түріне, немесе «Homo sapienske» («ақылды адам») айналды. «Ақылды адамның» қалдықтары Еуропада, соның ішінде Германиядағы [[Неандерталь]] жотасында табылған. Сондықтан ол тарихта неандерталь адамы деген атпен белгілі. [[Қазақстан]] жерінде ежелгі адамның қазынды қалдықтары әзірге кездесе қоймағанына қарамастан олардың мекен еткен аудандарының бірі-Қаратау жотасы болғаны анықталып отыр. Арыс өзені жағасындағы Кіші Қаратау жлтасының солтүстік-шығыс бөлігінде жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде ертедегі адамдардың еңбек құралдары болып табылатын ірілі-уақты шақпақ тастардың табылуы осыған айқын дәлел бола алады. Қаратаудың алғашқы тұрғындары от жағып, оны сөндірмей ұстай білген. Олар аңдарды аулаумен, тамақ болатын өсімдіктерді жинаумен шұғылданған. Орталық Қазақстан жеріндегі қазбаларға қарағанда осы маңда орналасқан ежелгі адамдар еңбекке тас құралдарын кеңінен пайдаланған. Олар тастарды үшкірлеп, үлкен-үлкен қырғыштар, әр түрлі дөңгелек құралдар жасап, қажеттеріне жарата білген.<ref>Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. А., 1979.</ref> Соңғы [[палеолит]] дәуірінде адамдардың рулық қауымы мен топтық ұжымдары қалыптаса бастады. Рулық қауымдар көп жерде алдымен отбасының қамқаоршысы, бала өсіруші ана төңірегінде топтасты, осыған байланысты әйелдер алғашқы қауымда үстемдік жасады, мұның өзі аналық-матриархаттық дәуір деп аталды. Тас дәуірінің тарихында мезолит пен неолит біздің заманымыздан бұрынғы XII-V және V-III мың жылдықтардың арасын қамиды (мезолит-орта тас дәуірі, неолит-соңғы тас дәуірі). Ол кезде табиғат осы заманғы бейнеде болды. Жануарлар дүниесінің құрамы өзгеріп, енді аңшылардың аулайтыны көбінесе бизон мен жылқы, жабайы ешкі мен киік, қоян, үйрек болды. Мезолит заманындағы адамдардың садақ пен жебені ойлап шығаруы үлкен жетістік еді және осы тұста микролиттер-үшбұрыш, ромб, трапеция, сегмент тәрізді ұсақ қалақтар пайда болды.<ref>Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К., Жумагамбетов Т. Археология Казахстана. А., 1993.</ref> Біздің [[заман]]ымыздан бұрынғы V мың жылдықта басталған неолит тас құралдарны барынша пайдаланған дәуір болды. Бұл кезде еңбек құралдары жетілдіріліп, жаңадан бұрғылау, тастарды тегістеу, ағашты арамен кесу сияқты жаңа технологиялық әдістер қолданылған. Қиын өңделетін тастар бірте-бірте тұрмысқа, шаруашылыққа пайдаланылды, тас балталар, кетпен- дер, келілер, дән үккіштер, келсаптар жасала бастады. Неолит дәуірінде Қазақстан жерінде кен кәсібі мен тоқымашылықтың бастамалары дүниеге келген. Сонымен қатар керамикалық ыдыс жасау іске аса бастады. [[Әлеумет]]тік жағынан алғанда неолит дәуірі рулық қауым дәуірі еді. Онда бірігіп еңбек ету және өндіріс құрал-жабдықтарына ортақ меншік үстем болды. Осы кезде тайпа бірлестіктері құрылды. Тайпалар туыстық жағына және шаруашылықтың түріне қарай құрылды. Ежелгі қазақ жеріндегі тайпалар аңшылықпен, балық аулаумен, өсімдіктерді жинаумен шұғылданған. Кейініректе олар мал өсірумен , егіншілікпен және кен өнеркәсібімен шұғылдана бастайды. Біздің заманымыздан бұрынғы екі мың жылдықта мал және егіншілік шаруашылығымен қоса металл өңдеу кәсібі дами бастады. Мұның өзі Қазақстан жеріндегі әлеуметтік-экономикалық жағдайларды өзгертуге жол ашты. Мал өсіруші тайпалар ірі және қуатты бірлестіктер құрды. Бұлардың арасында әр түрлі себептермен келіспеушіліктер болып, қарулы қақтығыстар да орын алды. Қару енді жабайы аңдарды аулау үшін ғана емес, сонымен қатар тайпалардың соқтығыстарына да жиі қолданылатын болды. Қару жасау бірте-бірте металл өңдеудің дербес саласына айналды. Б.з.б. 2 мың жылдықтың ортасында Қазақстан тайпалары қола заттарын жасауды меңгерген. Қола-әр түрлі өлшемдегі мыс пен қалайынның, кейде сүрменің, күшаланың, қорғасынның қорыптасы. Мыспен салыстырғанда қола өте қатты және балқыту температурасы төмен, түсі алтын сияқты әдемі болып келеді. Ол еңбек құралдары мен қару жасау үшін қолданылатын негізгі шикізат болып табылды. Қазақстан жерінде түсті металдар өңдеуге, әсіресе, мал өсіруге мықтап көңіл бөлген. Сөйтіп, б.з.б. 2 мың жылдықтың аяғында – I мың жылдықтың басында дала халықтары шаруашылықтың жаңа түрі - көшпелі мал шаруашылығына ауысады. ==Қола дәуірі. Беғазы-Дәндібай мәдениеті== [[Қола дәуірі]]ндегі [[экономика]]лық басты-басты екі бағыттағы: [[мал шаруашылығы]] мен металл өңдеу кәсібінің тез дамуы, ең алдымен еркектердің еңбегін қажет етті. Мұның өзі [[қоғам]]да [[еркек]]тер рөлінің күшебне әкелді. Сөйтіп, [[аналық ру]]дың орнына аталық [[ру]] ([[патриархат]]) пайда болды. Қоғамдық өмірдегі ірі өзгерістер өндірістік күштердің өсуіне, қоғамдық еңбектің мамандануына, патриархаттық қатынастың дамуына байланысты еді. Жеке отбасылар бөлініп оқшауланды, меншік ұлғайып кеңейді, рулық қауым ішінде мүлік теңсіздігі көрініс бере бастады. Қола дәуірінде [[Сібір]]дің, [[Қазақстан]]ның және [[Орта Азия]]ның кең-байтақ далаларын тегі және тарихи тағдырының ортақтығы жағынан туыс тайпалар мекендеді. Бұл тайпалар бір үлгідегі, бір-біріне ұқсас мәдениет қалдырды. Олар қалдырған [[ескерткіш]]тердің табылған жері Сібірдегі Ачинск маңындағы Андроново селосының атымен ғылымда шартты түрде «[[Андронов мәдениеті]]» деп аталды.<ref>Кадырбаев А.Ш. История Казахстана: первобытный мир и древность. А., 1998.</ref> Андронов мәдениетінің негізгі орталықтарының бірі-Қазақстан жері Археологиялық деректерге қарағанда, Андронов мәдениеті дәуірінде халық- тың басым көпшілігі отырықшылықта өмір сүрген. Өзендердің, көлдердің жағасындағы жайылымы мол жерлерге орналасқан патриархаттық отбасылардың үйлері мен үлкен жер төбелері болған. Олардың жанынан әр түрлі шаруашылық жайлар мен мал қамайтын орындар салынған. Өйткені, бұл кезде мал бағу кәсібі басымырақ еді. Тайпалар малшылық-егіншілікпен аралас шұғылданды. Андронов мәдениеті дәуірінде адамдар металдан еңбек құралдарын, қарулар және сәндік заттар жасауды жақсы білген. Олар түбі шығыңқы балталар, сағасында ойығы бар пышақтар, балға, шоттар, найзалар мен жебелердің өзгеше ұштары, білезіктер, айналар, моншақтар және әр түрлі ілмешектер, егінді оратын орақ, пішенді шабатын шалғы сияқты құралдарды өздері жасап күнделікті тұрмыста кеңінен қолданды. [[Андронов мәдениеті]]нің алғашқы ескерткіштерін 1914 жылы А.Я. Тугаринов ашты. Содан бергі өткен уақыт ішінде Кеңес елінде, сонымен бірге Қазақстанда бұл мәдениетке қатысты орасан көп археологиялық материалдар жиналды. Андронов мәдениеті қола дәуірінің алғашқы кезеңін (б.з.б. XVIII-XVI ғасырлар) және орта кезеңін (б.з.б. XV-X ғасырлар) түгелдей қамтиды. [[Орталық Қазақстан]]да қола дәуірінің соңғы кезеңінде (б.з.б. X-VIIIғасыр- лар) Андронов мәдениетімен салыстырғанда анағұрлым жоғары Дәндібай-Беғазы мәдениеті болғанын білеміз. Ол Қарағанды қаласы маңын- дағы Дәндібай ауылында және Балқаштың солтүстік төңірегіндегі Беғазы қойнауында қола ескерткіштерінің алғашқы қазылған жаріне қарай аталған. ДәндібаБеғазы мәдениеті Атасу өзенінен Ертіске дейінгі байтақ даладан табылған көптеген ескерткіштерімен сипатталынады. Олардың қатарына Ақсу-Аюлы-2, Ортау-2, Байбала-2, Бесоба, Бұғылы-3, кешендері жатады. Бұл ескерткіштерге тән нәрсе, бір жағынан Андроновтық дәстүрлердің сақталуы, екінші жағынан, мәдениеттің жаңа элементтерінің,тұрпаты ерекше бәйттік тамдардың, жатаған, домалақ ыдыстардың пайда болуы. Жерлеу ғұрпы да Андронов мәдениетіне тән емес. Әдеттегі бүктелген қаңқалармен қатар аяқтарын созып, шалқасынан жатқызылған қаңқалар да кездеседі. Мұндай жерлеу ғұрпы кейінгі ерте темір дәуірінде Қазақстан жерінде тұрған малшы тайпаларда кеңінен тараған.<ref>Самашев З.С. Наскальные изображения верхнего Прииртышья. А., 1992.</ref> Беғазы мәдениеті дәуірінде дерленгендерден мүлік теңсіздігінің болғанын да байқаймыз. Басына обалар жасалып, оның айналасы ірі гранит тақталармен белдеуленген молалар да кездеседі. Бұл патриархаттық-рулық қоғамның көрнекті мүшелерінің қабырлары. Тағы малдарды, жануарларды қолға үйрету көшпелілер қоғамы дамуының заңды кезеңі. Қазақстан жерінде [[мал шаруашылығы]]мен қатар неолит дәуірінен бастап егіншілік дамыған. Мәселен, Усь-Нарым қонысында (Шығыс Қазақстан) табылған қыстырма орақтар егіншіліктің болғанын көрсетеді. Тастан астық үгетін құралдар: астық түйгіштер, тоқпашалар, келілер, келсаптар жасалған. Егін жинауда алғашқы кезде пышақ пайдаланылған болса, соңғы қола дәуірінде әр түрлі қола және мыс орақ, шалғы қолданылады. Алқаптарда негізінен бидай, қарабидай, тары егілген. Қола дәуірінде адам қоғамының өндіргіш күштерінің дамуына мал өсіру және егін егумен қатар әр түрлі рудаларды өндіру, тас пен сүйекті пайдалану аса маңызды роль атқарған. Оған Қазақстан жеріндегі мыстың, қалайының және алтынның бай кендерінің болуы қолайлы жағдай жасаған. Қола дәуірінде Қазақстан жерінде мекен еткен тайпалардың қоныс жайларын анықтау мақсатында бірнеше қазба жұмыстары жүргізілді. Солар- дың нәтижесі көрсеткеніндей, әдетте қоныс өзендердің жағасында, жайылы- мы мол мүйісте, көлдің маңына орналасқан. Қоныстар 6-10 үйден 20 үйден тұрды. Өзен жағасында олар бір немесе екі қатар болып тізілген. Мүйістегі үйлердің ортасынан кең алаң-қотан қалдырылған. Тұрғын үйлердің аумағы кең 100 шаршы метрден 300-400 метрге дейін жеткен. Қола дәуірінде Қазақстан жеріндегі [[тайпа]]лардың өмірге керекті және үй тұрмысына қажетті заттарды істеп шығара бастағанын байқаймыз. Мал шаруашылығы адамдарды тек тамақтандырып қана қойған жоқ, сонымен қатар киім-кешекпен және аяқ киіммен де қамтамасыз етті. Сойған малдың жүнін түтіп, оны иіріп киім етіп қию үшін жаңадан ұршық және қарапайым тоқыма станогі пайда болды. Бұлар бірнеше қазбалардан табылды. Мұның өзі сол тұста қазақ даласындағы үлкен жетістік еді. Адамдар малдың терісін өңдеп, үстіне тон, басына тымақ, аяғына киім етіп киетін болды. Жүн киімдер қойдың биязы жүні мен ешкінің түбітінен тоқылды. Қоныстарды мекендеушілерге керамика ыдыстарын жасау кеңінен дамыған. Оның бәрі шаруашылық пен тұрмыста пайдалануға арналды. Бұл тұстағы құмыра жасаушылардың көбі әйелдер екен. Күйдірген балшықтан ыдыс-аяқтардың бірнеше түрі жасалған. Ыдыстарға әшекейлеп өрнек салын- ған. Соңғы қола дәуіріндегі құмыралардың дені иіні дөңгелек, бүйірі шығыңқы болып жасалынды. Қола дәуіріндегі тайпалар [[жауынгер]]лік [[қару]] жасап, оларды үнемі жетілдіріп отырған. Ол кездегі негізгі қарулар найза, күрзі, дүмі шығыңқы балта, шот. Кейбір жауынгелердің қанжарлары болған. Қоғамда азық-түліктің көбеюіне байланысты артық заттарды айырбастау, осындай айырбас сауда барысында байлықтың қорлануы етек ала бастайды. Малт шаруашылығының қарқынды дамуы қоғамдық алғашқы ірі еңбек бөлісін туғызды, басқалардан өз алдына бақташылар бөлініп шықты. Сол сияқты егіншілік кәсіпте біраз өзгерістер болады. Өңделіп егілген жерлердің көлемі өседі. Бұл өзгерістер қоғамдық еңбекте үлкен бөлінуді туғызып, матриархаттық қатынастар патриархаттық-рулық қатынастармен ауыса бастады. Патриархаттық отбасылық қауымның бірнеше сатыдан өткенін айту керек. Ерте кезде мұндай қауымдар әке жағынан туыс адамдардың төрт-бес ұрпағынан құралады және аумағы 200 шаршы метрдей, немесе одан да кең үлкен үйлерде бірге өмір сүрді. Әрбір патриархаттық-рулық қоныс-мекен осындай бірнеше үйлерден құралатын еді. [[Отбасы]]лық қауым отбасылық-өндірістік ұжым болды, ал ұжымдық еңбек тұсында өндіріс құрал-жабдықтары мен өндірілген өнім ортақ меншікке айналды. Кейін, әсіресе соңғы қола дәуірінде кейбір материалдық жағынан күшейіп алған патриархаттық қауымдар барған сайын оқшаулана түсті. Мұның өзі алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауына, отбасылық меншіктің пайда болуына әкелді. Ол туралы кейінгі тақырыптарда айтылады.<ref>Шалекенов У. Құм басқан қала. А., 1992.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{бастама}} {{уики}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] pnvzcjdgwf4217bws6zf3lj0gz1ej3u Министрлік 0 195379 3629261 3517931 2026-07-12T21:58:34Z Casserium 68287 /* ҚР Министрліктері */ 3629261 wikitext text/x-wiki '''Министрлік''' (латынша ministro – қызмет етемін, басқарамын) - мемлекетті басқарудың орталық органы. [[Еуропа]]да 16-17 ғасырда пайда болды. Александр 1 таққа отырысымен [[Ресей]]де де министрлік құрылды. [[1802]] жылғы Манифест бойынша министрле лауазымы белгіленді. (ішкі істер, юстиция, финанс, коммерсия, халық ағарту, соғыс-құрлық күштері және сыртқы істер) Коллегиялар министрлерге берілді.<ref>“Қазақ Совет Энциклопедиясы”, VI том</ref> <br /> Министрлер Сенат пен Министрлер комитеті құрамына кірді. Сонымен қатар патшаға жеке баяндама жасауға құқықты болды. [[Михаил Михайлович Сперанский|Сперанский]] дайындаған Министрлер туралы жалпы ережелер 1811 жылдың 25 маусымында күшіне еңді. Министрлікті министр басқарады, оның орынбасары болады. Министр жанынан кеңесші орган –министр кеңесі құрылды. Министрліктер бөлімінің бастықтары соның құрамына кіреді. [[1861]] жылға дейін [[Ресей]]де 9 министрлік жұмыс істеді. [[1917]] жылы ол 12 болды. Ұлы Октябрь революциясы помещиктік-буржуазиялық [[Ресей]] министрліктерін жойды. == КСРО Министрліктері == Халық шаруашылығы мен әлеуметтік-мәдени құрылыстың және әкімшілік-саяси қызметтің белгілі бір саласын басқаратын мемлекеттік орталық орғаны Советтік мемлекеттік аппараттың маңызды бөлігі. Әрбір Министрліктің басты міндеті халық шаруашылығының өзіне тапсырылған саласы жан жақты өркендеуін, [[өндіріс]] пен еңбек өнімділігін даму қарқыны мейілінше жоғары болуын мемлекеттік тапсырмалардың орындалуын және мемлекеттік тәртіптің қатаң сақталуын қамтамасыз ету болу болып табылады. <br /> Министрліктің құқықтары мен міндеттері [[КСРО]] Конституциясы мен одақтас және автономиялық республикалар конституцияларында [[КСРО]] Министрліктер туралы [[1967]] жылғы жалпы ережелерде белгіленген. Совет Министрліктері яғни жалпы одақтық Министрліктер мыналар: авиация, өнеркәсібі, автомобиль өнеркәсібі, сыртқы сауда, газ өнеркәсібі, азаматтық авиация, машина жасау, [[мал шаруашылығы]] мен жем-шөп өндіру үшін машина жасау, жеңіл және тамақ өнеркәсібі, тұрмыстық приборлар үшін машина жасау, медицина, теңіз флоты, мұңай өнеркәсібі, қорғаныс өнеркәсібі, жалпы машина жасау, автоматизация және басқару жүйесі, орта [[машина]] жасау, инструмент және станок жасау өнеркәсібі, құрылыстық және коммуналдық машина жасау мұңай және газ кәсіпорындары құрылыс өнеркәсібі, кеме жасау өнеркәсібі, трактор және ауыл шаруашылық машиналарын жасау, транспорт құрылысы, ауыр энергетика, транспорт машиналарын жасау, химия және мұнай машиналарын жасау, химия өнеркәсібі целлюлоза-қағаз өнеркәсібі, электрон өнеркәсібі, электротехникалық өнеркәсібі. <br /> Одақтық республикалық Министрліктерге мыналар жатады: ішкі істер, жоғарғы және орта білім, [[геология]], дайындау денсаулық сақтау, сыртқы істер, мәдениет, жеңіл өнеркәсібі, ағаш және ағаш өңдеу өнеркәсібі, су шаруашылығы, монтаждау және арнаулы құрылыс жұмыстары, мұнай-химия өнеркәсібі, құрылыс материалдар өнеркәсібі, балық шаруашылығы, ауыл шаруашылық құрылыс, сауда, көмір өнеркәсібі, финанс, [[түсті металлургия]], [[қара металлургия]], [[энергетика]] және электролендіру, [[юстиция]]. [[КСРО]] Министрлікті министр басқарады. <br /> Оны [[КСРО]] жоғарғы Советі тағайындайды. Министр Министрлікке тапсырылған жұмыс үшін дара жауап береді. Ол Министрлік компетенциясы шеңберінде [[КСРО]] заңдары мен Министрлік Советінің қаулыларына, жарлықтарына сүйене отырып бұйрықтар шығарады. Нұсқаулар береді. Негізгі маңызды мәселерді қарап шешу үшін Министрліктер коллегиясы құрылады. Коллегия құрамын Министрліктер Советі бекітеді. Өзінің құрамына кіретін кәсіпорындары мен ұйымдар мекемелер арасындағы шаруашылық дауларын қарау үшін Министрлік арбитраж құрылады. Қазақстан КСР-не одақтық-республикалық мына Министрліктер бар: ішкі істер, жоғары және арнаулы оқу орындары, геология , дайындау денсаулық сақтау, сыртқы істер, мәдениет, жеңіл өнеркәсібі, ағаш және ағаш өңдеу өнеркәсібі, су шаруашылығы, монтаждау және арнаулы құрылыс жұмыстары, мұнай-химия өнеркәсібі, құрылыс материалдар өнеркәсібі, балық шаруашылығы, ауыл шаруашылық құрылыс, сауда, көмір өнеркәсібі, финанс, [[түсті металлургия]], [[қара металлургия]], [[энергетика]] және [[электролендіру]], [[юстиция]]. Қазақстан КСР-нің республикалық Министрліктер мынаулар: автомобиль жолдары, автомобиль транспорты, халық тұрмыс қажетін өтеу, коммуналдық шаруашылық, жергілікті өнеркәсібі, әлеуметтік қамсыздандыру. Социалисттік елдердегі Министрліктерді жоғарғы өкімет органдар құрады. Ол өкімет органын құрады және өзін тағайындаған жоғары өкімет орган алдында жауап береді. Буржуазиялық мемлекеттерде Министрліктер мемлекеттік басқарудың жеке саласында басшылық етіп, қызмет атқарады.<ref>Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдары. Анықтамаламық: Екінші шығарылым./Қазақстан Республикасы Президентінің Мұрағаты. – Жауапты редактор: В.Н. Шепель; Алматы: “Эдельвейс” Баспа үйі: 2007. ISBN 9965-602-37-9</ref><ref>Қазақ КСР мемлекеттік мекемелері. Анықтамалық. Қазақ АКСР Әлеуметгік-мәдени құрылыс басқармасы органдары, әкімшілік-саяси органдары және әділет соты органдары (1920— 1936 жж.) 2-т.</ref> ==ҚР Министрліктері== * ҚР Iшкi iстер министрлігі * ҚР Сыртқы істер министрлігі * ҚР Қорғаныс министрлігі * ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі * ҚР Туризм және спорт министрлігі * ҚР Су ресурстары және ирригация министрлігі * ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі * ҚР Денсаулық сақтау министрлігі * ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі * ҚР Оқу-ағарту министрлігі * ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі * ҚР Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі * ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігі * ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі * ҚР Көлiк министрлігі * ҚР Қаржы министрлігі * ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі * ҚР Ұлттық экономика министрлігі * ҚР Сауда және интеграция министрлігі * ҚР Әдiлет министрлігі * ҚР Энергетика министрлігі ==Дереккөздер== <references/> {{Uncategorized}} s4xilwluzrzpp3b12bdrz83lzwmloif Вальдеоливас 0 221339 3629214 2165343 2026-07-12T14:47:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629214 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Вальдеоливас |шынайы атауы = Valdeolivas |сурет = |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=30 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=2 |lon_min=26 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Кастилия — Ла-Манча |кестедегі аймақ = Кастилия — Ла-Манча |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Куэнка (провинция){{!}}Куэнка |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Алькаррия-конкенсе (комарка){{!}}Алькаррия-конкенсе |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Мария дель Росарио Агвадо де Мануэль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 46,13 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 924 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 259 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = valdeoliveros |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 18813 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://personal.telefonica.terra.es/web/valweb |сайт тілі = es }} '''Вальдеоливас''' ({{lang-es|Valdeolivas}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Кастилия — Ла-Манча]] автономды бірлестігіне қарасты [[Куэнка (провинция)|Куэнка]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Алькаррия-конкенсе (комарка)|Алькаррия-конкенсе]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 259 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 46,13 км² шамасында. == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20120801041801/http://personal.telefonica.terra.es/web/valweb/ Ресми сайты] {{Алькаррия-конкенсе ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Куэнка елді мекендері]] 2sm04ifh9dgwokxmlsztguq9zoxu0mn Вигоне 0 231952 3629263 1835377 2026-07-13T00:20:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629263 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Вигоне |шынайы атауы = Vigone |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=51 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=30 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Турин (провинция){{!}}Турин |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Bernardino Ambrosio |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 41 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5157 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 123 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 11 |пошта индексі = 10067 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 01299 |ортаққордағы санаты = Vigone |сайты = http://www.comune.vigone.to.it |сайт тілі = it }} '''Вигоне''' ({{lang-it|Vigone}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Турин (провинция)|Турин]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5157 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 123 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 41 км² шамасында. Пошта индексі — 10067. Елді мекеннің қамқоршысы — san Nicola da Tolentino.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 011 9803111 * Электронды поштасы: segreteria.vigone@reteunitaria.piemonte.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.vigone.to.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515125822/http://www.comune.vigone.to.it/ |date=2010-05-15 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Турин провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] g1fevm9jco1xvxefanho76yb7jrf3xb Вилламанья 0 232214 3629265 1835756 2026-07-13T02:02:23Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629265 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Вилламанья |шынайы атауы = Villamagna |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=20 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=14 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Абруццо |кестедегі аймақ = Абруццо |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Кьети (провинция){{!}}Кьети |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 255 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2448 |санақ жылы = |тығыздығы = 204 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = villamagnesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 0871 |пошта индексі = 66010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 069101 |ортаққордағы санаты = Villamagna |сайты = http://www.comunedivillamagna.it |сайт тілі = it }} '''Вилламанья''' ({{lang-it|Villamagna}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Абруццо]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кьети (провинция)|Кьети]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2448 адамды құрайды. Халық тығыздығы 204 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында. Пошта индексі — 66010. Елді мекеннің қамқоршысы — Маргарита.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 13 шілде. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comunedivillamagna.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423000514/http://www.comunedivillamagna.it/ |date=2016-04-23 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Кьети провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Абруццо елді мекендері]] icfz56gyq2apjexajw0rzlmf44ljjxk Варезе-Лигуре 0 233895 3629221 1837271 2026-07-12T16:49:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629221 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Варезе-Лигуре |шынайы атауы = Varese Ligure |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=23 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=36 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Лигурия |кестедегі аймақ = Лигурия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Ла Специя (провинция){{!}}Ла Специя |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Michela Marcone |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 136 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 353 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2221 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 16 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 187 |пошта индексі = 19028 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 11029 |ортаққордағы санаты = Varese Ligure |сайты = http://www.comune.vareseligure.sp.it |сайт тілі = it }} '''Варезе-Лигуре''' ({{lang-it|Varese Ligure}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Лигурия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Ла Специя (провинция)|Ла Специя]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2221 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 16 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 136 км² шамасында. Пошта индексі — 19028. Елді мекеннің қамқоршысы — Madonna della Visitazione.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 18 784 291 * Электронды поштасы: segretario.vareseligure@liguriainrete.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.vareseligure.sp.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604055850/http://www.comune.vareseligure.sp.it/ |date=2009-06-04 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Ла Специя провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Лигурия елді мекендері]] f7qii0lwwup25cq2ljlzm2fbfbsqz4w Виццола-Тичино 0 238303 3629392 1841159 2026-07-13T09:52:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629392 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Виццола-Тичино |шынайы атауы = Vizzola Ticino |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=38 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=42 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Варезе (провинция){{!}}Варезе |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Silvano Bosco |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 492 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 61 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) |пошта индексі = 21010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 12140 |ортаққордағы санаты =  Vizzola Ticino |сайты = http://www.comune.vizzolaticino.va.it |сайт тілі = it }} '''Виццола-Тичино''' ({{lang-it|Vizzola Ticino}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Варезе (провинция)|Варезе]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 492 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 61 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Пошта индексі — 21010. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0331 230819 * Электронды поштасы: sindaco@comune.vizzolaticino.va.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.vizzolaticino.va.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205010417/http://www.comune.vizzolaticino.va.it/ |date=2008-12-05 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Варезе провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] se85jb3xdrs5gg0j6w43nojwm2e2ppz Райт-Кицбюэль 0 238542 3629250 2622676 2026-07-12T18:18:41Z SpinnerLaserzthe2nd 101961 ([[c:GR|GR]]) [[File:AUT Reith bei Kitzbühel COA.gif]] → [[File:AUT Reith bei Kitzbühel COA.svg]] 3629250 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Райт-Кицбюэль |шынайы атауы = Reith bei Kitzbühel |сурет = [[Сурет:Reithki2.JPG|330px]] |жағдайы = |ел = Аустрия |елтаңба = AUT Reith bei Kitzbühel COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=28 |lat_sec=33 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=20 |lon_sec=40 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері |аймағы = Тироль |кестедегі аймақ = Тироль |аудан түрі = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Кицбюэль (округ){{!}}Кицбюэль |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = Штефан Йёхль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15.66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 762 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі{{!}}немісше |тұрғыны = 1708 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+43) 5356 |пошта индексі = 6353, 6365, 6370 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KB |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 7 04 14 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.reith.eu |сайт тілі = de }} '''Райт-Кицбюэль''' ({{lang-de|Reith bei Kitzbühel}}) — [[Аустрия]]дағы коммуна. [[Тироль]] [[Аустрия әкімшілік бөлінісі|федералды жеріне]] қарасты [[Кицбюэль (округ)|Кицбюэль]] округінің құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1708 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 15.66 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — KB, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''7 04 14''. [[2004]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Штефан Йёхль саналады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.reith.eu Ресми сайты] {{Аустрия:Кицбюэль округі:Қалалар}} {{austria-geo-stub}} [[Санат:Тироль елді мекендері]] ilctxl8gwydsbt6nlhvpiesbgyja00o Виньош (Пезу-да-Регуа) 0 282760 3629375 1851334 2026-07-13T08:13:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629375 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Виньош (Пезу-да-Регуа) |шынайы атауы = Vinhós (Peso da Régua) |сурет = |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=14 |lat_sec=08 |lon_dir=W |lon_deg=7 |lon_min=51 |lon_sec=33 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Солтүстік аймақ (аймақ){{!}}Солтүстік аймақ |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Вила-Реал (округ){{!}}Вила-Реал |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Пезу-да-Регуа |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,47 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 551 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 65,1 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 5050-401 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://freguesia_vinhos.tripod.com |сайт тілі = }} '''Виньош (Пезу-да-Регуа)''' ({{lang-pt|Vinhós (Peso da Régua)}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Вила-Реал (округ)|Вила-Реал]] округінің құрамына кіреді. [[Пезу-да-Регуа]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Португалияның [[Солтүстік аймақ (аймақ)|Солтүстік аймақ]] регионына қарасты [[Доуру (субаймақ)|Доуру]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 551 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 8,47 км² шамасында. Халық тығыздығы — 65,1 адам/км². == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Траз-уж-Монтиш және Алту-Дору]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * [http://freguesia_vinhos.tripod.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091012153448/http://freguesia_vinhos.tripod.com/ |date=2009-10-12 }} {{Пезу-да-Регуа муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Вила-Реал округінің елді мекендері]] btluec4wjmt6q2uvcjk8mnqf4t356ag Қанай би 0 287745 3629230 3628980 2026-07-12T17:43:27Z Kasymov 10777 3629230 wikitext text/x-wiki '''Қанай би''' (туған-өлген жылы белгісіз) - би, Қоқан хандығына барған елші. Қанай бидің шыққан тегі, өскен ортасы туралы деректер сақталмаған. 1858 жылы Ордабасы тауында Мұсабек батыр Қоқанның құсбегі Мырза бидің басын алғаннан кейін, жаппай толқулар болып Қоқан билеушілерінің езгісіне қарсы шыққан қазақ, қырғыздар көтерілісі бүкіл Оңтүстік Қазақстанға тарап, көтерілісшілер Созақ, Меркі бекіністері мен Шолаққорғанды басып алды. Халық қозғалысының өршуі қантөгісті көбейтеді деп қауіптенген қазақ ақсүйектері 1858 жылы шілдеде Қоқан ханы Хұдиярға Қанай, Көктіңұлы Сапақ датқа бастаған бір топ қазақ биін келіссөз жүргізуге елші етіп жіберген. Қазақ елшілері Қоқан ханымен келісімге келіп, бірқатар жеңілдіктер алды. Ташкент басқарушысы Мырзахметтің орнына ханның інісі Мұрат аталық тағайындалды.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> Қанай бидің шыққан тегі Қоңырат тайпасы, Байлар-жандар руынан. Қанай би Сыр өңірінде туып өсіп ел билеген. Кейін датқалық дәрежеге жетіп, Көктіңұлы Сапақ датқамен бірге Қоңырат тайпасының алты ата Көктіңұлына билік айтады. Қанай биге арнап замандастары атақты ақындар Майлықожа мен Мәделі қожалар жыр-дастандар жазған. Қанай бидің ұлы Тұрлыбек болыс болған. Мұсабек батыр, Сапақ датқаның ұлы Иманберділер мен бірге Қоқан хандығына қарсы күрес жүргізді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] [[Санат:Елшілер]] 3lvs0cfgueclo4mvq0bzdp46ofkauk5 3629233 3629230 2026-07-12T17:45:43Z Kasymov 10777 3629233 wikitext text/x-wiki '''Қанай би''' (туған-өлген жылы белгісіз) - [[би]], [[Қоқан хандығы]]на барған [[елші]]. Қанай бидің шыққан тегі, өскен ортасы туралы деректер сақталмаған. 1858 жылы [[Ордабасы]] тауында Мұсабек батыр Қоқанның құсбегі Мырза бидің басын алғаннан кейін, жаппай толқулар болып Қоқан билеушілерінің езгісіне қарсы шыққан қазақ, қырғыздар көтерілісі бүкіл Оңтүстік Қазақстанға тарап, көтерілісшілер [[Созақ]], [[Мерке]] бекіністері мен [[Шолаққорған]]ды басып алды. Халық қозғалысының өршуі қантөгісті көбейтеді деп қауіптенген қазақ ақсүйектері 1858 жылы шілдеде Қоқан ханы Хұдиярға Қанай,'''Көктіңұлы Сапақ датқа''' бастаған бір топ қазақ биін келіссөз жүргізуге елші етіп жіберген. Қазақ елшілері Қоқан ханымен келісімге келіп, бірқатар жеңілдіктер алды. [[Ташкент]] басқарушысы Мырзахметтің орнына ханның інісі Мұрат аталық тағайындалды.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> [[Қанай би]]-дің шыққан тегі [[Қоңырат]] тайпасы [[Байлар-жандар]] руынан. Қанай би [[Сыр]] өңірінде туып өсіп ел билеген. Кейін датқалық дәрежеге жетіп, [[Көктіңұлы Сапақ датқа]]мен бірге Қоңырат тайпасының алты ата Көктіңұлына билік айтады. Қанай биге арнап замандастары атақты ақындар [[Майлықожа]] мен [[Мәделіқожа]]лар жыр-дастандар жазған. Қанай бидің ұлы Тұрлыбек болыс болған. [[Мұсабек батыр]], Сапақ датқаның ұлы Иманберділер мен бірге Қоқан хандығына қарсы күрес жүргізді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] [[Санат:Елшілер]] 9pag9v7o1uxma9ptb8na51ityz3dpsv Ақтөбе ажары 0 484649 3629218 3565333 2026-07-12T15:36:33Z Arsenbs124 161792 /* */ 3629218 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Ақтөбе Ажары | шынайы аты = | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = | суреті = Ақтөбе ажары.jpeg | ені = 200 | сурет атауы = | позициялық карта = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 16|lat_sec = 53.7 |lon_dir = E|lon_deg = 57|lon_min = 11|lon_sec = 40.2 | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = тұрғын үй кешені | сәулет стилі = | қолданылуы = | орналасуы = | мекен жайы = 11 шағын ауданы, 112А, 112Б, 112В. | қала = [[Ақтөбе]], [[Қазақстан]] | мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} | қазіргі жалдаушы = Aktobe Azhary Estate | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы басталды = 2005 | құрылысы аяқталды = 2013 | ашылған уақыты = қазан, 2013 | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = | төбесі = 90 метр | антеннаның төбесі = 101 метр | шатыры = | ең соңғы қабат = 25 | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = 25 | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер =4 | тапсырыс беруші = | иемденуші = Aktobe Azhary Estate | басқарушы орган = | сәулетшісі = | сәулет фирмасы = | салушы = «Лашын Инвест Холдинг» ЖШС | инженері = | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} '''Ақтөбе Ажары''' — [[Қазақстан]]ның [[Ақтөбе]] қаласының 11 шағын ауданында орналасқан үш көпқабатты ғимараттан тұратын тұрғын үй кешені. Салушы компания — «Лашын Инвест Холдинг» ЖШС.<ref name="diapazon">[http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-theme-of-thet-day/40688-vmesto-trjoh-vysotok-doma-invalidy.html Вместо трёх высоток – дома-инвалиды] — «Диапазон» газеті, 09.11.2011</ref><ref>[http://www.inform.kz/rus/article/2331655 Работы по строительству жилого комплекса «Актобе Ажары» продолжаются] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222003548/http://inform.kz/rus/article/2331655 |date=2010-12-22 }} — «Kazinform», 14 желтоқсан 2010</ref> == Құрылыс барысындағы жанжалдар == {{толықтыру}} «Ақтөбе Ажары» тұрғын үй комплексінің жобасы [[Ақтөбе облысы]]ның билік органдарына 2005 жылы таныстырылды. Құрылысшы компанияның пайымдауынша үш 25-қабатты ғимараттан тұратын бұл комплекс Ақтөбе қаласының назар аударарлық орнына айналуы керек еді, бірақ пәтерлердің 70% үлескерлер сатып алғанымен құрылыс әлі аяғына жеткен жоқ болатын. 2007 жылы тапсырылуы керек болған кешеннің 2-ғимараты 2011 жылдың өзінде аяғына жеткен жоқ болатын. Құрылыс барысына көмектесу үшін қала әкімшілігі үйдің коммерцияға арналған бөлігінен қаланың коммуналды меншігіне 4 мың шаршы метр аумағын 400 млн теңгеге сатып алды.<ref name="diapazon"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.diapazon.kz/aktobe/aktobe-theme-of-thet-day/40688-vmesto-trjoh-vysotok-doma-invalidy.html Вместо трёх высоток – дома-инвалиды]{{ref-ru}} — «Диапазон» газеті * [http://www.inform.kz/rus/article/2331655 Работы по строительству жилого комплекса «Актобе Ажары» продолжаются] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222003548/http://inform.kz/rus/article/2331655 |date=2010-12-22 }}{{ref-ru}} — «Kazinform» * [http://www.aktobegazeti.kz/?p=8995 «Ақтөбе ажары» тұрғын үй кешені: екінші үй құрылысы аяқталады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305012255/http://www.aktobegazeti.kz/?p=8995 |date=2016-03-05 }} — «Ақтөбе» газеті [[Санат:Ақтөбе ғимараттары мен құрылыстары]] 0rhc31n4ryj31wwigx55i4k3alnx71p Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі 4 491233 3629384 3629151 2026-07-13T09:00:23Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3629384 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35481]||623||26||18||263||28||3||34336||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2806]||271||7||6||355||8||15||2130||0||4||10||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1178]||37||0||0||11||17||0||1102||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 441]||15||0||7||31||6||1||364||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] qaqjc8dsuzl951f2vncpm2zgrb1ljgw Уикипедия:Белсенді қатысушылар 4 492279 3629196 3628792 2026-07-12T12:01:36Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3629196 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2642}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:2119}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1320}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:638}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:222}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 7 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 8 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:160}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 9 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:143}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 10 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:135}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 11 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:122}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 12 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}} |- | 13 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:103}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 14 || [[User:Жайсанкүл|Жайсанкүл]] || [[Special:Contributions/Жайсанкүл|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Жайсанкүл}} |- | 15 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 16 || [[User:Тілдер бөлімі|Тілдер бөлімі]] || [[Special:Contributions/Тілдер бөлімі|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Тілдер бөлімі}} |- | 17 || [[User:Туғанай Сламгазина|Туғанай Сламгазина]] || [[Special:Contributions/Туғанай Сламгазина|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Туғанай Сламгазина}} |- | 18 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 19 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 20 || [[User:Омарбек Мөлдір|Омарбек Мөлдір]] || [[Special:Contributions/Омарбек Мөлдір|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Омарбек Мөлдір}} |- | 21 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 22 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}} |- | 23 || [[User:Uzsport|Uzsport]] || [[Special:Contributions/Uzsport|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Uzsport}} |- | 24 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 25 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}} |- | 26 || [[User:Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] || [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алмас Нурмаш}} |- | 27 || [[User:Lucky2704|Lucky2704]] || [[Special:Contributions/Lucky2704|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Lucky2704}} |- | 28 || [[User:Aiman Tauman|Aiman Tauman]] || [[Special:Contributions/Aiman Tauman|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Aiman Tauman}} |- | 29 || [[User:Нұржанар Хатимуллақызы|Нұржанар Хатимуллақызы]] || [[Special:Contributions/Нұржанар Хатимуллақызы|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Нұржанар Хатимуллақызы}} |- | 30 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 31 || [[User:Арай Дүйсекенова|Арай Дүйсекенова]] || [[Special:Contributions/Арай Дүйсекенова|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Арай Дүйсекенова}} |- | 32 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 33 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}} |- | 34 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 35 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 36 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 37 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Kas77777}} |- | 38 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 39 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 40 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 41 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 42 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}} |- | 43 || [[User:Balaburgem|Balaburgem]] || [[Special:Contributions/Balaburgem|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Balaburgem}} |- | 44 || [[User:Nos9877|Nos9877]] || [[Special:Contributions/Nos9877|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Nos9877}} |- | 45 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}} |- | 46 || [[User:Kazman322|Kazman322]] || [[Special:Contributions/Kazman322|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kazman322}} |- | 47 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 48 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 49 || [[User:Малика Назарова|Малика Назарова]] || [[Special:Contributions/Малика Назарова|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Малика Назарова}} |- | 50 || [[User:~2026-33897-00|~2026-33897-00]] || [[Special:Contributions/~2026-33897-00|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|~2026-33897-00}} {{/end}} dgbim9ltgt1ffzbsm6i39q06c4zfbnt Валентин Христов 0 500416 3629209 3432565 2026-07-12T13:02:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629209 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Валентин Христов |суреті = Azerbaijani athlete Valentine Khristov won bronze in the weightlifting competition of the 2012 London Olympic Games 7.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{flagicon|Azerbaijan}} [[Әзірбайжан]] |мамандандыру = |клубы = |туған күні = 30.04.1994 |туған жері = [[Шумен]], [[Болгария]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |салмағы = |медальдары = {{ОО-спорт|[[Ауыр атлетика]]}} {{турнир|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Қола|[[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2011|Париж 2011]]|56 кг дейін}} {{турнир|[[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2013|Анталия 2013]]|56 кг дейін}} {{медаль|Алтын|[[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2013|Тирана 2013]]|62 кг дейін}} }} '''Валентин Снежов Христов''' ({{lang-az|Valentin Snejov Xristov}}, {{lang-bg|Валентин Снежов Христов}}; 30 наурыз 1994, [[Шумен]], [[Болгария]]) — [[Әзірбайжан]]дық ауыр атлетші, шығу тегі бойынша [[Болгария|болгар]]<ref>{{cite web|url=http://www.ftd.de/sport/sportmix/:chinas-gewichtheber-geben-bei-wm-auftakt-ton-an/60125646.html|title=Chinas Gewichtheber geben bei WM-Auftakt Ton an|date=2011-11-05|work=ftd.de|accessdate=2011-11-05|archiveurl=http://archive.is/KdXc|archivedate=2012-08-04}}</ref>, [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында]] [[2012 Жазғы Олимпиада ойындарындағы ауыр атлетика|ауыр атлетикадан 56 кг дейін]] салмақта қола медальдың иегері<ref>[http://azerisport.com/london2012/20120730021540372.html Ilham Aliyev: 'Well-Done, Hristov..!']. Azerisport.com. 30 шілде 2012.</ref> болды, бірақ кейін допингпен айыпталып, ол таысы жоққа шығарылды. [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013|2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында]] қола медальға қол жеткізді. == Марапаттары == === [[Олимпиада ойындары]] === * [[Жазғы Олимпиада ойындары]] — [[Лондон]] ** [[Сурет:Bronze medal world centered-2.svg|20px]] 56 кг дейін салмақта қола медаль. === [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] === * [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2011]] — [[Париж]] ** [[Сурет:Bronze medal world centered-2.svg|20px]] 56 кг дейін салмақта қола медаль. * [[Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2013]] — [[Вроцлав]] ** [[Сурет:Bronze medal world centered-2.svg|20px]] 62 кг дейін салмақта қола медаль. === [[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаты]] === * [[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2013]] — [[Тирана]] ** [[Сурет:Gold medal world centered-2.svg|20px]] 62 кг дейін салмақта қола медаль. * [[Ауыр атлетикадан Еуропа чемпионаты 2012]] — [[Анталия]] ** [[Сурет:Gold medal world centered-2.svg|20px]] 56 кг дейін салмақта қола медаль. == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20130427001725/http://www.london2012.com/athlete/hristov-valentin-1060049/ london2012.com сайтында] * [http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=hristov-valentin-snezhev-1994-03-30&id=8078 iwf.net сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131026025431/http://www.iwf.net/results/athletes/?athlete=hristov-valentin-snezhev-1994-03-30&id=8078 |date=2013-10-26 }} [[Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер]] [[Санат:Әзербайжан ауыр атлеттері]] [[Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпиондары]] [[Санат:Ауыр атлетикадан Еуропа чемпиондары]] 3z1s0q04xoyxzdn81tz9vdnh258ezph Ондан сұлтан 0 509984 3629387 3480094 2026-07-13T09:40:40Z Қатысушы Апельсин 121973 3629387 wikitext text/x-wiki '''Ондан сұлтан''' - қазақ сұлтаны, батыр, [[Шығай хан]]ның ұлы. Шамамен 1555 жылы дүниеге келіп, 1585 жылы ұрыста қаза болған. Шығай хан тұсында әскердің бас қолбасшысы болған. Сыртқы жауларға қарсы күресте көп ерлік көрсеткен, садақ атудың керемет мергені болған. Көп уәлаяттарды бағындырып, өзіне қаратқан. 30 жасқа келген шағында қалмақтармен шайқаста шейіт болған. Оның қабірі [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің жанында жерленген. Ондан сұлтанның әйелі көп болған. Бәйбішесі Алтын ханымнан Ресей жеріндегі [[Қасым хандығы]]ның болашақ ханы [[Ораз-Мұхаммед сұлтан]] және Татлы ханым туған. Чүйім ханымнан [[Абылай Онданұлы|Абылай]] және [[Қайнар Көшек сұлтан]] туған. [[Санат:Қазақ сұлтандары]] [[Санат:Төрелер]] ohtbl37q82k43us1eu6vnziwr3zbbts Қазақ есімдері 0 516691 3629256 3579510 2026-07-12T19:23:45Z ~2026-39414-26 183416 /* */ Альсафи 3629256 wikitext text/x-wiki Альсафи[[File:Mean length of kazakh names in letters in 1920-2021.png|thumb|1920-2021 жж. қазақ есімдерінің әріптермен орташа ұзындығы]] {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} Балаларға бүгінгі жарқын өмір, бақытты дәуір талабына сай жарасты да лайықты есім қою халық діттеп отырған мүдделі де маңызды мәселенің бірі болып саналады. Ата-ана дүниеге келген перзентке мағынасы айқын, әдемі де, айшықты сұлу есім беруді қалайды, бірақ олар қай атты таңдауда, одан кейін оны жазуда қиналысқа ұшырап отырады. Бұл өмірлік мәселе. Сондықтан адамдарға есім беру мәселесі барлық уақытта да адамдарды толғантып келді, қазіргі кезде өзекті күйінде қалып отыр. Балаға жарасымды есім беруге ата-ана, олардың туған-туыс, жора-жолдастары ғана емес, жергілікті халық депутаттары кеңестері мен Азаматтық хал актілерін тіркеу бөлімдері де толық мүдделі. Адам есімі қоғам өмірі мен оны қоршаған ортамен тығыз байланысты. Ұрпаққа жарасымды есім беру - ежелден келе жатқан, ізі суымаған жалпы халықтың игі дәстүрi. Есімдер де халық тіліндегі сөздер сияқты өмір сүріп, ескіріп әрі жаңарып отырады. Олар да ғасырлар үшін қарт шежіре сияқты ұрпаққа жеткізіп отырады. Антропонимдер тілдегі сөздік құрамның бір бөлігі болып саналады. Ол өз арнасын жалпы халық тілі қорынан алады да тіліміздің ішкі заңына сәйкес дамиды. Сөйтіп ол тілдегі сөздердің (лексиканың) барлық салаларынан жасалады. Қазақ есімдерінің басым тобы халқымыздың өткен замандардан бастап күні бүгінге дейін мәдени-тарихи өмір бейнесін анық көрсетеді. Лексикалық тұрғыдан қарағанда, олардың көне қабаттары негізгі де ұйытқы тірек боп табылып, төмендегідей лексика-семантикалық топқа жіктеледі. 1. Мал шаруашылығымен байланысты есімдер: Бота, Бұқа, Аққозы., Құлыншақ, Жылқыбай, Қозы т.б. 2. Табиғат құбылысымен байланысты есімдер: Таубай, Боран, Толғанай, Айым, Сәуле т.б. 3 .Аңдар мен үй хайуанаттары және құстармен байланысты есімдер: Арыстан, Түлкібай, Лашын, Бүркіт, Қарлығаш, Жолбарыс т.б. 4. Асыл металдар мен қымбат заттар атауларына байланысты есімдер: Алтын, Болат, Маржан т.б. 5. Өсімдік аттарына байланысты: Қызғалдақ, Райхан, Раушан, Гүлжан, Гүлім т.б. 6. Жеміс-жидек атауларымен байланысты: Алма, Мейіз, Анар, Жаңғақ, Өрік, Қарақат т.б. 7.Туыстық атаулармен байланысты: Атабек, Баба, Туғанбай, Жиенбай т.б. 8. Жер-су аттарына қойылған есімдер: Алатау, Еділ, Орал, Алтай, Жарқын, Жамбыл т.б. 9. Үй-жиһаздарымен, мүліктерге байланысты: Шара, Табақбай, Айнагүл т.б. 10. Түрлі тағам аттарына байланысты есімдер: Айранбай, Шырынбай, Шекер, Сүттібай, Балым, Балжан т.б. Балаларға ат қоюды ертеде белгілі дәрежеде ырым мен дәстүр ерекше орын алып отырған. Олардың кейбірін сөздің киелі күшімен де байланыстырып отырушылық көне дәуірден бар құбылыс. Сол ескі замандарда балаларға көз тиюден немесе жын-шайтаннан сақтау мақсатымен елеусіз оғаш есімдер қойып отырған. Мәселен, Итбай, Күшікбай, Жаманбай тағы басқа. Есім берудегі кеңінен тараған дәстүрдің бірі – сан есіммен байланысты болып келеді. Ондай сан есімдерден қойылған кісі аттары бір сан есімінен мың санына дейін кездеседі. Мысалы: Бірбай, Біржан, Бесбай, Жетібай, Сегізбай, Елубай, Сексенбай, Тоқсанбай, Жүзбай, Мыңбай. Керісінше, сан есімнен қойылған әйел есімдері некен-саяқ қана. Ал, балаларға жарасымды да сұлу есім беруде ешбір шек болмаған есімдер тарихында ғасырлар бойы жаңару, ескіру, архаизмге айналу процесі болып отырады. Адамға ат қоюдың себептері алуан - түрлі тілек-мақсаттармен байланысты да болып отырған. Бұл заңды құбылыс. Адамға ат қоюдың себептері алуан түрлі тілек-мақсаттармен байланысты да болып отырған. 1. Бала дәулетті де бай, ауқатты болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Байбол, Дәулетбай, Алтынбай, Малбай т.б. 2. Күшті де батыл, қырағы да сақ, ержүрек болсын деп қойылған есімдер: Арыстан, Батыр, Тарғын, Ержігіт т.б. 3. Бала сұлу да көрікті, ажарлы да әдемі болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Айсұлу, Әсем, Нұрсұлу, Ботагөз, Ажар. 4. Денсаулығы зор болып, ұзақ жасасын деген тілекпен қойылған есімдер: Ұзақ, Өмірзақ, Мыңжасар. 5. Бала ақылды да тапқыр болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Ақылбай, Ақылбек, Данышпан, Дана. 6. Бала мырза да жомарт болсын деп қойылған есімдер: Жомарт, Мырзабек, Мәртай. 7. Бірінші туған балаға Тұңғышбай, Алғашбек, Әуелбек, Төлбасы 8. Соңынан туған балаға Жалғас, Ерсін, Көбейсін деп қояды. 9. Кенже балаға Кенжебай, Кенжеғали,Сарқыт деп қояды. 10. Баланың туған мезгіліне қарап қоятын есімдер: Қыстықбай, Күздібай, Күнтуған, Айтуған, Түнқатар, Таңатар, Іңірбай. Есімдерді таңдап, талғап қоюда бұлардан басқа да белгілер мен түрлі нышан, әр түрлі жағдаяттар болып отырған. Мәселеге, Аманжан, Қаржаубай, Жолай тағы басқа. Көп ретте ертедегі есімдер халықтың әдет-ғұрып, салт-сана, тарихи дәстүрлерімен байланысты қойылып отырғаны белгілі. Ал балалары тұрмай өле берген үйлерде өмірге жаңа келген сәбилерге: Тоқтар, Тұрар, Тұрсын деген есімдер қойылып отырған. Батырлар жырларындағы халық батырлары мен тамаша, ақылды да парасатты тарихи адамдардың дәстүрлі есімдері ұрпақтан-ұрпаққа жетіп, күні бүгінге дейін қойылып келе жатыр. Тіліміздегі кеңінен тараған екі не үш сөздерден құралған күрделі тұлғасы есімдердің көбірек кездесетіндері – құрамында бай, бек, би, хан, сұлтан, төре, шах, ханым компоненттері (сыңарлары) бар есімдер. Тарихи сипаты жағынан бұл сөздер архаизм әрі историзм ретінде келмеске кеткен әлеуметтік терминдер. Қазақ халқы тарихында феодал ақсүйектер – өздерінің әлеуметтік тегін немесе атақ дәрежесін көрсету мақсатымен бай, бек, би, төре сияқты сөздерді өз есімдеріне қосып, қосақтай айтып отырған еді. Бұл анықтауыш сипаттағы тұлғалар сол замандардан бастап жалпы халық есімдері құрамында да жиі кездесетін. Бірақ біздің советтік дәуірде анықтауыштар әуелі мағыналарынан айырылса, енді біреулері жаңа мағынаға ие болды. Мәселен, мырза қазіргі кезде «қайырымды», «жомарт», «мәрт адам», «бай», «әлді», «қуатты». Бұл күнде ата-аналар балаларына – бай, бек, би, сұлтан, төре сөздері арқылы жасалған есімдерді сирек беріп, балаларға мән-мағынасы айқын да анық, сұлу да көркем есімдер береді: Мәселен, Басат, Азат, Артур, Айбек, Серік, Алма, Дина, Мира, Сәуле, Мерей, Бақыт тағы басқа. Кейбір есімдердің мән-мағынасы (семантикасы) мен дыбыстық сипаттары арқылы белгілі бір аймақ тұрғындарының тілдік ерекшеліктерін анық байқауға болады. Сол жергілікті тілдер негізінде қойылған есімдердің алуан түрлі тұлғалары мен тұрмыстың варианттары да ерекшеленіп тұрады. Атап айтқанда, оңтүстік, тұрғындары есімдеріне дауыссыз еріндік және сонар мдыбыстары орнына қатаң дауысты п дыбысы қолданылса, сол пдыбысы орнына сонар м дыбысының қолданылуы есімдер мен фамилиялардың тек басқа буындарында ғана емес, ортасында да кездесіп отырады. Мәселен, Пақтагүл (әдеби тілдегі Мақтагүл орнына), Палым (Балым); Полат (Болат), Палымбет (Болымбет) т.б. Алматы, Жамбыл, Талдықорған облыстарында, сондай-ақ Семей, Шығыс Қазақстан облыстарының кейбір аудандарында әдеби тіліміздегі дауыссыз ұяңш дыбысы орнына тіл алды чдыбысы қолданылады. Мәселен, Ақчал, Чегебай, Чотбай, Чойбек т.б. Тілімізде халықтың осындай ұлттық психологиялық түсінік, ырым, наным-сенім негізінде дүниеге келген есімдер өте көп. Айталық, аты аңызға айналған Қорқыт есімінің шығу тарихы «Қорқыт ата» кітабында: «Қорқыт ата дүниеге келгенде, табиғат алай-дүлей қаһарына мініп, көк аспанды қара бұлт басып, бірнеше күн қараңғылық билеп, елдің зәре құтын қашырған күн болыпты» делінген. Халықты қорқытқан бала деп атын Қорқыт атапты десе, енді бір деректерде Қорқыт түбірі – құт - береке, байлық, ырыс мағынасында қойылған есім делінеді. == Жиілігі== 2019-2021 жылы туғандарға ең көп қойылған аттар<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/itis/interesting/name|title=stat.gov.kz|website=stat.gov.kz|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419082329/https://stat.gov.kz/itis/interesting/name|deadlink=no}}</ref>. Бұл аттарды балаларға бермеу керек. Бұл аттар қазақ есімдерінің әртүрлілігін азайтады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://saryarqanews.kz/en/node/10146|title=Какие имена не стоит давать детям?|website=«Saryarqa Aqparat»|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310083605/https://saryarqanews.kz/en/node/10146|deadlink=no}}</ref>. {{col-begin}}{{col-2}} {| class="wikitable sortable" ! !! ұл аттары !! 2019 !! 2020!! 2021 |- | 1 || АЛИХАН || 4 246 || 4 712 || 4 602 |- | 2 || АЙСҰЛТАН || 3 261 || 3 387 || 3 347 |- | 3 || НҰРИСЛАМ || 2 510 || 2 980 || 3 306 |- | 4 || АМИР || 2 422 || 2 383 || 2 479 |- | 5 || АЛИНҰР || 2 327 || 2 269 || 2 386 |- | 6 || АЛДИЯР || 1 744 || 2 375 || 2 663 |- | 7 || АЛИ || 2 079 || 2 084 || 2 387 |- | 8 || ОМАР || 1 555 || 1 779 || 2 317 |- | 9 || РАМАЗАН || 1 810 || 1 719 || 1 906 |- | 10 || САНЖАР || 1 729 || 1 852 || 1 754 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" ! ! қыз аттары !! 2019 !! 2020!! 2021 |- |1 | МЕДИНА || 4 892 || 5 557 || 6 203 |- |2 | АЙЛИН || 3 919 || 4 980 || 5 602 |- |3 | РАЯНА || 5 124 || 4 703 || 4 519 |- |4 | АЙША || 3 786 || 4 647 || 5 156 |- |5 | АСЫЛЫМ || 3 259 || 4 465 || 5 181 |- |6 | АЙЗЕРЕ || 4 089 || 4 393 || 4 032 |- |7 | АЯЛА || 3 588 || 4 333 || 4 159 |- |8 | АМИНА || 2 932 || 3 152 || 3 628 |- |9 | АЙАРУ || 2 995 || 3 332 || 3 237 |- |10 | АЙЫМ || 2 069 || 3 756 || 3 368 |} {{col-end}} == Статистикасы == [[File:Most commons male kazakh names ending.png|thumb|Қазақстанда 1927-2021 жылдардағы ер қазақтар арасында еңкөп таралған ат жалғаулары]] 2024 жылдың 30 сәуірінде 2021 жылғы Халық санағының қорытындысы бойынша есімдер мен фамилиялар туралы жарияланым Ұлттық статистика бюросының ресми сайтына шықты. Бұнда ең көп кездесетін 33 мың қазақ аты, 29 мың қазақ фамилиясы. 95% қазақтың аты мен 83% қазақтың фамилиясы бар. Статистика жылдар, өңірлер бойынша берілген. Бұдан басқа орыс және өзбек халықтарының есімдері мен фамилиялары берілген. 99% орыс осы таблицадан өз аттарын және 69% орыс өз фамилиясын таба алады. Деректер 2021 жылғы Халық санағы нәтижесіне негізделген. Бұндай толыққанды антропонимика туралы жарияланым ТМД елдерінде бірінші рет шығуы. Есімдер бойынша толыққанды статистика негізі дамыған Европа елдерінде шығып тұрады.<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/news/azamat-i-aruzhan-samye-populyarnye-kazakhskie-imena-v-kazakhstane/|title=Азамат и Аружан – самые популярные казахские имена в Казахстане - Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан|lang=ru|website=stat.gov.kz|access-date=2024-05-27}}</ref><ref>https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/809/s6670geqltx5s36p8h0castfy7ugr2kg/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD.xlsx</ref> === Квинтель бойынша жиілік классификациясы === {| class="wikitable collapsible sortable" ! үлесі !! ат типі жиілік бойынша !! colspan="2" | ер аттары, аттас саны !! colspan="2" | әйел аттары, аттас саны |- ! ! | көп|| аз|| көп|| аз |- | 20% || өте жиі || 25 060 || 63 818 || 31 010 || 73 469 |- | 20% || жиі || 11 603 || 25 026 || 16 061 || 30 528 |- | 20% || орта|| 4 125 || 11 564 || 5 665 || 15 932 |- | 20% || сирек|| 614 || 4 123 || 986 || 5 661 |- | 20% || өте сирек || 1 || 613 || 1 || 986 |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер == *[http://szh.kz/18500/%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B Қазақ есімдерінің мағынасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527220921/http://szh.kz/18500/%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B |date=2014-05-27 }} == Әдебиеттер == * [[Телғожа Сейдінұлы Жанұзақов|Телқожа Жанұзақов]], К.Есбаева. Қазақ есімдері. (Анықтама сөздік) Қазақ ССР-інің Ғылым баспасы. Алматы. 1988. Тираж 70 000. 480 бет. 10 000 атқа жуық. * Аңғар Жағыпарұлы Смағұлов. Қазақ есімдері. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы. Атамұра. 2006, 2013. 800 бет. 70 000 ат тізім. 12 00 ат түсініктеме. * [[Телғожа Сейдінұлы Жанұзақов|Телқожа Жанұзақов]], Есімдер сыры/Тайны имен.Алматы, Парасат журналы 2014 жыл. 208 бет. ISBN 9965-27-014-7<ref>https://atau.kz/docs/3018.pdf</ref> {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақ есімдері]] [[Санат:Қазақтар]] e3c4t7roc88qg2c0rcls2t4golnjen6 3629258 3629256 2026-07-12T20:21:51Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-39414-26|~2026-39414-26]] ([[User talk:~2026-39414-26|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579510 wikitext text/x-wiki [[File:Mean length of kazakh names in letters in 1920-2021.png|thumb|1920-2021 жж. қазақ есімдерінің әріптермен орташа ұзындығы]] {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} Балаларға бүгінгі жарқын өмір, бақытты дәуір талабына сай жарасты да лайықты есім қою халық діттеп отырған мүдделі де маңызды мәселенің бірі болып саналады. Ата-ана дүниеге келген перзентке мағынасы айқын, әдемі де, айшықты сұлу есім беруді қалайды, бірақ олар қай атты таңдауда, одан кейін оны жазуда қиналысқа ұшырап отырады. Бұл өмірлік мәселе. Сондықтан адамдарға есім беру мәселесі барлық уақытта да адамдарды толғантып келді, қазіргі кезде өзекті күйінде қалып отыр. Балаға жарасымды есім беруге ата-ана, олардың туған-туыс, жора-жолдастары ғана емес, жергілікті халық депутаттары кеңестері мен Азаматтық хал актілерін тіркеу бөлімдері де толық мүдделі. Адам есімі қоғам өмірі мен оны қоршаған ортамен тығыз байланысты. Ұрпаққа жарасымды есім беру - ежелден келе жатқан, ізі суымаған жалпы халықтың игі дәстүрi. Есімдер де халық тіліндегі сөздер сияқты өмір сүріп, ескіріп әрі жаңарып отырады. Олар да ғасырлар үшін қарт шежіре сияқты ұрпаққа жеткізіп отырады. Антропонимдер тілдегі сөздік құрамның бір бөлігі болып саналады. Ол өз арнасын жалпы халық тілі қорынан алады да тіліміздің ішкі заңына сәйкес дамиды. Сөйтіп ол тілдегі сөздердің (лексиканың) барлық салаларынан жасалады. Қазақ есімдерінің басым тобы халқымыздың өткен замандардан бастап күні бүгінге дейін мәдени-тарихи өмір бейнесін анық көрсетеді. Лексикалық тұрғыдан қарағанда, олардың көне қабаттары негізгі де ұйытқы тірек боп табылып, төмендегідей лексика-семантикалық топқа жіктеледі. 1. Мал шаруашылығымен байланысты есімдер: Бота, Бұқа, Аққозы., Құлыншақ, Жылқыбай, Қозы т.б. 2. Табиғат құбылысымен байланысты есімдер: Таубай, Боран, Толғанай, Айым, Сәуле т.б. 3 .Аңдар мен үй хайуанаттары және құстармен байланысты есімдер: Арыстан, Түлкібай, Лашын, Бүркіт, Қарлығаш, Жолбарыс т.б. 4. Асыл металдар мен қымбат заттар атауларына байланысты есімдер: Алтын, Болат, Маржан т.б. 5. Өсімдік аттарына байланысты: Қызғалдақ, Райхан, Раушан, Гүлжан, Гүлім т.б. 6. Жеміс-жидек атауларымен байланысты: Алма, Мейіз, Анар, Жаңғақ, Өрік, Қарақат т.б. 7.Туыстық атаулармен байланысты: Атабек, Баба, Туғанбай, Жиенбай т.б. 8. Жер-су аттарына қойылған есімдер: Алатау, Еділ, Орал, Алтай, Жарқын, Жамбыл т.б. 9. Үй-жиһаздарымен, мүліктерге байланысты: Шара, Табақбай, Айнагүл т.б. 10. Түрлі тағам аттарына байланысты есімдер: Айранбай, Шырынбай, Шекер, Сүттібай, Балым, Балжан т.б. Балаларға ат қоюды ертеде белгілі дәрежеде ырым мен дәстүр ерекше орын алып отырған. Олардың кейбірін сөздің киелі күшімен де байланыстырып отырушылық көне дәуірден бар құбылыс. Сол ескі замандарда балаларға көз тиюден немесе жын-шайтаннан сақтау мақсатымен елеусіз оғаш есімдер қойып отырған. Мәселен, Итбай, Күшікбай, Жаманбай тағы басқа. Есім берудегі кеңінен тараған дәстүрдің бірі – сан есіммен байланысты болып келеді. Ондай сан есімдерден қойылған кісі аттары бір сан есімінен мың санына дейін кездеседі. Мысалы: Бірбай, Біржан, Бесбай, Жетібай, Сегізбай, Елубай, Сексенбай, Тоқсанбай, Жүзбай, Мыңбай. Керісінше, сан есімнен қойылған әйел есімдері некен-саяқ қана. Ал, балаларға жарасымды да сұлу есім беруде ешбір шек болмаған есімдер тарихында ғасырлар бойы жаңару, ескіру, архаизмге айналу процесі болып отырады. Адамға ат қоюдың себептері алуан - түрлі тілек-мақсаттармен байланысты да болып отырған. Бұл заңды құбылыс. Адамға ат қоюдың себептері алуан түрлі тілек-мақсаттармен байланысты да болып отырған. 1. Бала дәулетті де бай, ауқатты болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Байбол, Дәулетбай, Алтынбай, Малбай т.б. 2. Күшті де батыл, қырағы да сақ, ержүрек болсын деп қойылған есімдер: Арыстан, Батыр, Тарғын, Ержігіт т.б. 3. Бала сұлу да көрікті, ажарлы да әдемі болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Айсұлу, Әсем, Нұрсұлу, Ботагөз, Ажар. 4. Денсаулығы зор болып, ұзақ жасасын деген тілекпен қойылған есімдер: Ұзақ, Өмірзақ, Мыңжасар. 5. Бала ақылды да тапқыр болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Ақылбай, Ақылбек, Данышпан, Дана. 6. Бала мырза да жомарт болсын деп қойылған есімдер: Жомарт, Мырзабек, Мәртай. 7. Бірінші туған балаға Тұңғышбай, Алғашбек, Әуелбек, Төлбасы 8. Соңынан туған балаға Жалғас, Ерсін, Көбейсін деп қояды. 9. Кенже балаға Кенжебай, Кенжеғали,Сарқыт деп қояды. 10. Баланың туған мезгіліне қарап қоятын есімдер: Қыстықбай, Күздібай, Күнтуған, Айтуған, Түнқатар, Таңатар, Іңірбай. Есімдерді таңдап, талғап қоюда бұлардан басқа да белгілер мен түрлі нышан, әр түрлі жағдаяттар болып отырған. Мәселеге, Аманжан, Қаржаубай, Жолай тағы басқа. Көп ретте ертедегі есімдер халықтың әдет-ғұрып, салт-сана, тарихи дәстүрлерімен байланысты қойылып отырғаны белгілі. Ал балалары тұрмай өле берген үйлерде өмірге жаңа келген сәбилерге: Тоқтар, Тұрар, Тұрсын деген есімдер қойылып отырған. Батырлар жырларындағы халық батырлары мен тамаша, ақылды да парасатты тарихи адамдардың дәстүрлі есімдері ұрпақтан-ұрпаққа жетіп, күні бүгінге дейін қойылып келе жатыр. Тіліміздегі кеңінен тараған екі не үш сөздерден құралған күрделі тұлғасы есімдердің көбірек кездесетіндері – құрамында бай, бек, би, хан, сұлтан, төре, шах, ханым компоненттері (сыңарлары) бар есімдер. Тарихи сипаты жағынан бұл сөздер архаизм әрі историзм ретінде келмеске кеткен әлеуметтік терминдер. Қазақ халқы тарихында феодал ақсүйектер – өздерінің әлеуметтік тегін немесе атақ дәрежесін көрсету мақсатымен бай, бек, би, төре сияқты сөздерді өз есімдеріне қосып, қосақтай айтып отырған еді. Бұл анықтауыш сипаттағы тұлғалар сол замандардан бастап жалпы халық есімдері құрамында да жиі кездесетін. Бірақ біздің советтік дәуірде анықтауыштар әуелі мағыналарынан айырылса, енді біреулері жаңа мағынаға ие болды. Мәселен, мырза қазіргі кезде «қайырымды», «жомарт», «мәрт адам», «бай», «әлді», «қуатты». Бұл күнде ата-аналар балаларына – бай, бек, би, сұлтан, төре сөздері арқылы жасалған есімдерді сирек беріп, балаларға мән-мағынасы айқын да анық, сұлу да көркем есімдер береді: Мәселен, Басат, Азат, Артур, Айбек, Серік, Алма, Дина, Мира, Сәуле, Мерей, Бақыт тағы басқа. Кейбір есімдердің мән-мағынасы (семантикасы) мен дыбыстық сипаттары арқылы белгілі бір аймақ тұрғындарының тілдік ерекшеліктерін анық байқауға болады. Сол жергілікті тілдер негізінде қойылған есімдердің алуан түрлі тұлғалары мен тұрмыстың варианттары да ерекшеленіп тұрады. Атап айтқанда, оңтүстік, тұрғындары есімдеріне дауыссыз еріндік және сонар мдыбыстары орнына қатаң дауысты п дыбысы қолданылса, сол пдыбысы орнына сонар м дыбысының қолданылуы есімдер мен фамилиялардың тек басқа буындарында ғана емес, ортасында да кездесіп отырады. Мәселен, Пақтагүл (әдеби тілдегі Мақтагүл орнына), Палым (Балым); Полат (Болат), Палымбет (Болымбет) т.б. Алматы, Жамбыл, Талдықорған облыстарында, сондай-ақ Семей, Шығыс Қазақстан облыстарының кейбір аудандарында әдеби тіліміздегі дауыссыз ұяңш дыбысы орнына тіл алды чдыбысы қолданылады. Мәселен, Ақчал, Чегебай, Чотбай, Чойбек т.б. Тілімізде халықтың осындай ұлттық психологиялық түсінік, ырым, наным-сенім негізінде дүниеге келген есімдер өте көп. Айталық, аты аңызға айналған Қорқыт есімінің шығу тарихы «Қорқыт ата» кітабында: «Қорқыт ата дүниеге келгенде, табиғат алай-дүлей қаһарына мініп, көк аспанды қара бұлт басып, бірнеше күн қараңғылық билеп, елдің зәре құтын қашырған күн болыпты» делінген. Халықты қорқытқан бала деп атын Қорқыт атапты десе, енді бір деректерде Қорқыт түбірі – құт - береке, байлық, ырыс мағынасында қойылған есім делінеді. == Жиілігі== 2019-2021 жылы туғандарға ең көп қойылған аттар<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/itis/interesting/name|title=stat.gov.kz|website=stat.gov.kz|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419082329/https://stat.gov.kz/itis/interesting/name|deadlink=no}}</ref>. Бұл аттарды балаларға бермеу керек. Бұл аттар қазақ есімдерінің әртүрлілігін азайтады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://saryarqanews.kz/en/node/10146|title=Какие имена не стоит давать детям?|website=«Saryarqa Aqparat»|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310083605/https://saryarqanews.kz/en/node/10146|deadlink=no}}</ref>. {{col-begin}}{{col-2}} {| class="wikitable sortable" ! !! ұл аттары !! 2019 !! 2020!! 2021 |- | 1 || АЛИХАН || 4 246 || 4 712 || 4 602 |- | 2 || АЙСҰЛТАН || 3 261 || 3 387 || 3 347 |- | 3 || НҰРИСЛАМ || 2 510 || 2 980 || 3 306 |- | 4 || АМИР || 2 422 || 2 383 || 2 479 |- | 5 || АЛИНҰР || 2 327 || 2 269 || 2 386 |- | 6 || АЛДИЯР || 1 744 || 2 375 || 2 663 |- | 7 || АЛИ || 2 079 || 2 084 || 2 387 |- | 8 || ОМАР || 1 555 || 1 779 || 2 317 |- | 9 || РАМАЗАН || 1 810 || 1 719 || 1 906 |- | 10 || САНЖАР || 1 729 || 1 852 || 1 754 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" ! ! қыз аттары !! 2019 !! 2020!! 2021 |- |1 | МЕДИНА || 4 892 || 5 557 || 6 203 |- |2 | АЙЛИН || 3 919 || 4 980 || 5 602 |- |3 | РАЯНА || 5 124 || 4 703 || 4 519 |- |4 | АЙША || 3 786 || 4 647 || 5 156 |- |5 | АСЫЛЫМ || 3 259 || 4 465 || 5 181 |- |6 | АЙЗЕРЕ || 4 089 || 4 393 || 4 032 |- |7 | АЯЛА || 3 588 || 4 333 || 4 159 |- |8 | АМИНА || 2 932 || 3 152 || 3 628 |- |9 | АЙАРУ || 2 995 || 3 332 || 3 237 |- |10 | АЙЫМ || 2 069 || 3 756 || 3 368 |} {{col-end}} == Статистикасы == [[File:Most commons male kazakh names ending.png|thumb|Қазақстанда 1927-2021 жылдардағы ер қазақтар арасында еңкөп таралған ат жалғаулары]] 2024 жылдың 30 сәуірінде 2021 жылғы Халық санағының қорытындысы бойынша есімдер мен фамилиялар туралы жарияланым Ұлттық статистика бюросының ресми сайтына шықты. Бұнда ең көп кездесетін 33 мың қазақ аты, 29 мың қазақ фамилиясы. 95% қазақтың аты мен 83% қазақтың фамилиясы бар. Статистика жылдар, өңірлер бойынша берілген. Бұдан басқа орыс және өзбек халықтарының есімдері мен фамилиялары берілген. 99% орыс осы таблицадан өз аттарын және 69% орыс өз фамилиясын таба алады. Деректер 2021 жылғы Халық санағы нәтижесіне негізделген. Бұндай толыққанды антропонимика туралы жарияланым ТМД елдерінде бірінші рет шығуы. Есімдер бойынша толыққанды статистика негізі дамыған Европа елдерінде шығып тұрады.<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/news/azamat-i-aruzhan-samye-populyarnye-kazakhskie-imena-v-kazakhstane/|title=Азамат и Аружан – самые популярные казахские имена в Казахстане - Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан|lang=ru|website=stat.gov.kz|access-date=2024-05-27}}</ref><ref>https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/809/s6670geqltx5s36p8h0castfy7ugr2kg/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD.xlsx</ref> === Квинтель бойынша жиілік классификациясы === {| class="wikitable collapsible sortable" ! үлесі !! ат типі жиілік бойынша !! colspan="2" | ер аттары, аттас саны !! colspan="2" | әйел аттары, аттас саны |- ! ! | көп|| аз|| көп|| аз |- | 20% || өте жиі || 25 060 || 63 818 || 31 010 || 73 469 |- | 20% || жиі || 11 603 || 25 026 || 16 061 || 30 528 |- | 20% || орта|| 4 125 || 11 564 || 5 665 || 15 932 |- | 20% || сирек|| 614 || 4 123 || 986 || 5 661 |- | 20% || өте сирек || 1 || 613 || 1 || 986 |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер == *[http://szh.kz/18500/%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B Қазақ есімдерінің мағынасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527220921/http://szh.kz/18500/%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B |date=2014-05-27 }} == Әдебиеттер == * [[Телғожа Сейдінұлы Жанұзақов|Телқожа Жанұзақов]], К.Есбаева. Қазақ есімдері. (Анықтама сөздік) Қазақ ССР-інің Ғылым баспасы. Алматы. 1988. Тираж 70 000. 480 бет. 10 000 атқа жуық. * Аңғар Жағыпарұлы Смағұлов. Қазақ есімдері. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы. Атамұра. 2006, 2013. 800 бет. 70 000 ат тізім. 12 00 ат түсініктеме. * [[Телғожа Сейдінұлы Жанұзақов|Телқожа Жанұзақов]], Есімдер сыры/Тайны имен.Алматы, Парасат журналы 2014 жыл. 208 бет. ISBN 9965-27-014-7<ref>https://atau.kz/docs/3018.pdf</ref> {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақ есімдері]] [[Санат:Қазақтар]] op87pkppn6ca4bg84oynxzr6qvnf2q9 Мачу-Пикчу 0 522638 3629289 3509188 2026-07-13T04:39:36Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629289 wikitext text/x-wiki {{ЮНЕСКО әлемдік мұрасы |KazName = Мачу-Пикчу |Name = Machu Picchu |Image = [[File:Peru Machu Picchu Sunrise.jpg|thumb|250px|]] |imagecaption = |State Party = [[Наска шөлі]], {{PER}} |Type = [[Инк мәдениеті]] |Criteria = i, iii, vii, ix |ID = |Link = 1450ж бастап салынған,<br> 1572ж тасталған<ref>{{cite web|url=https://www.livescience.com/22869-machu-picchu.html |last=Jarus |first=Owen |date=31 August 2012 |title=Machu Picchu: Facts & History - Abandonment of Machu Picchu |work=[[Live Science]] |accessdate=16 December 2019}}</ref> |Region = [[Сурет:Machu Picchu Location.png|thumb|right|200px|]] |Coordinates = {{coord|13|09|48|S|72|32|44|W|display=inline,title}} |location = {{plainlist| *{{PER}} *└ [[Cuzco Region]]}} |Year = 1983 <small>(7th [[Әлемдік мұра]])</small> |Session = [https://whc.unesco.org/en/list/274 274] |Extension = 2430m биікте орналасқан |Danger = |locmapin = Peru}} '''Мачу-Пикчу''' (испанша: Machu Picchu, кечуа: Machu Piqchu, мағынасы "''ежелгі тау''" деген сөз;) - [[Перу]] аймағында орналасқан Колумбдан бұрынғы көне [[Инк мәдениеті|Инк империясының]] қала қалдығы, оңтүстік [[Америка]] құрлығындағы тарихы сырлы, көрінісі айбынды ежелгі [[қала]]. Батыс солтүстік жағында Кускодан 130км қашықта, бүкіл қала теңіз деңгейінен 2350—2430 биіктегі тау қырқасына орналасып, Урубамба өзені шатқалына биіктен қарап жатыр.<ref name="unesco"/><ref name="UNESCO WHC">UNESCO World Heritage Centre.</ref> Ол қазіргі заманғы [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]нің бірі есептеледі. [[Оңтүстік Америка]] еліндегі асқар тау баурайындағы Мачу-Пикчу қаласы 400 жылға жуық өмір сүрген, ол шамамен 1450 жылдары Инк Империясының өркендеген тұсында салынған.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/274 |title=Historic Sanctuary of Machu Picchu|publisher=UNESCO World Heritage Centre |accessdate=2012-05-06}}</ref> Белгісіз себептермен [[1532]] жылы инктер қаладан жырақ кетті делінген жорамал бар. Ал Испан конкисдаторлары биікте орналасқан қалаға шыға алмады<ref name="Wright Valencia 1">Wright & Valencia Zegarra 2001, 2003, p.1.</ref><ref>{{cite book|last=McNeill|first=W. H.|title=Plagues & Peoples|page=183}}</ref> [[1911]] жылы Америка ғалымдары көне қаланы табады. Аталған қала орынында [[ғибадатхана]]лардың қираған үйінділері, екі қабатты үйлер мен қоймалар сақталған. Оның жайласу орны ерекше, табиғаты ғажайып, байқалған уақыт кештеу (1911ж.). Ол [[Инк империясы]]ның ең маңызды тарихи белгісі есептеледі. 1983 жылы Мачу-Пикчу ғибадатханасы ЮНЕСКО-ның адамзаттық тарихи мұралар тізіміне еніп, мәдени және табиғи жаратылысы бірдей қорғауға алынды.<ref name="unesco">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/274.pdf|title=UNESCO advisory body evaluation|format=PDF}}</ref> Дегенмен, кезекте аталған қала әлемде туризмнен жапа шегуі ауыр мәдени, тарихи орындардың бірі есептеледі. == Тарихы == [[Сурет:MachuPicchu TerracedFields (pixinn.net).jpg|thumb|right|300px|Ауыл шаруашылығына арналған сатылы атыздар]] Зерттеулерге байланысты Мачу-Пикчу Инк билеушісі Pachacuti 1440 жылдары салдырған, 1532 жылы испандар Перуді бойсұндырғанда бұл қалада адамдар болған делінеді. Археологиялық қазбалар мен бодандар туралы дереккөздерге негізделгенде, аталған қала жай қала емес, Инк ақсүйектерінің тынығатын, тәрбиеленетін ерекше орыны болған (бейне Рим манор бағы секілді). Қаланы зерттеу барысында, ғалымдар құрылыстардың көп бөлігі сарай, ғибадатхана, қоныстанушылар үйі, қоймалардан құралатыны анықталған. Зерттеулер бойынша аталған қаланың халқы ешқашан 750 -ден асып көрмепті. [[Сурет:Machu Picchu16.jpg|thumb|left|300px|Қалап салынған тас қабырға]] Инк патшасының бұл жерден қала салу себебінің географиялық, жер бедеріндік себептері болған. Олар Күн Құдайы Интиге сыйынған. Рауаяттар бойынша, Мачу-Пикчудің кейініндегі тау Инктер табынатын аспанның беті есептелген, ал таудың ең биік шоқысы оның мұрыны есептелген. Инктер таудың өзінен тас қазуға болмайды деп есептеп, тау етегіне шашылған тастардан осы қаланы тұрғызыпты. Олар тастарды өте дәлдікпен күрделі өлшемде кескені сонша, жымдастырылған тастар арасындағы бостық 1мм-ге жетпейтін болған. [[Сурет:40375953 macchupicchu203b (1).jpg|thumb|left|200px|Esteban Pavletich (es) және Пабло Неруда Мачу-Пикчуде]] 1913 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] мемлекеттік [[география]] журналы 4 ай бойы Мачу-Пикчу туралы жазып, бұл тастанды қала әлем саяхатшыларының жаппай құштарлығын оятты. Мачу-Пикчу – инктер қаласының шын аты емес болатын. Бұл жергілікті тұрғындардың қойған аты. Оның шын әуелдегі аты белгісіз. Сонымен қатар, қаланың не себепті мемлекет астанасынан алыс және 2057 метр биіктікте салынғаны әлі де құпия болып отыр. Қала 3 бөлікке бөлінген: ғибадатханалар ауданы, адамдар тұратын аймақ және молалар. Біздің заманымызға дейін Үш Терезе ғибадатханасы сақталған. Терезеден түсетін күн сәулесі инк империясының негізін қалаушыларды білдіреді. 2003 жылы шамамен 400 000 адам Мачу-Пикчуді серуендеген. ЮНЕСКО бұл тарихи орынның саяхатшылар (туристер) жағынан бүлдірілуіне айырықша назар аударды. Дегенмен жергілікті үкімет саяхат ісінен түсетін пайданы көздегендіктен, саяхатшылар легін тосып қала алмады. Олар аталған тау жотасына трамвай қатынатқысы келсе де, оған рұқсат етілмеді.<ref name=Nava1976p9-10>{{cite book |first=Pedro Sueldo |last=Nava |title=A walking tour of Machupicchu |date=1976 |pages=9–10 |oclc=2723003}}</ref> Перу ақыны Пабло Неруда өзінің осы Мачу-Пикчуді зиярат еткен соң жазған ең әйгілі шығармасы «Мачу-Пикчу шоқысы» дастанында мынадай мағынада өлеңмен жырлады: [[Сурет:View Onto Machu Picchu.jpg|thumb|right|300px|Мачу-Пикчуді оның төбесінен қарау]] {{Дәйексөз|''Мен тастан қиылып жасалған ежелгі құрылыстың ежелгі жасыл [[Анд таулары|Андс шоқысы]]нда торкөздене көзге оттай басылғанын көрдім. Асау ағын мен долы боран жүздеген жылдар бойы қала қорғанын жемірумен болыпты. .... Бұл қиыр, сұңғақ биіктікте тұрып, бұл салтанатты қала қалдығында жүріп мен өлең жазу үшін іздеген ереже-сенімімді таптым.''}} == Орны == [[Сурет:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.2.jpg|thumb|right|400px|Мачу-Пикчу]] Мачу-Пикчу қаласы Кусконың 130км батыс солтүстіктегі Мачу-Пикчу тауының қыратына салынған. Ол орталық Американың ең маңызды мәдени мұрасы, әрі Перудің де ең таңдаулы саяхат (туризм) орталықтарының бірі. Тау қырқасындағы Мачу-Пикчу жаламасы маңынан Урубамба өзенінің айналасындағы тік жаламаларды көре аласың. Тауда бас айналуды жеңу үшін адамдар Coca жапырағын, немесе пенициллиннен де пайдасы зор хош иісті muña-ны шайнайды. Мачу-Пикчудің керемет географиялық орны оны әскери бекініс етудің идеал орнына айналдырған, оның жайласқан жері ұзақ заман байқалмаған әскери құпия болғаны да содан. Мачу-Пикчудің тура координатасы 13°9′23″S 72°32′34″W. == Мачу-Пикчу қорығы == 1981 жылы Мачу-Пикчудің төңірегіндегі 32,592гектар жер Прудің тарихи қорық районы етіп бекітілді. Бұл өңір қала қалдықтарын, айналасындағы жерлерді, хайуанаттар мен өсімдік жамылғысын, әсіресе сол өңірде шығатын Орхидея гүлін қорғауға алады.<ref name="ecoregions">{{cite journal |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2 |date=2001 |volume=51 |pages=933–8 |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=d'Amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E.| displayauthors = 8 |journal=BioScience |issue=11 |issn=0006-3568}}</ref> Кейбір зерттеушілердің пікірінше, Мачу-Пикчу Инктердің 「llacta」-сы, яғни, үстемдік етілетін өңірдің экономикасын басқарып бақылау орталығы, шабуылға ұшырағанда Инк ақсүйектерін қорғайтын қамал есептеледі. Бұл жер Zapa инктерінің көз жұматын және күзететін бекеті. Испандар оларды жеңген соң, бұл қала Manco инктерінің қарсылық көрсету бекінісі болған. == Үш бөлік == [[Сурет:Karta MachuPicchu.PNG|thumb|right|300px|Мачу-Пикчу картасы]] Археологтар Мачу-Пикчуді үш бөлікке бөледі: Қасиетті өңір, Оңтүстік қарапайым өңір және Дін қызметкері мен ақсүйектердің қоныстану өңірі. Қасиетті өңірдегі "қасиетті күн құдайы Интидің (Inti) күн байлайтын тасы", "күн ғибадатханасы" және "үш терезелі үй" қатарлылар маңызды археологиялық мұралар есептеледі. Қоныстану өңірінің бір бөлігі ақсүйектерге арналған, олар сатылы жолдың үстіне салынған болып, Amantas-тар (даналар) қызыл түсті дуалда тұрса, Ñustas-тардың (ханызадалар) тұрағы сатылы үй болған. Негізгі қорғандағы бір өңір арнайы түрде қылмыскерлерді жазалауға арналған түрме есептеледі. Тастан жасалған қабірлерде діни мұрасымдар мен құрбандықтар, тасаттықтар жиі өткізіліп тұрған. Олардың ортасындағы кеңістік кемерлі болған және тамдарға түрлі ою-өрнектер ойылған. == Құрылыс == [[Сурет:Machupicchu intihuatana.JPG|thumb|right|200px|Қаладағы тас үйлер]] Мачу-Пикчудегі құрылыстар инк мәдениетінің дәстүріне тән. Онда дуалдар тәртіпті пішінде қашалған тастардан ғажайып үйлесімділікпен жымдастырылған. Қабырғалардағы тастар арасына ешқандай пышақ батпайды, олардың қалай солай дәл үйлестіріліп бір-біріне сәйкес жиналғаны әлі де құпия есептеледі. [[Сурет:Intihuatana Solar Clock.jpg|thumb|left|300px|Күн сағаты - Intihuatana]] Инктер шеңберді (Күн құдайы Инти солай бейнеленеді) білгенімен, құрылысқа дөңгелек пайдаланбаған. Құрылысқа пайдаланылған сонша көп тасты қалай тасып жеткізгені қазірге дейін жұмбақ. Инктер шеңбер пішінді (дөңгелекті) пайдаланбағанымен, бірақ олар қайқаң атаулыны толық пайдаланған. [[Сурет:Pachamama.jpg|thumb|right|200px|Күн ғибадатханасындағы аспанды күзетуге арналған су айналары. Ол әдетте "Pachamama (Жер-Ана) көзі" деп аталады<ref>Federico Kauffmann Doig: Machu Picchu - Tesoro Inca, Lima 2005, ISBN 9972-40-341-6</ref>]] Олар мың-миллиондаған адамның күшімен алып тастарды таудың қырына сүйреп шығарған секілді. Өкініштісі, Инктер жазу өнерін игермегендіктен, бұл туралы ешқандай жазба сөз қалтырмаған. Бүкіл қала орны 140 шақты құрылыстан құралады. Олар ғибадат орны, қорғаныс орны, бау-бақша, қоныстану орындарынан құралады. Бұл жерде 100 -ден артық баспалдақ бар, әрқайсысы үлкен бір гранит тастардан қашалған. Сондай-ақ мұнда су басейні, өлшемді ойылған тастардан жасалған кәріз-құбыр жүйесі бар. Әлі күнге адамзат инк мәдениетінің неге сүйеніп салмағы 20 тоннадан асатын тастарды Мачу-Пикчу тауының басына сүйреп шығарғанын біле алмай келеді. == Инк торабы == Колумб заманынан бұрынғы оңтүстік Америка мәдениеті жасаған сансыз жол тораптары арасында Инктер жасаған жол торабы өзгеше көз тартады. Жол торлары Инк империясының орталығы Кускоға түйінделген. Сол жол тораптарының бірі осы Мачу-Пикчуге апарады. Инктер теңізді жағалаған жолдарды Camino de los llanos (жаттық жол) деп атаса, тау жолдарын Cápac Ñam (тау жолы) деп атаған екен. Қазір жылына миллиондаған саяхатшы инк жолдары арқылы - әсіресе Cápac Ñam арқылы - аттанып, Кускодан екі күн жүріп [[Анд таулары|Анд тауы]]нан аса алады. == Қайта байқалуы == [[Сурет:Hiram Bingham III at his tent door near Machu Picchu in 1912.jpg|thumb|right|200px|Хайрем Бингем Мачу-Пикчуге жақын жердегі шатырында, 1912ж.]] Әлем археологтарының арасында инктердің құпия қаласы туралы алып-қашпа әңгіме көп тарайды. Сол себепті америкалық Хайрем Бингем (Hiram Bingham III) Инктердің жоғалған қаласы Vitcos-ты іздеп, зерттеуге бел байлайды. Арада бірнеше жыл өткен соң, 1911 жылдың 24 шілдесінде археолог осы қалаға ат басын тірейді. Тарихқа көз жүгіртсек, Бингем өзінің жергілікті досымен бірге таулардың біріне көтеріліп, екі үндіс отбасына кезігеді.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://muse.jhu.edu/journals/nepantla/v004/4.1salvatore.html |title=Project MUSE - Local versus Imperial Knowledge: Reflections on Hiram Bingham and the Yale Peruvian Expedition |publisher=Muse.jhu.edu |accessdate=2013-03-26}}</ref> Осы отбасының біріндегі кішкентай бала қалаға апарар жолды көрсетіп, Мачу-Пикчу қаласының табылуына себепші болады. Хайрем Бингем осы жерде археологиялық зерттеуін жазып, оған «''Жоғалған Инк Қаласы''» деген қызықты ат қояды. [[Сурет:124 - Machu Picchu - Juin 2009.jpg|thumb|left|200px|Мачу-Пикчудегі үйдің терезесінен қарағанда]] 2002 жылы, аталған қалаға келген басқа да зерттеушілердің ізі табылды. Яғни, Бингем бұл қаланың тұңғыш байқаушысы болу үшін, аталған деректерді әдейі жасырған деген де пікірлер бар.<ref>{{cite journal|last=Bingham|first=Alfred|title=Raiders Of The Lost City|journal=American Heritage|date=1987|volume=38|issue=5|pages=1, 4|url=http://www.americanheritage.com/content/raiders-lost-city?nid=55704}}</ref> Әрине, Хайрем Бингем бұл құпия қаланың ашылуына өз еңбегін сіңірді, бірақ ұзақ уақыт Мачу-Пикчуді зерттеген Simone Waisbard деген ғалым ақыр-соңы бұл жерге ең алғаш келгендер Palma，Gabino Sánchez және Agustín Lizárraga қатарлылар екенін, олар 1901 жылы 14 шілдеде осы иен қаладағы тастарға өз аттарын жазып кеткенін анықтайды. Ал Бингем әу баста Инктердің жоғалған қаласы Vitcos-ты іздеп шыққан екен. Ол [[Инк империясы]] [[Испан]]дармен соғысқанда [[Перу]]дегі ең соңғы жасырынған және қарсылық көрсеткен қаласы есептеледі. Осы сырлы қаланы іздеп жүріп, ол [[Кечуа]]лықтардың жол бастауында Мачу-Пикчуге келеді. Ол бұл қалаға 1915 жылға дейін бірнеше рет келіп, өзінің әйгілі «''Жоғалған Инк Қаласы''» кітабын жазады.<ref>Bingham, Hiram (with an introduction by Hugh Thomson) (Reprint by Phoenix, 2002) "Lost City of the Incas. The story of Machu Picchu and its builders"</ref> == Қолды болған тарихи мұралар == АҚШ археологі Хайрем Бингем ІІІ 1911 жылдан бастап Мачу-Пикчуден "жалдадым" дегенді сылтауратып, 4 мыңға жуық мәдени мұраны [[Йель университеті|Яле университеті]]не тасып кетеді. Перу үкіметі қайта-қайта талап еткенімен, сол мәдени мұралар күні бүгінге дейін отанына қайтқан жоқ!<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/americas/11/20/peru.yale.artifacts/index.html?hpt=T2|title=CNN: "Peru's president: Yale agrees to return Incan artifacts" | date=20 қараша 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Zorthian|first=Julia|title=Yale returns final Machu Picchu artifacts|url=http://yaledailynews.com/crosscampus/2012/11/12/yale-returns-final-machu-picchu-artifacts/|work=Yale Daily News - Cross Campus|publisher=Yale University|accessdate=24 Feb 2013}}</ref><ref>{{cite news |first=Kim |last=Martineau |date=14 наурыз 2006 |title=Peru Presses Yale On Relics |url=http://articles.courant.com/2006-03-14/news/0603140780_1_machu-picchu-peru-s-first-lady-peru-s-cultural-heritage |work=[[Hartford Courant]]}}</ref> Перу үкіметі мен Яле университеті арасында көп жыл осы мәселеге байланысты таласты пікір бар. Ең ақырында АҚШ президенті [[Барак Обама]] Пру президентімен осы туралы әңгімелесіп, Яле университетін мұраларды қайтаруға үндеді. Сөйтіп 2011 жылы Яле университеті мәдени бұйымдарды қайтаратын болып келісіп, алғашқы 366 мәдени мұраны 2011 жылы 30 наурызға (сәрсенбі) дейін Перуге қайтаратын болды. == Түрлі тұрғыдан қарағандағы толық кескіні == {{wide image|99 - Machu Picchu - Juin 2009.jpg|800px|Хуайна-Пикчуден қарағандағы Мачу-Пикчу көрінісі}} {{wide image|MachuPichuSacredValley fir000202 edit.jpg|1000px|Мачу-Пикчудің толық кескіні I.}} {{wide image|Machu picchu grande.jpg|1000px|Мачу-Пикчудің толық кескіні II.}} {{wide image|Machu Picchu Panorama.jpg|1000px|Мачу-Пикчудің толық кескіні III.}} {{wide image|95 - Machu Picchu - Juin 2009.jpg|800px|Мачу-Пикчу]]}} {{wide image|89 - Machu Picchu - Juin 2009.jpg|800px|Мачу-Пикчу}} == Әріптес қала == Мачу-Пикчуге [[бауырлас қала]] әлемде [[Иордания]]ның [[Петра]] қаласы есептеледі. Бұл екі қала өзі тәуелді мәдениетте өзекті орынға ие, бүкіл әлемнің назарын аударған ғажайып қала екен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=274 ЮНЕСКО және Мачу-Пикчу] * [http://content.time.com/time/photogallery/0,29307,2084363_2295263,00.html Мачу-Пикчу табылған жүз жыл (суреттер)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213145915/http://content.time.com/time/photogallery/0,29307,2084363_2295263,00.html |date=2015-02-13 }} * [http://wrightpaleo.com/wordpress/ Суреттер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213025840/http://wrightpaleo.com/wordpress/ |date=2015-02-13 }} [[Санат:Перу]] [[Санат:Әлемдік мұра]] s0loi48pxy0fld72k65w23z8oi06csi 3629307 3629289 2026-07-13T05:56:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3509188 wikitext text/x-wiki {{ЮНЕСКО әлемдік мұрасы |KazName = Мачу-Пикчу |Name = Machu Picchu |Image = [[File:Peru Machu Picchu Sunrise.jpg|thumb|250px|]] |imagecaption = |State Party = [[Наска шөлі]], {{PER}} |Type = [[Инк мәдениеті]] |Criteria = i, iii, vii, ix |ID = |Link = 1450ж бастап салынған,<br> 1572ж тасталған<ref>{{cite web|url=https://www.livescience.com/22869-machu-picchu.html |last=Jarus |first=Owen |date=31 August 2012 |title=Machu Picchu: Facts & History - Abandonment of Machu Picchu |work=[[Live Science]] |accessdate=16 December 2019}}</ref> |Region = [[Сурет:Machu Picchu Location.png|thumb|right|200px|]] |Coordinates = {{coord|13|09|48|S|72|32|44|W|display=inline,title}} |location = {{plainlist| *{{PER}} *└ [[Cuzco Region]]}} |Year = 1983 <small>(7th [[Әлемдік мұра]])</small> |Session = [https://whc.unesco.org/en/list/274 274] |Extension = 2430m биікте орналасқан |Danger = |locmapin = Peru}} '''Мачу-Пикчу''' (испанша: Machu Picchu, кечуа: Machu Piqchu, мағынасы "''ежелгі тау''" деген сөз;) - [[Перу]] аймағында орналасқан Колумбдан бұрынғы көне [[Инк мәдениеті|Инк империясының]] қала қалдығы, оңтүстік [[Америка]] құрлығындағы тарихы сырлы, көрінісі айбынды ежелгі [[қала]]. Батыс солтүстік жағында Кускодан 130км қашықта, бүкіл қала теңіз деңгейінен 2350—2430 биіктегі тау қырқасына орналасып, Урубамба өзені шатқалына биіктен қарап жатыр.<ref name="unesco"/><ref name="UNESCO WHC">UNESCO World Heritage Centre.</ref> Ол қазіргі заманғы [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]нің бірі есептеледі. [[Оңтүстік Америка]] еліндегі асқар тау баурайындағы Мачу-Пикчу қаласы 400 жылға жуық өмір сүрген, ол шамамен 1450 жылдары Инк Империясының өркендеген тұсында салынған.<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/274 |title=Historic Sanctuary of Machu Picchu|publisher=UNESCO World Heritage Centre |accessdate=2012-05-06}}</ref> Белгісіз себептермен [[1532]] жылы инктер қаладан жырақ кетті делінген жорамал бар. Ал Испан конкисдаторлары биікте орналасқан қалаға шыға алмады<ref name="Wright Valencia 1">Wright & Valencia Zegarra 2001, 2003, p.1.</ref><ref>{{cite book|last=McNeill|first=W. H.|title=Plagues & Peoples|page=183}}</ref> [[1911]] жылы Америка ғалымдары көне қаланы табады. Аталған қала орынында [[ғибадатхана]]лардың қираған үйінділері, екі қабатты үйлер мен қоймалар сақталған. Оның жайласу орны ерекше, табиғаты ғажайып, байқалған уақыт кештеу (1911ж.). Ол [[Инк империясы]]ның ең маңызды тарихи белгісі есептеледі. 1983 жылы Мачу-Пикчу ғибадатханасы ЮНЕСКО-ның адамзаттық тарихи мұралар тізіміне еніп, мәдени және табиғи жаратылысы бірдей қорғауға алынды.<ref name="unesco">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/274.pdf|title=UNESCO advisory body evaluation|format=PDF}}</ref> Дегенмен, кезекте аталған қала әлемде туризмнен жапа шегуі ауыр мәдени, тарихи орындардың бірі есептеледі. == Тарихы == [[Сурет:MachuPicchu TerracedFields (pixinn.net).jpg|thumb|right|300px|Ауыл шаруашылығына арналған сатылы атыздар]] Зерттеулерге байланысты Мачу-Пикчу Инк билеушісі Pachacuti 1440 жылдары салдырған, 1532 жылы испандар Перуді бойсұндырғанда бұл қалада адамдар болған делінеді. Археологиялық қазбалар мен бодандар туралы дереккөздерге негізделгенде, аталған қала жай қала емес, Инк ақсүйектерінің тынығатын, тәрбиеленетін ерекше орыны болған (бейне Рим манор бағы секілді). Қаланы зерттеу барысында, ғалымдар құрылыстардың көп бөлігі сарай, ғибадатхана, қоныстанушылар үйі, қоймалардан құралатыны анықталған. Зерттеулер бойынша аталған қаланың халқы ешқашан 750 -ден асып көрмепті. [[Сурет:Machu Picchu16.jpg|thumb|left|300px|Қалап салынған тас қабырға]] Инк патшасының бұл жерден қала салу себебінің географиялық, жер бедеріндік себептері болған. Олар Күн Құдайы Интиге сыйынған. Рауаяттар бойынша, Мачу-Пикчудің кейініндегі тау Инктер табынатын аспанның беті есептелген, ал таудың ең биік шоқысы оның мұрыны есептелген. Инктер таудың өзінен тас қазуға болмайды деп есептеп, тау етегіне шашылған тастардан осы қаланы тұрғызыпты. Олар тастарды өте дәлдікпен күрделі өлшемде кескені сонша, жымдастырылған тастар арасындағы бостық 1мм-ге жетпейтін болған. [[Сурет:40375953 macchupicchu203b (1).jpg|thumb|left|200px|Esteban Pavletich (es) және Пабло Неруда Мачу-Пикчуде]] 1913 жылы АҚШ мемлекеттік география журналы 4 ай бойы Мачу-Пикчу туралы жазып, бұл тастанды қала әлем саяхатшыларының жаппай құштарлығын оятты. Мачу-Пикчу – инктер қаласының шын аты емес болатын. Бұл жергілікті тұрғындардың қойған аты. Оның шын әуелдегі аты белгісіз. Сонымен қатар, қаланың не себепті мемлекет астанасынан алыс және 2057 метр биіктікте салынғаны әлі де құпия болып отыр. Қала 3 бөлікке бөлінген: ғибадатханалар ауданы, адамдар тұратын аймақ және молалар. Біздің заманымызға дейін Үш Терезе ғибадатханасы сақталған. Терезеден түсетін күн сәулесі инк империясының негізін қалаушыларды білдіреді. 2003 жылы шамамен 400 000 адам Мачу-Пикчуді серуендеген. ЮНЕСКО бұл тарихи орынның саяхатшылар (туристер) жағынан бүлдірілуіне айырықша назар аударды. Дегенмен жергілікті үкімет саяхат ісінен түсетін пайданы көздегендіктен, саяхатшылар легін тосып қала алмады. Олар аталған тау жотасына трамвай қатынатқысы келсе де, оған рұқсат етілмеді.<ref name=Nava1976p9-10>{{cite book |first=Pedro Sueldo |last=Nava |title=A walking tour of Machupicchu |date=1976 |pages=9–10 |oclc=2723003}}</ref> Перу ақыны Пабло Неруда өзінің осы Мачу-Пикчуді зиярат еткен соң жазған ең әйгілі шығармасы «Мачу-Пикчу шоқысы» дастанында мынадай мағынада өлеңмен жырлады: [[Сурет:View Onto Machu Picchu.jpg|thumb|right|300px|Мачу-Пикчуді оның төбесінен қарау]] {{Дәйексөз|''Мен тастан қиылып жасалған ежелгі құрылыстың ежелгі жасыл [[Анд таулары|Андс шоқысы]]нда торкөздене көзге оттай басылғанын көрдім. Асау ағын мен долы боран жүздеген жылдар бойы қала қорғанын жемірумен болыпты. .... Бұл қиыр, сұңғақ биіктікте тұрып, бұл салтанатты қала қалдығында жүріп мен өлең жазу үшін іздеген ереже-сенімімді таптым.''}} == Орны == [[Сурет:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.2.jpg|thumb|right|400px|Мачу-Пикчу]] Мачу-Пикчу қаласы Кусконың 130км батыс солтүстіктегі Мачу-Пикчу тауының қыратына салынған. Ол орталық Американың ең маңызды мәдени мұрасы, әрі Перудің де ең таңдаулы саяхат (туризм) орталықтарының бірі. Тау қырқасындағы Мачу-Пикчу жаламасы маңынан Урубамба өзенінің айналасындағы тік жаламаларды көре аласың. Тауда бас айналуды жеңу үшін адамдар Coca жапырағын, немесе пенициллиннен де пайдасы зор хош иісті muña-ны шайнайды. Мачу-Пикчудің керемет географиялық орны оны әскери бекініс етудің идеал орнына айналдырған, оның жайласқан жері ұзақ заман байқалмаған әскери құпия болғаны да содан. Мачу-Пикчудің тура координатасы 13°9′23″S 72°32′34″W. == Мачу-Пикчу қорығы == 1981 жылы Мачу-Пикчудің төңірегіндегі 32,592гектар жер Прудің тарихи қорық районы етіп бекітілді. Бұл өңір қала қалдықтарын, айналасындағы жерлерді, хайуанаттар мен өсімдік жамылғысын, әсіресе сол өңірде шығатын Орхидея гүлін қорғауға алады.<ref name="ecoregions">{{cite journal |doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2 |date=2001 |volume=51 |pages=933–8 |title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth |last1=Olson |first1=David M. |last2=Dinerstein |first2=Eric |last3=Wikramanayake |first3=Eric D. |last4=Burgess |first4=Neil D. |last5=Powell |first5=George V. N. |last6=Underwood |first6=Emma C. |last7=d'Amico |first7=Jennifer A. |last8=Itoua |first8=Illanga |last9=Strand |first9=Holly E.| displayauthors = 8 |journal=BioScience |issue=11 |issn=0006-3568}}</ref> Кейбір зерттеушілердің пікірінше, Мачу-Пикчу Инктердің 「llacta」-сы, яғни, үстемдік етілетін өңірдің экономикасын басқарып бақылау орталығы, шабуылға ұшырағанда Инк ақсүйектерін қорғайтын қамал есептеледі. Бұл жер Zapa инктерінің көз жұматын және күзететін бекеті. Испандар оларды жеңген соң, бұл қала Manco инктерінің қарсылық көрсету бекінісі болған. == Үш бөлік == [[Сурет:Karta MachuPicchu.PNG|thumb|right|300px|Мачу-Пикчу картасы]] Археологтар Мачу-Пикчуді үш бөлікке бөледі: Қасиетті өңір, Оңтүстік қарапайым өңір және Дін қызметкері мен ақсүйектердің қоныстану өңірі. Қасиетті өңірдегі "қасиетті күн құдайы Интидің (Inti) күн байлайтын тасы", "күн ғибадатханасы" және "үш терезелі үй" қатарлылар маңызды археологиялық мұралар есептеледі. Қоныстану өңірінің бір бөлігі ақсүйектерге арналған, олар сатылы жолдың үстіне салынған болып, Amantas-тар (даналар) қызыл түсті дуалда тұрса, Ñustas-тардың (ханызадалар) тұрағы сатылы үй болған. Негізгі қорғандағы бір өңір арнайы түрде қылмыскерлерді жазалауға арналған түрме есептеледі. Тастан жасалған қабірлерде діни мұрасымдар мен құрбандықтар, тасаттықтар жиі өткізіліп тұрған. Олардың ортасындағы кеңістік кемерлі болған және тамдарға түрлі ою-өрнектер ойылған. == Құрылыс == [[Сурет:Machupicchu intihuatana.JPG|thumb|right|200px|Қаладағы тас үйлер]] Мачу-Пикчудегі құрылыстар инк мәдениетінің дәстүріне тән. Онда дуалдар тәртіпті пішінде қашалған тастардан ғажайып үйлесімділікпен жымдастырылған. Қабырғалардағы тастар арасына ешқандай пышақ батпайды, олардың қалай солай дәл үйлестіріліп бір-біріне сәйкес жиналғаны әлі де құпия есептеледі. [[Сурет:Intihuatana Solar Clock.jpg|thumb|left|300px|Күн сағаты - Intihuatana]] Инктер шеңберді (Күн құдайы Инти солай бейнеленеді) білгенімен, құрылысқа дөңгелек пайдаланбаған. Құрылысқа пайдаланылған сонша көп тасты қалай тасып жеткізгені қазірге дейін жұмбақ. Инктер шеңбер пішінді (дөңгелекті) пайдаланбағанымен, бірақ олар қайқаң атаулыны толық пайдаланған. [[Сурет:Pachamama.jpg|thumb|right|200px|Күн ғибадатханасындағы аспанды күзетуге арналған су айналары. Ол әдетте "Pachamama (Жер-Ана) көзі" деп аталады<ref>Federico Kauffmann Doig: Machu Picchu - Tesoro Inca, Lima 2005, ISBN 9972-40-341-6</ref>]] Олар мың-миллиондаған адамның күшімен алып тастарды таудың қырына сүйреп шығарған секілді. Өкініштісі, Инктер жазу өнерін игермегендіктен, бұл туралы ешқандай жазба сөз қалтырмаған. Бүкіл қала орны 140 шақты құрылыстан құралады. Олар ғибадат орны, қорғаныс орны, бау-бақша, қоныстану орындарынан құралады. Бұл жерде 100 -ден артық баспалдақ бар, әрқайсысы үлкен бір гранит тастардан қашалған. Сондай-ақ мұнда су басейні, өлшемді ойылған тастардан жасалған кәріз-құбыр жүйесі бар. Әлі күнге адамзат инк мәдениетінің неге сүйеніп салмағы 20 тоннадан асатын тастарды Мачу-Пикчу тауының басына сүйреп шығарғанын біле алмай келеді. == Инк торабы == Колумб заманынан бұрынғы оңтүстік Америка мәдениеті жасаған сансыз жол тораптары арасында Инктер жасаған жол торабы өзгеше көз тартады. Жол торлары Инк империясының орталығы Кускоға түйінделген. Сол жол тораптарының бірі осы Мачу-Пикчуге апарады. Инктер теңізді жағалаған жолдарды Camino de los llanos (жаттық жол) деп атаса, тау жолдарын Cápac Ñam (тау жолы) деп атаған екен. Қазір жылына миллиондаған саяхатшы инк жолдары арқылы - әсіресе Cápac Ñam арқылы - аттанып, Кускодан екі күн жүріп [[Анд таулары|Анд тауы]]нан аса алады. == Қайта байқалуы == [[Сурет:Hiram Bingham III at his tent door near Machu Picchu in 1912.jpg|thumb|right|200px|Хайрем Бингем Мачу-Пикчуге жақын жердегі шатырында, 1912ж.]] Әлем археологтарының арасында инктердің құпия қаласы туралы алып-қашпа әңгіме көп тарайды. Сол себепті америкалық Хайрем Бингем (Hiram Bingham III) Инктердің жоғалған қаласы Vitcos-ты іздеп, зерттеуге бел байлайды. Арада бірнеше жыл өткен соң, 1911 жылдың 24 шілдесінде археолог осы қалаға ат басын тірейді. Тарихқа көз жүгіртсек, Бингем өзінің жергілікті досымен бірге таулардың біріне көтеріліп, екі үндіс отбасына кезігеді.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://muse.jhu.edu/journals/nepantla/v004/4.1salvatore.html |title=Project MUSE - Local versus Imperial Knowledge: Reflections on Hiram Bingham and the Yale Peruvian Expedition |publisher=Muse.jhu.edu |accessdate=2013-03-26}}</ref> Осы отбасының біріндегі кішкентай бала қалаға апарар жолды көрсетіп, Мачу-Пикчу қаласының табылуына себепші болады. Хайрем Бингем осы жерде археологиялық зерттеуін жазып, оған «''Жоғалған Инк Қаласы''» деген қызықты ат қояды. [[Сурет:124 - Machu Picchu - Juin 2009.jpg|thumb|left|200px|Мачу-Пикчудегі үйдің терезесінен қарағанда]] 2002 жылы, аталған қалаға келген басқа да зерттеушілердің ізі табылды. Яғни, Бингем бұл қаланың тұңғыш байқаушысы болу үшін, аталған деректерді әдейі жасырған деген де пікірлер бар.<ref>{{cite journal|last=Bingham|first=Alfred|title=Raiders Of The Lost City|journal=American Heritage|date=1987|volume=38|issue=5|pages=1, 4|url=http://www.americanheritage.com/content/raiders-lost-city?nid=55704}}</ref> Әрине, Хайрем Бингем бұл құпия қаланың ашылуына өз еңбегін сіңірді, бірақ ұзақ уақыт Мачу-Пикчуді зерттеген Simone Waisbard деген ғалым ақыр-соңы бұл жерге ең алғаш келгендер Palma，Gabino Sánchez және Agustín Lizárraga қатарлылар екенін, олар 1901 жылы 14 шілдеде осы иен қаладағы тастарға өз аттарын жазып кеткенін анықтайды. Ал Бингем әу баста Инктердің жоғалған қаласы Vitcos-ты іздеп шыққан екен. Ол [[Инк империясы]] [[Испан]]дармен соғысқанда [[Перу]]дегі ең соңғы жасырынған және қарсылық көрсеткен қаласы есептеледі. Осы сырлы қаланы іздеп жүріп, ол [[Кечуа]]лықтардың жол бастауында Мачу-Пикчуге келеді. Ол бұл қалаға 1915 жылға дейін бірнеше рет келіп, өзінің әйгілі «''Жоғалған Инк Қаласы''» кітабын жазады.<ref>Bingham, Hiram (with an introduction by Hugh Thomson) (Reprint by Phoenix, 2002) "Lost City of the Incas. The story of Machu Picchu and its builders"</ref> == Қолды болған тарихи мұралар == АҚШ археологі Хайрем Бингем ІІІ 1911 жылдан бастап Мачу-Пикчуден "жалдадым" дегенді сылтауратып, 4 мыңға жуық мәдени мұраны [[Йель университеті|Яле университеті]]не тасып кетеді. Перу үкіметі қайта-қайта талап еткенімен, сол мәдени мұралар күні бүгінге дейін отанына қайтқан жоқ!<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/americas/11/20/peru.yale.artifacts/index.html?hpt=T2|title=CNN: "Peru's president: Yale agrees to return Incan artifacts" | date=20 қараша 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Zorthian|first=Julia|title=Yale returns final Machu Picchu artifacts|url=http://yaledailynews.com/crosscampus/2012/11/12/yale-returns-final-machu-picchu-artifacts/|work=Yale Daily News - Cross Campus|publisher=Yale University|accessdate=24 Feb 2013}}</ref><ref>{{cite news |first=Kim |last=Martineau |date=14 наурыз 2006 |title=Peru Presses Yale On Relics |url=http://articles.courant.com/2006-03-14/news/0603140780_1_machu-picchu-peru-s-first-lady-peru-s-cultural-heritage |work=[[Hartford Courant]]}}</ref> Перу үкіметі мен Яле университеті арасында көп жыл осы мәселеге байланысты таласты пікір бар. Ең ақырында АҚШ президенті [[Барак Обама]] Пру президентімен осы туралы әңгімелесіп, Яле университетін мұраларды қайтаруға үндеді. Сөйтіп 2011 жылы Яле университеті мәдени бұйымдарды қайтаратын болып келісіп, алғашқы 366 мәдени мұраны 2011 жылы 30 наурызға (сәрсенбі) дейін Перуге қайтаратын болды. == Түрлі тұрғыдан қарағандағы толық кескіні == {{wide image|99 - Machu Picchu - Juin 2009.jpg|800px|Хуайна-Пикчуден қарағандағы Мачу-Пикчу көрінісі}} {{wide image|MachuPichuSacredValley fir000202 edit.jpg|1000px|Мачу-Пикчудің толық кескіні I.}} {{wide image|Machu picchu grande.jpg|1000px|Мачу-Пикчудің толық кескіні II.}} {{wide image|Machu Picchu Panorama.jpg|1000px|Мачу-Пикчудің толық кескіні III.}} {{wide image|95 - Machu Picchu - Juin 2009.jpg|800px|Мачу-Пикчу]]}} {{wide image|89 - Machu Picchu - Juin 2009.jpg|800px|Мачу-Пикчу}} == Әріптес қала == Мачу-Пикчуге [[бауырлас қала]] әлемде [[Иордания]]ның [[Петра]] қаласы есептеледі. Бұл екі қала өзі тәуелді мәдениетте өзекті орынға ие, бүкіл әлемнің назарын аударған ғажайып қала екен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=274 ЮНЕСКО және Мачу-Пикчу] * [http://content.time.com/time/photogallery/0,29307,2084363_2295263,00.html Мачу-Пикчу табылған жүз жыл (суреттер)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213145915/http://content.time.com/time/photogallery/0,29307,2084363_2295263,00.html |date=2015-02-13 }} * [http://wrightpaleo.com/wordpress/ Суреттер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213025840/http://wrightpaleo.com/wordpress/ |date=2015-02-13 }} [[Санат:Перу]] [[Санат:Әлемдік мұра]] 6bwr2ya5tcugtx3m8pvt2q7xglf6v69 Қаракесек (Арғын) 0 525836 3629418 3519031 2026-07-13T10:59:51Z Қатысушы Апельсин 121973 3629418 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Қаракесек, Болат | лақап_атауы = | таңбасы = Kazakh Tamga 17.svg | таңба_сипаттамасы = Көз | ұраны = Ақжол | шығу_тегі = [[Мейрам]] | жүзі = [[Орта жүз]] | тайпасы = [[Арғын]] | бөлімдері = [[Қоныспай]],[[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншытағай]], [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]], [[Мойынты болысы|Кәрсөн]], [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]], [[Әлтеке]], тб | тараулары = Қамбар, Майқы, Бошан, Таңас | ақсақалы = Болатқожа | қыстаулары = Қарағанды облысының шығысын, Шығыс Қазақстан облысының батысын, Павлодар облысының оңтүстігін мекендейді. | жайлаулары = Қарағанды облысының шығысын, Шығыс Қазақстан облысының батысын, Павлодар облысының оңтүстігін мекендейді. | торабы = }} '''Қаракесек''' (Болатқожа) – қазақ халқының құрамындағы [[ру]]. [[Шежіре]] бойынша, [[Орта жүз]]дегі [[арғын]] тайпасының "Бес мейрам" аталатын рулар бірлестігіне кіреді. Қаракесектен: Қамбар, Майқы, Бошан, Таңас тарайды. Ш. Құдайбердіұлы Майқы мен Бошанды тоқалдың бел балалары, қалғандарын асыранды ұлдар деп есептейд. Мұндай пікірлерді Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Ә. Бөкейхан, М. Тынышбаев та айтқан. Халық арасында кей шежірелерде болатқожаны даралап "төрт қаракесек" (болатқожа, қамбар, [[жалықпас]], [[шұбыртпалы]]), басқаларында "үш қаракесек"(шұбыртпалы кірмейді) деседі. Қаракесектің рулық ұраны мен таңбасы бүкіл арғын тайпасымен бірдей болғанымен, арғын ішінде болатқожаның шешесі Қарқабат атын ұран еткен.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том; Ж. Сүлеймен</ref> == Территория == Қарағанды облысының шығысын, Шығыс Қазақстан облысының батысын, Павлодар облысының оңтүстігін мекендейді. ==Болатқожа руы == Болатқожа руы [[Бошан]] ([[Таз]], [[Байбөрі]], [[Машай]],[[Жанту]], [[Манат]]), [[Тоқырауын_болысы|Әлтеке]] ([[Алмұрат]], [[Дос]], [[Қойкел]], Сапақ, [[Есболат]], [[Өтеген]]), [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]] ([[Тоқсан]], [[Өтеміс]]), [[Қарашор|Қара]] ([[Қожас]], [[Жарас]], [[Бәркөз]], [[Өтеп]], [[Тақабай]], [[Мұрат]], [[Дүзен]], [[Тоқан]]) және [[Қарашор|Шор]] ([[Дүйсенбай]], [[Шекшек]], [[Тілеубай]], [[Әйтімбет]], [[Қожам]], [[Әлтөбет]]) сияқты аталарға бөлінеді.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, II-том</ref> == Шежіресі == [[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]] [[File:Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов.jpg|thumb|Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов (казахов) в 1868 году]] Арғы атасы Арғын-ата, одан Қодан-тайшы, одан Ақжол би аталған - Дайырқожа. Дайырқожадан: *Бәйбішесінен Қарақожа **Қарақожа бәйбішесінен [[Мейрам]]-сопы (Бес Мейрам) ***Мейрамсопы бәйбішесінен: [[Қуандық]], [[Сүйіндік (Арғын)|Сүйіндік]], [[Бегендік]], [[Шегендік]] ***Мейрамсопы тоқалынан: Болат (Қаракесек) {{rodovid|509921}} {{col-begin}}{{col-3}} '''Ақша''' * Бошан ** [[Байбөрі болысы|Байбөрі]] *** [[Көшім болысы|Көшім]] ** Машай *** [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]] *** [[Мойынты болысы|Карсон]] *** [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншытаңай]] ** Жанту ** Таз *** Бұлбұл **** Алдияр **** Күшік **** [[Шаншар абыз Бұлбұлұлы|Шаншар]] **** Үсен **** Тәңірберді **** Қасымжорға **** Құдайберді *** Ағым, Ұзын, Жанан *** Наманай {{col-3}} '''Түйте''' * Майқы ** [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]] ** [[Тоқырауын болысы|Әлтеке]] ** Сапақ * Таңас ([[Қарашор|Қара, Шор]] және т.б.) ** Сары ** ТЫМЫРЫСҚА(Ы)(ТЫМЫРСЫҚ) *** БӨТЕЙ ШОР **** БӘТЫ ШОР ***** [[Дүйсенбай-Шекшек болысы|Шекшек]] ***** [[Дүйсенбай-Шекшек болысы|Дүйсенбай]] **** АҚСАҚШОР ***** ЖАРЫЛҒАП ****** [[Қара-Әйтімбет болысы|Әйтімбет]] *** ЖАНСҮЙЕР **** ТАҢІРБЕРЛІ (ТАҢІРБЕРГЕН) ***** [[Әлтөбет болысы|Әлтөбет]] ***Қырғызбай ****Нәуетей *****Майлық {{col-3}} '''Басқалары''' * [[Қамбар болысы|Қамбар]] * [[Жалықбас болысы|Жалықбас]] * [[Шұбыртпалы]] * [[Қырғыз болысы|Қырғыз]] {{rodovid|509921}} {{col-end}} == Y-ДНК анализі == 74%-ы Y-ДНК гаплогруппасы G1<ref>https://www.familytreedna.com/public/alash/default.aspx?section=yresults</ref> == Пікірлер == 1763 жылдың 11 наурызында жазылған Қазыбек би туралы Фрауендорофтың Ресей Сыртқы істер алқасына мәлімхатында: «Өйткені Арғынның ішіндегі ең күштісі – Қаракесек ұлысы. Оның барлық билігі Қазыбек бидің қолында. Қазыбек би бүкіл Орта жүзде ең басты би болып табылады." деген екен.<ref>https://kazadig.jimdo.com/app/download/7648934575/2015-11-10-1382.pdf?t=1473138657{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тұлғалар == === Тізімдер: === {{col-begin}}{{col-2}} # [[Нұра_болысы_(Семей_облысы)#Тұлғалары|Сарымдар]] # [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Кернейлер]] # [[Мойынты_болысы#Тұлғалары|Кәрсөндер]] {{col-2}} # [[Тоқырауын_болысы#Тұлғалары|Әлтекелер]] # [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншы тағайлар]] # [[Қарашор]]лар # [[Шұбыртпалы]]лар {{col-end}} === Адамдар: === {{col-begin}}{{col-3}} # [[Ақжан Жақсыбекұлы әл-Машани]] # [[Ажар (Соқыр Ажар) Жұртыбайқызы]] # [[Расул Есетов]] # [[Өндірбай Асаубайұлы]] (Бошан-Жүгіней) Шаншар: # [[Қазыбек би]] (Айбике) # [[Шаншар Бұлбұлұлы]] # [[Алшынбай Тіленшіұлы]] (Айбике) # [[Жүсіп Алшынбайұлы]] (Айбике) # [[Әлі Асқарұлы Жүсіпов]] # [[Бекболат Қазыбекұлы]] (Айбике) # [[Мәди Бәпиұлы]] (Айбике) # [[Тәттімбет Қазанғапұлы]] (Нұрбике) # [[Қайшыбаев Смағұл]] (Нұрбике) # [[Қуан Лекеров]] (Нұрбике) # [[Тұрысбек Түсіпбеков]] (Нұрбике) # [[Берік Сайлауұлы Кәмалиев]] # [[Шаншарұлы Бертіс]] (Нұрбике) # [[Нұрымбек Жанділдин]] (Нұрбике) # [[Нель Адғамұлы Болатбаев]] (Айбике) # [[Шолпан Исабекқызы Жандарбекова]] # [[Арман Қаниев]] (Айбике) # [[Малдыбаев Мұстақым]] (Айбике) # [[Нығметолла Жұмкейұлы Төкешев]] (Нұрбике) # [[Серікбек Жүсіпбекұлы Дәукеев]] (Нұрбике) # [[Ғұмарбек Жүсіпбекұлы Дәукеев]] (Нұрбике) # [[Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбай]] (Нұрбике) # [[Мыржықбаев Кенжеғали]] (Нұрбике) # [[Әбілқасым Жақсылықұлы Жаңбырбаев]] (Нұрбике) # [[Ысқақ Айтқұлұлы Нәби]] (Нұрбике) # [[Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаев]] (Нұрбике) # [[Айтбай Демікпеұлы]] (Нұрбике) # [[Ғаббас Айтбаев]] (Нұрбике) # [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов]] (Нұрбике) {{col-3}} Байбөрі: # [[Мақаш Байғалиұлы Тәтімов]] # [[Мұхаметқали Қойшыбайұлы Тәтімов]] # [[Олжашы батыр]] # [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] # [[Мәжит Сапарғалиұлы Бегалин]] # [[Қалыбек Қуанышбаев]] бұлбұл? # [[Жүсіпбек Елебеков]] (Көшім) # [[Шырақбек Қабылбаев]] # [[Ораз Әбішев]] # [[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали]] # [[Төлеужан Мұхамеджанұлы Ысмайылов]] # [[Шалабай Қуанышев]] # [[Күлиман Жүнісова]] Дүйсенбай: # [[Асхат Төлеуұлы Шәкіров]] # [[Мақсұт Шәкіров]] Шекшек: # [[Мұрат Сатыбалдыұлы Жүнісов]] # [[Нұралы би]] Бұлбұл: # [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] # [[Ниқанбай Иманғалиұлы Омарханов]] # [[Тельман Зейноллаұлы Сейсембеков]] # [[Ноян Ахмедиярұлы Бәйтенов]] # [[Мартбек Мамраев]] (Құдайберлі) Сары Танас: # [[Мағауия Әлімханұлы Ермеков]] # [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] # [[Төлеген Мүсілімұлы Ермеков]] # [[Жақып Ақбаев]] # [[Абдулғазиз Ыбырайұлы Жандеркин]] # [[Дидар Амантай]] {{col-3}} Наманай: # [[Кемпірбай Бөгенбайұлы]] Майлық: # [[Әсет Найманбайұлы]] # [[Жәнібеков Мұқатай]] Қожас: # [[Қасым Аманжолов]] Әлтөбет: # [[Әмен Махатұлы Әзиев]] # [[Жансейіт Әбдрахманов]] Тымырсқа: # [[Сона би]] Қамбар: # [[Алшынбай Рақышев]] # [[Әлжаппар Әбішев]] # [[Жанақ Сағындықұлы]] # [[Амангелді Қанаев]] # [[Мәннан Тұрғанбаев]] Жалықпас: # [[Таупық Рымжанов]] # [[Ғұсман Сыйттықұлы Қосанов]] # [[Бақытбек Рымбекұлы Байсейітов]] # [[Сапарбек Ашимбеков]] # [[Саиль Садырбекұлы Татубаев]] Қырғыз: # [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] # [[Серік Ақсұңқарұлы]] # [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова]] (Құсшы) # [[Серғазы Ахметұлы Жиенқұлов]] (Құсшы) # [[Мейрам Ахмедиянұлы Смағұлов]]<ref>{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}</ref> {{col-end}} ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == * «Қаракесек шежіресі», бірінші том Павлодар қаласында, «ЭКО» ЖШС баспаханасы , Кітаптың таралымы – 500 дана<ref name="«Қаракесек шежіресі» жарық көрді ">{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}</ref> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] [[Санат:Орта жүз]] {{stub}} gcd63eqat8p8r1ot2px0kws8s05xmjs Уикипедия:Уикидеңгей 4 537752 3629296 3629074 2026-07-13T05:00:22Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3629296 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96332" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 332] | data-sort-value="1100" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1100] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="85040" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 85 040] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84039" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 039] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55561" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 561] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48753" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 753] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="30605" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 30 605] | data-sort-value="50" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 50] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="22652" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 652] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="20568" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 20 568] | data-sort-value="147" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 147] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19368" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 368] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17192" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 192] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16072" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13765" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11297" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 297] | data-sort-value="59" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10144" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 144] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8178" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8178] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7950" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7950] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7488" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4515" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4515] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4429" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4429] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3206" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3206] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2894" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2894] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2466" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2466] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2103" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2103] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1608" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1608] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1539" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1539] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1530" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1530] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1170" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1170] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1079" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1079] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="839" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 839] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 726] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="619" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="581" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 581] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 7mciv969j4ijcj700k4ehni0muf3di8 Илья Авербах 0 539918 3629270 3608337 2026-07-13T04:20:35Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629270 wikitext text/x-wiki '''Илья́ Алекса́ндрович Аверба́х''' (28 маусым, 1934, [[Санкт-Петербург|Ленинград]] — 11 қаңтар, 1986, [[Мәскеу]]) — кеңестік кинорежиссёр, сценарист, РСФСР-дің өнер қайраткердің еңбегі сінген әртіс. == Өмірбаяны == *Илья Александр Леонович Авербахтың (1896—1966) және Ксения Владимировна Куракина (1903—1988) отбасында туды. *1958 жылы Ленинград медицина институтін бітірді. Шекснде жұмыс істеді. Дәрігер практикасынан кейін Госкино, КСРО (1964, Е.[[Евгений Иосифович Габрилович|Габрилович]] шеңбері) уақытында жоғары сценарий курстерін бітірді. Ал сосын «Ленфильм» киностудиясында ВКСР-ді бітірді (1967, Г. Козинцев шеңбері). *1967 жылы - «Ленфильм» киностудиясының режиссері, ойын мен ғылымы-көпшілік фильмдерінің авторы. == Сыртқы сілтемелер == *http://www.imdb.com/name/nm0042946/ *http://bozaboza.narod.ru/averbahs.html [[Санат:1934 жылы туғандар]] [[Санат:Тұлғалар]] mtjevq5a3obexoi7x2yyccbkpztdgaj 3629325 3629270 2026-07-13T05:59:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3608337 wikitext text/x-wiki '''Илья́ Алекса́ндрович Аверба́х''' (28 маусым, 1934, Ленинград — 11 қаңтар, 1986, Мәскеу) — кеңестік кинорежиссёр, сценарист, РСФСР-дің өнер қайраткердің еңбегі сінген әртіс. == Өмірбаяны == *Илья Александр Леонович Авербахтың (1896—1966) және Ксения Владимировна Куракина (1903—1988) отбасында туды. *1958 жылы Ленинград медицина институтін бітірді. Шекснде жұмыс істеді. Дәрігер практикасынан кейін Госкино, КСРО (1964, Е.[[Евгений Иосифович Габрилович|Габрилович]] шеңбері) уақытында жоғары сценарий курстерін бітірді. Ал сосын «Ленфильм» киностудиясында ВКСР-ді бітірді (1967, Г. Козинцев шеңбері). *1967 жылы - «Ленфильм» киностудиясының режиссері, ойын мен ғылымы-көпшілік фильмдерінің авторы. == Сыртқы сілтемелер == *http://www.imdb.com/name/nm0042946/ *http://bozaboza.narod.ru/averbahs.html [[Санат:1934 жылы туғандар]] [[Санат:Тұлғалар]] ej5rqln1hdiu78694kbewyvua5019xr Эминем 0 540401 3629286 3551182 2026-07-13T04:37:52Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629286 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Эминем |Атауы = EMINƎM |Сурет = Eminem 2021 Color Corrected.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Фон = |туған кездегі есімі = Маршалл Брюс Мэтерс III |Толық аты = |Туған күні = 17.10.1972 |Туған жері = [[Сент-Джозеф]], [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1990 — осы уақытқа шейін |Мемлекет = {{USA}} |Мамандықтары = рэпер,{{әнші|АҚШ}}, әннің авторы, продюсер, композитор, {{актер|АҚШ}} |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = [[хип-хоп]] |Лақап аты = Eminem, Slim Shady, Ken Kaniff, Evil, M&M (бұрыңғы) |Ұжымдары = D12, Bad Meets Evil, Soul Intent, Outsidaz |Қызметтес болған = [[Кёртис Джеймс Джексон III|50 Cent]], [[Дәрігер Дре|Dr. Dre]], Nate Dogg,Obie Trice Proof, Rihanna, Yelawolf, Xzibit, Skylar Grey, , Snoop Dogg, Jay-Z, Kendrick Lamar, The Notorious B.I.G., Slaughterhouse, Lil Wayne, Sia, Royce da 5'9 |Aftermath, Shady, Interscope (қазіргі) Web Entertainment, Bassmint Productions, FBT Productions, Mashin’ Duck Records (бұрыңғы) |Марапаттары = «[[Грэмми]]» , [[Оскар сыйлығы|Оскар (кинопремия)]] |Сайты = {{URL|1=http://eminem.com/|2=eminem.com}} }} '''III Маршалл Брюс Мэзерс''' ({{lang-en|Marshall Bruce Mathers III}}; [[1972 жыл]]ы [[17 қазан]]да [[Сент-Джозеф]] қаласында [[Миссури (штат)|Миссури]] штатында [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] дүниеге келген), лақап аты '''Эминем''' ([[Ағылшын тілі|ағыл.]] Eminem; '''EMINƎM''' деп жазылады) немесе альтер-эгосы ''Слим Шейди'' ({{lang-en|Slim Shady}}) арқылы танымал — америкалық рэпер, музыка продюсері, композитор және актер. Өзінің жеке мансабынан басқа Маршалл сондай-ақ [[D12]] тобында және [[Bad Meets Evil]] хип-хоп-дуэтіндегі әртіс ретінде танылады. Эминемнің әндері әлемдегі ең көп сатылатындардың бірі, сондай-ақ 2000 жылдардың ең көп сатылған дискілерімен танымал. Көптеген журналдардың пайымдауынша тарихтағы ең ұлы әншілердің қатарына кіреді, оның ішінде ''Rolling Stone'' журналы Эминемге ''100 ұлы әртістің ішінен 83 орынға'' қойған, Осы журнал оны сондай ақ хип-хоптың Королі деп санады. Егер оның студиялық жұмыстарын есептесе, Эминемнің Billboard-тың жоғарғы қатарын алып тұрған 10 альбомы бар. Эминем жеке әртіс ретінде 100 миллионнан астам альбом сата алды. [[1996 жыл]]ы жеке, тәуелсіз, алғашқы '''''Infinite''''' атты альбомын шығарғаннан кейін, Эминем [[1999 жыл]]ғы '''''The Slim Shady LP''''' атты альбомы арқылы үлкен танымалдылыққа ие болды. Бұл лонглей Эминемге оның алғашқы, үздік рэп-альбом үшін берілетін [[Грэмми]] альбомын жеңуге ықпал етті. Келесі оның '''''The Marshall Mathers LP''''' және '''''The Eminem Show''''' атты альбомдары да [[Грэмми]] жүлдесін осы салада жеңіске жетуіне ықпал еткізіп, осыған орай Эминем бұл жүлдені үш рет қатарынан алған алғашқы әртіс атанды. Ал 2004 жылы Encore альбомы шыққаннан кейін, ол шығармашылық үзіліс алады. Бес жыл өткеннен кейін [[2009 жыл]]ы [[19 мамыр]]да '''''Relapse''''' атты альбомды шығарады. [[2010 жыл]]ы жетінші '''''[[Recovery]]''''' атты студиялық альбомы жарық көріп, әлем бойынша үздік атанып, жылдың ең көп сатылған альбомы атанды. Эминем Relapse пен Recovery альбомдарына да Грэмми жүлдесін алды. [[2013 жыл]]ы [[5 қараша]]да Эминем сегізінші студиялық '''''The Marshall Mathers LP 2''''' атты альбомын шығарып, тағы да Грэмми жүлдесіне ие болып, мансабындағы 15-ші жүлдені ұтты. [[2014 жыл]]ы [[24 қараша]]да ShadyXV атты - Shady лейбілінің екінші компиляциясы жарық көрді Эминем көптеген іске ат салысады, оның менеджері Полом Розенбергмен бірге басқаратын жеке музыка шығаратын лейбілі, сондай-ақ Sirius XM Radio-дағы Shade 45 атты өзіндік радиостанциясы бар. [[2002 жыл]]ы Эминем жартылайавтобиографиялық «'''[[8 Mile|8 Mile»]]''' атты хип-хоп драмада түсті. Ол [[Оскар сыйлығы|Оскар премиясын]] фильмге ең үздік ән атты сатысында жеңіске жетіп, бұл жүлдені жеңген алғашқы рэп-әртіс атанды. Сондай-ақ ол «Жуғыш» (2001), «Приколисттер» (2009), «Интервью» (2014) және «Көріктілер» сериалында комеоны ойнады. == Өмірбаяны == === 1972—1991: Бастапқы өмірі және алғашқы қадамдары === Маршалл Брюс Мэтерс III [[1972 жыл]]ы [[17 қазан]]да [[Миссури]] штатындағы кішкентай [[Сен-Джозеф]] қалашығында дүниеге келді. Ол Дебор Р. (Нельсон) Мэтерс-Бригс ([[1955 жылы]] туған) және Маршалл Брюса Мэзерс-кішінің ([[1947 жыл]]ы туған) жалғыз баласы. Эминемнің тамырында шотландтық, неміс, швейцариялық, польшалық және люксембургтық қандар бар. Анасы 15 жасында болғанда, әкесіне тұрмысқа шығып, үш жылдан кейін Маршаллды 73 сағат бойы туып, дүние салып кете жаздады. Бірнеше уақыттан кейін әкесі отбасын тастап, Калифорнияға көшіп кетеді, осыдан кейін баласын бір рет те көрген емес. Өмірін жақсарту үшін Дебби Нельсон біраз уақыт көшіп-қонып жүрді. Сонында ол Детройтта тұрақталып, афроамерикандықтардың қасында тұрды. Бұл қара нәсілділердің Маршаллға деген қысымына әкеп соқтырды, осыдан кейін Маршаллды бірнеше рет дәретханада ұрып-соғып, оның 10 күн бойы жүре алмауына дейін апарды. [[1987 жыл]]ы Маршаллдың ағасы Ронни жиеніне Ice-T «Reckless» касетасын көрсеткеннен кейін, Маршаллдың рэпке деген құмары пайда болды. Қара түсті MC-лердің соқтығыстарына қарамастан, Эминем үнемі батлдарға қатысып, сәтті жеңіп, көрерменнің назарына ие болды. Эминемнің рэпер болуына, оның ең жақын досы дәне D12 тобының мүшесі - [[Proof]] үлкен рөл ойнады. [[File:Infinite (1996), by Eminem.png|thumb|link=Special:FilePath/Infinite_(1996),_by_Eminem.png]] === 1992—1999: Мансабы,  ''Infinite және'' ''The Slim Shady LP'' === [[1995 жылғы банк реформасы|1995 жылы]] Эминемнің Soul Intent тобында алғашқы бастамасы өтті. Бұл топта сондай ақ  [[Proof]] (D12 тобының келешек қатысушысы және Эминемнің ең жақын досы) және DJ Butterfingers. Бұл жайлы ақпарат әлі күнге дейін белігсіз, ерекшелік ретінде оған бірнеше факттер бар: * дискте афроамерикандық рэппер Champtown арналған «Fucking Backstabber» атты трек болған. Эминем бұрын онымен бірнеше трек шығарған, алайда кейін ол Эминемнің әйелі Кимге жабысқаны белгілі болды. * Көп адамның ойынша «Biterphobia» трекі бастауыш рэппердің ең үздік туындыларының бірі. * Қазіргі күнде бұл дискті табу мүмкін емес. Себебі топтың спонсоры болмағандықтан, тиражда аз болды. 1996 жылы Эминем өзінің алғашқы  ''Infinite ''атты альбомын шығарады. Алайда [[Детройт]]тың хип-хопқа деген аса қанығынан, альбом танымал болмайды. Одан бетер оған Nas пен AZ сияқты рэперлердің стильін көшіріп алды депте айып тағады. Эминемнің еске алуында:<blockquote>„Infinite“ альбомы менің рэптегі қай стильді, қалай шығатынымды, қалай ән салатынымды анықтау үшін арналған альбом болған </blockquote>Эминемнің өзіндік бастауы 1996 жылы ''Infinite ''альбомының тәуелсіз фирмада шыққанында болған. Қазір Эминемнің өзі бұл альбомды демо ретінде қарастырады, ал сол жылдары бұл альбомды суық қарсалғаны үшін біршама күйзелісте болған. Өмір оны қиыншылықтаға шыдап, көп еңбектенуге үйретті. Эминем музыкадағы өз стилін және өз бейнесін табу керегін ұқты. Алайда ішкі ойында бұл оның тағдыры екенің және оның ұмтылысы дұрыс екенің білді. Қайсарлығы мен үлкен ниетінің арқасында Эминем бастағаның жалғастыруға кірісті. Барлығы танымал рэпер және композитор [[Дәрігер Дре|Dr. Dre-нің]] Interscope Records бастығы Джимми Айовинаның гаражында ''The Slim Shady EP альбомын байқап қалуыныан басталды. Ол тез арада жас рэпердің дарынына қызқты. Алайда Dre Эминем лос-анджелесітік ұрысты жеңбей тұрып, онымен контракқа қол қойған жоқ. Dr. Dre The Slim Shady EP альбомын қайта шығару керек деп ойлады. Осылай жарыққа үлкен танымалдылыққа ие болған '' ''The Slim Shady LP альбомы шықты. Оның ішінде '' MTV каналынан көп көрсетілген «My Name Is» видеоклипі аса атақты болып кетті. Рэпердің өткір тілі қоғамда көптеген кіліспеушілікті тудырды. Біреу оны қоғамның сарказымын көрсетті десе, екіншісі керісінше оның әйелдерге, гомосексуалдарға немесе жезөкшелерге арналған өшпенділігін айтты. Ал рэпердің өзі былай деп жауап берді:<blockquote>Мен адамдарды таңғалдыратын заттар туралы айтамын. Бірақ мен оларды таңғалдыратын заттарды істемеймін. Мен Тупак сияқты болғым келмейді, бірақ бұл планетада қанша жүретінімді білмеймін. Ендіше мен осында жүргенде, ондай заттарды көп жасауға тырысамын.</blockquote> === 2000—2002: ''The Marshall Mathers LP'' және ''The Eminem Show'' === [[File:Eminem at Voodoo 2000 (cropped).jpg|left|thumb|Вуду қаласында, 2000 жылдары]] Бірінші мен екінші альбомдарының ішінде Эминем  [[Dr. Dre]] — ''2001 ''атты альбомында да ізін қалдырып үлгерді. Келесі оның үлкен альбомының жұмысы The Marshall Mathers LP 2000 жылдың көктемінде пайда болып, тағы да қаптаған дауға әкеп соқтырлы. Аталымына қарап та бұл альбомның ойдан шығарылған кейіпкердің атынан емес, өз атынан шығарылғанын байқауға болады.Бұл альбомның белгілігі «The Real Slim Shady» және «Stan» тректерінің арқасы. «Stan»(әнші Дайдомен бірге 2000 жылы шықққан) трекінде Эминем екі кейіпкерді бейнелейді. Біреуі музыканттың өзі және оның беріліп тыңдаған жанкүйері. Бұл клипте тағы да дауды тудырды. Өз қылықтарымен Эминем ол өзіне деген отты одан сайын қыздырды: ол әйелін сүйіп қалған еркекке физономия жасады; анасы жайында жаман тіл қатты(анасы оны содқа бергені үшін). Эминемге қарсы көптеген қоғамдық ұйымдар шықты. [[Гомосексуалдылық|Гомосексуалдар]] мен лесбиянкалардың ассоцияцасы оны Грэмми жүлдесіне тағайындағанда байкот жариялады. Ал одан кейін Грэммидің 43 жылдығында, Эминем тіпті үш жүлдеге ие болып, оның альбомын дау ретінде емес, музыка ретінде бағалайтындарға алғыс білдірді. Сол жылдың маусымында Эминем [[D12 тобы]]на қосылып, топтың алғашқы  ''Devil’s Night есімді ''альбомы жарыққа шығады. «Purple Pills» және «Fight Music» синглдары жұрттың ішінде үлкен танымалдылыққа ие болып, топқа ары қарай жылжудағы сәттілікті әкеледі. [[2001 жыл]]ы Эминем «Angry Blonde» деген кітапты жазады. Онда ол барлық өлеңдердің сөздерін және оған деген комментарияларын қосады. [[2002 жыл]]дың мамыра айында Эминемнің жаңа сингл «Without Me» атты видеоклипі шығып, ол Моби мен «[[Limp Bizkit]]<nowiki/>» сияқты группаларға бас салады. Ал кейін Эминемнің көп күтілген альбомы  ''The Eminem Show ''шықты. Альбом бриллиант дәрежесіне тағайындалып, әлем бойынша 20 млн. нұсқасы сатылады. Сол жылдың қазан айында музыканттың автобиографиялық фильмі - «'''[[8 Mile|8 Mile»]]''' шығады. Бұл фильмде Эминем кедей Джимми Смит деген рэперді ойнайды. Көрермендер фильмді өте жылы қарсы алып, фильмнің саундтрегі, яғни  «Lose Yourself» өлеңі [[Оскар сыйлығы|Оскар премиясын]] жеңіп алды. Фильмнің жалпы бюджеті 41 млн. долларды құрап, әлем бойынша 242 млн. табыс тапты. === 2003—2007: ''Encore'' және шығармашылық үзіліс === [[File:Eminem Live.jpg|thumb|Encore альбомымен сахнада]] [[2004 жыл]]ы Эминем тағы да жұрртың алдында шығып, осы жолы D12 тобының мүшесі ретінде танылады, Топ ''D12 World ''атты альбом шығарады. Алғашқы аптадан ақ 550 000 жуық альбомның нұсқасы сатылады. Жұрттың алдында әсіресе «My Band» клипі танымал болады. Бұл клипте Эминем топтың тек танымал болғаның білдіреді, ал өзі осы кезде әлем масштабы бойынша танымал жұлдызға айналады. Ал қараша айында ''Encore ''атты бесінші альбомы жарыққа шығады. Ең қызығы бұл Эминемнің алғашқы ( Infinite альбомын санамай) бірде бір Грэмми жүлдесін жеңбеген альбомы. Барлық жүлделерді Эминем жаңа хип-хоп жұлдызы Каньи Уэстке ұтылып қалды. Сыншылар альбомды сәтсіз деп санап, ал Dr. Dre-нің биттерін жабайы деп санады. Осы кезде бұл Эминемнің соңғы альбомы деген дақпырттар шыға бастады. [[2005 жыл]]ы желтоқсанда рэпер ''Curtain Call: The Hits ''деген ең үздік өлеңдерінің жиынтығын шығарып, оған «FACK», «Shake That», «When I’m Gone» жаңа өлеңдерін кіргізеді. Тағы бір жылдан кейін Эминем [[2006 жыл]]ы өз атынан  Shady Records — ''Eminem Presents: The Re-Up -''та жазылған тректер жиынтығын шығарып, жаңа  Cashis пен Bobby Creekwater музыканттарын ұсынады. Альбомда тек қана бір «You Don’t Know» видеоклипі шығады. [[2007 жыл]]ы Эминем  T.I. мен бірге  «Touchdown» өлеңін шығарады. Осы 2007 жылы  [[50 Cent]] өзінің  ''Curtis ''атты альбомын шығарып, бұл альбом Эминеммен бірге айтылған «Peep Show» өленін қамтиды. Осыдан кейін ақ өнді рэпер шоу-бизнесті 1,5 жылдан көбірек уақытқа тастап кетеді. === 2008—2009: ''Relapse ''және ''Refill'' === [[File:Eminem at DJ hero party with d12-2.jpg|left|thumb|Эминем D12 тобында. 2009 жыл мамыр айы]] [[2008 жыл]]ы Эминем «The Way I Am» деген екінші кітабын жазып, қайта оралады. Кітапта рэпердің автобиографиясы қамтылып, және көптеген заттарға өз пікірін білдіреді. Осы кітап [[2008 жыл]]ы шыққан ең үздік кітаптардың бірі атанады. Сондай-ақ кітап қосымша дискті қамтиды. [[2009 жылдың]] ақпанында рэпер тағы да өзі туралы [[50 Cent]] пен [[Dr. Dre]] бірге айтылған «Crack a Bottle» өлеңің шығарып мәлімдеді. Бірнеше апта ішінде өлең  [[Billboard]] чартында бірінші орынға көтеріліп кетті. Осы кезде рэпердің жаңа альбомы 2009 жылдың 19 мамырында шығатыны белгілі болды. Сол жылдың сәуірінде «We Made You» видеоклипін шығарып, өз стилінде екенін көрсетеді. Одан кейін үшінші синглі «3 a.m.» шығып, адамның нашақорлық күйін көрсетеді. Клипте рэпер өз өзін ұстай алмайтын маньяк ретінде ойнап, ауруханада кездескеннің барлығын өлтіруге дейін барады. Тағы да «Old Time’s Sake» және «Beautiful»(клип) синглдарынан кейін ''Relapse ''альбомының өзі де шығады. Эминем сахнадан нашақорлықтық тәуелділік үшін кеткендіктен, альбомның промосы қызықты болды. Альбом шығар алдында көшедегі адамдарға кәмпитке толы «Aftermath Drugs» атты сары банкалар үлестіріледі. Банкадан басқа тағы да промо заттар шығарылдаы, мысалға колбоктар, жабыстырмалар, сондай-ақ Эминемнің логотипі тұрған шприцтар. Сондай ақ ''Relapse ''атты киімдердің жаңа үлгілері. Сәтті альбомнан кейін Эминем  T.I., Stat Quo және [[Jay-Z]] бірге жазылған  ''Relapse 2 альбомының шығуына уәде береді. ''Альбом [[2009 жыл]]дың соңында шығу керек болған, алайда 2009 жылдың 21 желтоқсанында Эминем алтыншы альбомын қайта басып,  ''Relapse: Refill деп ат қойды. '' ''Relapse: Refill ж'еті өлеңді қамтып, оның ішінде [[Дрейк]]пен, [[Канье Уэст]]пен, [[Лил Уэйн]]ме<nowiki/>н бірге айтылаған «Forever» («More Than a Game» фильміне саундртек) өлеңі шықты.'' [[File:Eminem and Rihanna in Love the Way You Lie1.jpg|thumb|Эминем және Рианна алғашқы концерті]] === 2010—2011: ''Recovery'' және Bad Meets Evil қосылуы === ''Relapse ''альбомының жалғасуы [[2010 жыл]]ға жылжыды. <blockquote>Мен тындаушыларым үшін осы жылы көбірек материал бергім келеді, алғашында жоспарлағандай біз бұл тректердің келесі жылы шығатын альбом ''Relapse 2 ''күте тұруға көмектеседі деп үміттенеміз</blockquote>- деді Эминем сол жылы. Алайда ешқандай  ''Relapse 2 ''шықпайтыны белгілі болып, реың орнына жаңа  Recovery альбомы шығатыны белгілі болды. Ал 29 сәуірде алғашқы'' сингл '' «Not Afraid» шығатыны жоспарланды. Тректің продюссерң Boi-1da болып табылды. Бұл альбомның ең басты ерекшелігі бұл Эминемнің көптеген продюсерлерге жүгінуі болы( Just Blaze, Алекс Да Кид).''Recovery '' Billboard 200  хит парадында 741 мың сатылған нұсқамен алға шықты. Бір аптаның ішінде альбом АҚШ-та 255 мың рет жүктелді. Одан кейін «Love the Way You Lie» ([[Рианна]]мен бірге) және «No Love» ([[Лил Уэйн]]мен бірге) синглдары шықты. Альбомның сатылымдары 4 млнға дейін көтерілді. Эминем «MTV Video Music Awards 2010» салтанатын өзі ашып,  «Not Afraid» трекі «Ер адамның ең үздік видеосы» және «Ең үздік хип хоп видео» жүлделерін жеңіп алды. Рэпердің танымдылығы қайта тіріліп, оны «жылдың ең ыстық MC» деп таниды. Ол басқа да рэперлармен белсенді жазылады  — B.o.B, [[Ники Минаж]], Ллойд Бэнксом, T.I. және т.б. 2010 жылдың соңында — 2011 жылдың басында Koolo есімді белгісіз жан, Эминемнің ең сирек басылымға шықпаған өлеңдерін жүктей бастады. Соңында 15-ке жуық жаңа өлең шығып, бұл әлі де жалғасуда. Олардың ішінде ''Relapse 2-нің ішінде басылымға шықпаған әндері мен '' Jay-Z, Dr. Dre, Just Blaze, Royce da 5'9" және Лиз Родригеспен бірге айтылған өлеңдері де болды. Осының бәрі жаңа  EP ''Straight from the Vault шығуына әкеп соқты. Бұл EP  Эминемнің әр түрлі уақытында жазылған 9 өлеңін біріктірді. '' Ресми мәлімет бойынша Эминем 10 жыл араласпаған әріптес досы  Royce da 5'9" бірге қайта жұмысты бастады. олардың қайта оралуы Bad Meets Evil тобындағы дуэтті жаңартып, ''EP-ні - Hell: The Sequel деп жаңартуына әкелді. '' Эминем: <blockquote>Royce және мен қайта бірге жүруді бастадық және бұл біздің студияда бірге жұмыс істеуімізге әкелді. </blockquote>— [http://www.eminem.com/ Эминемнің ресми сайты] Royce бұған мынаны қосты:<blockquote>Уақыт аралығындағы үлкен ажырауға қарамастан мен бұл жобаның қайта сәттілікпен оралғанына қуаныштымын. Бізде осыны жасауға өз себебі болған және біз қазір жасап жатқан „Slaughterhouse“ альбомының монстырдың бәріне ұнайтынына үміттенеміз </blockquote>— [http://www.eminem.com/ Эминемнің ресми сайты] Альбомның продюсерлері Эминемнің өзі мен Mr. Porter болды, сондай-ақ альбомның қалыптасуына  Havoc из Mobb Deep, DJ Khalil, Bangladesh және т.б көмектесті. 3 мамырда жаңа альбомның алғашқы «Fast Lane» синглі шығып, ғаламтордағы жанкүйерлермен жылы қарсы алынды. Ғаламторға екі тректің («Echo» и «Living Proof») жоғалып кетуіне орай, альбомда 11 трек емес, тек 9 трек болды. Осы жайлы Royce da 5’9"  MTV каналына былай деп интервью берді :<blockquote>Шын мәнінде біз 11 трек шығардық, екеуі ғаламторда жоғалып кетті, сондықтан альбомда 11 трек. </blockquote>— MTV News Ресми түрде жоспарланғандай 15 шілдеде шықты.  EP алты сыншы мен журналдардан өте үлкен бағалар алды. Рецензент Билл Ванноптың айтуы бойынша Канье Уэст пен [[Jay-Z]] -дің біріккен ''Watch the Throne альбомына '' ''Hell: The Sequel -пен жарысу қиынға түспек. '' Entertainment Weeklу ден Кайл Андерсон бұл альбомның жоғары бағалар алуы Эминемнің арқасында; ол бұны Эминемнің әлемдегі ең үздік рэперлерінің бірі екенің есіне түсірту үшін екенің де айтты. === 2012—2013: ''The Marshall Mathers LP 2'' === [[File:Demi Lovato & Eminem and Lil Wayne MANIP (8677769001).jpg|thumb|Деми Ловата, Лил Уэйн және Эминем|link=Special:FilePath/Demi_Lovato_&_Eminem_and_Lil_Wayne_MANIP_(8677769001).jpg]] [[2012 жыл]]ы [[24 мамыр]]да Эминем өзінің келесі альбомымен жұмыс жасап жатқаның жариялады. Релиз 2013 жылғы жоспарланған. Атсыз ақ альбом 2013 жылы ең көп күтілген пластинкалардың біріне айналды,  [[MTV]], ''Complex ''журналдары бұл тізімнің 6 орының берсе,'' '' ''[[XXL]]'' журналы 5 орынға қойды. 30 маусымда Эминем альбом жайлы өз Shade 45 радиостанциясында  DJ Whoo Kid'пен бірге сөйлесті. 2013 жылы 30 тамызда  Slaughterhouse тобының мүшесі Royce da 5'9" альбом жайлы өз пікірін білдірді. Ол « Мен әлемнің ол маған айтқан заттарына қалай әрекеттесетіні жайлы сенімді емеспін» деп айтты . Эминем сондай -ақ [[Пинк]]тің ''The Truth About Love альбомында ''«Here Comes The Weekend» трекінде қатысты. [[2013 жыл]]ы [[11 ақпан]]да  Shady Records-тың президенті және Эминемнің менеджері Пол Розенберг [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]] өтетін [[Естелік күні]]нен кейін альбомның шығатының жариялады. «Біз Эминемнің жаңа басылымы 2013 жылы болады деп ойлаймыз. Ол осы альбоммен біраз уақыт бойы жұмыс істеуде» деді Розенберг. «Ол Естелік күнінен кейін шығады, бірақ біз дәл уақытын айта алмаймыз. Эминем тамызда Европаның бірнеше алаңдарында сахнаға шығады, осыдан кейін не істеу керек екенін шешеміз». Продюсер No I.D. альбомдағы қатысуын растады. [[2013 жыл]]ы [[14 тамыз]]да «Survival»( Liz Rodrigues бірге айтылған және DJ Khalil жазған) атты трек мультиплеерлік  [[Call of Duty: Ghosts]] видео ойынының трейлерінде шықты. MTV VMA 2013 салтанатында жаңа альбомның аты ''The Marshall Mathers LP 2 ''болатыны және [[2013 жыл]]дың [[5 қараша]]сында болатыны айқын болды. == Дискографиясы == '''Студиялық альбомдар''' * Infinite (1996) * The Slim Shady LP (1999) * The Marshall Mathers LP (2000) * The Eminem Show (2002) * Encore (2004) * Relapse (2009) * [[Recovery]] (2010) * The Marshall Mathers LP 2 (2013) * Revival (2017) * Kamikaze (2018)<ref>[https://zn.ua/CULTURE/eminem-predstavil-novyy-albom-kamikaze-293154_.html Эминем представил новый альбом Kamikaze. zn.ua]</ref> * Music to Be Murdered By (2020) * The Death of Slim Shady (Coup de Grâce) (2024) === Ән-жинақ === * ''8 Mile: Music from and Inspired by the Motion Picture (2002)'' * ''Curtain Call: The Hits (2005)'' * ''Eminem Presents: The Re-Up (2006)'' * ''Shady XV (2014)'' * Southpaw: Music from and Inspired by the Motion Picture (2015) === Бірлескен альбомдар === * ''Devil’s Night'' (D12 құрамында) (2001) * ''D12 World'' (D12 құрамында) (2004) * ''Hell: The Sequel'' (Bad Meets Evil құрамында) (2011) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] km11nvxv8u7uiztcz6ggw2bqqmc4pbm 3629310 3629286 2026-07-13T05:58:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Alya 17|Alya 17]] соңғы нұсқасына қайтарды 3551182 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Эминем |Атауы = EMINƎM |Сурет = Eminem 2021 Color Corrected.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Фон = |туған кездегі есімі = Маршалл Брюс Мэтерс III |Толық аты = |Туған күні = 17.10.1972 |Туған жері = [[Сент-Джозеф]], [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1990 — осы уақытқа шейін |Мемлекет = {{USA}} |Мамандықтары = рэпер,{{әнші|АҚШ}}, әннің авторы, продюсер, композитор, {{актер|АҚШ}} |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = [[хип-хоп]] |Лақап аты = Eminem, Slim Shady, Ken Kaniff, Evil, M&M (бұрыңғы) |Ұжымдары = D12, Bad Meets Evil, Soul Intent, Outsidaz |Қызметтес болған = [[Кёртис Джеймс Джексон III|50 Cent]], [[Дәрігер Дре|Dr. Dre]], Nate Dogg,Obie Trice Proof, Rihanna, Yelawolf, Xzibit, Skylar Grey, , Snoop Dogg, Jay-Z, Kendrick Lamar, The Notorious B.I.G., Slaughterhouse, Lil Wayne, Sia, Royce da 5'9 |Aftermath, Shady, Interscope (қазіргі) Web Entertainment, Bassmint Productions, FBT Productions, Mashin’ Duck Records (бұрыңғы) |Марапаттары = «[[Грэмми]]» , [[Оскар сыйлығы|Оскар (кинопремия)]] |Сайты = {{URL|1=http://eminem.com/|2=eminem.com}} }} '''III Маршалл Брюс Мэзерс''' ({{lang-en|Marshall Bruce Mathers III}}; [[1972 жыл]]ы [[17 қазан]]да [[Сент-Джозеф]] қаласында [[Миссури (штат)|Миссури]] штатында [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] дүниеге келген), лақап аты '''Эминем''' ([[Ағылшын тілі|ағыл.]] Eminem; '''EMINƎM''' деп жазылады) немесе альтер-эгосы ''Слим Шейди'' ({{lang-en|Slim Shady}}) арқылы танымал — америкалық рэпер, музыка продюсері, композитор және актер. Өзінің жеке мансабынан басқа Маршалл сондай-ақ [[D12]] тобында және [[Bad Meets Evil]] хип-хоп-дуэтіндегі әртіс ретінде танылады. Эминемнің әндері әлемдегі ең көп сатылатындардың бірі, сондай-ақ 2000 жылдардың ең көп сатылған дискілерімен танымал. Көптеген журналдардың пайымдауынша тарихтағы ең ұлы әншілердің қатарына кіреді, оның ішінде ''Rolling Stone'' журналы Эминемге ''100 ұлы әртістің ішінен 83 орынға'' қойған, Осы журнал оны сондай ақ хип-хоптың Королі деп санады. Егер оның студиялық жұмыстарын есептесе, Эминемнің Billboard-тың жоғарғы қатарын алып тұрған 10 альбомы бар. Эминем жеке әртіс ретінде 100 миллионнан астам альбом сата алды. [[1996 жыл]]ы жеке, тәуелсіз, алғашқы '''''Infinite''''' атты альбомын шығарғаннан кейін, Эминем [[1999 жыл]]ғы '''''The Slim Shady LP''''' атты альбомы арқылы үлкен танымалдылыққа ие болды. Бұл лонглей Эминемге оның алғашқы, үздік рэп-альбом үшін берілетін [[Грэмми]] альбомын жеңуге ықпал етті. Келесі оның '''''The Marshall Mathers LP''''' және '''''The Eminem Show''''' атты альбомдары да [[Грэмми]] жүлдесін осы салада жеңіске жетуіне ықпал еткізіп, осыған орай Эминем бұл жүлдені үш рет қатарынан алған алғашқы әртіс атанды. Ал 2004 жылы Encore альбомы шыққаннан кейін, ол шығармашылық үзіліс алады. Бес жыл өткеннен кейін [[2009 жыл]]ы [[19 мамыр]]да '''''Relapse''''' атты альбомды шығарады. [[2010 жыл]]ы жетінші '''''[[Recovery]]''''' атты студиялық альбомы жарық көріп, әлем бойынша үздік атанып, жылдың ең көп сатылған альбомы атанды. Эминем Relapse пен Recovery альбомдарына да Грэмми жүлдесін алды. [[2013 жыл]]ы [[5 қараша]]да Эминем сегізінші студиялық '''''The Marshall Mathers LP 2''''' атты альбомын шығарып, тағы да Грэмми жүлдесіне ие болып, мансабындағы 15-ші жүлдені ұтты. [[2014 жыл]]ы [[24 қараша]]да ShadyXV атты - Shady лейбілінің екінші компиляциясы жарық көрді Эминем көптеген іске ат салысады, оның менеджері Полом Розенбергмен бірге басқаратын жеке музыка шығаратын лейбілі, сондай-ақ Sirius XM Radio-дағы Shade 45 атты өзіндік радиостанциясы бар. [[2002 жыл]]ы Эминем жартылайавтобиографиялық «'''[[8 Mile|8 Mile»]]''' атты хип-хоп драмада түсті. Ол [[Оскар сыйлығы|Оскар премиясын]] фильмге ең үздік ән атты сатысында жеңіске жетіп, бұл жүлдені жеңген алғашқы рэп-әртіс атанды. Сондай-ақ ол «Жуғыш» (2001), «Приколисттер» (2009), «Интервью» (2014) және «Көріктілер» сериалында комеоны ойнады. == Өмірбаяны == === 1972—1991: Бастапқы өмірі және алғашқы қадамдары === Маршалл Брюс Мэтерс III [[1972 жыл]]ы [[17 қазан]]да [[Миссури]] штатындағы кішкентай [[Сен-Джозеф]] қалашығында дүниеге келді. Ол Дебор Р. (Нельсон) Мэтерс-Бригс ([[1955 жылы]] туған) және Маршалл Брюса Мэзерс-кішінің ([[1947 жыл]]ы туған) жалғыз баласы. Эминемнің тамырында шотландтық, неміс, швейцариялық, польшалық және люксембургтық қандар бар. Анасы 15 жасында болғанда, әкесіне тұрмысқа шығып, үш жылдан кейін Маршаллды 73 сағат бойы туып, дүние салып кете жаздады. Бірнеше уақыттан кейін әкесі отбасын тастап, Калифорнияға көшіп кетеді, осыдан кейін баласын бір рет те көрген емес. Өмірін жақсарту үшін Дебби Нельсон біраз уақыт көшіп-қонып жүрді. Сонында ол Детройтта тұрақталып, афроамерикандықтардың қасында тұрды. Бұл қара нәсілділердің Маршаллға деген қысымына әкеп соқтырды, осыдан кейін Маршаллды бірнеше рет дәретханада ұрып-соғып, оның 10 күн бойы жүре алмауына дейін апарды. [[1987 жыл]]ы Маршаллдың ағасы Ронни жиеніне Ice-T «Reckless» касетасын көрсеткеннен кейін, Маршаллдың рэпке деген құмары пайда болды. Қара түсті MC-лердің соқтығыстарына қарамастан, Эминем үнемі батлдарға қатысып, сәтті жеңіп, көрерменнің назарына ие болды. Эминемнің рэпер болуына, оның ең жақын досы дәне D12 тобының мүшесі - [[Proof]] үлкен рөл ойнады. [[File:Infinite (1996), by Eminem.png|thumb|link=Special:FilePath/Infinite_(1996),_by_Eminem.png]] === 1992—1999: Мансабы,  ''Infinite және'' ''The Slim Shady LP'' === [[1995 жылғы банк реформасы|1995 жылы]] Эминемнің Soul Intent тобында алғашқы бастамасы өтті. Бұл топта сондай ақ  [[Proof]] (D12 тобының келешек қатысушысы және Эминемнің ең жақын досы) және DJ Butterfingers. Бұл жайлы ақпарат әлі күнге дейін белігсіз, ерекшелік ретінде оған бірнеше факттер бар: * дискте афроамерикандық рэппер Champtown арналған «Fucking Backstabber» атты трек болған. Эминем бұрын онымен бірнеше трек шығарған, алайда кейін ол Эминемнің әйелі Кимге жабысқаны белгілі болды. * Көп адамның ойынша «Biterphobia» трекі бастауыш рэппердің ең үздік туындыларының бірі. * Қазіргі күнде бұл дискті табу мүмкін емес. Себебі топтың спонсоры болмағандықтан, тиражда аз болды. 1996 жылы Эминем өзінің алғашқы  ''Infinite ''атты альбомын шығарады. Алайда [[Детройт]]тың хип-хопқа деген аса қанығынан, альбом танымал болмайды. Одан бетер оған Nas пен AZ сияқты рэперлердің стильін көшіріп алды депте айып тағады. Эминемнің еске алуында:<blockquote>„Infinite“ альбомы менің рэптегі қай стильді, қалай шығатынымды, қалай ән салатынымды анықтау үшін арналған альбом болған </blockquote>Эминемнің өзіндік бастауы 1996 жылы ''Infinite ''альбомының тәуелсіз фирмада шыққанында болған. Қазір Эминемнің өзі бұл альбомды демо ретінде қарастырады, ал сол жылдары бұл альбомды суық қарсалғаны үшін біршама күйзелісте болған. Өмір оны қиыншылықтаға шыдап, көп еңбектенуге үйретті. Эминем музыкадағы өз стилін және өз бейнесін табу керегін ұқты. Алайда ішкі ойында бұл оның тағдыры екенің және оның ұмтылысы дұрыс екенің білді. Қайсарлығы мен үлкен ниетінің арқасында Эминем бастағаның жалғастыруға кірісті. Барлығы танымал рэпер және композитор [[Дәрігер Дре|Dr. Dre-нің]] Interscope Records бастығы Джимми Айовинаның гаражында ''The Slim Shady EP альбомын байқап қалуыныан басталды. Ол тез арада жас рэпердің дарынына қызқты. Алайда Dre Эминем лос-анджелесітік ұрысты жеңбей тұрып, онымен контракқа қол қойған жоқ. Dr. Dre The Slim Shady EP альбомын қайта шығару керек деп ойлады. Осылай жарыққа үлкен танымалдылыққа ие болған '' ''The Slim Shady LP альбомы шықты. Оның ішінде '' MTV каналынан көп көрсетілген «My Name Is» видеоклипі аса атақты болып кетті. Рэпердің өткір тілі қоғамда көптеген кіліспеушілікті тудырды. Біреу оны қоғамның сарказымын көрсетті десе, екіншісі керісінше оның әйелдерге, гомосексуалдарға немесе жезөкшелерге арналған өшпенділігін айтты. Ал рэпердің өзі былай деп жауап берді:<blockquote>Мен адамдарды таңғалдыратын заттар туралы айтамын. Бірақ мен оларды таңғалдыратын заттарды істемеймін. Мен Тупак сияқты болғым келмейді, бірақ бұл планетада қанша жүретінімді білмеймін. Ендіше мен осында жүргенде, ондай заттарды көп жасауға тырысамын.</blockquote> === 2000—2002: ''The Marshall Mathers LP'' және ''The Eminem Show'' === [[File:Eminem at Voodoo 2000 (cropped).jpg|left|thumb|Вуду қаласында, 2000 жылдары]] Бірінші мен екінші альбомдарының ішінде Эминем  [[Dr. Dre]] — ''2001 ''атты альбомында да ізін қалдырып үлгерді. Келесі оның үлкен альбомының жұмысы The Marshall Mathers LP 2000 жылдың көктемінде пайда болып, тағы да қаптаған дауға әкеп соқтырлы. Аталымына қарап та бұл альбомның ойдан шығарылған кейіпкердің атынан емес, өз атынан шығарылғанын байқауға болады.Бұл альбомның белгілігі «The Real Slim Shady» және «Stan» тректерінің арқасы. «Stan»(әнші Дайдомен бірге 2000 жылы шықққан) трекінде Эминем екі кейіпкерді бейнелейді. Біреуі музыканттың өзі және оның беріліп тыңдаған жанкүйері. Бұл клипте тағы да дауды тудырды. Өз қылықтарымен Эминем ол өзіне деген отты одан сайын қыздырды: ол әйелін сүйіп қалған еркекке физономия жасады; анасы жайында жаман тіл қатты(анасы оны содқа бергені үшін). Эминемге қарсы көптеген қоғамдық ұйымдар шықты. [[Гомосексуалдылық|Гомосексуалдар]] мен лесбиянкалардың ассоцияцасы оны Грэмми жүлдесіне тағайындағанда байкот жариялады. Ал одан кейін Грэммидің 43 жылдығында, Эминем тіпті үш жүлдеге ие болып, оның альбомын дау ретінде емес, музыка ретінде бағалайтындарға алғыс білдірді. Сол жылдың маусымында Эминем [[D12 тобы]]на қосылып, топтың алғашқы  ''Devil’s Night есімді ''альбомы жарыққа шығады. «Purple Pills» және «Fight Music» синглдары жұрттың ішінде үлкен танымалдылыққа ие болып, топқа ары қарай жылжудағы сәттілікті әкеледі. [[2001 жыл]]ы Эминем «Angry Blonde» деген кітапты жазады. Онда ол барлық өлеңдердің сөздерін және оған деген комментарияларын қосады. [[2002 жыл]]дың мамыра айында Эминемнің жаңа сингл «Without Me» атты видеоклипі шығып, ол Моби мен «Limp Bizkit» сияқты группаларға бас салады. Ал кейін Эминемнің көп күтілген альбомы  ''The Eminem Show ''шықты. Альбом бриллиант дәрежесіне тағайындалып, әлем бойынша 20 млн. нұсқасы сатылады. Сол жылдың қазан айында музыканттың автобиографиялық фильмі - «'''[[8 Mile|8 Mile»]]''' шығады. Бұл фильмде Эминем кедей Джимми Смит деген рэперді ойнайды. Көрермендер фильмді өте жылы қарсы алып, фильмнің саундтрегі, яғни  «Lose Yourself» өлеңі [[Оскар сыйлығы|Оскар премиясын]] жеңіп алды. Фильмнің жалпы бюджеті 41 млн. долларды құрап, әлем бойынша 242 млн. табыс тапты. === 2003—2007: ''Encore'' және шығармашылық үзіліс === [[File:Eminem Live.jpg|thumb|Encore альбомымен сахнада]] [[2004 жыл]]ы Эминем тағы да жұрртың алдында шығып, осы жолы D12 тобының мүшесі ретінде танылады, Топ ''D12 World ''атты альбом шығарады. Алғашқы аптадан ақ 550 000 жуық альбомның нұсқасы сатылады. Жұрттың алдында әсіресе «My Band» клипі танымал болады. Бұл клипте Эминем топтың тек танымал болғаның білдіреді, ал өзі осы кезде әлем масштабы бойынша танымал жұлдызға айналады. Ал қараша айында ''Encore ''атты бесінші альбомы жарыққа шығады. Ең қызығы бұл Эминемнің алғашқы ( Infinite альбомын санамай) бірде бір Грэмми жүлдесін жеңбеген альбомы. Барлық жүлделерді Эминем жаңа хип-хоп жұлдызы Каньи Уэстке ұтылып қалды. Сыншылар альбомды сәтсіз деп санап, ал Dr. Dre-нің биттерін жабайы деп санады. Осы кезде бұл Эминемнің соңғы альбомы деген дақпырттар шыға бастады. [[2005 жыл]]ы желтоқсанда рэпер ''Curtain Call: The Hits ''деген ең үздік өлеңдерінің жиынтығын шығарып, оған «FACK», «Shake That», «When I’m Gone» жаңа өлеңдерін кіргізеді. Тағы бір жылдан кейін Эминем [[2006 жыл]]ы өз атынан  Shady Records — ''Eminem Presents: The Re-Up -''та жазылған тректер жиынтығын шығарып, жаңа  Cashis пен Bobby Creekwater музыканттарын ұсынады. Альбомда тек қана бір «You Don’t Know» видеоклипі шығады. [[2007 жыл]]ы Эминем  T.I. мен бірге  «Touchdown» өлеңін шығарады. Осы 2007 жылы  [[50 Cent]] өзінің  ''Curtis ''атты альбомын шығарып, бұл альбом Эминеммен бірге айтылған «Peep Show» өленін қамтиды. Осыдан кейін ақ өнді рэпер шоу-бизнесті 1,5 жылдан көбірек уақытқа тастап кетеді. === 2008—2009: ''Relapse ''және ''Refill'' === [[File:Eminem at DJ hero party with d12-2.jpg|left|thumb|Эминем D12 тобында. 2009 жыл мамыр айы]] [[2008 жыл]]ы Эминем «The Way I Am» деген екінші кітабын жазып, қайта оралады. Кітапта рэпердің автобиографиясы қамтылып, және көптеген заттарға өз пікірін білдіреді. Осы кітап [[2008 жыл]]ы шыққан ең үздік кітаптардың бірі атанады. Сондай-ақ кітап қосымша дискті қамтиды. [[2009 жылдың]] ақпанында рэпер тағы да өзі туралы [[50 Cent]] пен [[Dr. Dre]] бірге айтылған «Crack a Bottle» өлеңің шығарып мәлімдеді. Бірнеше апта ішінде өлең  Billboard чартында бірінші орынға көтеріліп кетті. Осы кезде рэпердің жаңа альбомы 2009 жылдың 19 мамырында шығатыны белгілі болды. Сол жылдың сәуірінде «We Made You» видеоклипін шығарып, өз стилінде екенін көрсетеді. Одан кейін үшінші синглі «3 a.m.» шығып, адамның нашақорлық күйін көрсетеді. Клипте рэпер өз өзін ұстай алмайтын маньяк ретінде ойнап, ауруханада кездескеннің барлығын өлтіруге дейін барады. Тағы да «Old Time’s Sake» және «Beautiful»(клип) синглдарынан кейін ''Relapse ''альбомының өзі де шығады. Эминем сахнадан нашақорлықтық тәуелділік үшін кеткендіктен, альбомның промосы қызықты болды. Альбом шығар алдында көшедегі адамдарға кәмпитке толы «Aftermath Drugs» атты сары банкалар үлестіріледі. Банкадан басқа тағы да промо заттар шығарылдаы, мысалға колбоктар, жабыстырмалар, сондай-ақ Эминемнің логотипі тұрған шприцтар. Сондай ақ ''Relapse ''атты киімдердің жаңа үлгілері. Сәтті альбомнан кейін Эминем  T.I., Stat Quo және [[Jay-Z]] бірге жазылған  ''Relapse 2 альбомының шығуына уәде береді. ''Альбом [[2009 жыл]]дың соңында шығу керек болған, алайда 2009 жылдың 21 желтоқсанында Эминем алтыншы альбомын қайта басып,  ''Relapse: Refill деп ат қойды. '' ''Relapse: Refill ж'еті өлеңді қамтып, оның ішінде [[Дрейк]]пен, [[Канье Уэст]]пен, [[Лил Уэйн]]ме<nowiki/>н бірге айтылаған «Forever» («More Than a Game» фильміне саундртек) өлеңі шықты. [[File:Eminem and Rihanna in Love the Way You Lie1.jpg|thumb|Эминем және Рианна алғашқы концерті]] === 2010—2011: ''Recovery'' және Bad Meets Evil қосылуы === ''Relapse ''альбомының жалғасуы [[2010 жыл]]ға жылжыды. <blockquote>Мен тындаушыларым үшін осы жылы көбірек материал бергім келеді, алғашында жоспарлағандай біз бұл тректердің келесі жылы шығатын альбом ''Relapse 2 ''күте тұруға көмектеседі деп үміттенеміз</blockquote>- деді Эминем сол жылы. Алайда ешқандай  ''Relapse 2 ''шықпайтыны белгілі болып, реың орнына жаңа  Recovery альбомы шығатыны белгілі болды. Ал 29 сәуірде алғашқы'' сингл '' «Not Afraid» шығатыны жоспарланды. Тректің продюссерң Boi-1da болып табылды. Бұл альбомның ең басты ерекшелігі бұл Эминемнің көптеген продюсерлерге жүгінуі болы( Just Blaze, Алекс Да Кид).''Recovery '' Billboard 200  хит парадында 741 мың сатылған нұсқамен алға шықты. Бір аптаның ішінде альбом АҚШ-та 255 мың рет жүктелді. Одан кейін «Love the Way You Lie» ([[Рианна]]мен бірге) және «No Love» ([[Лил Уэйн]]мен бірге) синглдары шықты. Альбомның сатылымдары 4 млнға дейін көтерілді. Эминем «MTV Video Music Awards 2010» салтанатын өзі ашып,  «Not Afraid» трекі «Ер адамның ең үздік видеосы» және «Ең үздік хип хоп видео» жүлделерін жеңіп алды. Рэпердің танымдылығы қайта тіріліп, оны «жылдың ең ыстық MC» деп таниды. Ол басқа да рэперлармен белсенді жазылады  — B.o.B, [[Ники Минаж]], Ллойд Бэнксом, T.I. және т.б. 2010 жылдың соңында — 2011 жылдың басында Koolo есімді белгісіз жан, Эминемнің ең сирек басылымға шықпаған өлеңдерін жүктей бастады. Соңында 15-ке жуық жаңа өлең шығып, бұл әлі де жалғасуда. Олардың ішінде ''Relapse 2-нің ішінде басылымға шықпаған әндері мен '' Jay-Z, Dr. Dre, Just Blaze, Royce da 5'9" және Лиз Родригеспен бірге айтылған өлеңдері де болды. Осының бәрі жаңа  EP ''Straight from the Vault шығуына әкеп соқты. Бұл EP  Эминемнің әр түрлі уақытында жазылған 9 өлеңін біріктірді. '' Ресми мәлімет бойынша Эминем 10 жыл араласпаған әріптес досы  Royce da 5'9" бірге қайта жұмысты бастады. олардың қайта оралуы Bad Meets Evil тобындағы дуэтті жаңартып, ''EP-ні - Hell: The Sequel деп жаңартуына әкелді. '' Эминем: <blockquote>Royce және мен қайта бірге жүруді бастадық және бұл біздің студияда бірге жұмыс істеуімізге әкелді. </blockquote>— [http://www.eminem.com/ Эминемнің ресми сайты] Royce бұған мынаны қосты:<blockquote>Уақыт аралығындағы үлкен ажырауға қарамастан мен бұл жобаның қайта сәттілікпен оралғанына қуаныштымын. Бізде осыны жасауға өз себебі болған және біз қазір жасап жатқан „Slaughterhouse“ альбомының монстырдың бәріне ұнайтынына үміттенеміз </blockquote>— [http://www.eminem.com/ Эминемнің ресми сайты] Альбомның продюсерлері Эминемнің өзі мен Mr. Porter болды, сондай-ақ альбомның қалыптасуына  Havoc из Mobb Deep, DJ Khalil, Bangladesh және т.б көмектесті. 3 мамырда жаңа альбомның алғашқы «Fast Lane» синглі шығып, ғаламтордағы жанкүйерлермен жылы қарсы алынды. Ғаламторға екі тректің («Echo» и «Living Proof») жоғалып кетуіне орай, альбомда 11 трек емес, тек 9 трек болды. Осы жайлы Royce da 5’9"  MTV каналына былай деп интервью берді :<blockquote>Шын мәнінде біз 11 трек шығардық, екеуі ғаламторда жоғалып кетті, сондықтан альбомда 11 трек. </blockquote>— MTV News Ресми түрде жоспарланғандай 15 шілдеде шықты.  EP алты сыншы мен журналдардан өте үлкен бағалар алды. Рецензент Билл Ванноптың айтуы бойынша Канье Уэст пен [[Jay-Z]] -дің біріккен ''Watch the Throne альбомына '' ''Hell: The Sequel -пен жарысу қиынға түспек. '' Entertainment Weeklу ден Кайл Андерсон бұл альбомның жоғары бағалар алуы Эминемнің арқасында; ол бұны Эминемнің әлемдегі ең үздік рэперлерінің бірі екенің есіне түсірту үшін екенің де айтты. === 2012—2013: ''The Marshall Mathers LP 2'' === [[File:Demi Lovato & Eminem and Lil Wayne MANIP (8677769001).jpg|thumb|Деми Ловата, Лил Уэйн және Эминем|link=Special:FilePath/Demi_Lovato_&_Eminem_and_Lil_Wayne_MANIP_(8677769001).jpg]] [[2012 жыл]]ы [[24 мамыр]]да Эминем өзінің келесі альбомымен жұмыс жасап жатқаның жариялады. Релиз 2013 жылғы жоспарланған. Атсыз ақ альбом 2013 жылы ең көп күтілген пластинкалардың біріне айналды,  [[MTV]], ''Complex ''журналдары бұл тізімнің 6 орының берсе,'' '' ''[[XXL]]'' журналы 5 орынға қойды. 30 маусымда Эминем альбом жайлы өз Shade 45 радиостанциясында  DJ Whoo Kid'пен бірге сөйлесті. 2013 жылы 30 тамызда  Slaughterhouse тобының мүшесі Royce da 5'9" альбом жайлы өз пікірін білдірді. Ол « Мен әлемнің ол маған айтқан заттарына қалай әрекеттесетіні жайлы сенімді емеспін» деп айтты . Эминем сондай -ақ [[Пинк]]тің ''The Truth About Love альбомында ''«Here Comes The Weekend» трекінде қатысты. [[2013 жыл]]ы [[11 ақпан]]да  Shady Records-тың президенті және Эминемнің менеджері Пол Розенберг [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]] өтетін [[Естелік күні]]нен кейін альбомның шығатының жариялады. «Біз Эминемнің жаңа басылымы 2013 жылы болады деп ойлаймыз. Ол осы альбоммен біраз уақыт бойы жұмыс істеуде» деді Розенберг. «Ол Естелік күнінен кейін шығады, бірақ біз дәл уақытын айта алмаймыз. Эминем тамызда Европаның бірнеше алаңдарында сахнаға шығады, осыдан кейін не істеу керек екенін шешеміз». Продюсер No I.D. альбомдағы қатысуын растады. [[2013 жыл]]ы [[14 тамыз]]да «Survival»( Liz Rodrigues бірге айтылған және DJ Khalil жазған) атты трек мультиплеерлік  [[Call of Duty: Ghosts]] видео ойынының трейлерінде шықты. MTV VMA 2013 салтанатында жаңа альбомның аты ''The Marshall Mathers LP 2 ''болатыны және [[2013 жыл]]дың [[5 қараша]]сында болатыны айқын болды. == Дискографиясы == '''Студиялық альбомдар''' * Infinite (1996) * The Slim Shady LP (1999) * The Marshall Mathers LP (2000) * The Eminem Show (2002) * Encore (2004) * Relapse (2009) * [[Recovery]] (2010) * The Marshall Mathers LP 2 (2013) * Revival (2017) * Kamikaze (2018)<ref>[https://zn.ua/CULTURE/eminem-predstavil-novyy-albom-kamikaze-293154_.html Эминем представил новый альбом Kamikaze. zn.ua]</ref> * Music to Be Murdered By (2020) * The Death of Slim Shady (Coup de Grâce) (2024) === Ән-жинақ === * ''8 Mile: Music from and Inspired by the Motion Picture (2002)'' * ''Curtain Call: The Hits (2005)'' * ''Eminem Presents: The Re-Up (2006)'' * ''Shady XV (2014)'' * Southpaw: Music from and Inspired by the Motion Picture (2015) === Бірлескен альбомдар === * ''Devil’s Night'' (D12 құрамында) (2001) * ''D12 World'' (D12 құрамында) (2004) * ''Hell: The Sequel'' (Bad Meets Evil құрамында) (2011) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] rsz8zxpu9hgwl0wde6syi1cgihf53lw Ірі банктер тізімі 0 540556 3629381 2302094 2026-07-13T08:33:27Z 1nter pares 146705 3629381 wikitext text/x-wiki {{Details|Жүйелік маңызды банктер тізімі | Ірі банктер}} Бұл әлемдегі жалпы [[актив]]терінің саны<ref name="by-assets">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Top Banks in the World 2014 |publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> және [[нарықтық капиталдандыру]]бойынша ең ірі [[банк]]тер тізімі <ref name="by-marketcap">{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/market-cap |title=Әлемдік нарықтық капиталдандыру бойынша ең ірі банктер тізімі |publisher=relbanks.com |date=2015}}</ref> == Жалпы активтері бойынша == Жалпы активтерінің көлемі бойынша әлемдегі ең ірі [[банк]]тердің Relbanks 2014 статистикалық деректері: <ref name="by-assets" /> Тек, бухгалтерлік өңдеулер активтерге әсер ететінін ескеріңіз. Мысалы, [[Америка Құрама Штаттары]]нда ПБУ (ҚЕХС-қарсы) ақпараты пайдаланады, ол салыстырмалы түрде АҚШ-қа жатпайтын банктерге қарағанда активтері аз туынды көп жағдайларда таза туынды ұстанымдағы АҚШ-тың жетекші банктеріне орын береді. <ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/halahtouryalai/2014/02/12/worlds-100-biggest-banks-chinas-icbc-1-no-u-s-banks-in-top-5/ |title=World's 100 Biggest Banks: China's ICBC #1 |date=February 12, 2014 |publisher=Forbes}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Жалпы активтері<br>($АҚШ долл.) |- | 1 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[Industrial and Commercial Bank of China|Industrial & Commercial Bank of China (ICBC)]] | 3,328.48 |- | 2 {{increase|+1}} | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank Corporation]] | 2,704.16 |- | 3 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC Holdings]] | 2,634.14 |- | 4 {{increase|+3}} | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 2,579.81 |- | 5 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase|JPMorgan Chase & Co]] | 2,573.13 |- | 6{{decrease|-2}} | {{flagicon|France}} [[BNP Paribas]] | 2,526.98 |- | 7 {{increase|+2}} | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 2,463.08 |- | 8 {{decrease|-3}} | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] | 2,337.04 |- | 9 {{decrease|-1}} | {{flagicon|France}} [[Crédit Agricole|Crédit Agricole Group]] | 2,143.88 |- | 10 {{increase|+1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Barclays PLC]] | 2,114.13 |- | 11 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 2,104.53 |- | 12 {{decrease|-2}} | {{flagicon|Germany}} [[Deutsche Bank]] | 2,078.13 |- | 13 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Citigroup|Citigroup Inc]] | 1,842.53 |- | 14 {{decrease|-1}} | {{flagicon|Japan}} [[Japan Post Bank]] | 1,736.34 |- | 15 {{increase|+5}} | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo]] | 1,687.16 |- | 16 {{decrease|-1}} | {{flagicon|Japan}} [[Mizuho Financial Group]] | 1,640.41 |- | 17 {{steady}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Royal Bank of Scotland Group]] | 1,635.93 |- | 18 {{increase|+5}} | {{flagicon|China}} [[China Development Bank]] | 1,614.99 |- | 19 {{decrease|-3}} | {{flagicon|France}} [[Société Générale]] | 1,591.00 |- | 20 {{decrease|-1}} | {{flagicon|Spain}} [[Banco Santander]] | 1,540.08 |- |} === Елдер бойынша === {| class="wikitable sortable" |- !Дәрежесі||Ел||Жалпы активтері бойынша ТОП 50 банктердің саны (2014)<ref>{{cite web |url=http://www.relbanks.com/worlds-top-banks/assets |title=Әлемдік ТОП 50 банктердің саны (2014)|publisher=relbanks.com |date=2014}}</ref> |- |1||{{Байрақ|Қытай}}||11 |- |2||{{Байрақ|АҚШ}}||6 |- |3||{{Байрақ|Ұлыбритания}}||5 |- |3||{{Байрақ|Франция}}||5 |- |3||{{Байрақ|Жапония}}||5 |- |6||{{Байрақ|Аустралия}}||4 |- |7||{{Байрақ|Канада}}||3 |- |8||{{Байрақ|Германия}}||2 |- |} == Нарықтық капиталдандыру бойынша == Relbanks-тің нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі банктердің 2015 жылғы статистикалық деректері: <ref name="by-marketcap" /> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number" | Дәрежесі ! | Банк атауы ! | Нарықтық капиталдандыру<br>($АҚШ долл.) |- | 1 {{increase|+1}} | {{flagicon|China}} [[Industrial and Commercial Bank of China|ICBC]] | 302 |- | 2 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Wells Fargo| Wells Fargo & Co]] | 281 |- | 3 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[JPMorgan Chase|JP Morgan Chase & Co]] | 230.60 |- | 4 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[China Construction Bank]] | 208.04 |- | 5 {{increase|+3}} | {{flagicon|China}} [[Bank of China]] | 188.84 |- | 6 {{steady}} | {{flagicon|China}} [[Agricultural Bank of China]] | 176.03 |- | 7 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Bank of America]] | 169.68 |- | 8 {{increase|+1}} | {{flagicon|United States}} [[Citigroup|Citigroup Inc]] | 162.89 |- | 9 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[HSBC Holdings]] | 160.47 |- | 10 {{steady}} | {{flagicon|Australia}} [[Commonwealth Bank|Commonwealth Bank of Australia]] | 114.75 |- | 11 {{steady}} | {{flagicon|Spain}} [[Santander Group|Banco Santander]] | 95.69 |- | 12 {{increase|+6}} | {{flagicon|Japan}} [[Mitsubishi UFJ Financial Group|Mitsubishi UFJ Financial Group (MUFG)]] | 92.66 |- | 13 {{increase|+2}} | {{flagicon|Australia}} [[Westpac]] | 91.39 |- | 14 {{decrease|-2}} | {{flagicon|Canada}} [[Royal Bank of Canada]] | 86.20 |- | 15 {{increase|+1}} | {{flagicon|United Kingdom}} [[Lloyds Banking Group]] | 84.85 |- | 16 {{decrease|-2}} | {{flagicon|United States}} [[Goldman Sachs Group]] | 83.60 |- | 17 {{steady}} | {{flagicon|United States}} [[US Bancorp]] | 80.08 |- | 18 {{decrease|-5}} | {{flagicon|Canada}} [[Toronto-Dominion Bank]] | 78.09 |- | 19 {{increase|+3}} | {{flagicon|Australia}} [[Australia and New Zealand Banking Group|Australia and New Zealand Banking (ANZ)]] | 75.51 |- | 20 {{decrease|-1}} | {{flagicon|United States}} [[Morgan Stanley]] | 72.60 |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қаржы институттары]] [[Санат:Банктер| Банктер]] [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Банктер тізімі]] 0xex2sl4psgruxuystv8zxt6zej70pd Сүйіндік 0 544450 3629419 3521008 2026-07-13T11:00:01Z Қатысушы Апельсин 121973 3629419 wikitext text/x-wiki '''Сүйіндік''': == Ру бөлімдері == * [[Сүйіндік (Арғын)]] * [[Сүйіндік (Адай)]] == Топонимика == * [[Сүйіндік ауылдық округі]] — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы ауылдық округ. * [[Сүйіндік (ауыл)|Сүйіндік]] — Сүйіндік ауылдық округінің орталығы. == Тұлға == * [[Сүйіндік Кенжетайұлы Айсақов]] {{айрық}} sfrg7u36y677wxe14sd8cp1gqj0m6fr Шақшам 0 566819 3629423 3556216 2026-07-13T11:05:15Z Қатысушы Апельсин 121973 3629423 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} Шақшам - қазақ халқының Ұлы жүз құрамындағы ру. == Шағатай ұлысы, Моғолстан хандығы == Шыңғыс хан 1206 жылы Алтай тауы күңгей бетіндегі найман Бұйрық ханның еліне қалың қолмен аттанды. Бұйрық хан бұрын Шыңғыс ханнан жеңілген Таян ханның ұлы болатын. Тұтқиылдан тиген сұрапыл шабуылға тап болған Бұйрық хан жеңіліп тұтқынға түсті. Оның інісі Күшлік хан қанды қырғыннан құтылып шыққан адамдарымен бірге Бесбалық атырабына 1208 жылы келді. Осындағы жауынгер халықтар арасындағы шақшамдармен жараса алмай алғашқыда бірнеше қақтығыс болғанымен, соңынан олар тіл табысып одақтас болды. Сонымен Күшлік хан Бесбалық, Еміл, Қойлық өңіріне қоныс аударған тайпалармен бірге шақшамдарды қосып, ат-көлік жинап күшейіп алып, үкімет билігін тартып алуға қарманды. Ол 1212 жылы Батыс Лиау патшалығында билікті қолына алды. Шыңғыс хан 1218 жылы Жебе ноян бастаған жиырма мың әскерді Таян ханның ұлы Күшлікке қарсы аттандырды. Жебе ноян келісімен дін бостандығын жариялап, әрбір адамның ықтият бостандығы болады және әркім өз ата-бабаларының діни әдет-ғұрыптарын сақтауға ерікті деді. Бұл саясатты мұсылмандыққа өткен жергілікті тайпалар, әсіресе шақшамдар қызу қолдап қарсы алды. Олардың қолдауымен Жебе ноян тез арада Күшлікті тұтқындап, ұзамай оны өлім жазасына кесті. Шыңғыс ханның қарулы күштері қатарына өз еріктерімен шақшамдар да кірді. Әлемді тітіренткен жиһангер Шыңғыс ханның қасында, он мың сайлауыттан сараланған кешігіне, шақшамнан шыққан ержүрек жауынгер Бұғыбек 1219 жылы жетекші болып тағайындалды. Бұғыбек қолбасшылық қызметін мыңбасыдан бастап, одан түмен басы дәрежесіне көтерілді, ал соңынан Бату хан бастаған батыс жорығында қаза тапқан. Сөйтіп Жоңғария мен Жетісу өңіріндегі түркі тектес тайпалармен бірге шақшамдар өз еріктерімен Шыңғыс хан патшалығы құрамына 1221 жылы қосылды. Ежелден бері Іле алқабы мен Жетісу, Шу өңірін мекендеген үйсін, дулат тағы басқа тайпалармен бірге шақшамдар, Шағатай хандығы құрамына кірді. Шағатай хандығы ыдыраған соң, одан бөлініп шыққан Моғолстанға бағынды. Біраз уақыт бейбітшілік заман орнап тыныштық тапқан шақшамдар, басқа тайпалармен бірге көшіп-қонып, көп елмен еркін араласып , қыз алысып, құдаласып отырды. Шағатай ұлысы 14 ғасырдың ортасына қарай өз ішінен дербес екі иелікке – шығыс және батыс бөлікке айырылды. Шығыс бөліктің билігі іс жүзінде Дулат тайпасының әмірі Болатшының қолында болды, себебі Моғолстан хандығығының әскери және әкімшілік билігі Дулат әмірлерінің қолына өткен еді. Көне Батыс түрік қағанаты басшылары Дулу-дулат тобынан шыққаны туралы тарихтан мәлім. Моғолстан мемлекетінің негізгі халқы түркі тілдес тайпалар- дулат, уйсін, шақшам, қаңлы, керей, арғын, барын, барлас, шымыр, сіргелі т.б.құралды. Осы аталған тайпалар 14 ғасырда моғол тайпалары деп аталғанымен, олардың ұлты нағыз қазақ болған, ал бірақ мемлекет, соңынан пайда болған Қазақ хандығы құрамына кіргенше, Моғолстан аталды. Сол кезде Қамариден Дулатидың қарамағына өткен шақшамдар Шу өзені бойын, Іле алқабынан Тарбағатай тауына дейінгі жерлерде көшіп-қонып жүрді. Әйгілі жиһангер Ақсақ Әмір Темір 1371 жылы Моғолстанға шапқыншылық жасап, халықты ауыр апатқа ұшыратты. Басқа тайпалар сияқты шақшамдардың шаруашылығы бүлініп, мал басы кеміп кетті. Барлық қазақ атаулы көшпенді тайпалар Әмір Темірге қарсы күрес жүргізіп, Моғолстанның ерікті елдігін ерлікпен қорғады. Атақты көсем, әрі тайпа басшысы, шақшамнан шыққан қолбасшы Майемген батыр басқыншыларға қарсы соғыста көптеген ерліктер жасап, бірегей әскери дарындылығының арқасында ұлы қолбасшы екенін елге танытты. Майемгеннің есімі ұлы бабамыз Бақтияр (Бахадыр дулу- Байдулы ) есімімен қатар тайпалық ұранға айналды. Бұдан кейін шақшамдар жауға Бақтияр, Майемген деп ұрандап шабатын болды. Майемген секілді ел үшін еңіреген ерлердің арқасында, 1399 жылы барлық әскер күші жауға қарсы жұмылып, халықтар ауыр апаттан құтылып, Моғолстанның тәуелсіздігі сақталып қалынды. Жоңғармен болған алғашқы ұрыстарға қатысқан түркі тектес тайпалардың (қазақтардың) арасында, шақшамнан шыққан Майемгеннің немересі, ерекше ерліктер жасап елге белілі болған нағыз қас жауынгер Рыскелді еді. Рыскелді өліспей беріспейтін, жаудың талай сарбаздарын ат жалын құштырған, тамаша сайыскер, жекпе жектің майталманы болатын. Ол жекпе жекке шыққан ондаған жоңғар сарбазын найзаға түйреп аттан ұшырып, жер жастандырған екен. Сонымен қатар Бахадыр Дулу хан Батыс түркілердің қиыр шығысында орналасқан Баркөл маңындағы Бесбалық қаласын астана санайтын шатоларға ерекше көңіл бөліп, қамқоршы болды. Оның ең сенімді ержүрек оққағар сарбаздары шатолардан іріктеліп алынып, олардан каған арнайы қиын да, аса қауыпты жорықтар жүргізуге бейімделген әскери жасағын құрған. Сондықтан шатолар Бахадыр Дулу ханды өздерінің көсемі деп санады және қағанды 631 жылы дұшпандар қолынан қаза тапқанға дейін барынша қолдап келді. Қағанаттың негізін құрған көшпелі тайпалар арасында ауызбіршілік болмағандықтан, қағанға қарсы шыққандардың арандатуымен, 631 жылы бүкіл Батыс өлкеге жайылған нушубилердің көтерілісі басталды. Таққа таласқан Түрік ханзадалары көтеріліске шыққандарды қолдап кеткендіктен Бахадыр Дулу хан ең сенімді оқ қағарлары шатолармен бірге қарсыластармен жүре соғысып, кағанаттың шығысына кетуге мәжбүр болды. Сенімді тайпалар шуйюе, шуми және шатолардан құралған қаған әскерлері, мықтап бекініп тойтарыс беру үшін Алтай тауының баурайына беттегенде, нушубилердің жансызы жасырын түрде ханның Шығыс Жетісудағы көшпелі ордасына еніп, Бахадыр Дулу (Байдулыны) кағанды опасыздықпен өлтірді. Әкелеріндей болған, жанашыр көсемі Бахадыр Дулу қағаннан айырылған шатолар 631 жылдың соңында Баркөл көлінің батысындағы тайпамен аттас Оңтүстік Жоңғария алқабындағы кең байтақ Шато жазығына орналасты (Шато кең жазығы солардың атымен аталған). Алтай тауы (Алтын тау ) мен Тянь Шань ( Аспанға үлескен тау) тауларының ортасына орналасқан кең жазық Шато шақшам жазығы деп аталған және олардың саяси орталығы Бешбалық (қытайша Бэйтинь ) қаласы болған . Уақыт өте келе шато тайпасының кейінгі ұрпақтары өздерінің атақты ел басшысы әрі көсемі Бахадыр Дулу ханды яғни Байдулуды түпкі ататегіміз деп кетті. Заманында ерекше қамқорлыққа алып, тайпаның мүддесін барынша қорғағандықтан, шақшамдар Байдулуды жақын тартып бабамыз деп есептейтін болды. Сонымен, сол заманда ел басшысы болып, тайпалар мен рулар қауымдастығын басқарған, ал соңынан каған болған Байдулу шежіреде шақшамның әкесі болып көрсетілетін болды . Осы сияқты жағдайлар туралы тарихшы ғалым Ә. Қоңыратбаев: «Қазақ феодалдары өздерін ру басы санап, есімдерін ұранға шығарған» - деп жазған . Сондықтан Байдулу ұлы жүз құрамындағы белді тайпалардың бірі, өзі басқарған әрі қамқоршысы болған шақшам тайпасының түп атасы есебінде саналып кетті яғни өзінен көптеген ғасырлар бұрын пайда болған тайпа енді одан тараған ұрпақ саналатын болды. Халқымыз ондаған ғасырлар бойында сақтап бізге жеткізген шежіре мәліметтерінде (Меркіден табылған тері кітаптың көшірмесіне сәйкес) Байдулудың төрт ұлы болыпты. Олардың есімдері Шақа, Шашақты, Шапшақбай және Шақшамбай. Алдыңғы үлкен үш ұлы өте жас кездерінде қайтыс болған. Жалғыз қалған кіші ұлын әкесі еркелетіп Шақшамым деп атаған дейді аңыз- әңгімеде. Шақшамдар түбі сақтар мен ғұндар батысқа ауғанда Жетісу мен Жоңғарияда қалып қойып, соңынан Үйсін бірлестігіне кірген рулардан қалыптасқан. Олар өздерінің шыққан түп тамырларын жақсы білген. Шақшамды үйсін бірлестігіне кірме деп көрсетуге шежіреде негіз болған пікір осы жағдайға қатысты пайда болған болуы керек. Қараша бидің үлкен ұлы Бахадыр дулудың қысқаша өмірбаяны Ұлы жүз шежіресіндегі және көрнекті жазушылардың шығармаларында көрсеткен Байдулу бабаны сүреттеген бейнесіне сәйкес келеді, ал есімі Бахадыр Дулудың қысқартылған нұсқасы. Тарихи деректерде оның өмір сүрген жылдары, жүрген ортасы, жау қолынан қаза тапқан аймағы шежіре мәліметтеріне, негізінен ұйқасады . Арада жүздеген жылдар өткен соң ұлы баба Байдулы есімі Бақтияр (Бахадыр) түрінде шақшам елімен бірге ұлы жүз халықтарының ұранына айналды. Халық жазушысы Еркінбек Тұрысов «Бәйдібек» атты тарихи хикаятында Байдулы бабамыз Шығыс Жетісудағы Қаракөл өзенінің бойында дүниеден өтіпті дейді. Ұрпақтары қалың найманның мың сан азаматымен бірге даланың қара қира тасынан бабаның үстіне биік оба тұрғызған. Алыстан қара тартып көрінетін сол оба, сол мола ел ішінде Қараша бидің баласы- Байдулудың моласы- Қарамола атанып кеткен деп баяндайды. Қазақ хандығы тұсында Қазақ хандығының негізгі мекені 1465-1466 жылдары батыс Жетісу жері, Шу өзені мен Талас өзенінің алабы еді. Керей мен Жәнібекті алдарынан шығып, қошеметпен қарсы алған тайпа көсемдері арасында, сол кезде үш аталықтан тұратын шақшам тайпасының ел басшылары – құрметті ақсақалдар Баймұрат, Бекмұрат және Саймұрат билер болатын. Ақ орда (Өзбек ұлысы) Әбілқайыр хан жақында құрылған қазақ хандығын өзіне қаратпақ болып 1468 жылғы қыста Жетісуға жорыққа аттанды. Қазақ тайпалары бірігіп қарсы шыққан жорыққа тайпа көсемі Сүйіндік бастаған шақшам қолы да қатысқан. Әбілқайыр ханның сапары сәтсіз болып, ол жорық жолында қаза тапты. Бұдан соң ел ішінде аз уақытқа береке орнағандай болды. Сондықтан тоқтаусыз қырқыстар мен аласапырандардан адам саны көп азайып қалған шақшамдар, белі бекемденіп, беделі мен күш қуатын осы кезеңде арттырды. Қасым хан кезінде, 1511-1523 жылдары Жетісу жерінің дені Шу, Талас, Іле өзендері алаптарында көшіп қонып жүрген шақшамдар тұған өлкеде көшіп қыстап, жайлап арыстап жүрген. Мамыражай, бейқұт заман 12 жылға созылған. Көп жыл ұрыс көрмеген шақшамдар көршілерімен ежелгідей ерулік берісіп, құда түсіп, құйрық бауыр асасып, жағасы жайлау, етегі қыстау болған дейді. Осы бейбітшілік заманда шақшамдар арасында әділ көсемдік танытып, даналығымен белгілі болған Жаңабай бидің атағы қазақтарға кең тараған. Жаңабай би аса көрегендіктің арқасында басқа тайпалармен арадағы қатынастарды жақсартып, шақшамдардың мүддесін шеберлікпен қорғай білді. Ол бейбіт өмірді ұзақ жылдар сақтап тұруға бар күшін салған. Сондықтан 1501- 1599 жылдар арасында, бейбіт өмірдің арқасында, шақшам тайпасында жанұялар саны 10 мыңға жетіпті. Бұл аралықта шақшамдар саны көбейіп, екі қауым ел болып бекіген. Екі қауымды басқарған елге қадірлі билер Әсет пен Қосет және соңынан олардың кейінгі ұрпақтары болды. Олардың жүргізген бейбіт саясатының арқасында бұл жылдары шақшамдар өсіп-өніп, қарулы күштері көбейіп, соғысқа дайындық өнерлері дами түсіп, әлеуметтік жағдайлары жақсарған. Еңсесі көтерілген шақшамдар, көрші отырықшы елдерден өнеге алып, мал шарушылығымен қатар егінмен де айналыса бастады. Шақшам ауылдары кәсібінің арқауы мал болды және бұйым жасау өрістеді. Ол заманда тері илеу, өрмек, кілем тоқу, киіз басу сияқты, өз шаруасына керектінің бәрін бабаларымыз өздері істеген. Ондаған жылдар өткен соң қазақтар мен ойрат тайпаларының арасында 1635 жылдан бастап қарулы қақтығыстар күшейе түсті. Мал шаруашылығы үшін көшпенді екі халық көшіп қонатын жерлерді кеңейтуі керек болды. Сонымен Тәуке ханның ұлы Болат хан тұсында, 1718 жылдың көктемінде, Аягөз өзені бойында қазақ жасақтары мен жоңғар әскерлерінің арасында қырғын соғыс болды. Ескі қорған шығысында, кішірек тау етегінде үш күндік қантөгіске айналған, қатты кескілес ұрыс болған. Сол кезде қазақ хандарының ауызбіршілігі болмағандықтан ұрыс қазақтар үшін сәтсіз аяқталды. Бөлшектенген бытыраңқы хандар мен сұлтандар жауға қарсы күш біріктіре алмай жеңілді. Ержүрек жауынгер Нарбота бастаған шақшамдардың шағын қолы үш күндік қантөгіске қатысып жан аямай соғысты, бірақ қазақтар оңбай жеңілгендіктен, жауынгерлер шығыны көп болды. Есіл ер Нарбота қаптаған жаудың қоршауында қалып, дұшпанның атқан садақ оғы өкпесін тесіп, осы шайқаста көз жұмған. == «Ақ табан шұбырынды» қасіреті == Қыстан жұтап, күйзеліп шыққан қазақ еліне 1723 жылдың көктемінде, жоңғарлар тұтқиылдан шабуыл жасап, әскерін қара құрымдай қаптатты. Бұл кезде шабуыл бола қояды деп ойламай қаннен-қаперсіз жатқан ел, енді ғана жайлауға көшуге қамдана бастаған болатын. Жоңғарлардың қарулы күштері қорғануға мұршасы келмеген бейбіт елді шауып-жаншып, қырғындап, үйін-мүлкін тонап, малын айдап кетті. Жаудың тұс-тұсынан жасаған шапқыншылығына ұшыраған ел, барар жер, басар тауы қалмай қысылып, қатты күйзеліске ұшырады. Бүкіл ел өміріндегі аса ауыр апат, адам шыдамас зор зобалаңға тап болып, айтқысыз аянышты күндерді басынан кешірді. Атақоныс, құтты мекен, мал-мүлкінен және баспанасынан айырылып, аш –жалаңаш, жаяу шұбырған халық жаздың қайнаған ыстығында далада қаңғырып, шөлден қиналып қырылды. Ол аз болғандай қыстың мұз қақаған аязында малын жұтатып, үсіп өлді. Ашаршылыққа ұшыраған қалың жұрт жабайы өсімдіктерді теріп жеді. Әйелдер мен балалар және қарт кісілер адам төзгісіз жол азабына шыдай алмай, жапан түзде қараусыз қалып аштан қырылды. Бұл қазақ халқының мойнына түскен ауыр сын- қасіретті оқиға тарихта «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» деп аталды. Дегенімен, қасірет қанша ауыр болса да, қиын кезеңге қарамай, жаумен соңғы демдері таусылғанша арпалысқандар да болды. Ең алдымен ауыр соққыға тосқауыл болғандар Жетісу мен Тарбағатайды мекендеп, жаудың нағыз қасқа өті тұсында тұрған шақшамдар мен жақында ғана қоныс аударып келген арғындардың бірнеше рулары еді. Осы кезде адам саны 55 мыңға жақын шақшамдар, қайтадан көбейіп, үлкен тайпалардың қатарына жататын. Жоңғардың тұтқұйылдан жасаған жойқын шабуылын ел шетінде -Жетісудың шығыс солтүстік шекарасына орналасқан, сондықтан ауыр тепкіні бірінші қабылдаған шақшамдар, ондаған есе саны көп, жарақтанып дайындалған, жалаңдаған дұшпанның аяусыз соққысының астында қалды. Аталары талай қилы заманды жаугершілікпен өткерген батырлардың ұрпақтары шақшамдар, ентелеген жоңғарлармен жан аямай қырқысып, табан тіреп, аянбай ұзақ соғысты. Олар өлген-тірілгеніне қарамай, өліспей беріспеді. Қырылған жаулар өлігі жойқан төбе болып қалды. Дегенімен жау көптігін істеді, ақырында қанша өжет батыр болғанымен, шақшамдарға толық қырылып, жер бетінен біржола жоғалып кету қаупы төнді. Қандай соғыс болмасын оның арқауы өзіңнен адам аз шығындап, дұшпанды көп шығындатып жеңіске жету, ал өзің де қырылып, ол да қырылып жеткен жеңіс емес деген аталарымыз. Сондықтан оннан бірі ғана тірі қалған, әбден қансырап қалжыраған шақшамдардың 5,5 мыңнан зорға асатын тобы батысқа қарай кетуге мәжбүр болды. Еліміздің батысына қарай шегінген шақшамдар қаптаған жоңғарлардың қалың әскерімен бір ай бойы жүре соғысты. Бала шаға мен қолда қалған азырақ малды сарбаздар ортаға салып, айналасын қорғаштап сақтап қалуға тырысты. Ентелеген жоңғардың алғы шептегі әскерлерімен күн сайын қантөгіс ұрыстар тынымсыз жүрді. Бұл қиямет қырғын, от жалынды кезең тудырған қауіп-қатері шексіз, зор қиыншылық пен қайғы-қасіреті мол заман, шақшамдардың әр шаңырағына ғасырлар бойы ұмытылмайтындай таңба салып кетті. Сол сияқты, шақшамдар мен жоңғарлар арасындағы 1723 жылдың көктемінде болған жойқын қырғын, ерте заманда өткен, саны аз болғанымен жауынгершілігімен әлемге танылған, өжет халық - шатолардың тарихта теңдесі жоқ ерліктерін, ұрпақтары шақшамдар ғасырлар өткен соң, тағы да қайталағандай еді. Сонымен, жоңғарлармен жүре соғысқан шақшамдардың бір бөлігі Алатаудың Меркі тұсындағы Ойранды аталған құз-шатқалды таулы жеріне мықтап бекініп, берілмей күрес жүргізе берді. Бұл тарихы бай, атақты өлке VII ғасырда қытайдан тәуелді болу үшін, азаттық жолында арпалысқан, шақшамдар өздеріне ұлы баба санаған, Айшыкелдің ордасы Мың бұлақ бекінісі орналасқан киелі жердің төңірегі болатын. Шақшамның екі аталығының жаудан қираған қалдығы - Бекмұрат және Саймұрат бабалардың ұрпақтары алғашқыда Ауғанстаннан ары Иранға өтіп, ондағы жергілікті халықтар күн көрсетпегендіктен, соңынан тіпті Индияға ауып кетуге мәжбүр болған. Индияға өтіп кеткендер Келдібек, Бақтыбай, Жаманбай, Бекалы және Бекет аталардың балалары. Жойқын қырғыннан қалған шақшамдардың үш тобы Сырдария, Амудария өзендерінің арғы жағына өтіп, Қарақалпақ пен Түрікпен жеріндегі құмдарды паналады. Қарақалпақ пен Түрікпен елдеріне кеткен Көсеттің ұрпақтары Құдайберді, Тілеуберді, Дәулетберді билер бастаған үш топқа жататын аталықтар: Тілен, Тоғызақ, Жанұзақ, Малдыбай, Жидебай, Шаншар,Төлебай, Жылқышы және Атбағар болатын. Соңынан олар Түркей еліне асып кеткен деген дерек бар. Атақты би Ақталдың ұрпақтары Тыңғыұлы би бастаған шақшамдардың үлкен тобы Шыршық өзені маңайындағы тауларға барып қоныстанды. Ақталдың тағы бір ұрпағы Тыныбек би, «Ақтабан шұбырындыдан» аман қалған тайпалармен бірге шақшамдардың бір тобын бастап сихым тайпасы жауынгерлерімен бірге шығыс Қаратаудағы Боралдай жотасы сілемдерінің құз –жартастарына мықтап бекінді. Олар соңдарынан жеткен жоңғарлардың ірі қосынымен жан аямай соғысып, соңынан дұшпанды бұл маңайдан кетуге мәжбүр етті. Боралдай жотасында «Көк сеңгір» сілемдернің құз –жартастары ұшар биік шың-құзы «Көк тұра» аталған. Бұл адам таңғаларлықтай ерекше көріністі табиғи қамалдың үш жағы бірдей тік шыңырау. Төртінші жағында ғана жалғыз кісі қиындықпен өтетін соқпағы бар бекініске мықтап бекінген шақшамдар мен сиқымдар, жаңбыр суын ішіп, азығы таусылғанда арқар- елікпен көректенген. Шыңды айнала қоршап, жалғыз соқпақты аңдыған дұшпанды, шақшамдар мен сиқымдар қосыны тік құздан арқан тастап түсіп, ту сыртынан келіп, бас салған. Көк тұра жанында жоңғарлар шақшамдар мен сиқымдардан оңбай таяқ жегені туралы аталары ұрпақтарына аңыз-әңгіме түрінде жеткізген. Сол қиын заманда, жоңғардың зор зобалаңынан тірі қалған шақшамдардың бір тобы Боралдай жотасына іргелес, шаруаға жайлы, Қошқарата өзені бойында қалыпты. Үш жүздің атақты билері бастаған жорыққа, бүкіл қазақ елімен қоса, бірнеше аймаққа бөлініп бытырап кеткен қалған күштерін жинап, жоңғар басқыншыларына қарсы ерлік күреске елмен бірге жаппай шықты. Олар бабаларымыз ат шаптырып, той қылып, көкпар тартып жүрген жерін қанымен, жанымен, қасық қаны қалғанша қорғады. Қазақ қашанда жауға ұраны есімге айналған атасын атап шабатын. Халық басына зор зобалаң, қиын- қыстау күндер туғанда, басын бәйгеге тігіп Ақсақ Темір заманында ел қорғаған, шақшам батыры Майемген есімі ұрпақтары үшін жоңғарға шапқанда қосымша ұранға айналды. Енді шақшамдар үшін Майемгеннің ұранға айналған есімі, көне бабамыз Бақтияр (Байтулы- Бахадыр) есімімен қатар айтылатын болды, ал Бақтияр ұранын естігенде бүкіл қазақ тұқымының арқасы шымырлап кететін. Бұланты өзенінің жағасында 1728 жылы қазақ жасақтары жоңғар әскерлеріне күйрете соққы беріп, ауыр жеңіліске ұшыратқан ұрысқа қатысқан шақшамнан іріктеліп шыққан сарбаздар ішінде, ерекше көзге түскен нағыз қас жауынгер жүзбасы Жақсыкелді бар еді. Жақсыкелді ел дегенде еңіреген, халық үшін қабырғасы сөгіліп тұратын қайтпас-қайсар, нағыз өжет батыр болатын. Ол жоңғарлармен болған көптеген ұрыстарға қатысып, жаңа соғыс тәсілдерін үйреніп, ұрыстарда түрлі айла –амалдарды шебер пайдалана білген. Замандастарының айтуынша, ол дұшпанның түрегеп тұрғанын қылышпен шауып, жата қалғанын найзамен түйреп, жауды тұрлі амалмен жауқазындай жапырып кететін. Ұрыс кезінде оның ту дегенде түкірігі жерге түспей, қылышынан қаны тамып, жеңіске жетіп, көңілі тасып тұрады екен. Оның ерлігімен қатар түрлі соғыс амалдарын өте шебер пайдаланғанына қатты сүйсінген жолдастары Жақсыкелдіні өте сақ қымылдайтын, айлакер жыртқыш-аң қабыланға теңеп «Қабылан батыр» деп те атаған. Жақсыкелді батыр бастаған жасақ, жауға шапқанда тайпа ұраны «Бақтияр, Майемгенге» қосып, «Қабылан» деп те шапқан. Келесі 1729 жылы Балқаш көлінің оңтүстігінде жоңғар әскерлерімен болған тағы бір шешуші айқасқа шақшамдар қосыны қатысып, Жақсыкелді сонда теңдесі жоқ ерлік жасаған. Жау қатарына сенімді серіктерімен сыналап кіріп кеткен Жақсыкелді, шешуші сәтте қылышы сынып, атынан айырылып, ондаған дұшпанның қоршауында жалғыз қалған. Бірақ саспайтын ер жүрек батыр, болат үшкүрлі көк найзасын басынан асыра шыр айналдырып жау оғын дарытпай, дұшпандар арасында жаяу тұрып, түрлі амалмен ондаған жоңғарды түйреп өлтірген. Батырымыз қалың жаудың ішінде жалғыз қалғанымен, асқан шеберліктің арқасында, тіпті жараланбаған. Жақсыкелді батыр өзінің нағыз «Қабылан батыр» екенін осы жолы бүкіл елге танытқан. Көрер көзге бір қора сарбазынан айырылып, жалғыз батырға ештеңе істей алмаған дұшпан, шошып кеткендіктен, ұрыстан мысы қайтып, бұл айқаста оңбай жеңілген. Түркістандағы Қожа Ахмет бабаның кесенесі жанында, 1735 жылдың жазында, үш жүздің билері мен ел басылары, хандары мен сұлтандары жиналып Абылайды хан сайлады. Сайлауға қатысқан 73 қазақ тайпаларының 69 Абылайға қол беріп, сөзін сөйлеп, сойылын соққанны белгілі. Абылай хан ақ киізге отырғызылып, үстіне шентон, басына мұрақ кигізілді. Хан сайлауына ұлы жүз тайпалары қатарында сіргелі мен шақшамдар толық қанды мүшелері есебінде қатысты. Шақшамдар атынан сайлауда салынатын шарды бүкіл ел сыйлаған, сөзі шешен, өзі көсем, құрметті Ақшал би салған. Бұл кезде «ақтабан шұбырынды» зор зобалаңы салдарынан адам саны көп азайған шақшамдардың қалған ұрпақтары алты атадан құралған тайпа болып бекіген. Қиямет қырғыннан тірі қалған тайпадағы жанұялар саны 1735 жылы 4 мың түтіннен аспаған. Ел сыйлаған құрметті Ақшал би осы жылы шақшамдардың қырғыннан аман қалған алты атасына рулық таңбаны қайта бекітіп, аталықтарға ақ батасын берген. Сол жылы Ақшал бидің батасын алған алты ата шақшамдар- Абыша, Қара, Айтым, Сары, Иман және Жәнібек еді. Бұдан бұлай осы өлкеде қалған белгілі шақшамдар, осы алты аталық атымен белгілі болды. Жұңғоның (Қытайдың) жан түршігерлік жауыздығымен, жоңғар мемлекеті жер бетінен жойылып, халқы бұрын адам көрмеген қырғынға ұшырады. Кең далада, майдан үстінде қырылған жоңғар сарбаздары қан сасып, ит пен құсқа жем болып, төбе болып өліктері қалды. Соғыс даласына соңынан барған, талай сұмдық қырғындарды көрген, Жақсыкелді бастаған шақшам қосыны, үймелеген құзғын-қарға, қалықтаған қарақұс, жалақтаған шүйебөрі қаптағанын көріп, адам баласы көрмеген сұмдықтан шошып, жағаларын ұстап қайтқан. Алапат соғыс аяқталғанымен, жаңа қоныстарға орналасып, жайғасып үлгерген тайпалар тегіс тарихи мекендеріне қайтып орала қоймады. Сол сияқты Алатау баурайындағы Ойрандыға бекінген шақшамдар, бір заманда ұлы бабамыз Айшыкел Мың бұлақ атты қамал салдырып, бекінген Меркі төңірегін иемденіп қалды. Олардың Ташкент, Шыршық өңіріне жетіп қоныстанған бауырлары, тау табиғаты көркем, жер жанатындай жайлы өлкені тастап кетуге қимады. Қаратау асып жоңғармен жүре алысқан шақшамдар, соғыс бітісімен өте шұрайлы жер Қошқарата өзені маңайын жаңа мекенге айналдырды. Жоңғар апатынан құтылған қазақтар мен Жұңғо арасында қатынастар 1757 жылдан бастап жақсарып 1830 жылға дейін аралықта Бежінге қазақ елшілері барып тұрды. Қазақ елшілігі құрамында Ұлы жүз атынан Меркі маңын мекендеген шақшамдар елінен Еркебай би болған. Олар ішкі қытайдағы Ежен ханға барып, тарту тартып қайтқан. Қытайлар қазақ елшілерін салтанатпен қабылдап, сый-сияпат көрсетіп, шен-шекпен беріп қайтарып отырды. Сонан соң 1758 жылы Төле бидің ұлы Жәулен әкесінің тапсыруымен Бежінге барғанда Еркебай бидің ұлы Кемпірбекті бірге алып барып гүлшырақты (фейерверк) тамашалап қайтқан. == Қоқан хандығында == Бір кезде қазақ хандығының, одан кейін ұлы жүздің астанасы болған Ташкент пен оның маңайын Дулаттың төрт баласы саналатын сиқым, жаныс, ботбай және шымыр билейтін. Бірақ, олардың арасында қашаннан бері жалғасып келе жатқан бітпес дау-жанжалдар орын алып, ақыры олар 1798 жылы өзара келісіп, билікті бір-бірінен қызғанғандықтан, оны қазаққа емес, бейтарап басқа адамға беруге шешім қабылдаған. Сонымен олар билікті, Төле бидің бір әйелінің інісі, сарттан шыққан Жүніс қожаға берді. Ол болса Ташкент қаласының күшбегісі (бектердің бегі) атанған соң, көп уақыт өтпей-ақ, билікті өз қолдарымен берген қазақтардың өзіне, әңгіртаяқ ойнатты. Біразын Ташкенттен қуып шықты, біразына қастандық жасап өлтірді, көп уақыт өтпей көрші жатқан көптеген қазақ тайпаларына шабуыл жасады. Ол кенеттен аңсыз отырған қазақтарға шабуыл жасап, көп адамды топтап тұтқынға алды. Қанышер Жүніс қожа тұтқындардың басын кесіп, олардың басынан мұнара тұрғызды. Оның бұл орынсыз жауыздығы Ұлы жүз қазақтарын қатты түршіктірді. Жақын маңайда орналасқан ұлы жүз қазақтарының біразы үрке көшіп Арқа жеріне қоныс аударды. Басқалармен қатар, шақшамдардың Ташкент маңына жақын орналасқан тобы да Жүніс қожаның қазақтардан бөлініп кету үшін жасаған жауыздығының құрбаны болды. Алайда, оңтүстік жерін жаңа қонысқа айналдырған шақшамдар, басқа ру-тайпалар басшыларымен келісіп, ортадан үлкен жасақ ұйымдастырды. Біріккен жасақ Жүніс қожаны Шымған тауына жақын жердегі жайлауда, жайбарақат жатқан жерінде, кенеттен шабуыл жасап, қолға түсірді. Соңынан оны билердің әділ үкімен қасындағы нөкерлерімен бірге жазалаған. Жүніс қожаны ұстауға шыққандар арасында Шыршық маңайын мекендеген шақшамдардың Абыша атасына жататын ержүрек жігіт Өтеш бар болатын. Сонымен, көп ұзамай, 1801-1809 жылдары Қоқан ханы Әлім қазақтың өңтүстік өңірінің біраз жерін Ұзын ағашқа дейін және қазақтардың ескі астанасы Түркістанды жаулап алды. Сондықтан бұл жерлердегі қазақтар Қоқан хандығына бағынатын болды. Бұл өлкедегі шақшам елінің үш тобы (Жаңажол, Шыршық, Шыназ, Меркі, Қошқарата) толығымен Қоқан хандығының қол астында қалды. Зорлық-зомбылық көріп жерінен айырылған шақшамның бір кішірек бөлігі Ферғана өлкесіне өтіп, жергілікті иран тектес халықтармен араласып құрама шала қазаққа айналды. Қоқан хандығының Ташкенттегі әскері негізінен қазақтардан құралып, олардың жалпы саны сол жылдары 30 мыңға жетті. Мұнда, әсіресе ұлы жүз тайпалары шанышқылы, қатаған сияқты тайпалар қатарында шақшамдардың атқарған маңызы зор болды. Қоқан әскерінің құрамындағы өзбектер (сарттар), тиянақсыз табансыз болмыстарына байланысты, соғысқа онша бейімді болмаған. Олар қарсыластарын екі- үш есе артық санымен ғана жеңіп үйренген. Бірақ жеңілгендерге аяумай жауыздық көрсетуге келгенде, алдарына жан салмайтын. Осыны жақсы білетін Қоқан хандары сыртқы елдермен жүргізілген қиын соғыстарға, қазақтан және қырғыздан шыққан сарбаздарды пайдалануға тырысатын. Ташкенттегі Қоқан хандығының әскері құрамындағы саны шамалы ғана шақшамдар шетінен өжет, бірі ондаған өзбекке (сартқа) қарсы тұруға жарайтын, қайсар жауынгерлер болатын. Саны жүздеген есе көп қоқандықтарға, үрім-бұтағы жойылып кетпес үшін амал жоқ бағынған шақшамдар, басқа да ру-тайпалар қатарында басқыншылардан құтылар күнді жақындатуға, бар амалдарды қарастырумен болді. Қоқан ханы Әлім соғыс жорықтарын жүргізуге өте құмар басшы болған, оның бүкіл есіл- дерті көрші елдермен тек қана соғысу еді. Оның жасаған жорықтары халықтарға ешқандай пайдасы болмағандықтан, соғыс зардабы оның қарамағындағы елдерге өте ауыр тиді. Сондықтан хандықтың құрамындағы қазақ билері Әлімге қарсы қастандық жасауды ойластыра бастады. Билердің шешімен, шақшамнан шықан, Шыршық маңайынан келген ержүректі жас жігіт Аманкелді, Әлім ханның өзі қатты әжуалайтын, Рақым Хикмет бақсының сеніміне кіріп алыпты. Сонымен Аманкелді 1809 жылдың қазан айында, кезекті зікір салу кезінде Рақым бақсының қасында қызмет жасағансып жүріп, аңсыз отырған Әлімді қысқа қанжармен екі жерінен жаралады. Қашып құтылатын амалы болмағандықтан, есіл ер сол қанжарды өзінің жүрегіне салып қаза болған. Ел үшін басын құрбандыққа тіккен ержүрек шақшамның қолынан ауыр жарақаттанған Қоқан ханы Әлім, ел басқару тізгінінен айрылып, көп ұзамай хандықты күшпен тартып алған туған інісі Омардың бұйрығымен басы алынды. Ел үшін құрбан болған есіл ер Аманкелдінің артында қалған жалғыз ұлы Жаңбырбайдан соңынан бір қауым ел тарады. Хан тағына отырған Омар, өзі бауыздатқан ағасының төңіректегі елдерді жаулап алу саясатын жалғастырып, 1810 жылы негізінен қазақтар тұратын Шымкент қаласына шабуыл жасады. Үш қақпасы бар, бекінісі мықты қаланы қоқандықтар бірден ала алмады. Ақырында Қоқанның жаңа ханы Омар Шымкентке жаңа күш төгіп, әскерлер қалаға тұс-тұсынан лап қойып, қоршаудың 20-шы күні тіке шыққан шабуылмен қаланы басып алды. Басқыншыларға қарсы жан аямай күрескендер арасында, қала қорғаушыларының өтінішімен Шыршық маңайынан көмекке келген, ел үшін қаза болған Аманкелдінің туған інісі ержүрек Есенкелді бастаған шақшамның бір топ жігіттері бар еді. Қаланы басып алған қоқандықтар жараланып, қолға түскен қорғаушылармен қатар жазықсыз қала тұрғындарын аяусыз қырып, қандарын судай төкті. Қырғын соғыс аяқталуға жақындап, басқыншылар қамалға қаптап кіре бастағанда, жеңіл жараланып тірі қалған Есенкелді бастаған шақшамның бес сарбазы, абыр-сабыр топалаң сәтті пайдаланып, қоршаудан шығып үлгерген. Қазақтарға аяусыз жауыздық жасаған басқыншыларға әбден кектенген Есенкелді мен оның серіктері, кең далаға кетіп ізін жасырудың орнына, жараларын таңып, біраз әлденіп алған соң, қоқандықтармен соғысты жалғастырмақ болып Сайрамға беттеді. Көне Сайрам қаласының тұрғындары қоқандықтармен үш күн бойы берілмей соғысты. Көп әскер қойсын ба, төртінші күні қалаға басып кірген басқыншылар қорғаушыларды аямай қырып, бау-бақшалар мен егіншіліктерді қиратып, үйлердің тек қана топырақ үйінділерін қалдырды. Соңғы демдері таусылғанша дұшпанмен айқасқан Есенкелді мен бес серігі, ұрыс үстінде қаза болып, олардың ел үшін жасаған ерліктері елімізге көп жылдарға дейін белгісіз болып қала берді. Қоқандық билеушілер қазақтарды басып алған жерлерінде алғашқы кезден-ақ мейлінше қаталдық танытып, олардың қазақтарға көрсетпеген зорлық-зомбылығының түрлері қалмады. Салық салушылар тіпті шектен шығып, адамгершіліктен кетіп, тұрмысқа шығатын әр бойжеткен қыз үшін бір ділладан салық енгізді. Амалы құрыған қазақтар бой жеткен қыздарына қызыл орамал орнына, ақ жаулық тартқыза бастады. Осыны біліп қойған қоқандық зекетшілер, жас әйелдердің қыз екенін анықтаймыз деп, олардың кеуделерін қолдарымен қысып ұстап, тексеретін болды. Бұл шектен шыққан қорлау, қазақтардың намысын келтіріп, ашу-ызасын қоздырып, халықты 1821 жылы көтеріліке шығуға мәжбүр етті. Көтеріліске Меркі маңайын мекендеген шақшамдардан Ақмырза, Байсейіт, Байқұл, Рай, Жұмабай, Құдайғұл, Райымжан аталарымыз қатысқан, ал Қошқарата маңайын мекендеген шақшамдардан Мыңбай, Қозыке, Өрікбай аталарымыз қатысыпты. Сол сияқты бұл көтеріліске көппен бірге, шақшамның Жаңажол, Шыршық, Шыназ маңайын мекендеген Абыша, Сары, Иман, Жәнібек аталар ұрпақтары да қатысқан. Оларды ел үшін ерлікпен қаза болған Аманкелді ұлы Жаңбырбай басқарыпты. Қоқан ханы Омар 20 мыңдай әскерін көтерілісшілерге қарсы төккенімен, саны аз болса да қазақтар еш қайтпастан, күші басым отаршыларға қарсы аяусыз күресті. Бірақ өздерінің қара бастарының ғана қамын ойлаған, төре тұқымынан шыққан қазақтың үстемтап өкілдері, көтеріліс өзімізді таптап кетер деген қауыппен, қоқандықтармен тіл табысып келісімге келген. Опасыз басшылар өз еркімен берілен көтерілісшілерге кешірім жасалынады деп алдап, оларды қаруларын тастауға көндірді. Көтерілістің қарапайым қазақтардан шыққан басшылары ұсталып, зынданға салынды, көпшілігінің бастары шабылды, ал енді біреулері істік қазыққа отырғызылды. Қоқандық бекіністер саны елімізде барған сайын өсіп, қазақтардың жайлауы мен қыстаулары арасын үзіп, ауылдар арасында тіке өтетін жолдарды бөгеп тастады. Осыдан кейін қоқандықтар Шымкент маңайындағы шұрайлы жерлерді қазақтардан тартып ала бастады. Сайрам, Қарамұрт, Тұрбат, Тассай сияқты шаруашылыққа қолайлы, егін егу үшін суы мол, әрі құнарлы жерлерді қазақтардан тартып алып, оларды құнарсыз жерлерге көшірді. Әсет пен Қосет билер заманында, XVI ғасырдан бастап мал шарушылығымен қатар егінмен де айналысып, көп жылдар аралығында зор тәжірибе жинаған олардың ұрпақтары бастаған шақшамдардың бір тобы Тассай елді мекенін гүлдендіріп, саябаққа айналдырған. Олар бұрын суы тапшы, бірақ топырағы құнарлы жерлерге жаңа арықтар жүргізіп, ағысы күшті өзендер бойына тоғандар орнатып, кең алапты егін шаруашылығымен қамтыған. Тассай алабы ортасымен өткен кең арық «Шақшам арық» аталып, оның ескі орны бүгінгі күнге дейін сақталған. Сонымен, көп еңбекпен қолдан жасап, гүлденген алапқа айналған шақшамның шұрайлы Тассай жерін, қоқандықтар зорлықпен тартып алды. Жақында ғана болған қанды көтерілістен басылып, әбден жаншылып қалған қазақтар қатарындағы шақшамдар, осы кезде қайтадан бас көтеруге шамалары келмеді. Сондықтан ел сыйлаған, құрметті ақсақалдар Қараша, Базарбай, Бекман бастаған шақшамның Абыша, Қара, Иман аталар ұрпақтары Тассай жерінен көшіп, Қаратау жотасының шығысында Қошқарата өзені бойына «ақтабан шұбырынды» заманында орналасқан ағайындарына барып паналады. Бұл жер Қоқан хандығы қол астында болғанымен, таулы жерде жол қатынас қиындығына байланысты, басқа өлкелерге қарағанда, шақшамдар үшін сәл еркіндеу және тыныштау болатын. Жоңғар қырғыны кезінде таулы өлкеге келіп орналасқан ағайындар арасына, Шымкент маңайынан келіп жайғасқан Қараша, Базарбай, Бекман ақсақалдар бастаған шақшамдар, жаңадан арықтар тартып, су көтерілетін тоғандар жасап, көп жерге егіндер егіп, өңірді гүлдендіре бастады. Олардың епті қолы мен табиғи жаратылысының зеректігі терең шатқалдағы өзендерден суды тартып, үстіртке шығарып, егістіктерге таратты. Соңынан, Ресей елінен «переселендер» аталған келімсек орыстар көшіп келіп, Ақ патша бұл жерлерді арнайы актымен, оларға өткізіп бергенше, бұл алап шақшамдардың арқасында, гүлденіп тұрған. Дегенімен, бұл өңірдегі шақшамдар да Қоқанның алым-салығынан ауыр азап шегіп, көп қиналған еді. Қоқанның қысымында қалған елдің шаруашылық жағдайы тіпті нашарлай түсті. Соның салдарынан Шымкент, Шыназ, Шыршық, Меркі бекіністері төңірегіне орналасқан шақшамдардың біразы, жердің тарылуына байланысты мал бағуды, егін егуді тастап, күн көріс үшін әртүрлі кәсіп іздеушілердің қатарына қосылып, кедейшіліктің ең сорлы түріне тап болған жағдайлары болды. Сонымен қатар, ағайындарымыз жақын орналасқан Шымкент, Әулиеата, Шыршық, Меркі, Қарабұлақ бекіністер жанында базарлар пайда болып, біртіндеп сауда орындары көбейе бастады. Ағайындарымыз енді малдарын сатып, орнына түрлі өнеркәсіп тауарларын сатып алып, алыс-жақын елдерден келген бұйымдарды иеленіп, солар арқылы біртіндеп шағын өркениетке қолдары жете бастады. Алыста, жүрер жолы қиын таулы өлкеде орналасқан Қошқарата өңірінен, Қарабұлақ базарына тау арқылы төте жолмен малдарын айдап шақшамдар Абыша, Қара, Иман аталар ұрпақтары келе бастады. Сол кезде тау шақшамдары үшін жаңа ашылған өркениет жолы басқа елдермен қатысудың негізгі соқпағы болатын. Осы соқпақ XX ғасырдың 70 жылдарына дейін таулы шақшамдар үшін шаруашылық маңызын жоғалтпай келді. Сонымен, уақыт өте ауылдар арасында автокөлік жүретін жаңа айналма жол ашылып, ескі жол шаруаға керексіз қалғандықтан, соқпақтың өзі түгіл ізі де жоғалған. Дегенімен, шақшамның ата бабалар тарихын зерттеп жүрген олардың бірнеше ұрпақтары, арада ширек ғасыр өткенде, 2004 жылы сол жоғалып кеткен ескі аталар соқпағын қайта тауып, енді жыл сайын аталар құрметіне 45 шақырым жерді тау аралап, жаяу жүріп өтуді аталық дәстүрге айналдырды. Тарихтан белгілі 1845 жылы Кенесары хан қазақтың бүкіл оңтүстік өңірін билеп отырған Қоқан хандығына қарсы соғыс бастады. Соған байланысты қоқандықтарға қарсы қазақтардың әр жерде көтерілістері бас көтерді. Сол кезде Қоқан билігіне қарсы Әулиеата өңірінде де үлкен көтерілістер болды. Соның бірі Меркі өңірінің қазақтарын басқарған Сыпатай Әлібекұлы бастауымен болған көтеріліс еді. Ботбай руынан шыққан ол қазақтар мен көршілес орналасқан қырғыздарды қоқан билеушілерінің шектен тыс езушілігіне қарсы күреске бастады. Қоқандықтарға қарсы шайқастарда, алғашғы кезде Сыпатайдың оққағары болып, кейіннен халықтың тәуелсіздігі үшін жасаған тамаша ерліктерімен белгілі болған шақшамнан шыққан Тілеміс батыр жүрген. Шақшам Тілеміс батырды Сыпатай батыр «Жолдым» деп атап ең қиын, ең шешуі қиын дауларға, жорықтарға жіберіп отырған. Сыпатай әрі Тілемістің Әуес деген қарындасын алып, шақшамдарға күйеу болған. Өзі батыр, сөзге шешен Сыпатайдыңшақшамнан алған Әуес әйелінен аты жомарттығымен елге жайылған Ноғай деген ұл туған. Тілеміс батыр тек күштілігімен емес, ақылдылығымен, сөзшеңдігімен, білгірлігімен қоса, ұрыс әдісін игере білгендігімен ерекшеленген. Содан Сыпатай батыр Тілеміске қарасты ағайындар қоныстанған жерге үш шыбықты қадап, белгі қойған екен. Ол жерлер: «Ойранды», «Молалы», «Ақтікен». Шақшам тайпасынан тараған үш аталық - Жәнібек, Жанбазар, Майемген(Сары) ұрпақтары осы жерлерге қоныстанған. Жәнібек- Ойрандыға, Жанбазар- Молалыға, Майемген- Ақтікенге ие болған. Тілеміс батыр қоқандықтарды қуып, еліне жер алып берген. Шақшам тайпасынан шыққан үш аталыққа өз қоныстарын тауып берген. Тілеміс батырдың қылышы бұл күндері аудандық мұражайда тұр. «Ақтікен» ауылы қазір «Ақтоған» деп аталады. Осы кезде Ресей патшалығы Қоқан хандығының езгісіндегі, негізінен қазақтар мекендеген, оңтүстік өңірді басып алуды ойластыра бастады. Орыстар біртіндеп, қоқандықтар салдырған қамалдарды шетінен басып алып, оларды бұл өңірден біржолата қумақшы болды. Адам айтқысыз қанаудан бостандық алу үшін біртіндеп Ресей қарамағына ұлы жүз тайпалары жалайыр, албан, суан, шапырашты, ысты, ошақты, қаңлы өте бастады. Меркі маңаңайын мекендеген шақшамдар Абыша, Қара, Айтым, Сары, Жәнібек ұрпақтары Бекі, Байқабыл, Қалыбай, Оразбай және Өмірбек Ресей қарамағына өтуге тілек білдірді. Әулиеата маңында 1858 жылы зекет жинауға Ташкенттің билеушісі Мырзахмет келіп қазақтардан қосымша салық төлеуді талап етті. Бұған наразы болған қазақтар бүкіл Алатау бойындағы Қоқан билігіндегі каңлылар, шапыраштылар, дулаттар, шақшамдар және басқа тайпалар көтеріліске шығып, Әулиеатаны жан жақтан қоршады. Меркі маңайындағы шақшамдардың Абыша, Қара, Сары, Жәнібек аталар ұрпақтары туған жерді қоқандықтар езгісінен азат ету үшін Черняев әскері қатарына қосылды. Оларды басқарып орыс әскеріне бастап алып барған Бекі, Байқабыл, Қалыбай, Оразбай және Өмірбек шақшам азаматтары болатын. Ташкенттік билеушілер, тек қана әлсіздерге ғана күш көрсетіп үйренгендіктен, қорыққандарынан не істерін білмей, олар әскерімен бекініске барып жасырынды. Орыс патша үкіметі оңтүстік өңірді қоқандықтардан тартып алу үшін бар әскерін жұмылдырды. Әулиеата қаласын қарудың күшімен басып алу үшін 1864 жылдың ерте көктемінде Верный қаласынан полковник М.Черняев бастаған әскерлер шықты. М.Черняев басқарған отряд мамыр айында Меркі бекінісі түбінен шығып, жолай ешқандай қоқандықтарға кездеспей Ұзынбұлаққа жетті. Меркі шақшамдары Бекі, Байқабыл, Қалыбай, Оразбай және Өмірбек жер жағдайын жақсы білгендіктен, барлаушылар қосынына кіріп, орыс әскерлерінің ешқандай қиындықсыз Әулиеата маңайына жетуіне мүмкіндік жасаған. Зәресі қалмай қорыққан қоқандықтар бар күштерін жинап Әулиеата бекінісіне тығылды. Орыстар қаланы басып алған сәтте әскербасы Ниязәлі өзінің 400 әскерімен бекіністі тастап қашып кетті. Соңдарынан жедел құғынға шыққан орыс-қазақтардан құралған шағын қолдың құрамында Меркі шақшамдары Оразбай мен Өмірбек қоқандықтар мықтап бекінген Шымкент қаласы маңайынан кейін қайтқан. Енді орыстар бүкіл оңтүстік өңірінің кілті саналған Шымкент қаласын алуға дайындалды. Қаланы орыстарға бермей, оларға тойтарыс беру үшін, Қоқан ханы қыпшақтан шыққан аса дарынды қолбасшы Әлімқұлды әскер басшылығына тағайындады.. Сол кезде қыпшақ Әлімқұл хандықтағы бар биліктің иесі еді. Шымкент қаласы қорғанысын басқаруды басқаға сенбей, Әлімқұл өз қолына алды. Орыстар Шымкентті басып алуға екі жақтан әскер жіберді. Әулиеата жақтан полковник М.Черняев бастаған әскерлер, Түркістан жақтан полковник Н.Веревкиннің әскерлері қалаға жақындады. Шымкент маңына бұрынырақ жеткен полковник Н.Веревкиннің қарамағындағы капитан Л.Мейер, М.Черняевтің әскерлерін күтпей-ақ, атақ даңқын арттыру мақсатында, қаланы өз күшімен басып алмақ болды. Бірақ Шымкент маңындағы Ақбұлақ, Алтынтөбе ауылдарына жақындап келгенде, 14 шілде күні капитан Л.Мейер бүкіл төңірегін қоршап алған, саны 10 мыңнан асатын қоқандық әскердің қоршауында қалғанын байқады. Қоқан қолбасшысы Әлімқұл орыс әскерлерімен шайқасуға дайын тұр екен. Әлімқұлдың жер қайысқан қолының ортасында қалған капитан Л.Мейер не істерін білмей жанталасты. Зеңбіректердің бірнеше дүркін атқылауынан кейін орыс әскерлері тіпті қатты састы. Түнге қарай Мейер көмек сұрап Черняевке жер жағдайын жақсы білетін шақшамның Әлмембет деген бір жігітін жіберді. Түнделетіп жеткен шақшам жігіті Әлмембет арқылы, Ақбұлақ түбіндегі жағдайды, білген М.Черняев, отандастарының өте қиын жағдайда қалғанын түсінді. Сондықтан полковник Әлмембеттің жолбасшылығымен шұғыл түрде Мейерге көмекке 50 орыс-казак әскерін және атпен тартып жүретін екі зеңбірек жіберген. Әлмембет алып келген қосымша күш арқасында капитан Мейер таң атқанша қоқандықтарға төтеп беруге шамасы келді. Келесі күні орыстардың барлық әскерлерінің басы қосылып, Ақбұлақ аймағы үлкен ұрыс даласына айналды. Он күнге созылған шайқас 24 шілдеде Черняев әскерінің жеңілуімен аяқталды. Бұл үлкен шайқасқа екі жақтан да көптеген қазақтар қатысқан. Ұрыста жан аямай соғысатын олар, туған жерді азат ету үшін қырылып кетсек арманымыз жоқ деп, екі жақтан да көп қаза болды. Ел ақсақалдары айтуы бойынша, шақшамдардан бұл ұрысқа екі жақтан жүзден аса адам қатысып, жартысына жақыны жаралы немесе қаза тауып, шығын болыпты. Жанға өте қатты бататыны, осы сұм заманның қатыгездігінен, екі қарсылас жақтағы туыстас-бауырлас шақшамдар ұрыс кезінде біріне бірі қарсы «Бақтияр, Майемген!» деп тайпалық ұрандарын айқайлап, шапқандарын кәйтерсіз. Жеңіліске ұшырап, 405 адамынан өлідей айырылған орыс әскерлері Алтынтөбені тастап, Бадам өзені бойымен Қараспанға қарай шегініп кетті. Соғысуға бейімсіз, ұрыс кезінде бірінің артына бірі тығылып көршісінің арқасын паналайтын, бірақ жеңілгенді жауыздықпен аямайтын қорқақ, көпшілігі сарттардан тұратын Қоқан әскері, қыпшақтан шыққан үздік қолбасшы Әлімқұл мен жан аямай соғысқан қазақ сарбаздары арқасында ғана он күндік шайқаста жеңіске жетті. Орыс әскерлерімен болған Ақбұлақ және Алтынтөбедегі шайқас кезінде елден шыққан қарапайым жігіт- белгілі Қараша бидің ұлы шақшам Бәйімбет бірнеше ерліктерімен елге белгілі болды. Соның бірі былай болған екен. Бір шайқастан кейін, әбден өшігіп кегі кеткен орыс әскерлерінің бір тобы, қырғын ұрыстан соң оқ тиіп өліп, шашылып жатқан қазақтардың бастарын қылышпен шауып, доп құсатып домалатып тепкен. Ал енді тағы біреулері өлі жауынгерлердің көздерін мылтықтарының найзасымен шұқып бара жатқан. Мұндай жан шыдаспас қорлауды көріп тұрып, шыдай алмаған Бәйімбет, шегініп бара шатқан қоқандықтар шебінен суырыла кейін шапқан. Ол астындағы жирен атына қамшыны басып, аққан жұлдыздай зулап келіп, орыстар тобының алдында келе жатқан, өліктерді қорлағандардың біреуін шоқпармен басына сілейте соққан. Сөйтіп, көзді ашып жұмғанша құйындатып, алыстап бара жатқан қоқандықтар шебіне қайтып қосылып кете барған. Орыс әскерлері қазақ жігітінен мұндай көзсіз ерлікті күтпегендіктен, ауыздары ашылып не істерін білмей, аңырып тұрып қалған. Қолында шоқпардан басқа қаруы жоқ жалғыз сарбаздың мұздай қаруланған орыстың бір топ әскерінен қорықпай, тапа тал түсте көздерін бақырайтып қойып, жауынгерін өлтіріп, өзі аман сау құтылып кеткені, көпті көрген қарт жауынгерлерді де таң қалдыртқан. «Бұл адам ба, әлде жын ба?» деп көргендер таңғалып, жағасын ұстаған. Сонымен қатар Ақбұлақ пен Алтынтөбедегі шайқас кезінде орыстарға көп көмек көрсеткен қазақтар ішінде 12 жігіт соңынан патша үкіметінің түрлі марапаттауына ие болған.Соның бірі шақшам азаматы Бәйімбеттің туған інісі Әлмембет полковник Черняевтің бірнеше қиын тапсырмаларын орындап, cоңынан ерекше марапатталған. Арада екі ай өткен соң генерал шенін алған М.Черняев бастаған орыстың қарулы әскерлері Шымкент қаласын басып алуға қайтып келді Шымкент қаласын алған кезде патша әскерлеріне көмек көрсеткен қазақтар көп болды. Шабуыл басталар алдында генерал М.Черняевке қаңлы, дулат, сіргелі, шақшамдардың жарты мыңдай жігіттері келіп өздерінің қоқандықтарға қарсы соғысуға дайын екендіктерін білдірген екен. Сонда генерал: «Қаруларың жоқ, қалай жәрдем бересіңдер?»,- дегенде, олар: «Айқайлап орыс әскеріне күш беріп тұрайықшы»,- депті. Бұл жігіттердің мақсаты қоқандықтардың жарты ғасырлық билігі кезіндегі адам айтқысыз зорлық-зомбылығынан, олардың отаршылдық езгісінен елмен бірге азат етілу болды. Олардың арасында шақшамның Абыша, Иман, Қара аталарына жататын таулы жер Қошқарата, Кеңсай елді мекендерінен келген Қожакелді, Базарбай, Сасық және Сәрсен есімді азаматтар бастаған жігіттер болды. Сонымен, шақшамдардың жері енді толығымен орыстардың қоластына көшті.. Ашкөз басқыншы жоңғарлар, одан кейін бір жағынан Қытай, екінші жағынан қоқандықтардың қоршауында болған аталарымыз, сол қиын кезеңде тіректі орыстардан іздеуге мәжбүр болды. Енді жаңа тәртіпке байланысты рулар мен тайпалар арасындағы тартыстар азайып, барымталарға жол берілмегендіктен, мал шаруашылығы мен егін шаруашылығы дами түсті, әр жерде өндіріс орындары пайда болып, еліміздің әл- ахуалы дұрыстала бастады. Бірақ, арада жылдар өткен соң, бұл өңірге қоныс аударған орыстар саны көбейе бастады. Енді жаңа заман басталып, орыстарға қарап, солардың ауыздарынан шығар сөзді аңдитын, ел басына күн туды. == Әдебиет == * Л.Н. Гумилев, Көне түріктер, «Москва» баспасы, Москва қ., 2004 жыл. * Н.Я. Бичурин (Иакинф), И.Бичурин. «Ерте заманда Орта Азияны мекендеген халықтар туралы деректер жинағы» I том, ТОО Жалын баспасы, Алматы қ, 1998ж. * О.О. Сулейменов, Көне замандағы түріктер, көне түріктер тілдері мен жазуларының шығу тегі, «Атамұра» баспасы, Алматы қ, 2002 ж. * Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы, құрастырған Р.Т. Сырғабаева, «Сенім» баспасы, Тараз қ., 2007 ж. * Нығмет Мыңжан, «Қазақтың қысқаша тарихы», «Жалын» баспасы, Алматы қ, 1994 ж. * Тауасарұлы Қазыбек бек, дайындаған Б.Қыдырбекұлы, «Түп тұқианнан өзіме шейін», «Жалын» баспасы, Алматы қ, 1993 ж. * Б.Қ. Албани, «Тарихи таным», «Ататек» баспасы, Алматы қ, 1994 ж. * Мырза Хайдар Дулати, «Тарих-и рашиди». Өзбекстан Республикасы ғылым Академиясы, Фан баспасы, Ташкент қаласы, 1996 ж. * А.Бушков, «Шыңғысхан, беймәлім Азия», «ОЛМА Медиа групп» баспасы, Москва қ., 2007 жыл. * В.В. Бартольд, «Жетісу тарихи очерктері», «Түркістан тарихы туралы дәрістер», «Еркін қоғам» Қазақстан институты баспасы, Астана қ., 2005 ж. * Е.Тұрысов, «Бәйдібек», тарихи хикая, «Нұрлы әлем» баспасы, Алматы қ, 2000 ж. * С.Жолдасов, «Қазақстанның оңтүстік өңірінің тарихы», «Үш қиян» баспасы, Алматы қ, 2009 ж. * Б.Жолдасов, «XIX ғасырдың ортасындағы Оңтүстік Қазақстан: ішкі және сыртқы жағдайы», «ҚАЗақпарат» баспасы, Алматы қ, 2003 ж. * М.Әбдәкімұлы, «Сіргелі шежіресі», «Алтын алқа» баспасы, Алматы қ, 1997 ж. * Б.Қ. Албани, «Мұхаммед Хайдар Дулати», «Ататек» баспасы, Алматы қ, 2000 ж. * Д.Дүйсенбаев, «Домалақ ана», «Мұраттас» баспасы, Алматы қ, 1991 ж. * З.Сәдібеков, «Қазақ шежіресі», «Узбекистон» баспасы, Ташкент қаласы, 1994 ж. * М.Жолдасбекұлы, Қ.Салғарұлы, А.Сейдімбек, «Елтұтқа», «Күлтегін» баспасы, Астана қ., 2001 ж. * Қалыбек Данияров, «Өткенге көз салу- тарих», «Типография Комплекс» баспасы, Астана қ., 2009 ж. * С.Жолдасов, «Шілдедегі шайқас», тарихи роман, «ҚазАқпарат» баспасы, Алматы қ, 2008 ж. * Мұхамеджан Тынышпайұлы, «Қазақ шежіресі», «Қаламгер» баспасы, Целиноград қ, 1991 ж. * А.К. Акишев, М.Х. Асылбеков, К.М. Байпаков, «Ерте заманнан бүгінгі күнге дейінгі Қазақстан тарихы», «Дәуір» баспасы, Алматы қ, 1993 ж. * А.Досымбаева, «Мерке- Жетісу түркілерінің киелі жері», «Сенім» баспасы, Тараз қ., 2002 ж. * Б.Әбілқасымов, Әбілғазы ханның «Түркі шежіресі» және оның тілі», «Арыс» баспасы, Алматы қ, 2001 ж. * Б.Қ.Албани, Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр, «Бабырнама», «Ататек» баспасы, Алматы қ, 1993 ж. * Б.Әбілдаұлы, «Жауғаш батыр- Абылай ханның елшісі», тарихи роман, «Мерей» баспасы, Алматы қ, 2004 ж. * Тұрыс Әжібекұлы, 20 ғасырда Қошқарата өңірінде жасаған ақсақалдың ауызша деректері * Жолдас Әжібекұлы, 20 ғасырда Қошқарата өңірінде жасаған ақсақалдың ауызша деректері * Әбдірахман Мұхитдинов, 20 ғасырда Боралдай өңірінде жасаған ақсақалдың ауызша деректері * «Тұңғышбай ата шежіресі», Меркілік шақшамдар жинаған деректер. * Меркіден табылған «Тері кітап» шежіресі, Меркілік шақшамдар жинаған деректер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} == Сыртқы сілтемелер == * http://www.kazakh.ru/talk/mmess.phtml?idt=28392&page=3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141130040956/http://kazakh.ru/talk/mmess.phtml?idt=28392&page=3 |date=2014-11-30 }} [[Санат:Қазақ рулары]] 765m2y54iyg366yuib44isv05kivgir Тағдыр сақинасы 0 591696 3629341 3582938 2026-07-13T07:05:09Z Мейрамггүл Жүманбетова 182660 3629341 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат|суреті=Ring of Life - Fushun.jpg}}{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ring of life''' немесе '''Тағдыр сақинасы''' — [[Қытай]] мемлекеті , Фушунь провинциясында орналасқан [[ғимарат]]. Ғимарат өте үлкен сақина пішінінде және шығыршықты, ішкі диаметрі-150 метр, ал сыртқы диаметрі -170 метрді құрайды. Лифт арқылы көтерілетін бақылау алаңы мен жарықтандыру жүйесі бар . Барлығы 12 мың жарықдиодтардан құралады. == Тарихы == 2009 жылдың мамырында дизайнер Гэри Годдард және оның компаниясы Goddard Group муниципальді үкіметтің Фушунь қаласына арналған ортақ ауданы 22 км2 зонакосының 2 км2 –ті қамтитын Фушуньдық ғимарат салу тапсырысын орындады. Годдард өзінің басқа да жоспарын яғни тематикалық саябақ Dream World саябағының жоспарын Фушунь үшін ұсынды.<ref>{{Cite web |url=http://content.yudu.com/A1ujfn/PWNov2011/resources/28.htm |title=Parkworld Magazine November 2011 |access-date=2012-12-06 |archive-date=2011-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108041629/http://content.yudu.com/A1ujfn/PWNov2011/resources/28.htm |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар Годдардтың компаниясы Фушунь қаласы үшін көптеген ғимараттар, сауда-саттық аудандары , рекреакционды зоналарды салуды жоспарлаған. 2010 жылы Goddard Group Ring of life концепциясын қолға алып, ақпан айында құрылысын бастаған.<ref>[http://www.blooloop.com/PressReleases/The-Goddard-Group-Announces-News-of-Themed-Enterta/3657 The Goddard Group Announces News of Themed Entertainment Projects for IAAPA 2012] {{webarchive|url=https://archive.today/20130102042058/http://www.blooloop.com/PressReleases/The-Goddard-Group-Announces-News-of-Themed-Enterta/3657 |date=2013-01-02 }}</ref> Ғимараттың жоспары аудандық жобалар сайысының жеңімпазы болғандықтан, арнайы туристтік нысан ретінде салынған. Жоба халықаралық деңгейде де қызығушылық тудырады. Өмір сақинасының құрылысы үшін 3,5 тонна болат жұмсалғандықтан жалпыламай $16 миллионға бағалануда. Құрылыстың бірінші кезеңі 2013 жылы аяқталса, ең алғашқы мәліметтер 2012 жылы жарық көрген яғни суреттен мен бейнежазбалар. === Сапаршылдық/бағалар === Ring Life of жоғары бағаланды Мысалы “The Huffington Post" газеті " Таңқалдырғыш " деп жобаға ат қойды, ал NationalGeographic журналында суретті тарауда 2012" қыркүйектегі үздіктер" атағына ие болды. Алайда, ағылшын журналы Daily Mail "шығыстың тым жасампаздануы" деп бағалады .<ref>1. 3. Goddard Group: Ring of Life Facts (англ.) 2. ↑ Amy Schellenbaum. 515-Foot Ring is China's Latest Piece of Bizarre Architecture. Curbed (16 ноября 2012). Проверено 23 июня 2013. Архивировано 27 июня 2013 года. (англ.) 3. ↑ The Ring of Life: 500-foot steel ring built in Chinese city of Fushun | BelleNews.com, Latest News 4. ↑ Parkworld Magazine November 2011 5. ↑ Construction begins on latest Goddard Group project « Amusement Today | Your Amusement Industry NEWS Source 6. ↑ 'Ring of Life' Lights Up Fushun</ref> ==== Бүгінгі күнгі функциясы мен жағдайы ==== Тек бақылау алаңы ретінде қызмет етеді: Монументтің ішінде жоғарыға көтерілетін 4 жеделсаты (лифт) бар. Бастапқыда одан секіру (банджи-джампинг) алаңын жасау жоспарланған, бірақ қауіпсіздік мақсатында бұл идеядан бас тартылды. Ол тек қаланы жоғарыдан тамашалайтын панорамалық шолу алаңы болып қалды. Қаланың басты символы: Ол Фушунь қаласының визит картасына айналды. Сақина жасанды көлдің жағасында орналасқандықтан, су бетіндегі шағылысы өте әдемі көрініс береді және туристер үшін танымал фото-аймақ болып табылады. Әлеуметтік желілердегі танымалдылығы: Инстаграм, TikTok және қытайлық Douyin желілерінде бұл ғимарат әлі де трендте. Әсіресе футуристік сәулет өнерін ұнататын саяхатшылар арасында бұл нысан міндетті түрде барып көретін орындардың тізіміне кіреді.== Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 62kdzsxp5ugzpxn9o4mneyb2dffhj10 3629342 3629341 2026-07-13T07:10:04Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мейрамггүл Жүманбетова|Мейрамггүл Жүманбетова]] ([[User talk:Мейрамггүл Жүманбетова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3574292 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ring of life''' немесе '''Тағдыр сақинасы''' — [[Қытай]] мемлекеті , Фушунь провинциясында орналасқан [[ғимарат]]. Ғимарат өте үлкен сақина пішінінде және шығыршықты, ішкі диаметрі-150 метр, ал сыртқы диаметрі -170 метрді құрайды. Лифт арқылы көтерілетін бақылау алаңы мен жарықтандыру жүйесі бар . Барлығы 12 мың жарықдиодтардан құралады. == Тарихы == 2009 жылдың мамырында дизайнер Гэри Годдард және оның компаниясы Goddard Group муниципальді үкіметтің Фушунь қаласына арналған ортақ ауданы 22 км2 зонакосының 2 км2 –ті қамтитын Фушуньдық ғимарат салу тапсырысын орындады. Годдард өзінің басқа да жоспарын яғни тематикалық саябақ Dream World саябағының жоспарын Фушунь үшін ұсынды.<ref>{{Cite web |url=http://content.yudu.com/A1ujfn/PWNov2011/resources/28.htm |title=Parkworld Magazine November 2011 |access-date=2012-12-06 |archive-date=2011-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108041629/http://content.yudu.com/A1ujfn/PWNov2011/resources/28.htm |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар Годдардтың компаниясы Фушунь қаласы үшін көптеген ғимараттар, сауда-саттық аудандары , рекреакционды зоналарды салуды жоспарлаған. 2010 жылы Goddard Group Ring of life концепциясын қолға алып, ақпан айында құрылысын бастаған.<ref>[http://www.blooloop.com/PressReleases/The-Goddard-Group-Announces-News-of-Themed-Enterta/3657 The Goddard Group Announces News of Themed Entertainment Projects for IAAPA 2012] {{webarchive|url=https://archive.today/20130102042058/http://www.blooloop.com/PressReleases/The-Goddard-Group-Announces-News-of-Themed-Enterta/3657 |date=2013-01-02 }}</ref> Ғимараттың жоспары аудандық жобалар сайысының жеңімпазы болғандықтан, арнайы туристтік нысан ретінде салынған. Жоба халықаралық деңгейде де қызығушылық тудырады. Өмір сақинасының құрылысы үшін 3,5 тонна болат жұмсалғандықтан жалпыламай $16 миллионға бағалануда. Құрылыстың бірінші кезеңі 2013 жылы аяқталса, ең алғашқы мәліметтер 2012 жылы жарық көрген яғни суреттен мен бейнежазбалар. === Сапаршылдық/бағалар === Ring Life of жоғары бағаланды Мысалы “The Huffington Post" газеті " Таңқалдырғыш " деп жобаға ат қойды, ал NationalGeographic журналында суретті тарауда 2012" қыркүйектегі үздіктер" атағына ие болды. Алайда, ағылшын журналы Daily Mail "шығыстың тым жасампаздануы" деп бағалады .<ref>1. 3. Goddard Group: Ring of Life Facts (англ.) 2. ↑ Amy Schellenbaum. 515-Foot Ring is China's Latest Piece of Bizarre Architecture. Curbed (16 ноября 2012). Проверено 23 июня 2013. Архивировано 27 июня 2013 года. (англ.) 3. ↑ The Ring of Life: 500-foot steel ring built in Chinese city of Fushun | BelleNews.com, Latest News 4. ↑ Parkworld Magazine November 2011 5. ↑ Construction begins on latest Goddard Group project « Amusement Today | Your Amusement Industry NEWS Source 6. ↑ 'Ring of Life' Lights Up Fushun</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sg08a5vmyu6ni8n7f8xh8g9u5oqhtzi Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов 0 597767 3629234 3629056 2026-07-12T17:47:54Z Kasymov 10777 3629234 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Қасым Тоғызақов | Шынайы есімі = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов | Суреті = | Ени = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов | Лақап аты = Сібір Омар | Туған күні = 3 қараша 1910 | Туған жері = Айрауық ауылы, {{туғанжері|Меңдіқара ауданы|Меңдіқара ауданында}}, Торғай облысы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = 1984 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);<br>А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933) | Мансабы = [[Ақын]], [[жазушы]], [[тілмаш|аудармашы]], әдеби хатшы | Шығармашылық жылдары = 1927–1984 | Бағыты = [[Социалистік реализм]] | Жанры = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Дебюті = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қасым Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.<ref name="Adebiportal" /><ref name="Madeniportal" /> 1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, [[Қостанай]]дағы педагогика техникумында оқыды.<ref name="Adebiportal">"Қасым Тоғызақов", ''Adebiportal.kz''.</ref> Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.<ref name="Adebiportal" /> 1934 жылы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.<ref name="Qostanaitv">"Қалдырған ізі мәңгілік…", ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.</ref> 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге [[Мәскеу]]де болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.<ref name="Litart">"Жамбылтану және хатшылық өнер", ''Litart.kz''.</ref> Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.<ref name="Litart" /> 1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.<ref name="Amanzholov">"Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары", ''PubHTML5.com''.</ref> А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.<ref name="Adebiportal" /> И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.<ref name="Madeniportal" /> «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.<ref name="Madeniportal">"Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)", ''Madeniportal.kz''.</ref><ref name="Kostanaytany">"Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым", ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.</ref> == Шығармалары == * Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967; * Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968; * Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} eegn8t3o9d1ylycwckjmui9qq30v07u 3629235 3629234 2026-07-12T17:48:18Z Kasymov 10777 3629235 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Қасым Тоғызақов | Шынайы есімі = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов | Суреті = | Ени = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов | Лақап аты = Сібір Омар | Туған күні = 3.11.1910 | Туған жері = Айрауық ауылы, {{туғанжері|Меңдіқара ауданы|Меңдіқара ауданында}}, Торғай облысы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = 1984 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);<br>А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933) | Мансабы = [[Ақын]], [[жазушы]], [[тілмаш|аудармашы]], әдеби хатшы | Шығармашылық жылдары = 1927–1984 | Бағыты = [[Социалистік реализм]] | Жанры = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Дебюті = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қасым Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.<ref name="Adebiportal" /><ref name="Madeniportal" /> 1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, [[Қостанай]]дағы педагогика техникумында оқыды.<ref name="Adebiportal">"Қасым Тоғызақов", ''Adebiportal.kz''.</ref> Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.<ref name="Adebiportal" /> 1934 жылы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.<ref name="Qostanaitv">"Қалдырған ізі мәңгілік…", ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.</ref> 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге [[Мәскеу]]де болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.<ref name="Litart">"Жамбылтану және хатшылық өнер", ''Litart.kz''.</ref> Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.<ref name="Litart" /> 1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.<ref name="Amanzholov">"Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары", ''PubHTML5.com''.</ref> А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.<ref name="Adebiportal" /> И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.<ref name="Madeniportal" /> «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.<ref name="Madeniportal">"Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)", ''Madeniportal.kz''.</ref><ref name="Kostanaytany">"Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым", ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.</ref> == Шығармалары == * Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967; * Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968; * Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bmg4cg5go1913yrvsie9yuofnjj3vmj 3629236 3629235 2026-07-12T17:50:22Z Kasymov 10777 + 6 санат ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3629236 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов | Шынайы есімі = | Суреті = | Ени = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = Сібір Омар | Туған күні = 3.11.1910 | Туған жері = Айрауық ауылы, {{туғанжері|Меңдіқара ауданы|Меңдіқара ауданында}}, Торғай облысы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = 1984 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);<br>А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933) | Мансабы = [[Ақын]], [[жазушы]], [[тілмаш|аудармашы]], әдеби хатшы | Шығармашылық жылдары = 1927–1984 | Бағыты = [[Социалистік реализм]] | Жанры = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Дебюті = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.<ref name="Adebiportal" /><ref name="Madeniportal" /> 1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, [[Қостанай]]дағы педагогика техникумында оқыды.<ref name="Adebiportal">"Қасым Тоғызақов", ''Adebiportal.kz''.</ref> Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.<ref name="Adebiportal" /> 1934 жылы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.<ref name="Qostanaitv">"Қалдырған ізі мәңгілік…", ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.</ref> 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге [[Мәскеу]]де болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.<ref name="Litart">"Жамбылтану және хатшылық өнер", ''Litart.kz''.</ref> Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.<ref name="Litart" /> 1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.<ref name="Amanzholov">"Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары", ''PubHTML5.com''.</ref> А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.<ref name="Adebiportal" /> И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.<ref name="Madeniportal" /> «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.<ref name="Madeniportal">"Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)", ''Madeniportal.kz''.</ref><ref name="Kostanaytany">"Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым", ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.</ref> == Шығармалары == * Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967; * Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968; * Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО аудармашылары]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] goftj45qs90vj253tpkzr3tyfgc085j 3629237 3629236 2026-07-12T17:50:48Z Kasymov 10777 Kasymov [[Қасым Тоғызақов]] бетін [[Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов]] бетіне жылжытты 3629236 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов | Шынайы есімі = | Суреті = | Ени = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = Сібір Омар | Туған күні = 3.11.1910 | Туған жері = Айрауық ауылы, {{туғанжері|Меңдіқара ауданы|Меңдіқара ауданында}}, Торғай облысы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = 1984 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);<br>А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933) | Мансабы = [[Ақын]], [[жазушы]], [[тілмаш|аудармашы]], әдеби хатшы | Шығармашылық жылдары = 1927–1984 | Бағыты = [[Социалистік реализм]] | Жанры = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Дебюті = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.<ref name="Adebiportal" /><ref name="Madeniportal" /> 1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, [[Қостанай]]дағы педагогика техникумында оқыды.<ref name="Adebiportal">"Қасым Тоғызақов", ''Adebiportal.kz''.</ref> Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.<ref name="Adebiportal" /> 1934 жылы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.<ref name="Qostanaitv">"Қалдырған ізі мәңгілік…", ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.</ref> 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге [[Мәскеу]]де болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.<ref name="Litart">"Жамбылтану және хатшылық өнер", ''Litart.kz''.</ref> Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.<ref name="Litart" /> 1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.<ref name="Amanzholov">"Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары", ''PubHTML5.com''.</ref> А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.<ref name="Adebiportal" /> И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.<ref name="Madeniportal" /> «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.<ref name="Madeniportal">"Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)", ''Madeniportal.kz''.</ref><ref name="Kostanaytany">"Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым", ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.</ref> == Шығармалары == * Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967; * Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968; * Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО аудармашылары]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] goftj45qs90vj253tpkzr3tyfgc085j Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі 0 609030 3629247 3628935 2026-07-12T18:07:54Z Kasymov 10777 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629247 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | ойналған мачтар саны = 100 | іріктеудегі ойындар = 899 | голдар саны = 292 | іріктеудегі голдар саны = 2527 | келушілер_саны = 6527410 | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]<br>{{ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]] | бголдар = 8 | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанн]] | іголдар = 16 | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). Чемпионаттың қазіргі бомбардирлері — әрбірі 8 гол салған аргентиналық [[Лионель Месси]] мен франциялық [[Килиан Мбаппе]]. == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): : A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) : A {{double-dagger}} — жабық стадион {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]<br>([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]<br>([[Даллас]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}} |[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]] |[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}} |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''80 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- |[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] |[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] |[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] |[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places= {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]<br>([[Лос Анжелес]])<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- |[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]] |[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- |[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]] |[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]<br>(Сан-Франциско шығанағындағы облыс)<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]<br>([[Бостон]])<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]] |[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- |[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]<br>([[Майами]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}</ref> !{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]<br>([[Монтеррей]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]<br>([[Гвадалахара]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}</ref> |- |[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]] |[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}} |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]] |[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]] |[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''67 518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- |[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] |[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] |[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]] |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)''' |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0 |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)''' |2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1 |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0 |1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0 |1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2 |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0 |1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1 |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2 |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)''' |2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0 |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0 |4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1''' |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3''' |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1''' |6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4''' |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3''' |7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2 |7 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Колумбия}}|0 (3) |9 шілде – [[Фоксборо]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''2'''|{{футбол|Марокко}}|0 |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''2'''|{{футбол|Бельгия}}|1 |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}||{{футбол|Англия}}| |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|{{футбол|Аргентина}}||{{футбол|Швейцария}}| |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Испания}}| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 945 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 3:4 | ком1 = {{ublist |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}} |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}} |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}} |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}} |[[Надим Амири]] {{пенгол}} |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}} |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}} |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}} |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}} |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}} |[[Хосе Канале]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}} | голдар2 = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:3 | ком1 = {{ublist |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}} |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}} |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}} |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}} |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}} |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}} |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}} |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}} |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|74}} | голдар2 = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 665 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|53}} | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|31}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}} | голдар2 = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}<br>[[Малик Тилльман]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}<br>[[Педро Порро]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}} | голдар2 = [[Иван Перишич]] {{гол|53}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}<br>[[Дан Ндойе]] {{гол|46}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 244 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:4 | ком1 = {{ublist |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}} |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}} |[[Авер Мабил]] {{пенгол}} |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}} |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}} |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}} |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}<br>[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}<br>[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}<br>[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:3 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|60}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}<br>[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|83}}<br>[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}} | голдар2 = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}<br>[[Мостафа Зико]] {{гол|67}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 0:0 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 4:3 | ком1 = {{ublist |[[Гранит Джака]] {{пенгол}} |[[Зеки Амдуни]] {{пенгол}} |[[Мануэль Аканджи]] {{пенмүлт}} |[[Седрик Иттен]] {{пенгол}} |[[Рубен Варгас]] {{пенгол}} }} | ком2 = {{ublist |[[Хуан Кинтеро]] {{пенгол}} |[[Давинсон Санчес]] {{пенмүлт}} |[[Хаминтон Кампас]] {{пенгол}} |[[Хуан Камило Эрнандес]] {{пенмүлт}} |[[Луис Фернандо Диас]] {{пенгол}} }} | фон = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|60}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 811 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Тельо Факундо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Фабиан Руис]] {{гол|30}}<br>[[Микель Мерино]] {{гол|88}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|41}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 99-матч | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 100-матч | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 101-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 99-матчтың жеңімпазы | есеп = 102-матч | команда2 = 100-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 98 матчында 285 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,91 гол (2026 жылғы 11 шілде ақпаратынша; 02:04 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;8 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' {{div col end}} ;7 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;6 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' {{div col end}} ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]] {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Ромелу Лукаку]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Шарль де Кетеларе]] *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]] *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]] *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]] *{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Исмаэль Сайбари]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]] *{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]] *{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]] *{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Юри Тилеманс]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Леандро Троссард]] *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Мерино]]''' *{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]] *{{футбол-ту|Колумбия}} [[Даниэль Муньос Мехия]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Аззедин Унаи]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Суфьян Рахими]] *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]] *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]] *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]] *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} [[Яссин Буну]] (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} [[Дамьян Бобадилья]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) {{div col end}} ;2 автогол *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы) === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- | {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде) | ''Дисквалификация берілмей кетті'' |- | {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]] | {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде) | [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде) |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Көрсетілімі == 2026 жылғы әлем біріншілігінің Қазақстандағы ресми хабар таратушысы — [[QazSport]] телеарнасы. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] 28bl5mbqc3qipgnuygs8h2ghvri2u8n 3629252 3629247 2026-07-12T18:30:17Z Kasymov 10777 /* Плей-офф */ 3629252 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | ойналған мачтар саны = 100 | іріктеудегі ойындар = 899 | голдар саны = 292 | іріктеудегі голдар саны = 2527 | келушілер_саны = 6527410 | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]<br>{{ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]] | бголдар = 8 | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанн]] | іголдар = 16 | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). Чемпионаттың қазіргі бомбардирлері — әрбірі 8 гол салған аргентиналық [[Лионель Месси]] мен франциялық [[Килиан Мбаппе]]. == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): : A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) : A {{double-dagger}} — жабық стадион {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]<br>([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]<br>([[Даллас]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}} |[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]] |[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}} |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''80 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- |[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] |[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] |[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] |[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places= {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]<br>([[Лос Анжелес]])<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- |[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]] |[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- |[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]] |[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]<br>(Сан-Франциско шығанағындағы облыс)<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]<br>([[Бостон]])<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]] |[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- |[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]<br>([[Майами]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}</ref> !{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]<br>([[Монтеррей]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]<br>([[Гвадалахара]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}</ref> |- |[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]] |[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}} |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]] |[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]] |[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''67 518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- |[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] |[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] |[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]] |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)''' |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0 |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)''' |2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1 |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0 |1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0 |1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2 |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0 |1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1 |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2 |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)''' |2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0 |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0 |4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1''' |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3''' |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1''' |6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4''' |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3''' |7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2 |7 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Колумбия}}|0 (3) |9 шілде – [[Фоксборо]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''2'''|{{футбол|Марокко}}|0 |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''2'''|{{футбол|Бельгия}}|1 |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}|1|'''{{футбол|Англия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''2''' |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|3|{{футбол|Швейцария}}|1 |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Испания}}| |15 шілде – [[Атланта]]|99-матчтың жеңімпазы||100-матчтың жеңімпазы| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Аргентина}}| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 945 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 3:4 | ком1 = {{ublist |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}} |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}} |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}} |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}} |[[Надим Амири]] {{пенгол}} |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}} |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}} |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}} |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}} |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}} |[[Хосе Канале]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}} | голдар2 = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:3 | ком1 = {{ublist |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}} |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}} |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}} |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}} |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}} |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}} |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}} |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}} |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|74}} | голдар2 = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 665 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|53}} | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|31}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}} | голдар2 = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}<br>[[Малик Тилльман]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}<br>[[Педро Порро]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}} | голдар2 = [[Иван Перишич]] {{гол|53}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}<br>[[Дан Ндойе]] {{гол|46}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 244 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:4 | ком1 = {{ublist |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}} |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}} |[[Авер Мабил]] {{пенгол}} |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}} |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}} |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}} |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}<br>[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}<br>[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}<br>[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:3 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|60}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}<br>[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|83}}<br>[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}} | голдар2 = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}<br>[[Мостафа Зико]] {{гол|67}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 0:0 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 4:3 | ком1 = {{ublist |[[Гранит Джака]] {{пенгол}} |[[Зеки Амдуни]] {{пенгол}} |[[Мануэль Аканджи]] {{пенмүлт}} |[[Седрик Иттен]] {{пенгол}} |[[Рубен Варгас]] {{пенгол}} }} | ком2 = {{ublist |[[Хуан Кинтеро]] {{пенгол}} |[[Давинсон Санчес]] {{пенмүлт}} |[[Хаминтон Кампас]] {{пенгол}} |[[Хуан Камило Эрнандес]] {{пенмүлт}} |[[Луис Фернандо Диас]] {{пенгол}} }} | фон = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|60}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 811 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Тельо Факундо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Фабиан Руис]] {{гол|30}}<br>[[Микель Мерино]] {{гол|88}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|41}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 2:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Андреас Шельдеруп]] {{гол|30}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|45+2}} {{гол|93}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Алексис Макаллистер]] {{гол|10}}<br />[[Хулиан Альварес]] {{гол|112}}<br />[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|120+1}} | голдар2 = [[Дан Ндойе]] {{гол|67}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол|Франция}} | есеп = 101-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол|Англия}} | есеп = 102-матч | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 98 матчында 285 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,91 гол (2026 жылғы 11 шілде ақпаратынша; 02:04 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;8 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' {{div col end}} ;7 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;6 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' {{div col end}} ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]] {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Ромелу Лукаку]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Шарль де Кетеларе]] *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]] *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]] *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]] *{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Исмаэль Сайбари]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]] *{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]] *{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]] *{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Юри Тилеманс]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Леандро Троссард]] *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Мерино]]''' *{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]] *{{футбол-ту|Колумбия}} [[Даниэль Муньос Мехия]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Аззедин Унаи]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Суфьян Рахими]] *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]] *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]] *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]] *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} [[Яссин Буну]] (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} [[Дамьян Бобадилья]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) {{div col end}} ;2 автогол *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы) === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- | {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде) | ''Дисквалификация берілмей кетті'' |- | {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]] | {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде) | [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде) |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Көрсетілімі == 2026 жылғы әлем біріншілігінің Қазақстандағы ресми хабар таратушысы — [[QazSport]] телеарнасы. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] l974dlr93x5uhv4ocvd3nkxiwrt8nlq 3629253 3629252 2026-07-12T18:32:49Z Kasymov 10777 /* Плей-офф */ 3629253 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | ойналған мачтар саны = 100 | іріктеудегі ойындар = 899 | голдар саны = 292 | іріктеудегі голдар саны = 2527 | келушілер_саны = 6527410 | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]<br>{{ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]] | бголдар = 8 | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанн]] | іголдар = 16 | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). Чемпионаттың қазіргі бомбардирлері — әрбірі 8 гол салған аргентиналық [[Лионель Месси]] мен франциялық [[Килиан Мбаппе]]. == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): : A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) : A {{double-dagger}} — жабық стадион {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]<br>([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]<br>([[Даллас]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}} |[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]] |[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}} |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''80 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- |[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] |[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] |[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] |[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places= {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]<br>([[Лос Анжелес]])<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- |[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]] |[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- |[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]] |[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]<br>(Сан-Франциско шығанағындағы облыс)<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]<br>([[Бостон]])<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]] |[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- |[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]<br>([[Майами]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}</ref> !{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]<br>([[Монтеррей]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]<br>([[Гвадалахара]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}</ref> |- |[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]] |[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}} |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]] |[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]] |[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''67 518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- |[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] |[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] |[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]] |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)''' |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0 |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)''' |2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1 |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0 |1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0 |1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2 |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0 |1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1 |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2 |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)''' |2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0 |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0 |4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1''' |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3''' |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1''' |6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4''' |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3''' |7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2 |7 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Колумбия}}|0 (3) |9 шілде – [[Фоксборо]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''2'''|{{футбол|Марокко}}|0 |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''2'''|{{футбол|Бельгия}}|1 |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}|1|'''{{футбол|Англия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''2''' |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|3|{{футбол|Швейцария}}|1 |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Испания}}| |15 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Аргентина}}| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 945 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 3:4 | ком1 = {{ublist |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}} |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}} |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}} |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}} |[[Надим Амири]] {{пенгол}} |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}} |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}} |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}} |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}} |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}} |[[Хосе Канале]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}} | голдар2 = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:3 | ком1 = {{ublist |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}} |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}} |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}} |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}} |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}} |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}} |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}} |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}} |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|74}} | голдар2 = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 665 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|53}} | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|31}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}} | голдар2 = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}<br>[[Малик Тилльман]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}<br>[[Педро Порро]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}} | голдар2 = [[Иван Перишич]] {{гол|53}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}<br>[[Дан Ндойе]] {{гол|46}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 244 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:4 | ком1 = {{ublist |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}} |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}} |[[Авер Мабил]] {{пенгол}} |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}} |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}} |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}} |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}<br>[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}<br>[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}<br>[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:3 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|60}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}<br>[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|83}}<br>[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}} | голдар2 = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}<br>[[Мостафа Зико]] {{гол|67}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 0:0 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 4:3 | ком1 = {{ublist |[[Гранит Джака]] {{пенгол}} |[[Зеки Амдуни]] {{пенгол}} |[[Мануэль Аканджи]] {{пенмүлт}} |[[Седрик Иттен]] {{пенгол}} |[[Рубен Варгас]] {{пенгол}} }} | ком2 = {{ublist |[[Хуан Кинтеро]] {{пенгол}} |[[Давинсон Санчес]] {{пенмүлт}} |[[Хаминтон Кампас]] {{пенгол}} |[[Хуан Камило Эрнандес]] {{пенмүлт}} |[[Луис Фернандо Диас]] {{пенгол}} }} | фон = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|60}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 811 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Тельо Факундо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Фабиан Руис]] {{гол|30}}<br>[[Микель Мерино]] {{гол|88}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|41}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 2:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Андреас Шельдеруп]] {{гол|30}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|45+2}} {{гол|93}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Алексис Макаллистер]] {{гол|10}}<br />[[Хулиан Альварес]] {{гол|112}}<br />[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|120+1}} | голдар2 = [[Дан Ндойе]] {{гол|67}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол|Франция}} | есеп = 101-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол|Англия}} | есеп = 102-матч | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 98 матчында 285 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,91 гол (2026 жылғы 11 шілде ақпаратынша; 02:04 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;8 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' {{div col end}} ;7 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;6 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' {{div col end}} ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]] {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Ромелу Лукаку]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Шарль де Кетеларе]] *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]] *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]] *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]] *{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Исмаэль Сайбари]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]] *{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]] *{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]] *{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Юри Тилеманс]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Леандро Троссард]] *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Мерино]]''' *{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]] *{{футбол-ту|Колумбия}} [[Даниэль Муньос Мехия]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Аззедин Унаи]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Суфьян Рахими]] *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]] *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]] *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]] *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} [[Яссин Буну]] (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} [[Дамьян Бобадилья]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) {{div col end}} ;2 автогол *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы) === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- | {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде) | ''Дисквалификация берілмей кетті'' |- | {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]] | {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде) | [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде) |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Көрсетілімі == 2026 жылғы әлем біріншілігінің Қазақстандағы ресми хабар таратушысы — [[QazSport]] телеарнасы. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] n67frknmu1svqrxkw558jl5ge1qvhmz 3629254 3629253 2026-07-12T18:42:11Z Kasymov 10777 /* Көрсетілімі */ 3629254 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | ойналған мачтар саны = 100 | іріктеудегі ойындар = 899 | голдар саны = 292 | іріктеудегі голдар саны = 2527 | келушілер_саны = 6527410 | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]<br>{{ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]] | бголдар = 8 | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанн]] | іголдар = 16 | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). Чемпионаттың қазіргі бомбардирлері — әрбірі 8 гол салған аргентиналық [[Лионель Месси]] мен франциялық [[Килиан Мбаппе]]. == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): : A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) : A {{double-dagger}} — жабық стадион {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]<br>([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]<br>([[Даллас]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}} |[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]] |[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}} |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''80 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- |[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] |[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] |[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] |[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places= {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]<br>([[Лос Анжелес]])<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- |[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]] |[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- |[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]] |[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]<br>(Сан-Франциско шығанағындағы облыс)<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]<br>([[Бостон]])<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]] |[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- |[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]<br>([[Майами]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}</ref> !{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]<br>([[Монтеррей]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]<br>([[Гвадалахара]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}</ref> |- |[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]] |[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}} |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]] |[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]] |[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''67 518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- |[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] |[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] |[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]] |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)''' |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0 |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)''' |2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1 |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0 |1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0 |1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2 |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0 |1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1 |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2 |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)''' |2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0 |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0 |4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1''' |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3''' |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1''' |6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4''' |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3''' |7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2 |7 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Колумбия}}|0 (3) |9 шілде – [[Фоксборо]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''2'''|{{футбол|Марокко}}|0 |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''2'''|{{футбол|Бельгия}}|1 |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}|1|'''{{футбол|Англия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''2''' |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|3|{{футбол|Швейцария}}|1 |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Испания}}| |15 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Аргентина}}| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 945 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 3:4 | ком1 = {{ublist |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}} |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}} |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}} |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}} |[[Надим Амири]] {{пенгол}} |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}} |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}} |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}} |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}} |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}} |[[Хосе Канале]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}} | голдар2 = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:3 | ком1 = {{ublist |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}} |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}} |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}} |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}} |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}} |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}} |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}} |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}} |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|74}} | голдар2 = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 665 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|53}} | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|31}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}} | голдар2 = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}<br>[[Малик Тилльман]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}<br>[[Педро Порро]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}} | голдар2 = [[Иван Перишич]] {{гол|53}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}<br>[[Дан Ндойе]] {{гол|46}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 244 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:4 | ком1 = {{ublist |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}} |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}} |[[Авер Мабил]] {{пенгол}} |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}} |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}} |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}} |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}<br>[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}<br>[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}<br>[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:3 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|60}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}<br>[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|83}}<br>[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}} | голдар2 = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}<br>[[Мостафа Зико]] {{гол|67}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 0:0 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 4:3 | ком1 = {{ublist |[[Гранит Джака]] {{пенгол}} |[[Зеки Амдуни]] {{пенгол}} |[[Мануэль Аканджи]] {{пенмүлт}} |[[Седрик Иттен]] {{пенгол}} |[[Рубен Варгас]] {{пенгол}} }} | ком2 = {{ublist |[[Хуан Кинтеро]] {{пенгол}} |[[Давинсон Санчес]] {{пенмүлт}} |[[Хаминтон Кампас]] {{пенгол}} |[[Хуан Камило Эрнандес]] {{пенмүлт}} |[[Луис Фернандо Диас]] {{пенгол}} }} | фон = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|60}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 811 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Тельо Факундо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Фабиан Руис]] {{гол|30}}<br>[[Микель Мерино]] {{гол|88}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|41}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 2:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Андреас Шельдеруп]] {{гол|30}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|45+2}} {{гол|93}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Алексис Макаллистер]] {{гол|10}}<br />[[Хулиан Альварес]] {{гол|112}}<br />[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|120+1}} | голдар2 = [[Дан Ндойе]] {{гол|67}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол|Франция}} | есеп = 101-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол|Англия}} | есеп = 102-матч | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 98 матчында 285 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,91 гол (2026 жылғы 11 шілде ақпаратынша; 02:04 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;8 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' {{div col end}} ;7 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Норвегия}} '''[[Эрлинг Холанд]]''' {{div col end}} ;6 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' {{div col end}} ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]] {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Ромелу Лукаку]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Шарль де Кетеларе]] *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]] *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]] *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]] *{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Исмаэль Сайбари]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]] *{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Жоан Манзамби]]''' {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]] *{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]] *{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Юри Тилеманс]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Леандро Троссард]] *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Мерино]]''' *{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]] *{{футбол-ту|Колумбия}} [[Даниэль Муньос Мехия]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Аззедин Унаи]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Суфьян Рахими]] *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]] *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]] *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Брель Эмболо]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Рубен Варгас]]''' *{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]] *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} [[Яссин Буну]] (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Парагвай}} [[Дамьян Бобадилья]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} '''[[Миро Мухайм]]''' (Катарға қарсы) {{div col end}} ;2 автогол *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы) === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- | {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде) | ''Дисквалификация берілмей кетті'' |- | {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]] | {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде) | [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде) |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Көрсетілімі == 2026 жылғы әлем біріншілігінің Қазақстандағы ресми хабар таратушысы — [[Qazsport]] телеарнасы. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] 77hxorraia3ey581ouxrqx5fxr3fjil Абака кітабы 0 622277 3629285 3610954 2026-07-13T04:37:26Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629285 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Абака кітабы''' ({{lang-lat|Liber abaci}}) — [[Фибоначчи]]дің (Пизалық Леонардоның) ондық арифметиканы баяндауға және насихаттауға арналған басты еңбегі. [[Кітап]] 1202 жылы жазылған, 1228 жылы екінші рет өңделіп, [[Майкл Скотт]]қа<ref>{{Citation|first=T. C.|last=Scott|first2=P.|last2=Marketos|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Scot.html|title=Michael Scot|publisher=MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews|format=html|access-date=2015-04-09|archive-date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324235654/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Scot.html|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Scot.html |title=Источник |access-date=2015-04-09 |archive-date=2015-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150324235654/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Scot.html |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|first1=T. C.|last1=Scott|first2=P.|last2=Marketos|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf|title=On the Origin of the Fibonacci Sequence|publisher=MacTutor History of Mathematics archive, University of St. Andrews|format=PDF|date=2014-03|access-date=2015-04-09|archive-date=2019-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918155822/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf |title=Источник |access-date=2015-04-09 |archive-date=2019-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918155822/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf |url-status=unfit }}</ref> арналған. Біздің күнге дейін тек екінші нұсқасы жетті. Пизалық Леонардо Абака деп арифметикалық есептеулерді атаған. Леонардо араб аудармасы арқылы ежелгі гректер мен үнділердің жетістіктерімен жақсы таныс болды. Ол өз кітабында олардың елеулі бөлігін жүйелендірді. Фибоначчидің кітабы қарапайым тілде жазылғандығы және практикалық есеппен айналысатындарға — бірінші кезекте саудагерлерге арналғандығы маңызды. Оның анық, толымдылығы мен тереңдігі бойынша баяндалуы барлық антикалық және ислам прототиптерінен бірден жоғары ұсынысқа ие болды және ұзақ уақыт бойы, [[Декарт]] уақытына дейін, теңдесі жоқ ғылым болды.<ref name="HSTM">{{Cite encyclopedia | publisher = Springer| pages = 4–5| last = Sesiano| first = Jacques| title = Abū Kāmil | encyclopedia = Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures| date = 1997-07-31}}</ref> <br> Кітап 15 тараудан (кітаптардан) тұрады. <br> '''I кітабы''' араб-үнді сандарын енгізеді, көбейту алгоритмін бірден сипаттайды (ол жаңа жүйеде ескі, римдік санға қарағанда өлшенбейді) және ескі жүйеден жаңа жүйеге санды қалай өзгертуді көрсетеді. Айта кететін жайт, [[Фибоначчи]] аты "zephirum"-дан, латын формасындағы "ас-сифр" (бос) түріндегі нөл (zero) дербес саны ретінде енгізеді. <br> '''II кітабы''' ақша есебінің көптеген практикалық мысалдарын қамтиды. <br> '''III кітапта''' әртүрлі математикалық есептер туралы баяндалады. <br> Мысалы: қалдықтар туралы қытай теоремасы, сандар, прогрессиялар және т. б. <br> '''IV кітапта''' басқа да иррационалдық сандарды жуықтап есептеу мен түбірін геометриялық салу әдістері арқылы беріледі. Одан әрі әртүрлі қосымшалар мен теңдеулерді шешуі қарастырылады. Бірнеше бөлігі-қатарларды қосуы туралы жазылған. Модуль бойынша есептеулерде де 2, 3, 5, 9-ға бөлінгіштік белгілері келтіріледі. Бөлінгіштік теориясы, соның ішінде [[ең үлкен ортақ бөлгіш]] пен ең кіші ортақ еселігі туралы мазмұндалған. Бұл жерде атақты [[Фибоначчи]] қатарына қатысты қояндар туралы мәліметтерде бар. Көптеген маңызды есептер алғаш рет [[Леонардо Пизанский|Леонардо]] кітабынан белгілі болғанмен, алайда классикалық есептерді баяндаған кезде де ол көптеген жаңа нәрселерді енгізді. Теңдеулерді шешу әдістерінде символика жоқ болғанмен, мәні бойынша алгебралық нақты түрде беріледі. Көптеген сұрақтарда [[Леонардо Пизанский|Леонардо]] қытайлықтарданда көп жаңалық ашты. [[Фибоначчи]]-Еуропада бірінші рет-үнді стилінде теріс сандарды еркін түсіндіре алды. Бірнеше сандық әдістерді өз бетінше ашты (олардың кейбіреулері арабтарда да белгілі еді). '''Абака кітабы''' Еуропада математикалық білімнің таралуына үлкен әсер етті, оқулық пен анықтама ретінде және еуропалық ғалымдардың шабыт көзі болды. Әсіресе Еуропада ондық жүйе мен үнді сандарының жылдам таралуында маңызды рөл атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Математика кітаптары]] [[Санат:XIII ғасыр кітаптары]] 8sbvrtxvch3o01ymii69miu2xxbemqg 3629311 3629285 2026-07-13T05:58:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3608823 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Абака кітабы''' ({{lang-lat|Liber abaci}}) — [[Фибоначчи]]дің (Пизалық Леонардоның) ондық арифметиканы баяндауға және насихаттауға арналған басты еңбегі. Кітап 1202 жылы жазылған, 1228 жылы екінші рет өңделіп, [[Майкл Скотт]]қа<ref>{{Citation|first=T. C.|last=Scott|first2=P.|last2=Marketos|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Scot.html|title=Michael Scot|publisher=MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews|format=html|access-date=2015-04-09|archive-date=2015-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324235654/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Scot.html|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Scot.html |title=Источник |access-date=2015-04-09 |archive-date=2015-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150324235654/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Scot.html |url-status=unfit }}</ref><ref>{{Citation|first1=T. C.|last1=Scott|first2=P.|last2=Marketos|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf|title=On the Origin of the Fibonacci Sequence|publisher=MacTutor History of Mathematics archive, University of St. Andrews|format=PDF|date=2014-03|access-date=2015-04-09|archive-date=2019-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918155822/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf|url-status=live}} {{Cite web |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf |title=Источник |access-date=2015-04-09 |archive-date=2019-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918155822/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf |url-status=unfit }}</ref> арналған. Біздің күнге дейін тек екінші нұсқасы жетті. Пизалық Леонардо Абака деп арифметикалық есептеулерді атаған. Леонардо араб аудармасы арқылы ежелгі гректер мен үнділердің жетістіктерімен жақсы таныс болды. Ол өз кітабында олардың елеулі бөлігін жүйелендірді. Фибоначчидің кітабы қарапайым тілде жазылғандығы және практикалық есеппен айналысатындарға — бірінші кезекте саудагерлерге арналғандығы маңызды. Оның анық, толымдылығы мен тереңдігі бойынша баяндалуы барлық антикалық және ислам прототиптерінен бірден жоғары ұсынысқа ие болды және ұзақ уақыт бойы, [[Декарт]] уақытына дейін, теңдесі жоқ ғылым болды.<ref name="HSTM">{{Cite encyclopedia | publisher = Springer| pages = 4–5| last = Sesiano| first = Jacques| title = Abū Kāmil | encyclopedia = Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures| date = 1997-07-31}}</ref> <br> Кітап 15 тараудан (кітаптардан) тұрады. <br> '''I кітабы''' араб-үнді сандарын енгізеді, көбейту алгоритмін бірден сипаттайды (ол жаңа жүйеде ескі, римдік санға қарағанда өлшенбейді) және ескі жүйеден жаңа жүйеге санды қалай өзгертуді көрсетеді. Айта кететін жайт, [[Фибоначчи]] аты "zephirum"-дан, латын формасындағы "ас-сифр" (бос) түріндегі нөл (zero) дербес саны ретінде енгізеді. <br> '''II кітабы''' ақша есебінің көптеген практикалық мысалдарын қамтиды. <br> '''III кітапта''' әртүрлі математикалық есептер туралы баяндалады. <br> Мысалы: қалдықтар туралы қытай теоремасы, сандар, прогрессиялар және т. б. <br> '''IV кітапта''' басқа да иррационалдық сандарды жуықтап есептеу мен түбірін геометриялық салу әдістері арқылы беріледі. Одан әрі әртүрлі қосымшалар мен теңдеулерді шешуі қарастырылады. Бірнеше бөлігі-қатарларды қосуы туралы жазылған. Модуль бойынша есептеулерде де 2, 3, 5, 9-ға бөлінгіштік белгілері келтіріледі. Бөлінгіштік теориясы, соның ішінде ең үлкен ортақ бөлгіш пен ең кіші ортақ еселігі туралы мазмұндалған. Бұл жерде атақты [[Фибоначчи]] қатарына қатысты қояндар туралы мәліметтерде бар. Көптеген маңызды есептер алғаш рет [[Леонардо Пизанский|Леонардо]] кітабынан белгілі болғанмен, алайда классикалық есептерді баяндаған кезде де ол көптеген жаңа нәрселерді енгізді. Теңдеулерді шешу әдістерінде символика жоқ болғанмен, мәні бойынша алгебралық нақты түрде беріледі. Көптеген сұрақтарда [[Леонардо Пизанский|Леонардо]] қытайлықтарданда көп жаңалық ашты. [[Фибоначчи]]-Еуропада бірінші рет-үнді стилінде теріс сандарды еркін түсіндіре алды. Бірнеше сандық әдістерді өз бетінше ашты (олардың кейбіреулері арабтарда да белгілі еді). '''Абака кітабы''' Еуропада математикалық білімнің таралуына үлкен әсер етті, оқулық пен анықтама ретінде және еуропалық ғалымдардың шабыт көзі болды. Әсіресе Еуропада ондық жүйе мен үнді сандарының жылдам таралуында маңызды рөл атқарды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Математика кітаптары]] [[Санат:XIII ғасыр кітаптары]] iaht1pi5n5ij8zpeitfea3zxe2b47hm Рик және Морти 0 632391 3629267 3628152 2026-07-13T03:34:16Z Stephan1000000 88032 89 3629267 wikitext text/x-wiki {{Мультсериал |Атауы = Рик және Морти |Түпнұсқа = {{Lang-en|Rick and Morty}} |Сурет = Rick and Morty.svg |Сурет атауы = |Түрі = |Форматы = |Жанры = [[сатира]], [[ғылыми фантастика]], [[трагикомедия]], [[қара әзіл]] |Режиссері = |Продюсері = Дж. Майкл Мендель (1–4 маусым)<br>Кенни Мика (пилот) |Жасаушы = Дэн Хармон<br>Джастин Ройланд<br>Джеймс А. Фино<br>Джо Руссо II |Сценарист = |Рөлдер = Джастин Ройланд<br>Крис Парнелл<br>Спенсер Граммер<br>Сара Чок<br>Кари Уолгрен |Композиторы = Райан Элдер |Аниматорлар = |Студия = * Williams Street * Harmonious Claptrap * Starburns Industries (1–2 маусым) * Justin Roiland's Solo Vanity Card Productions! * Rick and Morty, LLC. (2–3 маусым)<ref>{{cite web|url=https://www.cartoonbrew.com/artist-rights/rick-and-morty-co-creator-justin-roiland-fuck-the-union-103723.html|title=Rick and Morty co-creator Justin Roiland: "F*** the union"|work=CartoonBrew.com|date=2014-09-15|accessdate=March 24, 2018|archive-date=March 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324102500/https://www.cartoonbrew.com/artist-rights/rick-and-morty-co-creator-justin-roiland-fuck-the-union-103723.html|url-status=live}}</ref> * Green Portal Productions (4–5 маусым) |Ел = |Маусымдар саны = 9 |Сериялар саны = 89 |Сериялар тізімі = |Ұзақтығы = ~22 мин. |Телеарна = [[Adult Swim]] |Премьера = 2 желтоқсан 2013 жыл |Аяқталуы = |ҚазТелеарна = |ҚазПремьера = |ҚазОкончание = |Сиквелдар = |Приквелдар = |Дубляж = |imdb_id = 2861424 }} '''«Рик және Морти»''' ({{Lang-en|Rick and Morty}}) — ересектерге арналған америкалық [[комедия]]лық [[ғылыми фантастика]]лық анимациялық сериал. Сериалды Джастин Ройланд пен Дэн Хармон [[Cartoon Network]]-тегі «Adult Swim» блогының бөлігі ретінде жасаған. Сериалдың премьерасы 2013 жылы желтоқсанда өтті. Екінші маусымы 2015 жылы шықты. Үшінші маусым 2017 жылдың 1 қазанында аяқталды және 2018 жылдың мамыр айында тағы 70 эпизод шығару жаңалығы жарияланды. Сериал ақымақ ғалым Рик Санчес пен оның ақжүрек, бірақ ашулы және өзіне сенімсіз немересі Морти Смиттің сәтсіз оқиғаларын баяндайды. Олар өз уақыттарын үй өмірі мен шексіз санды шындықтарда орын алатын өлшемаралық шытырман оқиғалар арасында бөледі, олар көбінесе порталдар арқылы және Риктің ұшатын кемесінде басқа планеталар мен өлшемдерге саяхаттайды. Рик пен Мортидің жалпы тұжырымдамасы екі қарама-қайшы сценарийге сүйенеді: үйдегі отбасылық драма және немересін шытырман оқиғаларға сүйреп бара жатқан мизантроптық ата. «Болашаққа оралу» фильмдер сериясына бұзақылық анимациялық пародиядан өскен сериал сыншылардың өте жоғары пікіріне ие болды, олар оның бірегейлігін, креативтілігін және әзіл сезімін ерекше атап өтті. [[2023 жыл]]дың қаңтарында «Adult Swim» Роландпен отбасылық зорлық-зомбылық туралы айыптауларға байланысты қарым-қатынасын үзді. Жетінші маусым басты кейіпкерлерді Джастин Ройланд дыбыстамаған бірінші маусым болды.<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/proisshestviya/16878081 |title=Создателя "Рика и Морти" отстранили от нового сезона из-за обвинений в домашнем насилии<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-10-22 |archive-date=2023-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127145623/https://tass.ru/proisshestviya/16878081 |deadlink=no }}</ref> Жетінші маусымның премьерасы 2023 жылдың 15 қазанында өтті.<ref>{{cite web|author=Никита Ентус|title=На Adult Swim стартовал седьмой сезон «Рика и Морти» — это первые серии без Джастина Ройланда|url=https://dtf.ru/cinema/2198673-na-adult-swim-startoval-sedmoy-sezon-rika-i-morti-eto-pervye-serii-bez-dzhastina-roylanda|website=[[DTF]]|date=2023-10-16|accessdate=2023-10-16|lang=ru|archive-date=2023-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231016110025/https://dtf.ru/cinema/2198673-na-adult-swim-startoval-sedmoy-sezon-rika-i-morti-eto-pervye-serii-bez-dzhastina-roylanda|deadlink=no}}</ref> == Кейіпкерлер == === Негізгі кейіпкерлер === * '''Рик Санчез''' (дыбыстаған Джастин Ройланд) ({{Lang-en|Rick Sanchez}}) — екі басты кейіпкердің бірі, гениальді және ішімдіктен бас тарта алмайтын қарт ғалым. Скептик, ессіз, қарғысшыл, өзімшіл, бірақ әзіл сезімі бар адам. Өз даналығына байланысты бүкіл әлемде көптеген жаулары бар. Жақында қызына Смиттер отбасына көшіп, содан бері барлық саяхатқа немересі Мортимен аттанады. * '''Морти Смит''' (дыбыстаған Джастин Ройланд) ({{Lang-en|Marty Smith}}) — екінші басты кейіпкер, Рик Санчездың немересі, 14 жастағы бала (3 маусымы 15 жас), қарапайым жасөспірім. Атамен саяхат кезінде жиі не болып жатқанын түсінбейді, бірақ үнемі тапқырлық танытады. Джессикаға ғашық. "Кроненбергтің" нәтижесінде туған Жер ғаламшарының халқы жойылғаннан кейін, Рикпен бірге бірнеше өлшемдерге көшті. Басқа өлшемдерге тағы бірнеше көшу болды, бұл туралы Морти жазылған естеліктер айтады. Олар "кроненбергизации" оқиғаларына дейін белгісіз болғаны — белгісіз. * '''Бэт Смит (Санчез)''' (дыбыстаған Сара Чок) ({{Lang-en|Beth Smith (Sanchez)}}) Рик Санчездың қызы, Морти және Саммердің анасы, Джерридің әйелі, 34 жаста. Кардиохирург — ветеринар болып жұмыс істейді. Саммерді&nbsp; 17 жаста туды, сол себептен, өзінің айтуынша, Саммер — "үнемі мәселе тудырушы". Ішімдікпенен мәселелері бар, өзін құнсыз деп санайды және әкесі оны қайтадан тастайды деп қорқады.&nbsp; Үшінші маусымның соңғы серияларында оны клон алмастырды деген ойлар бар. * '''Джерри Смит''' ( дыбыстаған Крис Парнелл) ({{Lang-en|Jerry Smith}}) — Морти мен Саммердің әкесі, Бэт Смит күйеуі, &nbsp;34-35 жыл. Морти сияқты, ақылсыз және ақымақ. Әйеліне ол "нағыз хирург емес" тиіседі. "Титаник "фильмін өте жақсы көреді. Жұмыссыз, бұл туралы "жұмыс тауып ал "фразаларының барлық отбасы мүшелері оған мезгіл-мезгіл еске салады. Біраз уақыт жарнама агенті болып жұмыс істейді. Азаматтық құқықпен қызығады. Рикті ұнатпайды және бұл сезім Рик те оны ұнатпайды. * '''Саммер Смит''' (дыбыстаған Спенсер Грэммер) ({{Lang-en|Summer Smith}}) — Мортидің үлкен әпкесі, 17 жаста. Тиісті қызығушылықтары бар әдеттегі жасөспірім. Кейде атамен және кіші ағасымен саяхаттап, оларды жиі күтеді. Өз отбасының шығуын "ақымақ"деп санайды. Біраз уақыт шайтан дүкенінде жұмыс істеді. Итанға ғашық болды, 3 маусымның екінші сериясында Кровотекпен, постапокалиптикалық өлшемнің тұрғындарының көшбасшысымен кездеседі. Телефонға өте байланған. Өз денесін ұсқынсыз деп санайды. === Қосымша кейіпкерлер === * '''Джессика''' (дыбыстаған Кэри Уолгрен) ({{Lang-en|Jessica}}) — математикалық сыныпта Мортимен бірге оқитын тартымды қыз. Жиі Мортиді байқамайды. * '''Стэн Голденфолд мырза''' (дыбыстаған Брэндон Джонс) ({{Lang-en|Mr. Stan Goldenfold}}) — математикалық сыныптағы Морти мұғалімі. * '''Coach Feratu''' — көзге көрінбейтін дене шынықтыру мұғалімі. * '''Вагина директоры''' (Фил Хендри айтты) ({{Lang-en|Principal Vagina}}) — Гарри-Херсон жоғары мектебінің директоры. * '''Брэд''' (Эхо Келлум) ({{Lang-en|Brad}}) — Гарри-Херсон жоғары мектебінің оқушысы. Джессикамен кездескен, бірақ олар 3 маусымда айырылысқан. * '''Тэмми''' (дыбыстаған Кэсси Стил) ({{Lang-en|Tammy}}) — Галактикалық Федерацияның агенті. * '''Итан''' (Дэниел Бенсон) ({{Lang-en|Ethan}}) — Саммердің экс-жігіті. * '''Нэнси''' (айтты Эйслинн Жынысы) ({{Lang-en|Nancy}}) — мектепте белгісіз қыз. Флейтада ойнайды. * '''Тоби Мэтьюз''' (Алекс Хирш айтты) ({{Lang-en|Tony Matthews}}) — мектепте танымал жігіт. * '''Фрэнк Паликки ('''айтты Райан Ридли) ({{Lang-en|Frank Palicki}}) — студент, Рикпен&nbsp; мұздатылған. * '''MC Haos''' (Дэн Хармон айтты) ({{Lang-en|MC Chips}}) — рэпер. * '''Қорқынышты Тэрри''' (дыбыстаған Джесс Харнелл) ({{Lang-en|Scary Terry}}) — Фредди Крюгер ғаламның Рик және Морти, батыр. Әрбір сөз тіркестен кейін баласына және әйеліне сөйлескенде былапыт сөйлейді. * '''Снаффлз (Снежок)''' (дыбыстаған Роб Полсен) ({{Lang-en|Snuffles (Snowball)}}) — Смит отбасының иті, Риктың арқасында ақылға ие болды және ит көтерілісін ұйымдастырды. Снаффлз портретін Смит үйінде көруге болады. * '''Джастин Ройланд''' ({{Lang-en|Mr. Poopybutthole}}) — 2 маусымының 4 сериясында пайда болды. Мүмкін, бөтен паразит болды, бірақ соңында бұл олай емес. Екінші маусымның аяғында да пайда болады (бірақ бірінші маусымда ол "Яйцелюба" шоуында, сондай-ақ бірнеше жарнамада түсірілетіндігі көрінеді), үшінші маусым туралы айтып. 3 маусымының соңында ол үйленіп, ұлы дүниеге келді және төртінші маусым жақында шықпайды дейді. * '''Құс тұлғасы''' (дыбыстаған Дэн Хармон) ({{Lang-en|Birdperson}}) – Риктың ең жақсы досы. Бірінші маусымның соңғы сериясында екінші маусымда екі рет пайда болды. Екінші маусымның соңында өледі. 1 сериясының соңында 3 маусымы Феникс тұлға атты киборг болады. * '''Юнити''' (дыбыстаған Кристина Хендрикс айтқан) ({{Lang-en|Unity}}) — бүкіл ғаламшарды таңдайтын ұжымдық ақыл,Риктің бұрынғы сүйіктісі. * '''Сквончи''' (дыбыстаған Оның Kenny) ({{Lang-en|Squanchy}}) — 11 сериясы 1 маусымы пайда болды. Ол мысық, Рика досы. Өте жиі әр түрлі нұсқаларда "сквонч" сөзін қолданады. 2 маусымның 10 сериясында ол үйлену тойында Рика отбасын қорғайды, сонымен Рика мен оның отбасына қашып кетуге мүмкіндік береді,бірақ ол тірі қалды деген ақпарат жоқ. * '''Жаман Морти''' ({{Lang-en|Evil Morty}}) — бірінші маусымың 10 сериясында пайда болды. Риктерді жойып, билікке ұмтылатын көптеген Мортидің бірі. 7 сериясының соңында 3 маусымы Рик және Морти цитаделінің президенті бола алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Official website|https://www.adultswim.com/videos/rick-and-morty/|Рик және Морти}} * {{Imdb title|2861424}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:АҚШ мультсериалдары]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]] qnmysksrru2winy2w8di6hwxrye58w0 Заху (футбол клубы) 0 649709 3629440 3513059 2026-07-13T11:21:31Z Makenzis 71333 3629440 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{ту|Ирак}} Заху |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1987 |таратылды = |стадионы = Халықаралық стадион |сыйымдылығы = 25000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{ту|Ирак}} Ахмат Салах |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Премьер лига |маусым = 2025/26 |орын = '''9—орын''' |сайты = | pattern_b1=_vneck | pattern_la1=_goldborder | pattern_ra1=_goldborder | pattern_sh1=_ | pattern_so1=_goldtop | body1=D80000 | leftarm1=D80000 | rightarm1=D80000 | shorts1=D80000 | socks1=D80000 | pattern_b2=_vneck | pattern_la2=_redborder | pattern_ra2=_redborder | pattern_sh2= | pattern_so2=_redtop | body2=A9A9A9 | leftarm2=A9A9A9 | rightarm2=A9A9A9 | shorts2=A9A9A9 | socks2=A9A9A9 | pattern_b3=_vneck | pattern_la3=_goldborder | pattern_ra3=_goldborder | pattern_sh3= | pattern_so3=_goldtop | body3=FFFFFF | leftarm3=FFFFFF | rightarm3=FFFFFF | shorts3=FFBF00 | socks3=FFFFFF }} '''Заху Спорт клубы''' ([[Күрд тілі|күрд]]. ''یانا زاخو یا وه‌رزشی‎‎ / Yana Zaxo ya Werzişî'') — [[Ирак|Ирактың]] Заху қаласындағы футбол клубы, [[1957 жыл|1957 жылы]] құрылған. Өз алаңындағы ойындарын Халықаралық стадионда өткізеді, сыйымдылығы 25 мың адам. 2019 жылы бірінші лигада екінші орын алып, Премьер лигаға жолдама алды. == Жетістіктері == * Үшінші дивизион жеңімпазы: 1991/92 == Сілтемелер == * http://zakhosportclub.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401051422/http://zakhosportclub.com/ |date=2019-04-01 }} [[Санат:Ирак футбол клубтары]] 7kdyveq9ihlfcpzv9x2qy67c4j2ts8m 3629441 3629440 2026-07-13T11:21:41Z Makenzis 71333 /* Сілтемелер */ 3629441 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{ту|Ирак}} Заху |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1987 |таратылды = |стадионы = Халықаралық стадион |сыйымдылығы = 25000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{ту|Ирак}} Ахмат Салах |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Премьер лига |маусым = 2025/26 |орын = '''9—орын''' |сайты = | pattern_b1=_vneck | pattern_la1=_goldborder | pattern_ra1=_goldborder | pattern_sh1=_ | pattern_so1=_goldtop | body1=D80000 | leftarm1=D80000 | rightarm1=D80000 | shorts1=D80000 | socks1=D80000 | pattern_b2=_vneck | pattern_la2=_redborder | pattern_ra2=_redborder | pattern_sh2= | pattern_so2=_redtop | body2=A9A9A9 | leftarm2=A9A9A9 | rightarm2=A9A9A9 | shorts2=A9A9A9 | socks2=A9A9A9 | pattern_b3=_vneck | pattern_la3=_goldborder | pattern_ra3=_goldborder | pattern_sh3= | pattern_so3=_goldtop | body3=FFFFFF | leftarm3=FFFFFF | rightarm3=FFFFFF | shorts3=FFBF00 | socks3=FFFFFF }} '''Заху Спорт клубы''' ([[Күрд тілі|күрд]]. ''یانا زاخو یا وه‌رزشی‎‎ / Yana Zaxo ya Werzişî'') — [[Ирак|Ирактың]] Заху қаласындағы футбол клубы, [[1957 жыл|1957 жылы]] құрылған. Өз алаңындағы ойындарын Халықаралық стадионда өткізеді, сыйымдылығы 25 мың адам. 2019 жылы бірінші лигада екінші орын алып, Премьер лигаға жолдама алды. == Жетістіктері == * Үшінші дивизион жеңімпазы: 1991/92 == Сілтемелер == * [[Санат:Ирак футбол клубтары]] cx89sxhtjnoj8na9q0h9tmmnzbkqw5w Валентина Владимировна Терешкова 0 654234 3629210 3517372 2026-07-12T13:06:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629210 wikitext text/x-wiki {{Саясаткер |Есімі=Валентина Терешкова |Сурет=Valentina Tereshkova (2017-03-06).jpg |Атауы=Валентина Владимировна Терешкова |Туған кездегі есімі=Валентина Терешкова |Туған күні=6.03.1937 |Туған жері=Үлкен Масленниково, Тутаев ауданы, Ярославль облысы, [[РСФСР]], [[КСРО]] |Білімі=Н. Е. Жуковский атындағы әскери-әуе инженерлік академиясы ([[1969]]) |Ғылыми дәрежесі=[[Техникалық ғылымдар|техника ғылымдарының]] кандидаты (1977) [[Ғылыми атақ|Ғылыми атағы]]: [[профессор]] |Партиясы=[[КОКП]] (1960-1991) Біздің үй - Ресей ([[1995]]) Ресей өмір партиясы ([[2003]]) Біртұтас Ресей (2008 жылдан бастап) |Марапаттары= {{Алтын Жұлдыз медалі}} {{ХШЖК алтын медалі}} {{Орақ пен Балға медалі}} {{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медалі}} {{1 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} {{2 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} {{3 дәрежелі Мінсіз қызметі үшін медалі (КСРО)}} {{КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл медалі}} {{КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл медалі}} {{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}} {{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{Ленин ордені}} {{Тың жерлерді игергені үшін медалі}} {{Қазан төңкерісі ордені}} |Мансабы=[[инженер]], [[Ғарышкер|ұшқыш-ғарышкер]], [[саясаткер]] |Жұбайлары=1)Андриян Григорьевич Николаев; 2)Юлий Георгиевич Шапошников |Қолтаңбасы=Valentina Tereshkova Signature.svg}} '''Валентина Владимировна Терешкова''' ({{lang-ru|Валентина Владимировна Терешкова}}; [[6 наурыз]] [[1937 жыл]], {{туғанжері|Ярославль облысы|Ярославль облысында}}) — [[КСРО]] ұшқыш-ғарышкері, әлемдегі тұңғыш [[Ғарышкер|әйел-ғарышкер]] ([[1963]]), [[Кеңес Одағының Батыры]] (1963), авиация генерал-майоры ([[1995]])<ref>[https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/4188688 ТЕРЕШКОВА // Большая российская энциклопедия. 32 том. Мәскеу, 2016, ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180302225404/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/4188688 |date=2018-03-02 }}</ref>. [[КСРО Жоғарғы Кеңесі|КСРО Жоғарғы Кеңесінің]] VII-XI шақырылымдарының депутаты (1966-1989), [[КСРО Жоғарғы Кеңесі|КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының]] мүшесі (1974-1989). Кеңес Әйелдері Комитетінің (1968-1987) және Шет елдермен достық пен мәдени байланыстың кеңестік қоғамдары одағының (1987-1992) жетекшісі. Ресейлік саясаткер, РФ Мемлекеттік Думасының депутаты, «Единая Россия» партиясының Жоғарғы Кеңесінің мүшесі. 2020 жылы наурызда ол [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның Конституциясына Ресейдің қазіргі Президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путинге]] тағы екі рет президенттік сайлауға түсуге мүмкіндік беретін түзету ұсынды. == Балалық және жастық шағы == Валентина Терешкова Ярославль облысы, Тутаев қаласының маңындағы Үлкен Масленниково ауылында [[Беларусь|Беларуссиядан]] көшіп келген шаруалардың отбасында дүниеге келген. Әкесі - Терешков Владимир Аксенович (1912-1940), [[Могилев облысы]], Белиничский ауданы, Выйлово ауылында туған. Тракторшы. 1939 жылы [[Қызыл Армия]] қатарына шақырылды. [[Кеңес-Фин соғысы|Кеңес-Фин соғысында]] хабарсыз кетті. Анасы - Терешкова (Круглова) Елена Федоровна (1913-1987), Витебск облысы, Дубровен ауданы, Еремеевщина ауылынан, тоқыма фабрикасының жұмысшысы. Отбасында Людмила атты үлкен әпкесі мен Владимир деген інісі болған<ref>[https://sobesednik.ru/obshchestvo/20120317-tainy-biografii-valentiny-tereshkovoi Тайны биографии Валентины Терешковой | Общество | Собеседник.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304224040/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20120317-tainy-biografii-valentiny-tereshkovoi |date=2021-03-04 }}</ref>. 1945 жылы ол Ярославль қаласындағы №32 орта мектепке оқуға түсті (қазіргі таңда мектеп өз атымен аталады)<ref>[https://school32.edu.yar.ru/ Муниципальное общеобразовательное учреждение «Средняя школа № 32 имени В. В. Терешковой»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402032826/https://school32.edu.yar.ru/ |date=2022-04-02 }}</ref>. Музыкаға икемі бар ол бос уақытында домра ойнауды үйренді. Ол 1953 жылы жеті сыныпты бітірді. 1954 жылы отбасына көмектесу үшін Валентина Ярославль шиналар зауытына дайындық кезінде монтаждау және вулканизациялау цехында білезікші ретінде жұмысқа орналасты. Онда диагональды кескіш машинаны басқарды. Сонымен бірге, 1954-1955 жылдары Ярославль қаласындағы №10 жұмысшы жастарға арналған мектептің 8-9 кешкі сыныбында оқыды. 1955 жылдың сәуір айынан бастап Ярославльдегі «Красный Перекоп» өнеркәсіптік мата фабрикасының лента цехында созба жасаушы болып жұмыс істеді (оның анасы мен үлкен әпкесі де комбинатта жұмыс істеді<ref>[https://sobesednik.ru/obshchestvo/20120317-tainy-biografii-valentiny-tereshkovoi Тайны биографии Валентины Терешковой | Общество | Собеседник.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304224040/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20120317-tainy-biografii-valentiny-tereshkovoi |date=2021-03-04 }}</ref>). 1955 жылдан 1960 жылға дейін Ярославль жеңіл өнеркәсіптің сырттай техникумында мақта иіру технигі мамандығы бойынша оқыды. 1957 жылы ол [[комсомол]] қатарына қабылданды. 1960 жылдың 11 тамызынан 1962 жылдың наурызына дейін - «Красный Перекоп» зауытының комсомол комитетінің босатылған хатшысы. Ол зауыттың мәдениет үйінің халық аспаптары оркестрінде домра ойнады. 1959 жылдан бастап Ярославльдағы аэроклубта парашютпен секірумен айналысты (90 секіру орындады). == [[Ғарышкер|Ғарышкерлер]] отрядында == [[Сурет:RIAN archive 159271 Nikita Khrushchev, Valentina Tereshkova, Pavel Popovich and Yury Gagarin at Lenin Mausoleum.jpg|нобай|солға|Кесене мінбесінде 1963 жылы 22 маусымда]] Кеңес ғарышкерлерінің алғашқы сәтті ұшуларынан кейін Сергей Королевтің [[Ғарыш|ғарышқа]] әйел-ғарышкерді ұшыру идеясы пайда болды<ref>[http://znamyamaytreyi.ru/page/ay_script.php?fname=picma_chitateley/02-tereshkova.htm&mode=0 Их позвал космос (герои-космонавты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301201609/http://znamyamaytreyi.ru/page/ay_script.php?fname=picma_chitateley%2F02-tereshkova.htm&mode=0 |date=2021-03-01 }}</ref>. 1962 жылдың басында үміткерлерді іздеу келесі талаптар бойынша басталды: парашютші, 30 жасқа дейін, бойы 170 см-ге дейін және салмағы 70 кг-ға дейін. Жүздеген үміткерлердің бесеуі таңдалды: Жанна Йоркина, Татьяна Кузнецова, Валентина Пономарева, Ирина Соловьева және Валентина Терешкова. Терешкова ғарышкерлер құрамына қабылданғаннан кейін, қалған қыздармен бірге қатардағы [[Әскери шен|әскери шенімен]] жедел әскери қызметке шақырылды. === Дайындық === Терешкова 1962 жылы 12 наурызда ғарышкерлер корпусына қабылданып, 2-ші отрядтың студент-космонавты ретінде дайындықтан өте бастады. 1962 жылы 29 қарашада ол ОКП қорытынды емтихандарын өте жақсы бағаға тапсырды. 1962 жылдың 1 желтоқсанынан бастап Терешкова 1 дивизияның 1 отрядының ғарышкері болды. 1963 жылдың 16 маусымынан бастап, яғни ұшудан кейін бірден 1-ші отрядтың нұсқаушы-ғарышкері болды және 1966 жылдың 14 наурызына дейін осы қызметті атқарды. Жаттығу кезінде дененің ғарышқа ұшу факторларына төзімділігі бойынша дайындықтан өтті. Жаттығулар термокамерада өтті, мұнда + 70 ° С температурада және 30% ылғалдылықта ұшу костюмінде болу керек. Оқшаулау камерасы - дыбыстардан оқшауланған бөлме, әр үміткерге 10 күн бойы сол жерде болуға тура келді. МиГ-15-те [[Гравитация|гравитациялық]] нөлдік жаттығу өтті. Параболикалық слайдты орындау кезінде ұшақтың ішінде салмақсыздық 40 секундқа орнатылды және мұндай сеанстар бір рейс үшін 3-4 болды. Әр сессия барысында келесі тапсырмаларды орындау қажет болды: аты-жөнін жазу, тамақ ішуге тырысу, радиода сөйлесу. Парашют жаттығуларына ерекше назар аударылды, өйткені ғарышкердің өзі қонар алдында бөлек шығарылды және парашютпен қонды. Түсіру аппаратын су басу қаупі әрқашан болғандықтан, теңізде парашютпен секіру бойынша технологиялық, яғни өлшемі бойынша сыймайтын, [[скафандр]] бойынша жаттығулар да өткізілді. === Сайлау === Бастапқыда екі әйел экипажының бір уақытта ұшуы жоспарланған болатын, бірақ 1963 жылы наурызда олар бұл жоспардан бас тартты. Олардың алдында бес үміткердің біреуін ғана таңдау міндеті тұрды. Терешкованы бірінші әйел-ғарышкер рөліне таңдағанда, дайындықтан сәтті өтуінен бөлек, саяси сәттер де ескерілді: Терешкова жұмысшылардан, ал, мысалы, Пономарев пен Соловьев — қызметкерлерден болды. Сонымен қатар, Терешкова екі жаста болғанда оның әкесі Владимир Кеңес-фин соғысы кезінде қайтыс болды. Ұшудан кейін Терешковқа Кеңес Одағы оның қызметі үшін не істей алатындығы туралы сұрағанда, ол әкесінің қайтыс болған жерін табуды өтінді. Таңдаудың соңғы критерийі кандидаттың белсенді қоғамдық қызмет жүргізу қабілеті болды<ref>[http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/tereshkova/index.shtml?ponomareva.html Валентина Пономарёва. Неоткрытый космос]</ref> — адамдармен кездесу, ел мен әлем бойынша көптеген сапарларда көпшілік алдында сөйлеу, кеңестік жүйенің артықшылықтарын барлық жағынан көрсету, {| class="wikitable" | ... біздің партиямызды, [[Ленин]] идеяларын, [[Коммунизм|коммунизмді]] дәріптеу және біздің жаққа миллиондаған адамдарды, әсіресе әйелдерді тарту. — Николай Каманин<ref>[https://web.archive.org/web/20080331133536/http://www.rtc.ru/encyk/bibl/kamanin/kniga1/08-63.html Каманин Н. П. Скрытый космос. Книга 1. Дневниковая запись за 1 августа 1963 года]</ref> |} Басқа үміткерлер, одан гөрі нашар дайындығы жоқ (медициналық тексеру нәтижелері бойынша және әйел-ғарышкер кандидаттардың теориялық дайындығы бойынша Терешкова соңғы орында тұрды)<ref>[https://web.archive.org/web/20080331133536/http://www.rtc.ru/encyk/bibl/kamanin/kniga1/08-63.html Каманин Н. П. Скрытый космос. Книга 1. Дневниковая запись за 1 августа 1963 года]</ref>, Терешковадан осындай қоғамдық қызметке қажетті қасиеттерден едәуір төмен болды<ref>[http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/tereshkova/index.shtml?ponomareva.html Валентина Пономарёва. Неоткрытый космос]</ref>. Сондықтан ол ұшуға негізгі үміткер болып тағайындалды, И.Б. Соловьева — резервтік, ал В. Л. Пономарева — қосалқы. Терешкова «Восток-6» ұшқышы болып тағайындалған кезде, ол американдық астронавттардың алғашқы Жас отряды Гордон Куперден 10 жас кіші болды. === «Восток-6»-да ұшу === [[Сурет:RIAN archive 612748 Valentina Tereshkova.jpg|нобай|оңға|Валентина Терешкова формада]] [[Сурет:Stamps of Azerbaijan, 2013-1110-souvenir.jpg|нобай|оңға|Әйелдің ғарышқа алғашқы ұшуының 50 жылдығына арналған Әзербайжан пошта блогы]] Терешкова 1963 жылы 16 маусымда (әлемдегі әйел-ғарышкердің алғашқы ұшуы) Восток-6 ғарыш кемесімен ғарышқа ұшты. Ол шамамен үш күнге созылды. Старт [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңырда]] «Гагарин» алаңынан емес, резервтік алаңнан басталды. Сонымен бірге [[Орбита|орбитада]] ғарышкер Валерий Быковский басқаратын Восток-5 [[ғарыш кемесі]] болды. Ғарышқа ұшпастан бұрын Терешкова туыстарына парашютшілер жарысына кететінін айтқан, ал олар ғарышқа ұшу туралы радиодағы жаңалықтардан білді. Ғарышкерлерді іріктеумен және дайындаумен айналысқан Генерал-лейтенант Николай Каманин Терешкованың старты жайлы осылай сипаттады<ref> Книга «Скрытый космос» запись за 16 июня 1963 года.</ref>: {| class="wikitable" | [[Зымыран|Зымыранды]], кемені дайындау және барлық техникалық қызмет көрсету жұмыстары өте жақсы өтті. Барлық қызметтер мен жүйелердің жұмысының анықтығы мен үйлесімділігі бойынша Терешкова Гагариннің стартын еске салды. 1961 жылы 12 сәуірдегідей, 1963 жылы 16 маусымда ұшу жақсы дайындалып, жақсы басталды. Терешкованы кемені ұшыруға дайындық және орбитаға шығару кезінде көргендердің бәрі, радиодан оның санауларын тыңдаған адамдар бірауыздан: «Ол Попович пен Николаевтан гөрі стартты жақсы бастады» - деді. Иә, мен бірінші әйел-ғарышкерді таңдауда қателеспегеніме өте қуаныштымын. |} Терешкованың ұшу кезіндегі шақыруы - «Чайка». Оның стартты бастамас бұрын айтқан сөзі: «Ей! Аспан! Шляпаңды шеш!», В.Маяковскийдің «Облако в штанах» өлеңінен үзінді болды. Ұшу кезінде Николай Каманин былай деп жазды<ref>«Скрытый космос», запись за 18 июня 1963 года.</ref>: {| class="wikitable" | Терешковамен бірнеше рет сөйлестім. Оның шаршағаны сезіледі, бірақ ол мұны мойындағысы келмейді. Соңғы байланыс сессиясында ол Ленинград ИПа-ның қоңырауларына жауап бермеді. Біз теледидар камерасын қосып, оның ұйықтап жатқанын көрдік. Мен оны оятып, алдағы қону және қолмен бағдарлау туралы сөйлесуге тура келді. Ол кемені екі рет бағыттауға тырысты және тангажға бағдарлау мүмкін еместігін ашық мойындады. Бұл жағдай бізді қатты алаңдатады: егер сіз қолмен отыруға тура келсе және ол кемені бағыттай алмаса, онда ол орбитадан шықпайды. Ол біздің күмәнімізге: «Уайымдамаңыз, мен бәрін таңертең жасаймын», - деп жауап берді. Ол өте жақсы байланыс жасайды, жақсы ойлайды және әзірге бірде-бір қате жібермеді. |} Кейін ұшқыш берген командалар басқару қозғалысының бағытын қолмен өзгерткені белгілі болды (кеме тренажерде жұмыс істеген кезде дұрыс емес бағытқа бұрылды). Терешкованың айтуынша, мәселе басқару сымдарын дұрыс орнатпағаннан болды: командалар төмендетуге емес, кеменің орбитасын көтеруге берілді. Автоматты режимде полярлық дұрыс болды, бұл кемені үнемі бағыттауға және отырғызуға мүмкіндік берді. Бұл оқиға туралы Терешкова қырық жылдан астам уақыт бойы айтпаған, өйткені С.П. Королев одан бұл туралы ешкімге айтпауын өтінді<ref>[https://iz.ru/news/394799 Терешкова: по просьбе Королева я не один десяток лет хранила эту тайну // Известия, 2 марта 2007.]</ref><ref>[https://www.vesti.ru/nauka/article/1038121 Вести.Ru: Терешкова готова отправиться на Марс в одну сторону]</ref>. Сол кезде кеңестік ғарыштық бағдарламаны медициналық қамтамасыз етуге жауапты медицина ғылымдарының докторы, профессор В.И. Яздовскийдің айтуынша, әйелдер етеккір циклінің 14-18-ші күнінде ғарыштық ұшудың төтенше жүктемелеріне төтеп бере алмайды. Терешкованы орбитаға шығарған тасымалдаушының старты бір күнге кешіктірілгендіктен, дәрігерлер қарастырған ұшу режиміне төтеп бере алмағаны анық. Яздовский сонымен бірге: «Терешкова, телеметрия және теледидарлық бақылау мәліметтері бойынша, ұшуды негізінен қанағаттанарлық деңгейде өткізді. Жердегі байланыс станцияларымен келіссөздер баяу жүргізілді. Ол өзінің қимыл-қозғалыстарын күрт шектеді. Қозғалыссыз отырды. Ол вегетативті сипаттағы денсаулығының өзгеруін айқын көрсетті» - деп айта кетті. Жүрек айнуы мен физикалық қолайсыздыққа қарамастан<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/ Марина Попович: «Королев был против полетов женщин в космос». Голос России.]</ref> Терешкова жерді 48 рет айналып өтіп, ғарышта үш күнге жуық уақыт өткізді. Онда ол борт журналын басқарды және көкжиекті суретке түсірді. Олар кейінірек атмосферадағы аэрозоль қабаттарын анықтау үшін пайдаланылды. «Восток-6» түсірілетін аппараты Алтай өңірінің Баев ауданына аман-есен қонды. Қонғаннан кейін, үш күндік ыңғайсыздықтан, бірден медициналық нұсқауларға қарамастан, Терешкова жергілікті өнімдерді жеді<ref>Черток Б. Е. Ракеты и люди. Фили — Подлипки — Тюратам — М.: Машиностроение, 1999. «Отбросив все медицинские наставления, она расправлялась с местными продуктами питания, удобно расположившись на парашютном шёлке. Трое суток в космосе „Чайке“ было не до еды.»</ref>. '''Статистика<ref>[http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/english/tereshkova_valentina.htm Statistics — Tereshkova Valentina Vladimirovna]</ref>''' {| class="wikitable" |- ! # !! Старт кемесі !! Старт, UTC !! Экспедиция !! Қону кемесі !! Қону, UTC !! Ұшуы !! Ашық ғарышқа шығу !! Ашық ғарыштағы уақыты |- | 1 || Восток-6 || 16.06.1963, 09:29 || Восток-6 || Восток-6 || 19.06.1963, 08:20 || 02 күн 22 сағат 51 минут || 0 || 0 |} Терешкова — КСРО-ның №6 ұшқыш-ғарышкері (шақыру белгісі - «Чайка»), әлемнің 10-шы ғарышкері; [[Ғарыш|ғарышта]] жалғыз өзі ұшқан әлемдегі жалғыз әйел<ref>[https://www.vesti.ru/article/1899745 Дмитрий Кайстро. Небо, сними шляпу: 50 лет полёту Валентины Терешковой // vesti.ru (14 июня 2013 года).]</ref>. 19 жылдан кейін, 1982 жылдың тамызында келесі болып ғарышқа ұшқан әйел - Светлана Савицкая болды. === Ұшудан кейінгі жасақтағы қызмет === [[Сурет:RIAN archive 888102 Soviet cosmonauts.jpg|сүрмесіз|солға]] 1969 жылғы 30 сәуір — 1997 жылғы 28 сәуір аралығында – орбиталық кемелер мен станциялар тобының 1-ші Басқармасы 1-ші бөлімінің Ғарышкерлер жасағының нұсқаушы-ғарышкері, жалпы және арнайы мақсаттағы орбиталық басқарылатын кешендер тобының нұсқаушы-ғарышкері-сынаушысы, Ғарышкерлер жасағының 1-ші тобы. Терешкова отрядта қалып, 1982 жылы «Союз»ҚК әйелдер экипажының командирі болып тағайындалды. 1997 жылы 30 Сәуірде Терешкова шекті жасқа толуына байланысты 1962 жылғы әйелдер құрамының соңғы құрамы ретінде отрядтан шықты. 1997 жылдан – Ғарышкерлерді даярлау орталығының аға ғылыми қызметкері. Терешкова ғарышқа ұшып келгеннен кейін Н.Е. Жуковский атындағы Әскери-әуе инженерлік академиясына оқуға түсті. Оны үздік бітіріп, кейінірек техника ғылымдарының кандидаты, профессор, 50-ден астам ғылыми жұмыстардың авторы болды. Терешкова Марсқа бір бағытта ұшуға дайын болды<ref>[https://www.vesti.ru/nauka/article/1038121 Вести.Ru: Терешкова готова отправиться на Марс в одну сторону]</ref>. == Қоғамдық-саяси қызмет == [[Сурет:Tereshkova heureka.jpg|нобай|оңға|Валентина Терешкова [[Финляндия|Финляндияға]] сапары кезінде. 2002 жыл]] 1962 жылдың наурыз айынан – КОКП мүшесі. 1966-1989 жылдары — КСРО Жоғарғы Кеңесінің VII—XI шақырылымдарының депутаты. 1968-1987 жылдары Кеңес әйелдері комитетін басқарды. 1969 жылы – Халықаралық демократиялық әйелдер федерациясының вице-президенті, [[Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесі|дүниежүзілік бейбітшілік кеңесінің]] мүшесі. 1971-1990 жылдары — [[КОКП|КОКП ОК]] мүшесі. КОКП XXIV, XXV, XXVI және XXVII съездерінің делегаты. 1974-1989 жылдары – КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының депутаты және мүшесі. 1987-1992 жылдары – шет елдермен кеңестік достық және мәдени байланыс қоғамдары одағы президиумының төрағасы. 1989-1992 жылдары — КСРО және «Родина» қоғамынан халық депутаты. 1969 жылы 22 қаңтарда [[Леонид Ильич Брежнев|Брежневке]] жасалған қастандық барысында офицер Виктор Ильин атқан көлікте болған. 1992 жылы – Ресей Халықаралық ынтымақтастық қауымдастығы президиумының төрағасы. 1992-1995 жылдары – Ресей Халықаралық ынтымақтастық және даму агенттігі төрағасының бірінші орынбасары. 1994-2004 жылдары – Ресей Халықаралық ғылыми және мәдени ынтымақтастық орталығының жетекшісі. 2003 жылдың 14 қыркүйегінде Ресей партиясының II съезінде 4-ші шақырылымдағы [[Мемлекеттік дума|Мемлекеттік Думаға]] сайлауда депутаттыққа кандидат ретінде Федералды партиялық тізім бойынша 3 нөмірімен ұсынылды<ref>[https://www.newsru.com/russia/14sep2003/moscow.html В Москве завершил работу II Всероссийский съезд Российской партии Жизни]</ref>, бірақ партия блогы сайлау кедергісін жеңе алмады. 2008-2011 жылдары – «Единая Россия» партиясынан Ярославль облыстық думасының депутаты, төрағаның орынбасары. 2008 жылдың 5 сәуірінде Санкт-Петербургте өткен Пекин олимпиадасының алау эстафетасының ресейлік алау ұстаушысы болды. 2011 жылы Ярославль аймақтық тізімі бойынша «Единая Россия» партиясынан Ресей Мемлекеттік думасының депутаты болып сайланды. Терешкова Елена Мизулина, Ирина Ярова және Андрей Скочеммен бірге христиан құндылықтарын қорғау жөніндегі фракцияаралық депутаттық топтың құрамына кіреді; осы тұрғыда ол Ресей Конституциясына өзгерістер енгізуді қолдады, оған сәйкес «православие Ресейдің ұлттық және мәдени ерекшелігінің негізі болып табылады». 2011 жылдың 21 желтоқсанынан бастап – Мемлекеттік Думаның федералды құрылым және жергілікті өзін-өзі басқару жөніндегі комитеті төрағасының орынбасары. 2013 жылы Ярославль облыстық Думасына сайлауда партияның тізімін басқарды<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3081832 Александр Тихонов, Андрей Перцев. Приподняться с последнего места Газета «Коммерсантъ» № 164 от 07.09.2016, с. 4.]</ref>. 2014 жылдың 7 ақпанында 2014 жылы [[Сочи|Сочиде]] өткен қысқы Олимпиада ойындарының ашылу салтанатында ол Олимпиада жалауын көтерген Ресейдің сегіз таңдаулы тұлғаларының бірі болды<ref>[https://www.kp.ru/daily/26192/3080875/ Валентина Терешкова: «Церемонию открытия я смотрела в записи. На мой взгляд, она была очень красивой»]</ref>. Терешкованың көмегімен Ярославльде университет ашылды. Жеңіл өнеркәсіп техникумының жаңа ғимараты, өзен вокзалы, планетарий салынды. Еділ жағалауы абаттандырылды. Өмір бойы туған мектебіне және Ярославль балалар үйіне көмек көрсетеді. 2015 жылдан бастап — «Память поколений» коммерциялық емес қайырымдылық қорының президенті. 2016 жылдың 18 қыркүйегінде өткен парламенттік сайлауда Ярославль, Иваново, Кострома және Тверь облыстарын қамтитын «Единая Россия» аймақтық тобында екінші орын алып, Мемлекеттік Думаның депутаты болды<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3081832 Александр Тихонов, Андрей Перцев. Приподняться с последнего места Газета «Коммерсантъ» № 164 от 07.09.2016, с. 4.]</ref>. Ресей Федерациясының Тергеу комитеті жанындағы Қоғамдық кеңестің<ref>[https://sledcom.ru/Konsultativnie_i_obshhestvennie_organi/Obshhestvennij_sovet_pri_SK_Rossii Бастрыкин, Александр Общественный совет при СК России. Следственный комитет Российской Федерации (21 июля 2017).]</ref> құрамына кіреді. == [[Заң]] шығару қызметі == 2011 жылдан бастап 2019 жылға дейін VI және VII шақырылымдардың Мемлекеттік Думасы депутатының өкілеттігін орындау барысында 21 заң шығару бастамасының және федералдық заңдар жобаларына түзетулердің бірлескен авторы болды<ref>[http://old.duma.gov.ru/systems/law/?deputy-letter=Т&deputy=99112025 Официальный сайт Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации. old.duma.gov.ru.]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2018 жылы ол ресейліктердің теріс реакциясын тудырған зейнеткерлік жастың өсуіне<ref>[https://regnum.ru/news/2451128.html Трое ярославских депутатов из четырёх поддержали пенсионную реформу]</ref> дауыс берді. 2020 жылы 10 наурызда Мемлекеттік Думада Ресей Конституциясына енгізілген түзетулерді талқылау кезінде ол президенттік мерзімдердің санына қатысты шектеулерді алып тастауды ұсынды (не толық, не ескерілмейді — «күшін жояды» - қазіргі президенттің бұрынғы шарттары)<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4283602 Терешкова предложила снять ограничение по числу президентских сроков]</ref><ref>[https://www.interfax.ru/russia/698430 Поправка об обнулении президентских сроков внесена в Госдуму]</ref><ref>[https://tass.ru/politika/7944621 Крашенинников не считает поправку Терешковой обнулением президентских сроков Путина]</ref>. Бұл ұсынысты оның екінші нұсқасында Мемлекеттік Дума қабылдады<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4283602 Терешкова предложила снять ограничение по числу президентских сроков]</ref><ref>[https://tass.ru/politika/7944621 Крашенинников не считает поправку Терешковой обнулением президентских сроков Путина]</ref>. Терешкованың сөзінен кейін саяси белсенділердің наразылық пикеттері өтті<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e67d20c9a79479a97ddb5bc В Москве активисты вышли с пикетами против обнуления президентских сроков]</ref>. Қорлайтын пікірлер пайда болды. Әдепсіздікке ренжіді (ол 1977 жылғы КСРО Конституциясын және Л.И. Брежневтің жеке басын мақтады<ref>[https://www.mk.ru/social/2020/03/11/v-internete-vspomnili-kak-tereshkova-khvalila-brezhnevskuyu-konstituciyu.html А. Шляпников. В интернете вспомнили, как Терешкова хвалила брежневскую конституцию. Московский комсомолец (11 марта 2020).]</ref>) және депутатқа қауіп төнді — Думаның төрағасы В.В. Володин Терешковаға шабуылдарды [маңыздылығы бойынша] жалпы елге шабуылдармен теңестірді<ref>[https://rg.ru/2020/03/12/volodin-prizval-zashchitit-tereshkovu-ot-lzhi-iz-za-ee-popravki-v-konstituciiu.html Т. Замахина. Володин назвал атаки на Терешкову атаками на Россию. Российская Газета (12 марта 2020).]</ref>. Росреестр Терешкованың жылжымайтын мүлкі туралы деректерді жіктеді<ref>[https://lenta.ru/news/2020/03/13/top_secret/ Росреестр засекретил информацию о недвижимости Терешковой. Lenta.Ru (13 марта 2020).]</ref>. Ғалымдар, заңгерлер және журналистер тобы «нөлдеу» идеясына қарсы шықты<ref>[https://novayagazeta.ru/news/2020/03/16/159824-rossiyskie-uchenye-yuristy-i-zhurnalisty-vystupili-protiv-obnuleniya-prezidentskih-srokov Российские ученые, юристы и журналисты выступили против обнуления президентских сроков. Новая газета (16 марта 2020).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200317163544/https://novayagazeta.ru/news/2020/03/16/159824-rossiyskie-uchenye-yuristy-i-zhurnalisty-vystupili-protiv-obnuleniya-prezidentskih-srokov |date=2020-03-17 }}</ref>. Бірінші әйел-ғарышкерді бірқатар қалалардың Құрметті азаматы атағынан айыру және оның құрметіне аталған көшелердің атын өзгерту туралы петициялар құрылды<ref>[https://www.rosbalt.ru/russia/2020/03/15/1832764.html «Обнулила доверие»: россияне в Сети «восстали» против Терешковой. Росбалт (15 марта 2020).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200316130048/https://www.rosbalt.ru/russia/2020/03/15/1832764.html |date=2020-03-16 }}</ref>, оның ішінде Новосібір Академқалашығында<ref>[https://academ.info/news/45042 Жители Академгородка собирают подписи за переименование улицы Терешковой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511104502/https://academ.info/news/45042 |date=2020-05-11 }}</ref>. Түзетудің авторы сыншыларға жауап бере отырып, оларды Ресейге деген сүйіспеншіліктің жоқтығы және жағымсыз істер жасауға ұмтылды деп айыптады<ref>[https://rg.ru/2020/03/12/tereshkova-otvetila-na-kritiku-svoej-popravki-v-konstituciiu.html Т. Замахина. Терешкова ответила на критику своей поправки в Конституцию. Российская Газета (12 марта 2020).]</ref>, сонымен қатар ол өз бастамасы үшін азаматтардан алғыс алғанын айтты<ref>[https://ria.ru/20200315/1568634736.html Терешкова рассказала, что ее благодарят за "сохранение Путина". РИА Новости (15 марта 2020).]</ref>. 1 шілдедегі Бүкілресейлік дауыс беру нәтижелері бойынша («пакеттік» форматта) Конституцияға түзетулер жиынтығы қолдау тапты. == Жеке өмірі == [[Сурет:RIAN archive 611957 Valentina Tereshkova and Andrian Nikolaev.jpg|нобай|оңға|Ұшқыш-ғарышкерлер Валентина Терешкова мен Андриян Николаевтың салтанатты үйлену рәсімі. Мәскеу, 3 қараша 1963 жыл]] * Бірінші күйеуі (1963-1982) — Андриян Григорьевич Николаев (1929-2004) – 3-ші кеңестік ғарышкер. Үйлену тойы 1963 жылы 3 қарашада Ленин тауларындағы үкіметтік сарайда өтті. Қонақтар арасында Н.С.Хрущев болды. Терешкова некеден кейін және ажырасқанға дейін Николаева-Терешкова қос фамилиясымен жүрді. Бұл неке ресми түрде 1982 жылы, қызы Елена кәмелет жасына толғаннан кейін, бұзылды. 3-Ғарышкермен ажырасудың себептері туралы Терешкова бір кездері: «жұмыста — алтын, үйде-деспот» – деп айтқан<ref>[http://www.stopstamp.ru/statty/x1yh91gfzl4397g1hsvs.html Игорь Ленский. Под шоршелскими звёздами (недоступная ссылка) (2012).]</ref>. * Қызы – Елена Андрияновна Терешкова (8 маусым 1964 ж. туған) — әлемдегі әкесі мен анасы ғарышкер болған тұңғыш бала<ref>[http://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/nikolaev-a.htm?reload_coolmenus Андриян Григорьевич Николаев. astronaut.ru.]</ref>. * Еленаның бірінші күйеуі ұшқыш Игорь Алексеевич Майоров болды. * Екінші күйеуі – ұшқыш Андрей Юрьевич Родионов. 2013 жылы Елена Терешкова — ортопед-хирург, ЦИТО-да жұмыс істейді<ref>[https://www.1tv.ru/shows/segodnya-vecherom/vypuski/valentina-tereshkova-segodnya-vecherom-vypusk-ot-22-06-2013 Сегодня вечером — Выпуск от 22 июня. Первый канал.]</ref>. * Немерелері: Алексей Игоревич Майоров (20 қазан 1995 ж. туған) және Андрей Андреевич Родионов (18 маусым 2004 ж. туған)<ref>[http://www.stopstamp.ru/statty/x1yh91gfzl4397g1hsvs.html Игорь Ленский. Под шоршелскими звёздами]</ref>. * Екінші күйеуі — Юлий Георгиевич Шапошников (1931-1999) – медицина қызметінің генерал-майоры, орталық травматология және ортопедия институтының (ЦИТО) директоры. Терешкова ғарыштан оралғаннан кейін Ярославльде Голубятная көшесінде (қазір Терешкова көшесі) үш бөлмелі пәтер алды, ол анасымен, тәтесімен және қызымен бірге көшіп келді. 2004 жылы жүрекке күрделі ота жасалды, ол инфаркттың алдын алды<ref>[https://www.1tv.ru/shows/segodnya-vecherom/vypuski/valentina-tereshkova-segodnya-vecherom-vypusk-ot-22-06-2013 Сегодня вечером — Выпуск от 22 июня. Первый канал.]</ref>. 2012 жылы өзінің 75 жылдығын Ярославльде салтанатты түрде атап өтті. Терешкова ғарыштан жердің барлық континенттерін көргеннен кейін, ол [[Аустралия|Австралияға]] баруды армандаған. Көп жылдан кейін ол өзінің арманын орындады<ref>[https://www.vesti.ru/article/1899745 Дмитрий Кайстро. Небо, сними шляпу: 50 лет полёту Валентины Терешковой // vesti.ru (14 июня 2013 года).]</ref><ref>[https://www.vesti.ru/nauka/article/1038153 Михаил Антонов. Тайна «Чайки»: откровения женщины, разбившей мальчишник в космосе // vesti.ru, 13 июня 2013.]</ref>. == Марапаттары мен атақтары == === Біліктілігі === 1963 жылғы 16 маусымнан бастап – [[Ғарышкер|3-сыныпты ғарышкер]]. === Спорттық жетістіктері === * Парашют спорты бойынша 1-разряд. * 1963 жылы 19 маусымда — КСРО еңбек сіңірген спорт шебері. === [[Әскери қызмет|Әскери]] атақтары === * 15 желтоқсан 1962 – кіші лейтенант. * 16 маусым 1963 – лейтенант. * 16 маусым 1963 – [[капитан]]. * 9 қаңтар 1965 – майор. * 14 қазан 1967 – [[подполковник]]. * 30 сәуір 1970 – инженер-полковник, 1975 жылдан — полковник-инженер. * 1995 – генерал-майор. * 1997 жылдың 30 сәуірінен бастап отставкада. Валентина Терешкова – Ресей армиясының тарихындағы алғашқы [[Генерал|әйел-генерал]]. === Ресей және КСРО марапаттары === [[Сурет:Dmitry Medvedev 12 April 2011-10.jpeg|нобай|оңға|[[Дмитрий Медведев]] Валентина Терешкованы [[Достық ордені|«Достық» орденімен]] марапаттау сәті. 2011 жылғы 12 сәуір]] * [[Кеңес Одағының Батыры]] (КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1963 жылғы 22 маусымдағы Жарлығы, [[Ленин ордені]] және "Алтын жұлдыз" медалі) — "Восток-6" корабль-спутнигінде ғарышта ұзақ ұшуды жүзеге асырғаны үшін; * І дәрежелі "Отанға сіңірген еңбегі үшін" ордені (1 наурыз 2017) — Ресей мемлекеттілігін нығайтуға, [[Парламентаризм|парламентаризмді]] дамытуға және белсенді заң шығару қызметіне қосқан зор үлесі үшін<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201703020020?index=0&rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 1 марта 2017 года № 95 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170303051347/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201703020020?index=0&rangeSize=1 |date=2017-03-03 }}</ref>; * II дәрежелі "Отан алдындағы еңбегі үшін" ордені (6 наурыз 2007) — отандық [[Космонавтика|космонавтиканың]] дамуына қосқан зор үлесі үшін<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/25087 Указ Президента Российской Федерации от 6 марта 2007 года № 278 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Терешковой В. В.»]</ref>; * III дәрежелі "Отан алдындағы еңбегі үшін" ордені (6 наурыз 1997) — мемлекет алдындағы еңбегі және отандық космонавтиканың дамуына қосқан зор жеке үлесі үшін<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/10639 Указ Президента Российской Федерации от 6 марта 1997 года № 187 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Терешковой В. В.»]</ref>; * Александр Невскийдің ордені (12 маусым 2013) — Ресей парламентаризмінің дамуына қосқан зор үлесі және белсенді заң шығару қызметі үшін; * [[Құрмет ордені]] (10 маусым 2003) – Халықаралық ғылыми, мәдени және қоғамдық байланыстардың дамуы мен нығаюына қосқан зор үлесі үшін<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/19593 Указ Президента Российской Федерации от 10 июня 2003 года № 651 «О награждении орденом Почёта Терешковой В. В.»]</ref>; * [[Достық ордені]] (12 сәуір 2011) — отандық басқарылатын космонавтиканың дамуына қосқан зор үлесі және ұзақ мерзімді жемісті қоғамдық қызметі үшін<ref>[http://static.kremlin.ru/media/events/files/41d3690289ddb8c39e7d.pdf Указ Президента Российской Федерации от 12 апреля 2011 года № 434 «О награждении орденом Дружбы»]</ref>; * [[Ленин ордені]] (6 мамыр 1981) — прогрессивті жұртшылықпен және шет елдердің бейбітсүйгіш күштерімен байланыстарды дамыту және нығайту жөніндегі табысты қызметі үшін (екінші); * Октябрь революциясы ордені (1 желтоқсан 1971); * [[Қызыл Ту ордені|Еңбек Қызыл Ту ордені]] (5 наурыз 1987 жыл) — көп жылғы белсенді және жемісті қоғамдық қызметі үшін; * [[Медаль|медальдар]]; * КСРО ұшқыш-ғарышкері (22 маусым 1963 жыл) – "Восток-6" ғарыш кемесінде ғарышта ұзақ ұшуды жүзеге асырғаны үшін; * Гуманитарлық қызмет саласындағы 2008 жылғы үздік жетістіктері үшін Ресей Федерациясының Мемлекеттік сыйлығы (2009 жылғы 4 маусым); * Ресей Федерациясы Үкіметінің Ю.А. Гагарин атындағы ғарыш қызметі саласындағы сыйлығы (2011) — отандық басқарылатын ғарышкерлікті дамыту, алғашқы басқарылатын ұшуларды жүзеге асыруға жеке қатысу, ғарыш қызметі саласындағы халықаралық ынтымақтастықты дамыту, отандық ғарышкерліктің жетістіктерін танымал еткені үшін. '''Ресей Федерациясы субъектілерінің марапаттары:''' * "Ярославль жерінің игілігіне еңбектері үшін" медалі<ref>[https://www.vesti.ru/article/2125607 В Ярославле впервые вручены медали «За труды во благо земли Ярославской» / ВЕСТИ.RU.]</ref>; * I дәрежелі "Мәскеу облысына сіңірген еңбегі үшін" белгісі (21 Ақпан 2017 ЖЫЛ) — жастарды әскери-патриоттық тәрбиелеуге және белсенді қоғамдық қызметке қосқан үлкен үлесі үшін<ref>[https://mosreg.ru/sobytiya/novosti/organy/gubernator/andrey-vorobev-vruchil-nagrady-na-torzhestve-ko-dnyu-zashchitnika-otechestva Андрей Воробьёв вручил награды на торжестве ко Дню защитника Отечества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190328004953/https://mosreg.ru/sobytiya/novosti/organy/gubernator/andrey-vorobev-vruchil-nagrady-na-torzhestve-ko-dnyu-zashchitnika-otechestva |date=2019-03-28 }}</ref>. '''Ресей Федерациясы Президенті мен Үкіметінің марапаттары:''' * Ресей Федерациясы Президентінің Құрмет грамотасы (3 наурыз 2012) — мемлекет алдындағы қызметі және белсенді қоғамдық қызметі үшін; * Ресей Федерациясы Президентінің алғысы (2 наурыз 2000) — отандық және әлемдік космонавтиканың қалыптасуы мен дамуына қосқан зор үлесі үшін<ref>[https://www.lawmix.ru/expertlaw/189999 Распоряжение Президента Российской Федерации от 2 марта 2000 года № 64-рп «О поощрении»]</ref>; * Ресей Федерациясы Президентінің алғысы (9 сәуір 1996) - отандық космонавтиканың дамуына қосқан зор жеке үлесі үшін<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/raspor/sbor42/text42617.htm Распоряжение Президента Российской Федерации от 9 апреля 1996 года № 174-рп «О поощрении ветеранов ракетно-космической отрасли, внесших большой вклад в развитие отечественной космонавтики»]</ref>; * Ресей Федерациясы Үкіметінің құрмет грамотасы (16 маусым 2008) — көп жылдық жемісті мемлекеттік және қоғамдық қызметі үшін, басқарылатын космонавтиканың дамуына қосқан зор жеке үлесі үшін және ғарыштық ұшуды жүзеге асырудың 45 жылдығына байланысты<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/raspor/sbor04/text04667.htm Распоряжение Правительства Российской Федерации от 16 июня 2008 года № 863-р «О награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Терешковой В. В.»]</ref>; * Ресей Федерациясы Үкіметінің құрмет грамотасы (12 маусым 2003) — басқарылатын космонавтиканың дамуына қосқан зор жеке үлесі үшін<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/raspor/sbor25/text25780.htm Распоряжение Правительства Российской Федерации от 12 июня 2003 года № 778-р «О награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Быковского В. Ф. и Терешковой В. В.»]</ref>; * Ресей Федерациясы Үкіметінің құрмет грамотасы (3 наурыз 1997) — космонавтиканы дамытуға, халықаралық ғылыми және мәдени байланыстарды нығайтуға қосқан үлесі және көпжылдық адал еңбегі үшін; * Ресей Федерациясы Үкіметінің алғысы (6 наурыз 2002) — ұзақ мерзімді жемісті мемлекеттік және қоғамдық қызметі үшін<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/raspor/sbor29/text29336.htm Распоряжение Правительства Российской Федерации от 6 марта 2002 года № 272-рп «О поощрении Терешковой В. В.»]</ref>. '''Ресей Федерациясының ведомстволық марапаттары:''' * "Сириядағы әскери операцияға қатысушы" медалі (Ресей Федерациясының Қорғаныс Министрлігі, 2016)<ref>[https://www.spb.kp.ru/daily/26545/3562254/ Иосифу Кобзону и Валентине Терешковой вручены боевые медали за Сирию]</ref>; * "Жауынгерлік достастықты нығайтқаны үшін" медалі (Ресей Федерациясының Қорғаныс министрлігі, 2018)<ref>[https://tass.ru/kosmos/5297636 Валентине Терешковой вручили медаль Минобороны РФ «За укрепление боевого содружества»]</ref>; * "Ғарышқа адалдығы үшін" белгісі ("Роскосмос" МК, № 001, 2017)<ref>[http://engine.space/press/pressnews/963/ В. Терешкова и В. Чванов награждены знаком отличия «За верность космосу» // НПО «Энергомаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126173842/http://engine.space/press/pressnews/963/ |date=2021-01-26 }}</ref>. === Шетелдік марапаттар === * КСРО Социалистік Еңбек Ері "Алтын жұлдыз" медалі және Клемент Готвальд ордені (тамыз 1963); * БХР Социалистік Еңбек Ері "Алтын жұлдыз" медалі және Георгий Димитров ордені (9 қыркүйек 1963); * Карл Маркс ордені және Беккер медалі (қазан 1963, [[ГДР]]); * I дәрежелі Грюнвальд кресті (қазан 1963, ПНР); * I дәрежелі Тришакти патта ордені (қараша 1963, [[Непал]]); * [[Индонезия|Индонезия Республикасының]] II дәрежелі жұлдыз ордені (қараша 1963); * Вольта ордені (қаңтар 1964, [[Гана]]); * ВНР Мемлекеттік Ту ордені (сәуір 1965); * МХР Еңбек Ері "Алтын Соемб" медалі және Сухэ-Батор ордені (мамыр 1965, МХР); * 1 дәрежелі мәдениет ордені (тамыз 1969, [[Ауғанстан]]); * [[Иордания]] Жұлдызы орденінің Үлкен лентасы (желтоқсан 1969, [[Иордания]]); * "Азаматтық еңбегі үшін" ордені ([[Сирия]]); * "Ніл алқа" ордені (қаңтар 1971, [[ОАР]]); * [[Вьетнам]] Еңбек Ері "Алтын жұлдыз" медалі (қазан 1971); * Бернардо О'Хиггинс ордені және әуе күштерінің Алтын белгісі (Наурыз 1972, [[Чили]]); * 1 дәрежелі [[Югославия]] Туы ордені (қараша 1972); * "Ғылымдағы жетістіктері үшін" ордені (17 қараша 1973, СРР); * Күн ордені (1974, [[Перу]]); * Плая-Хирон ордені және "Ана Бетанкур" ордені (1974, [[Куба]]); * "Қару бойынша бауырластықты нығайтқаны үшін" медалі (1976, НРБ); * Достық ордені (1997, Лаос)<ref>[https://photos.rg.ru/2013/06/07/85662868.html#photo=547324 Первая женщина-космонавт Валентина Терешкова // Российская газета, 7 июня 2013.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224163703/https://photos.rg.ru/2013/06/07/85662868.html#photo=547324 |date=2021-02-24 }}</ref>; * Үлкен лентасы бар ханзада Бранимир ордені (17 Ақпан 2003, [[Хорватия]]). === Ғылыми, қоғамдық және діни ұйымдардың марапаттары === [[Сурет:Pn-tereshkova-v-v-1999-1.jpg|нобай|оңға|Ярославль облысына қайырымдылық сапарында, 1999 жыл]] * КСРО ҒА К.Э. Циолковский атындағы алтын медалі; * "Ғарышты игерудегі жетістіктері үшін" планетааралық қатынастар Британдық қоғамының алтын медалі (ақпан 1964, [[Ұлыбритания]]); * "Космос" алтын медалі (ФАИ); * Астронавтика бойынша Галамбер сыйлығы; * Жолио-Кюри атындағы Әлемнің алтын медалі (1964, [[Франция]]); * Аэронавтика және ғарыштық ұшулар жөніндегі Халықаралық комитеттің "Жел раушаны" ордені; * Италия әйелдер одағының «Алтын мимозасы» (1963); * Комсомол Орталық Комитетінің «Комсомолдағы белсенді жұмысы үшін» төсбелгісі (1963); * ВДНХ алтын медалі (28 маусым 1963); * КСРО ДОСААФ Құрмет белгісі (1 шілде 1963); * Әйелдер Олимпиадасының жетістіктерін қоғамдық тану сыйлығы (2003)<ref>[http://ex.ru/ Официальный сайт Российской академии бизнеса и предпринимательства]</ref>; * «Жыл аңызы» ұлттық сыйлығы «Ресей аңызы» аталымы бойынша (2004)<ref>[http://ex.ru/ Официальный сайт Российской академии бизнеса и предпринимательства]</ref>; * Эдуард Рейннің Құрмет Сақинасы (2007); * Серафим Саровтың II дәрежелі ордені (ROC; 2007); * Монах Евфросин ордені, Мәскеудің Ұлы Герцогинясы, II дәрежелі (РОК; 2008); * I дәрежелі Даңқ және Құрмет ордені (РОК; 6 наурыз 2012 ж.)<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/2056443.html Патриаршее поздравление лётчику-космонавту В. В. Терешковой с юбилеем]</ref>; * Қасиетті Ұлы Шәһид Анастасияның Императорлық ордені (12 шілде 2013 жыл, Ресей Император Үйі); * Эдуард Володин атындағы «Императорлық мәдениет» ұлттық сыйлығы (2015) «Оқиғалар. Ерліктер. Адамдар» Отан алдындағы борышына және қызметіне адалдығы үшін; * І дәрежелі Мәскеудің Ұлы Герцогинясы Монах Евфросине ордені (РОК; 6 наурыз 2017 ж.)<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/4828181.html Поздравление Святейшего Патриарха Кирилла В. В. Терешковой с днём рождения]</ref>; * Патриархтық храмды жасаушының төсбелгісі (ROC; 2018)<ref>[https://www.yarregion.ru/pages/presscenter/news.aspx?NewsId=12840 В регионе начались праздничные мероприятия по случаю 55-летия полёта в космос Валентины Терешковой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507044915/https://www.yarregion.ru/pages/presscenter/news.aspx?NewsId=12840 |date=2021-05-07 }}</ref>. === Қалалардың Құрметті азаматы === Калуга, Ярославль, Владикавказ, Алагир, Щелково (Ресей), [[Қарағанды]], [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] (1995 жылға дейін — Ленинск, [[Қазақстан]], 1977), Гюмри (1990 жылға дейін — Ленинакан, [[Армения]], 1965), Витебск ([[Беларусь]], 1975), Монтре ([[Швейцария]]), [[Дранси]] ([[Франция]]), Монтгомери ([[Ұлыбритания]]), Полицци-Генероза ([[Италия]]), Дархан ([[Моңғолия]], 1965), [[София]], [[Бургас]], Петрич, Стара Загора, [[Плевен]], [[Варна]] ([[Болгария]], 1963), [[Братислава]] ([[Словакия]], 1963). === Сіңірген еңбегін мойындау === [[Сурет:RR3009-0016R 1 ruble Tereshkova.jpg|нобай|оңға|1983 жылы бірінші әйел-ғарышкер Валентина Терешкованың ұшқанына 20 жыл толуына орай шығарылған [[КСРО]] мыс-никельдік [[Рубль|1 рубль]] ескерткіш монетасы]] Терешковаға "ХХ ғасырдың ұлы әйелі" атағы берілді<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/966992.stm Cosmonaut is Woman of the Century]</ref>. Терешкованың есімімен аталған: * [[Ай (серік)|Айдағы]] [[кратер]]<ref>[https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/5926 Указатель названий на планетах и спутниках]</ref>; * Кіші планета 1671 Chaika (оның шақыру белгісі бойынша – «Чайка»); * 1962 жылы САЭ картасында белгіленген және 1965 жылы немесе одан бұрын аталған [[Антарктида|Антарктидадағы]] Ханзада Улафтың жағасындағы Терешкованың оазисі (координаттары: 67°57' Е. е. 44°30' ш. б. HGЯO)<ref>Масленников Б. Г. Морская карта рассказывает / Под ред. Н. И. Смирнова. — 2-е изд. — М.: Воениздат, 1986. — С. 209. — 35 000 экз.</ref>; * Әр түрлі қалалардағы көшелер, соның ішінде: Александровта, Балахта, [[Балашиха|Балашихта]], Витебскта, Владивостокта, Данковта, Рубцовскта, Дзержинскте, Гродно, [[Донецк|Донецкте]], Иркутскте, Ишимбада, Кемеровта, [[Әзербайжан]]ның [[Ленкоран]] қаласында, Клинда, Королевте, Костромада, Красноярскте, [[Липецк облысы|Липецкте]], Минералды Суларда, Мытищахта, [[Нижний Новгород|Нижний Новгородте]], [[Новосибирск|Новосибирскте]], Новочебоксарскта, [[Орынбор|Орынборда]], Пензада, Петропавл-Камчатскида, Улан-Удэ, Ульяновскта, Ярославльде, [[Новочеркасское|Новочеркасскта]], [[Марий Эл Республикасы|Марий Эл Республикасының]] Медведево ауылында, Гудермес даңғылында, Тверь алаңында, Евпаториядағы жағалауда; * Ярославльдағы (өзінің оқыған жерлерінде), Новочебоксардағы, Қарағандыдағы және [[Есік (қала)|Есік]] қаласындағы ([[Алматы облысы]]) мектептер; * Курск қаласындағы спорттық-сауықтыру орталығы (Солянка шатқалы, 16); Калининград облысындағы балалар мен жасөспірімдердің сауықтыру және демалу спорт орталығы ([[Калининград|Калининградтан]] 45 км); * "Космос" мұражайы (оның ауылының жанында), мәдени-ағарту орталығы<ref>[http://yarplaneta.ru/ Культурно-просветительский центр им. В. В. Терешковой в Ярославле]</ref> және Ярославльдегі кітапхана<ref>[http://csdbf4.ru/ Библиотека-филиал № 4 им. В. В. Терешковой в Ярославле]</ref>; * [[Челябинск|Челябинскінің]] Тракторозавод ауданындағы балалар паркі<ref>[https://www.znak.com/2019-12-04/chelyabinskie_iskusstvovedy_raskritikovali_skulptury_v_parke_imeni_valentiny_tereshkovoy Александр Дыбин. «Неуместные компиляции и шаржи». Челябинские искусствоведы раскритиковали скульптуры в парке имени Валентины Терешковой, Информационное агентство «Znak» (4 декабря 2019).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415030255/https://www.znak.com/2019-12-04/chelyabinskie_iskusstvovedy_raskritikovali_skulptury_v_parke_imeni_valentiny_tereshkovoy |date=2021-04-15 }}</ref>; * Щелкина қаласындағы ([[Қырым]], Ленин ауданы) Азов теңізінің жағасындағы алқап (беседка) В.Терешкова есімімен аталады, дегенмен оның энергетиктер қаласына сапары туралы ақпарат расталмаған; * Қарағандыдағы қонақ үйдің атауы В. Терешкованың "Чайка" шақыру белгісімен берілген. Ол сол жерде ұшып келгеннен кейін демалған; * Өзен, «Валентина Терешкова» жолаушылар кемесі<ref>[http://cruiseinform.ru/cruisepedia/fleet/valentina-tereshkova/ Страница теплохода на портале cruiseinform.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024141008/http://cruiseinform.ru/cruisepedia/fleet/valentina-tereshkova/ |date=2020-10-24 }}</ref>; * Тепловоз TEP70BS-052<ref>[https://trainpix.org/vehicle/4411 ТЭП70БС-052 — TrainPix. trainpix.org.]</ref> «Чайка» экспрессімен жұмыс істейді Ярославль - Рыбинск<ref>[https://sevppk.ru/news/vzaimodeystvie-s-organami-vlasti/ekspress-chayka/ Экспресс «Чайка» - Северная пригородная пассажирская компания (СППК), Ярославль. www.sevppk.ru.]</ref>. Терешкованың ескерткіштері орнатылды: Мәскеудегі ғарышкерлер аллеясында, Алтай өлкесінің Баев ауданында, жерге қонған аумағында және [[Челябинск|Челябинскідегі]] өз есімімен аталатын балалар саябағында<ref>[https://www.znak.com/2019-12-04/chelyabinskie_iskusstvovedy_raskritikovali_skulptury_v_parke_imeni_valentiny_tereshkovoy Александр Дыбин. «Неуместные компиляции и шаржи». Челябинские искусствоведы раскритиковали скульптуры в парке имени Валентины Терешковой, Информационное агентство «Znak» (4 декабря 2019).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415030255/https://www.znak.com/2019-12-04/chelyabinskie_iskusstvovedy_raskritikovali_skulptury_v_parke_imeni_valentiny_tereshkovoy |date=2021-04-15 }}</ref>. Сондай-ақ, Ярославльдегі Терешкованың туған жеріне ескерткіш орнату жоспарлануда. Ескерткіштердің бірі [[Львов]] қаласында орнатылған, бірақ қоғамда оны декоммунизация туралы заң аясында бұзу ұсынылды<ref>[https://www.rbc.ru/society/21/05/2015/555dd3f29a794763fc99062b Во Львове предложили отправить памятник Терешковой в музей террора]</ref>. Ярославль облысының бұрынғы [[Губернатор|губернаторы]] Анатолий Лисицын оны Ярославльге орнатуды ұсынады. 1983 жылы В.Терешкова бейнеленген ескерткіш монета шығарылды<ref>[http://moneyrussia.narod.ru/MonetiSSSR/UbileinieMoneti/Mednonikel/20.jpg Ескерткіш монетаның бейнесі]</ref>. Осылайша, Валентина Терешкова [[Портрет|портретін]] тірі кезінде кеңестік монетаға салған жалғыз кеңес азаматы болды. Ярославльде В.В. Терешкова сыйлығына жыл сайынғы қалалық жеңіл атлетикалық эстафета өткізіледі. Ярославль әскери-патриоттық тәрбие орталығы ДОСААФ оның есімімен аталады. Валентина Терешковаға арналған әндер: "Шағала қызының аты" (Александр Долуханянның музыкасы, Марк Лисянскийдің өлеңдері, Орындаушы — Муслим Магомаев), "Валентина" (молдаван тілінде, Думитру Георгицтің музыкасы, Ефим Кримерманның өлеңдері, Орындаушы — София Ротару), "Валентина" ("Валя-твист") ([[Поляк тілі|поляк тілінде]], авторлар: Ян Яниковский және Влодзимеж Патушинский, орындаушылар — "Filipinki" вокалды ансамблі), "Чайка (Валентина)" (Дмитрий Лазарев пен Татьяна Гуляеваның музыкасы, Кирилл Савиновтың өлеңдері, Орындаушы — Наталья Иванова)<ref>[https://www.1tv.ru/doc/pro-zhizn-zamechatelnyh-lyudey/ya-vsegda-smotryu-na-zvezdy-dokumentalnyy-film-k-yubileyu-valentiny-tereshkovoy Документальный фильм «Я всегда смотрю на звёзды» (Первый канал, 2017)]</ref><ref>[https://katun24.ru/news/244146 «Автограф на небе её навсегда». Валентине Терешковой посвятили песню] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512140830/https://katun24.ru/news/244146 |date=2021-05-12 }}</ref><ref>[https://vestinn.ru/news/society/58001/?sphrase_id=3715207 Нижегородские музыканты написали песню о Валентине Терешковой]</ref>. Ярославльдегі "Красный Перекоп" зауытының қабырғасында "Әлемдегі алғашқы әйел-ғарышкер / Терешкова В.В. / "Красный Перекоп" зауытында 1955 жылдан 1962 жылға дейін жұмыс істеді" деген барельеф және мәтіні бар тақта орнатылған, сонымен қатар "Молодец, Валя!» деген жазу бар<ref>Сергачев В. Преображение «ржавого пояса» // Санкт-Петербургские ведомости. — 2019. — 21 ноября.</ref>. ==== Пошта маркалары ==== Терешковаға арналып шығарылған әртүрлі елдердегі пошта маркалары: <gallery> The Soviet Union 1963 CPA 2890 stamp (Second 'Team' Manned Space Flight. Portrait of Valentina Tereshkova).jpg|Лесегридің КСРО пошта маркасы, 1963 жыл The Soviet Union 1963 CPA 2886 stamp (Second 'Team' Manned Space Flight. Valentina Tereshkova and the 'Vostok 6' spacecraft).jpg|КСРО пошта маркасы, 1963 жыл The Soviet Union 1963 CPA 2888-2889 se-tenant horizontal pair (Second 'Team' Manned Space Flight. Bykovsky and Tereshkova in space helmets).jpg|КСРО пошта маркаларының қосылуы, 1963 жыл Rus Stamp GSS-Tereshkova Russia.jpg|Ресейдің пошта маркасы, 2003 жыл </gallery> <gallery> RUSMARKA-1717.jpg|Ресейдің пошта маркасы, 2013 жыл Stamps of Germany (DDR) 1963, MiNr 0993.jpg|ГДР пошта маркасы, 1963 жыл Stamps of Germany (DDR) 1963, MiNr 0994.jpg|ГДР пошта маркасы, 1963 жыл Stamps of Azerbaijan, 2013-1110.jpg|Әзербайжанның пошта маркасы, 2013 жыл </gallery> == Әдебиеттер == * Николаева-Терешкова В. В. Вселенная — открытый океан! — М.: Правда, 1964. — 200 с., 140 000 экз. * Герои звёздных трасс: Сборник / Составитель Д. Мамлеев.. — Изд. 2-е, доп. — М.: Известия, 1963. — 192, [34] с. — (Библиотека «Известий». Специальный выпуск). — 300 000 экз. * И. А. Маринин, С. Х. Шамсутдинов, А. В. Глушко (составители). Советские и российские космонавты. 1960—2000 / Под редакцией Ю. М. Батурина. — М.: ООО Информационно-издательский дом «Новости космонавтики», 2001. — ISBN 5-93345-003-0. * Кто есть кто в мире / гл. ред. Г. П. Шалаева. — Филологическое общество «Слово», «Олма-Пресс». — М., 2003. — 1680 с. — ISBN 5812300887. * Валентина Владимировна Терешкова: путь к звёздам. — РМП, 2012. — 254 с. — ISBN 9785915970297. * Осташев А. И. <ref>[http://cosmosravelin.narod.ru/r-space/bibliografia.html Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни. События и факты.]</ref> — Королёв, 2001. — 213 с. * Осташев, А. И. Сергей Павлович Королёв — гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королёве. — Королёв: Изд-во Московского гос. ун-та леса, 2010. — 128 с. — ISBN 978-5-8135-0510-2. * С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества / под редакцией В. А. Лопота. — РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. — 704 с. — ISBN 978-5-906674-04-3. == Сілтемелер == * «Космонавтика» энциклопедиясындағы [http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/tereshkova/index.shtml?tereshkova.html өмірбаян]. * [https://ru.rodovid.org/wk/Запись:757539 Валентина Терешкова] на «Родоводе». Дерево предков и потомков * [http://www.africana.ru/obschestva/RAMS/Tereshkova.htm Валентина Терешкова, президент РАМС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206185944/http://www.africana.ru/obschestva/RAMS/Tereshkova.htm |date=2008-02-06 }} * [https://iz.ru/news/394799 Терешкова: по просьбе Королёва я не один десяток лет хранила эту тайну] * [http://www.astronaut.ru/bookcase/article/article111.htm?reload_coolmenus Королёв обещал, что мы все полетим в космос] * [https://web.archive.org/web/20120603164429/http://angelina-tihonova.ru/category/valentina_tereshkova/ Валентина Терешкова. Улица Восьмого марта.] Валентина Терешкованың әскери балалық шағы туралы естеліктері. * [http://duma.gov.ru/duma/persons/99112025/ Валентина Терешкованың Мемлекеттік Думаның сайтындағы профилі] * [http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 Байқоңыр қаласының құрметті азаматтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043952/http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 |date=2016-03-04 }} // Байқоңыр қаласы әкімшілігінің ресми сайты * [https://russiainphoto.ru/search/?tag_tree_ids=31766 Валентина Терешковамен «Ресей тарихы фотосуреттерде» порталындағы фотосуреттер]{{Deadlink|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://ria.ru/20180615/1522772433.html Испытатель космической техники развеяла мифы о полёте Терешковой] // РИА, 15 июня 2018 == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:Ғарышкерлер]] [[Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:КСРО инженерлері]] [[Санат:Ресей саясаткерлері]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Біртұтас Ресей мүшелері]] ai4m4q5hkznfbltyfpzw9r2dkm9fnlc Иосиф Александрович Бродский 0 654953 3629294 3588652 2026-07-13T04:41:48Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629294 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Иосиф Александрович Бродский |Шынайы есімі = |Суреті = Russische dichter en Nobelprijswinnaar Joseph Brodsky in aula UvA, kop, Bestanddeelnr 934-3497.jpg |Ені = |Суреттің аты = Бродксий, 1988 жыл |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 24.5.1940 |Туған жері = [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 28.1.1996 |Қайтыс болған жері = [[Бруклин]], [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Азаматтығы = {{Ublist |{{USSR}} (1940–1972) |[[апатрид]] (1972–1977) |{{USA}} (1977–1996) }} |Ұлты = |Мансабы = {{hlist|Ақын|эссеист|драматург|аудармашы|ұстаз}} |Шығармашылық жылдары = 1956–1996 |Бағыты = |Жанры = [[поэзия]] |Шығармалардың тілі = орыс, ағылшын |Дебюті = |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет легионы орденінің иегері}} }} {{Қатар |{{Санкт-Петербургтің құрметті азаматы}} }} |Сыйлықтары = {{Ublist |{{Нобель медалі}} [[Әдебиет саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Әдебиет саласында Нобель сыйлығы]] (1987) |[[МакАртур стипендиясы|Макартур стипендиясы]] (1981) |[[Ұлттық кітап сыншылар үйірмесінің сыйлығы]] (1986) |[[АҚШ ақын-лауреаты]] (1991) |[[Алтын шір]] (1991) }} |Қолтаңбасы = Iosif Brodsky signature.jpg |Сайты = |Commons = Joseph Brodsky }} '''Иосиф Александрович Бродский''' ([[24 мамыр]] [[1940 жыл|1940]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] – [[28 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]], [[Бруклин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — кеңестік және америкалық ақын, эссеист, драматург және аудармашы, ұстаз. 1987 жылғы [[әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, 1991—1992 жылдар [[АҚШ ақын-лауреаты]]. Поэзияны негізінен орыс тілінде, ал [[эссе]]лерді ағылшын тілінде жазатын. Санкт-Петербургтің құрметті азаматы (1995). == Өмірбаяны == === Балалық шағы === Иосиф Бродский [[1940 жыл]]ы [[24 мамыр]]да [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] еврей отбасында дүниеге келген. Әкесі, Кеңес Әскери-теңіз күштерінің 3-дәрежелі капитаны Александр Иванович Бродский (1903-1984), әскери фотожурналист болған, соғыстан кейін [[Ұлы Петр императоры атындағы Орталық әскери-теңіз мұражайы|Әскери-теңіз музейінің]] фототехникалық зертханасына жұмыс істеуге кеткен. 1950 жылы ол қатардан шығарылды, содан кейін ол Ленинградтың бірнеше газетінде фотограф және журналист болып жұмыс істеді. Анасы, Мария Моисеевна Вольперт (1905-1983), есепші болып жұмыс істеген. Анасының туған сіңлісі — [[Г. А. Товстоногов атындағы үлкен драма театры|ҮДТ]] мен [[В.Ф.Комиссаржевская атындағы академиялық драма театры|В. Ф. Комиссаржевская ат. театрдың]] актрисасы Дора Моисеевна Вольперт. Иосифтің ерте балалық шағы соғыс, блокада, соғыстан кейінгі кедейлік жылдарына түсіп, әкесіз өтті. 1942 жылы блокададан кейін Мария Моисеевна мен Иосиф [[Череповец]]ке эвакуацияға кетіп, 1944 жылы Ленинградқа оралды. 1947 жылы Иосиф Кирочная 8 көшесіндегі №203 мектепке барды. 1950 жылы Моховая көшесіндегі №196 мектепке, содан кейін 1953 жылы Соляний шолақ көшесіндегі №181 мектепке және келесі жылы, екінші жылға қалғандықтан, Обводный каналындағы №154 үйде тұрып, № 276 мектепке көшіп, 7-сыныпта оқуын жалғастырды. 1955 жылы отбасы Мурузи Үйінде «бір жарым бөлме» алды{{sfn|Лосев|2006|loc=|б=323}}. Бродскийдің эстетикалық көзқарастары 1940-1950 жылдары Ленинградта қалыптасты. Оның шығармашылығында бомбалау кезінде қатты зақымдалған [[Неоклассицизм|неоклассикалық сәулет]], Ленинград атырабындағы шексіз көріністер, су, шағылыстың көптігі - мотивтер оның балалық және жастық шағынан алған әсерімен байланысты кездеседі. [[Сурет:Muruzi.jpg|thumb|right|200px|Мурузи Үйі, Литейный даңғылынан қарағандағы көрініс]] === Жастық шағы === 1954 жылы Бродский Екінші Балтық мектебіне (теңіз мектебіне) өтініш берді, бірақ қабылданбады<ref>{{youtube|37sh0RWB0cg|Фильм «Бродский не поэт»|start=38s}}</ref>. 1955 жылы он алты жасқа толмай жатып, жеті сыныпты бітіріп, сегізінші сыныпты бастаған Бродский мектепті тастап, «Арсенал» зауытына фрезершінің шәкірті болып оқуға түсті. Бұл шешім мектептегі мәселелерімен де, Бродскийдің отбасын қаржылай қолдауды қалауымен де байланысты болды. Сүңгуірлер мектебіне оқуға түсуге тырысты. 16 жасында дәрігер болу идеясымен көзі жанды, бір ай бойы облыстық аурухананың мәйітханасында прозектордың көмекшісі болып жұмыс істеді, мәйіттерді бөлшектеді, бірақ соңында дәрігерлік мансаптан бас тартты. Сонымен қатар, мектептен шыққаннан кейін бес жыл бойы қазандықта жағушы, шамшырақта теңізші болып жұмыс істеді. Ол орта білімді жұмысшы жастар мектебінде алды{{sfn|Гордин|2010|loc=}}. 1957 жылдан бастап ГҒЗИ геологиялық экспедицияларының қызметкері болды: 1957 және 1958 жылдары - [[Ақ теңізі|Ақ теңізде]], 1959 және 1961 жылдары - [[Шығыс Сібір]] мен Солтүстік [[Саха Республикасы|Сахада]], [[Анабар қалқаны|Анабар қалқандарында]]. 1961 жылдың жазында Нелкан эвенкилік ауылында мәжбүр болған жұмыссыздық кезеңінде (әрі қарай жылжуға бұғы болмады) оның жүйкесі сыр беріп, оған Ленинградқа оралуға рұқсат етілді{{sfn|Лосев|2006|loc=|б=323}}{{sfn|Гордин|2010|loc=}}. Сонымен бірге ол көп оқыды, бірақ абыл-сабыл - ең алдымен поэзия, философиялық және діни әдебиеттер оқыды, [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Поляк тілі|поляк]] тілдерін үйрене бастады. 1959 жылы [[Евгений Борисович Рейн|Евгений Рейн]], [[Анатолий Генрихович Найман|Анатолий Найман]], [[Владимир Иосифович Уфлянд|Владимир Уфлянд]], [[Болат Шалвович Окуджава|Болат Окуджава]], [[Сергей Донатович Довлатов|Сергей Довлатовпен]] кездесті. 1959-1960 жылдары «промкадан» - өндірістік кооперация мәдениеті сарайындағы әдеби бірлестіктен (кейін Ленсовет) жас ақындармен тығыз араласты<ref>M. D. Shrayer. Two Poems on the Death of Akhmatova: Dialogues, Private Codes, and the Myth of Akhmatova’s Orphans // Canadian Slavonic Papers. — XXXV.1-2 (March-June 1993). — Стр. 45-68.</ref>. 1960 жылдың 14 ақпанында Горький атындағы Ленинград мәдениет сарайында А.С.Кушнер, Г.Я.Горбовский, В.А.Соснораның қатысуымен «ақындар турнирінде» алғашқы ірі қоғамдық қойылым өтті. «Еврей зираты» өлеңін оқу жанжал туғызды. Бродский 1960 жылдан бастап (және, мүмкін, одан да ертерек) ленинградтық МҚК-ның назарында болды. 1960 жылы лагерьлерде екі жылға сотталған және бұған дейін өзінің «Синтаксис» [[самиздат]]тық поэзия журналында бес Бродскийдің өлеңдерін жариялаған [[Александр Ильич Гинзбург|Александр Гинзбургтің]] тұтқындалуына байланысты МҚК-ға жауап алуға шақырылды («Синтаксис» самиздаттық журналдар арасында кең танымал бола алған бірінші журнал). «Синтаксисте» жарияланған өлеңдер, оның ішінде Бродскийдің өлеңдері идеологиялық тұрғыдан кеңестік цензура үшін тым индивидуалды немесе пессимистік болды, бірақ оларда кеңес режимін тікелей сынау және оны құлатуға шақыру болған жоқ. Бродский және оның досы, бұрынғы ұшқыш Олег Шахматов 1960 жылы желтоқсанда [[Самарқан]]ға сапар шегіп, шетелге ұшу үшін ұшақты айдап әкету жоспарын қарастырды. Бірақ олардың бұған батылы бармады. Кейінірек Шахматов заңсыз қару сақтағаны үшін қамауға алынып, осы жоспар туралы, сондай-ақ оның басқа досы Александр Уманский туралы және Шахматов пен Бродский кездейсоқ американдыққа тапсырмақ болған «антикеңестік» қолжазбасы туралы МҚК-ға хабарлады. 1962 жылы 29 қаңтарда Бродскийді МҚК ұстады, бірақ екі тәуліктен кейін босатылды. Ол РКФСР Қылмыстық кодексінің 70-бабын («Антикеңестік үгіт және насихат») бұзды деп айыпталған Уманский мен Шахматовтың ісіне байланысты қамауға алынды. Осы қысқа тұтқындаудан кейін Бродский бақылауға алынды<ref>{{мақала | авторы = Мейлах М.| тақырыбы = Поэт сам узнаёт по темпераменту своего предшественника…|шынайы атауы = | сілтеме = http://magazines.russ.ru/nlo/2006/79/mm40.html| тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Независимый филологический журнал| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006| томы = | нөмірі = 79| беттері =| isbn = | issn =}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Вайль Б.| тақырыбы = Шахматов — «подельник» Бродского|шынайы атауы = | сілтеме = http://magazines.russ.ru/zvezda/2010/1/va16.html| тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Звезда| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2010| томы = | нөмірі = 1| беттері =| isbn = | issn =}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Шульц С.| тақырыбы = Иосиф Бродский в 1961—1964 годах|шынайы атауы = | сілтеме = http://magazines.russ.ru/zvezda/2000/5/shulc.html| тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Звезда| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2000| томы = | нөмірі = 5| беттері =| isbn = | issn =}}</ref>. 1960-1961 жылдар аралығында ол Ленинград әдеби сахнасында даңққа ие болды. Дәуіт Шрайер-Петровтың айтуынша: «Мен 1961 жылдың сәуірінде әскерден оралдым. Невский даңғылында кездестірген Илья Авербах: «Ленинградта Иосиф Бродский атты данышпан ақын пайда болды. <…> Ол небәрі жиырма бір жаста. Бір жылдан бері нақты түрде жазады. Оны Женя Рейн ашты<ref>Д. Шраер-Петров, «Водка с пирожными. Роман с писателями». Спб.: Академический проект, 2007, стр. 167. Воспоминания были написаны в Москве в 1986 году и впервые опубликованы в Нью-Йорке в 1989-м году в книге Шраера-Петрова «Друзья и тени».</ref> 1961 жылдың тамызында [[Комарово (Санкт-Петербург)|Комаровода]] Евгений Рейн Бродскийді [[Анна Ахматова]]мен таныстырды. 1962 жылы Псковқа барған кезде [[Надежда Яковлевна Мандельштам|Надежда Мандельштаммен]], ал 1963 жылы Ахматовада Лидия Чуковскаямен танысты. 1966 жылы Ахматова қайтыс болғаннан кейін Д. Бобышевтің жеңіл қолымен төрт жас ақын, оның ішінде Бродскийде бар, мемуарлық әдебиетте «ахматованың жетімдері» деп жиі аталады. Бродский бала кезінен невротикалық мәселелерімен ([[фобия]], [[Кекештік|кекештену]]) зардап шегетін. 1962 жылдан бастап «психопатия» («жеке тұлғаның бұзылуы») диагнозымен жүйке-психиатриялық диспансерінде тіркеуде тұрды, сол жылы дәрігерлік комиссия 8 „в“, 30 „в“ баб бойынша (невроздар, жүрек ауруы) «бейбіт уақытта әскери қызметке жарамсыз, соғыс уақытында саптан тыс қызметке жарамды» деген қорытынды жасады. 1962 жылы жиырма екі жастағы Бродский суретші [[Павел Иванович Басманов|П. И. Басмановтың]] қызы Марина (Марианна) Басмановамен кездесті. Сол кезден бастап Марианна Басманова, бас әріптің астына жасырылған «М. Б.», ақынның көптеген шығармалары арналған. Бродскийдің өмірбаяны Лев Лосевтің айтуынша, «өлеңдер „М. Б.“, Бродскийдің лирикасында басты орын алады, өйткені олар ең мықтысы - олардың арасында жауһарлар және өтпелі өлеңдер бар, бірақ бұл өлеңдер мен оларға салынған рухани тәжірибе оның поэтикалық тұлғасында еріген от жалыны болды»{{sfn|Лосев|2006|loc=Марина Басманова и «Новые стансы к Августе»|с=}}. Осы арнаумен жазылған алғашқы [[өлең]]<nowiki/>дер - «Мен бұл иықтарды құшақтап, қарадым...», «Не сағыныш, не махаббат, не мұң жоқ...», «Періштеге жұмбақ» - 1962 жылмен белгіленеді. И. Бродскийдің «Тамызға таман жаңа өлең шумақтары» (АҚШ, Мичиган: Ardis, 1983) атты өлеңдер жинағы оның 1962-1982 жылдардағы «М. B-ға.» арналған өлеңдерінен құралған. «М. B-ға.» арналған соңғы өлең 1989 жылмен белгіленеді. 1967 жылы 8 қазанда Марианна Басманова мен Иосиф Бродскийдің Андрей Осипович Басманов атты ұлы дүниеге келді. 1972-1995 жылдары М. П. Басманова мен И. А. Бродский хат жазысып жүрді. === Ертедегі өлеңдері мен әсері === Бродский өзінің айтуы бойынша он сегіз жасында өлең жаза бастады, бірақ 1956-1957 жылдары белгіленген бірнеше өлеңдер бар. Шешуші екпіндердің бірі [[Борис Абрамович Слуцкий|Борис Слуцкий]] поэзиясымен танысу болды. «Пірәдәрләр», «Пушкин ескерткіші», «Рождестволық романс» - Бродскийдің алғашқы өлеңдерінің ішіндегі ең әйгілі. Олардың көпшілігіне айқын музыкалық қабілет тән. Сонымен, «Шеттен орталыққа» және «Мен қала маңының ұлымын, қала маңының ұлымын, қала маңының ұлымын...» өлеңдерінен джаз импровизациясының ырғақты элементтерін көруге болады. Бродскийдің айтуынша, оған [[Марина Ивановна Цветаева|Цветаева]] мен [[Евгений Абрамович Баратынский|Баратынский]], ал бірнеше жылдан кейін - [[Осип Эмильевич Мандельштам|Мандельштам]] шешуші әсер етті. Замандастарының арасында оған [[Евгений Борисович Рейн|Евгений Рейн]], Владимир Уфлянд, Станислав Красовицкий әсер етті. Кейін Бродский [[Уистен Хью Оден|Оден]] мен Цветаеваны ең ұлы ақындар деп атады, одан кейін [[Константинос Кавафис|Кавафис]] пен [[Роберт Фрост|Фрост]], ақынның жеке канонын [[Райнер Мария Рильке|Рилке]], [[Борис Леонидович Пастернак|Пастернак]], [[Осип Эмильевич Мандельштам|Мандельштам]] және [[Анна Ахматова|Ахматова]] жапты<ref>{{кітап |авторы = Волков С.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Диалоги с Иосифом Бродским|шынайы атауы = |сілтеме = http://modernlib.ru/books/volkov_solomon/dialogi_s_iosifom_brodskim/read/|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Мәскеу|баспасы = «Независимая газета»|жыл = 1998|томы = |беттері =|барлық беті = 328|сериясы = Литературные биографии|isbn = 5-86712-049-X|тиражы = }}</ref><ref>{{мақала | авторы = Андрей Арьев| тақырыбы = Иосиф Бродский: Мой враг — вульгарность:|шынайы атауы = | сілтеме =http://rg.ru/2009/10/02/brodskij.html| тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Российская газета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 02.10.2009| томы = | нөмірі = 186(5010)| беттері =| isbn = | issn =}}</ref>. Бродскийдің алғашқы жарияланған өлеңі «Костер» балалар журналында қысқаша түрде жарияланған «Кішкентай арқан туралы баллада» (№11, 1962). === Қудалау, сот және жөнелту === ==== Қудалау ==== 1963 жылы 29 қарашада «Вечерний Ленинград» газетінде Я. Лернер мен газеттің екі қызметкері: Медведев пен Ионин қол қойған «Әдебиетке жақын аталық ара» атты мақала жарияланды. Мақала авторлары Бродскийді «паразиттік өмір салты», «формализм» және «торығушылық» үшін айыптады. Авторлар Бродскийге жатқызған өлең дәйексөздерінің ішінен екеуі Бобышевтің өлеңдерінен алынды, ал үшіншісі, Бродскийдің «Шеру» поэмасынан, сюжет бойынша өз-өзіне қайшы келетін «Шеру» кейіпкерлерінің бірі Өтірікші балладасынан алынған. Фельетон авторлары бұл жолдарды бұрмалаған. Сонымен қатар, «Жол-жөнекей достардың Отанын сүй...» өлеңін фельетон авторлары бұрмалап жіберген: бірінші жол «Жол-жөнекей достардың Отанын сүй» және соңғысы «Жол-жөнекей өзгенің Отанын ая» олар біріктіріп: «Мен өзгенің Отанын жақсы көремін». Мақаланың соңғы бөлігінде: «Ол паразиттік өмір салтын ұстануды жалғастыруда. 26 жастағы сау жігіт төрт жылдай қоғамдық пайдалы еңбекпен айналыспайды» (іс жүзінде Бродский ол кезде 26 емес, 23 жаста болған) деп сендірді. Сол арада, Лернер, Медведев пен Иониннің мақаласы шыққан кезде Бродский әдеби жұмыс арқылы ақша таба бастады: «Костёр» журналында «Кішкентай арқан туралы балладасы» басылып шығарылды, 1962 жылы күзде және 1963 жылы «Художественная литература» баспасында оның бірнеше кубалық ақындар мен [[Югославия (мемлекет)|Югославия]] ақындары аудармалары жарық көрді, Бродский сол баспамен жаңа аудармалар жасау үшін келісімшарттар жасасып та үлгерді, бірақ Я. Лернердің тырысуымен Бродскийдің аудармаларына жаңа тапсырыстар күшін жойды. Сонымен қатар, 1963 жылы мамырда Ленинград телестудиясымен жасалған келісім бойынша Бродский «Кішкентай арқан туралы баллада» деректі фильмінің сценарийін жазды, ол мақұлданып, қойылымға қабылданды. Бродскийдің танысы Владимир Марамзин кейінірек былай деп жазды: «бір жыл ішінде (нашар емес) Иосиф Бродский күнделікті өлеңдерімен және аудармаларымен жұмыс істеп, құл сияқты, тек 170 рубль тапты (сол жылдары осынша пұлды, айталық, инженер тапты - бірақ, жылына емес, айына)» және «Ресейдегі Иосиф шіркеу егеуқұйрығы сияқты кедей болды. Ол оны тамақтандырған... ата-анасымен бірге тұрды». Лернер, Медведев және Иониннің мақаласы Бродскийді қудалауға және, мүмкін, қамауға алуға белгі болғаны анық болды. 1963 жылы желтоқсан айының соңында Бродскийдің достары оның келісімімен оны психикалық ауытқушылық диагнозы ақынды қылмыстық қудалаудан құтқарады деген үмітпен Кащенко атындағы [[Мәскеу]] психиатриялық ауруханасында тексеруді ұйымдастырды. Алайда, Бродский бірнеше күн ғана психиатриялық ауруханада жатты (1964 ж. 2 қаңтарына дейін): ол сол жерде болу оны ақылынан аздырады деп қорқып, достарынан оны сол жерден құтқаруын өтінді. Кащенко ат. ауруханадан шыққаннан кейінгі диагноз «шизоидты психопатия» (яғни [[шизоидты тұлғаның бұзылуы]]) болды. Осы уақытта жала жабудан, кейіннен қамауға алынудан, соттан және жазадан гөрі Бродскийдің ойлары Марианна Басмановамен ажырауда болды. Осы кезеңде өзін-өзі өлтіруге әрекет жасалды: ауруханадан шығып, Ленинградқа оралғаннан бірнеше күн өткен соң Бродский тамырын кесуге тырысты. 1963 жылы 17 желтоқсанда Я. Лернер [[КСРО Жазушылар одағы|Жазушылар одағы]] хатшылығының мәжілісінде Дзержинский ауданы прокурорының Бродскийді қоғамдық сотқа тарту туралы хатын оқыды. Ленинград Жазушылар одағының басқармасы Бродскийді қоғамдық сотқа тартуға келісіп, сонымен қатар «прокурордан Бродский мен оның достарына қылмыстық іс қозғауды сұрау туралы» шешім қабылдады. 1964 жылы 8 қаңтарда «Вечерний Ленинград» оқырмандардан «арамтамақ Бродскийді» жазалауды талап еткен хаттар топтамасын жариялады. 1964 жылы 13 ақпанда Бродский арамтамақтық деген айыппен қамауға алынды. 14 ақпанда камерада ода жүрек ұстамасы болды. Сол кезден бастап Бродский үнемі [[стенокардия]]мен ауырды (бұл сонымен бірге оған шылымқор болуға кедергі болмады). ==== Үдеріс ==== 1964 жылы 18 ақпанда Бродский ісі бойынша алғашқы сот отырысы өтті. Ол қылмыстық кодекстің бабы бойынша емес, РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1961 жылғы 4 мамырдағы «Қоғамдық пайдалы еңбектен жалтаратын және қоғамға жат паразиттік өмір салтын жүргізетін адамдарға қарсы күресті күшейту туралы»<ref>[http://liders.rusarchives.ru/hruschev/docs/ukaz-prezidiuma-verkhovnogo-soveta-rsfsr-ob-usilenii-borby-s-litsami-uklonyayushchimisya-ot-obs Сканы подлинника указа на сайте Федерального архивного агентства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605172039/http://liders.rusarchives.ru/hruschev/docs/ukaz-prezidiuma-verkhovnogo-soveta-rsfsr-ob-usilenii-borby-s-litsami-uklonyayushchimisya-ot-obs |date=2020-06-05 }}</ref> жарлығымен сотталды, яғни іс әкімшілік тәртіпте қаралды; сондықтан қылмыстық іс қозғалғалмады, алдын ала тергеу, прокурор болған жоқ. Бродскийдің адвокаты З.Н. Топорова сот отырысында Бродскийді паразит деп санауға болмайтынын, оны тіпті қоғамға қарсы өмір салтын жүргізді деп айыптамайтынын және өзінің жеке табысы бар екенін алға тартты; сот Савельева (ол тек соттың ғана емес, сонымен қатар прокурордың да міндеттерін атқарды) Бродскийді қаламгер, ал оның әдеби жұмысы - толыққанды шығарма деп танудан бас тартты. Шындығында, Бродскийді жұмыс істемеді деп емес, жалақысы аз деп айыптады (дегенмен, іс жүзінде, тіпті кеңестік заңдарға сәйкес, бұл қылмыстық мінез-құлыққа жатпайды). Сот, сонымен қатар, Бродскийді «кеміс әрі торыққан өлеңдер» жазды және олар достарының көмегімен Ленинград пен Мәскеу жастары арасында таратты, сонымен қатар ол ақын ретінде біздің кеңестік шындыққа қарсы тұруға тырысқан әдеби кештерін ұйымдастырды» деп айыптады. <blockquote> : ''Сот:'' Жалпы, сіздің мамандығыңыз қандай? : ''Бродский:'' Ақын. Ақын-аудармашы. : ''Сот:'' Ал сіздің ақын екеніңізді кім мойындады? Сізді кім ақындардың қатарына қосты? : ''Бродский:'' Ешкім. ''(Шақырусыз.)'' Мені адамзат баласының қатарына кім қосты? : ''Сот:'' Сіз мұны оқыдыңыз бе? : ''Бродский:'' Немеге? : ''Сот:''Ақын болу үшін? Оқытатын... дайындайтын жоо бітіруге тырыстыңыз ба... : ''Бродский:'' Мен мұны біліммен беріледі деп ойламадым. : ''Сот:'' Онда немен беріледі? : ''Бродский:'' Меніңше, бұл… ''(абыржып)'' Құдайдан…{{sfn|Лосев|2006|loc=|б=323}}</blockquote> Бірінші сот отырысы барысында сот Бродскийді міндетті сот-психиатриялық сараптамаға жіберу туралы шешім қабылдады (қорғаушы сараптаманың арқасында Бродский үшін ең жеңіл жазаға ие болуға үміттенді, алайда қорғаушының өтінішіне қарамастан, Бродскийді амбулаториялық негізде емес, психиатриялық ауруханада тексерілді). Бродский үш апта «Пряжкада» (Ленинградтағы №2 психиатриялық аурухана) болды. Бродскийдің еске түсіруі бойынша, олар психиатриялық ауруханада оған «бұрауды» қолданған: «Түн ортасында олар мені оятып, мұзды ваннаға батырып, дымқыл жаймаға орап, мені батареяның қасына орналастырды. Батареялардың қызуы жайманы құрғатып, денеге кесіп кірді. Бродский өмірінің осы кезеңін ең қиын деп санады. Сараптаманың қорытындысында: «Мінездің психопатиялық ерекшеліктері бар, бірақ жұмыс істеуге қабілетті. Сондықтан әкімшілік шараларды қолдануға болады». 1964 жылы 13 наурызда екінші сот отырысы өтті. Бродскийдің қорғаушысы өз сөзінде: «Айыптаушы куәгерлерінің ешқайсысы Бродскийді білмейді, оның өлеңдерін оқымаған; айыптаушы куәгерлер алынған кейбір түсініксіз және расталмаған құжаттар негізінде айғақтар береді және айыптаушы сөз сөйлеп, өз пікірін білдіреді». Қорғаушының үш куәларі қатысты: ақын [[Наталья Иосифовна Грудинина|Н.И. Грудинина]] және [[А.И.Герцен атындағы Ресей мемлекеттік педагогикалық университеті|Герцен атындағы педагогикалық институтта]] жұмыс істеген екі профессор-филолог, екеуі де белгілі аудармашылар - [[Ефим Григорьевич Эткинд|Е.Г. Эткинд]] және [[Владимир Григорьевич Адмони|В.Г. Адмони]]. Поэзия мен поэтикалық аударма саласындағы білгір бола отырып, олар сотқа поэзия құрастыру және аудару оңай жұмыс емес екенін, оған ерекше талант пен кәсіби білімді қажет ететіндігін, Бродскийдің бұл жұмысты таланттылық пен шеберлікпен орындағанын түсіндірді. Грудинина да, Эткинд те, Адмони де Бродскийді жақсы білетін, сотта олар ол туралы жылы және құрметпен сөйлейді. Айыптаудың алты куәгері болды: Жазушылар одағының мүшесі Е.В. Воеводин, Қорғаныс үйінің бастығы Смирнов, [[Эрмитаж]] шаруашылық меңгерушісі Логунов, құбыр тартқыш Денисов, зейнеткер Николаев және марксизм-ленинизм мұғалімі Ромашова. Олардың алтауы да айғақтарында Бродскийді жеке білмейтіндіктерін айтты; өз сөздерінде олар «Кешкі Ленинградта» жарияланған Лернер, Ионин және Медведевтің жала айыптауларды қолданды. Айыптаушының куәгерлері, сонымен қатар, Бродскийдің өлеңдері жастарға зиянды әсер етеді; олар Бродскийді әскерде болмағаны үшін және Шахматовпен және Уманскиймен байланысы үшін айыптады. Смирнов пен Николаев куәгерлер антикеңестік өлеңдер Бродскийге тиесілі, Воеводин - «Бродский жастарды жұмыстан, дүние мен өмірден алшақтатып жатыр» деп мәлімдеді. 13 наурыздағы соттың екінші отырысы кезінде, сондай-ақ бірінші кездесу барысында Бродский мен сот Савельева арасындағы диалог абсурд театрының стилінде өтті: <blockquote> : ''Сот:'' Сонда сіздің өлеңдер деп аталатындарыңыз адамдарға пайдалы деп ойлайсыз ба? : ''Бродский:'' Неге сіз өлеңдерді «деп аталатын» деп айтып отырсыз? : ''Сот:'' Біз сіздің өлеңдеріңізді «деп аталатын» деп атағанымыз, өйткені олар туралы бізде басқа түсінік жоқ.</blockquote> Соттың екінші отырысында Бродскийге «арамтамақтық» туралы қаулы бойынша ең жоғарғы мүмкін жазаға - шалғай ауданда бес жыл мәжбүрлі жұмыс істеуге үкім шығарылды. Анна Ахматова сот үдерісі мен үкім туралы естіп: «Олар біздің жиренге қандай өмірбаян жасап жатыр! Ол біреуді әдейі жалдаған сияқты»<ref>{{кітап |авторы = Найман А. Г.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Анна Ахматова жайлы әңгімелер|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = М.|баспасы = Художественная литература|жыл = 1989|томы = |беттері = 10|барлық беті = 302|сериясы = |isbn = 5-280-00878-8|тиражы = }}</ref>. Бродскийдің жеке тұлғасы мен шығармашылығы туралы өз пікірлерін білдіргені үшін сот қорғаушы Грудинина, Эткинд және Адмониге қатысты куәларға арнайы қаулы да шығарды. Белгілі бір анықтамада олар «сотта оның өлеңдеріндегі дөрекілік пен идеологияның жоқтығын талантты шығармашылық, ал Бродскийдің өзін танылмаған данышпан ретінде көрсетуге тырысты. Грудининаның, Эткиндтің және Адмонидің мұндай мінез-құлқы олардың идеологиялық қырағылығының және партия ұстанымдарының жоқтығын көрсетеді» делінген. 1964 жылы 20 наурызда Жазушылар одағының Ленинград бөлімшесінің хатшылығы мен партия бюросы соттан осы жеке қаулыны алғанға дейін де бірлескен отырыста Грудинина, Эткинд және Адмонидің соттағы мінез-құлықтарын талқылады; 26 наурыздағы хатшылықтың қаулысымен Грудинина жас жазушылармен жұмысынан шеттетіліп, Эткинда мен Адмониге сөгіс жарияланды. Сотта Эткиндтің Бродскийді қорғаған сөзі, сондай-ақ оның [[Александр Исаевич Солженицын|Солженицын]]мен және [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Сахаров]]пен байланысы билік тарапынан қудалауға алып келді: 1974 жылы оны кафедрадан қуып, барлық ғылыми дәрежелер мен атақтардан айырып, Жазушылар одағынан шығарылды және басылып шығарылуға тыйым салынды. Сондықтан ол жұмысқа орналасудың кез-келген мүмкіндігін жоғалтып, КСРО-дан кетуге мәжбүр болды.<ref>{{cite web|author=Вольперт Л.|title=Ефим Григорьевич Эткиндті еске алу|url=https://www.ruthenia.ru/document/392513.html|publisher=Ruthenia}}</ref> ==== Айдауда ==== Атақты «Крестер» түрмесінен ол столыпиндік вагонмен Архангельскіге жөнелтілді, сонымен қатар, бірнеше күн Вологда түрмесінде айдауда болды. Бродский Архангельск облысының Коноша ауданына жер аударылып, бір жарым жыл (1964 ж. 25 наурызынан 1965 ж. 4 қыркүйегіне дейін) өмір сүрген Норенская (Норинская) ауылына қоныстанды. Ол Даниловский кеңшарында әртүрлі жұмысты атқаратын адам ретінде жұмысқа орналасты, онда ол далалық жұмыстармен айналысты, бөшкеші, шатыршы болды, кесінділерден бөренелерді жүк тиеу алаңдарына жеткізді және т.б. Бродскийдің өмірбаяншысы [[Лев Владимирович Лосев|Лев Лосев]] Бродский үшін «түрмедегі қарауылшылардың қорқытуы» «қиын сынақ болғанын, бірақ жер аударудағы өмір қорқынышты емес» екенін атап өтті. Бродскийдің өзі жер аудару «менің өмірімнің ең жақсы кезеңдерінің бірі болды. Бұдан жаман болған жоқ, бірақ жақсысы - сірә, болмады» деп мәлімдеді. Бродский тұрған үй жиһаздары жоқ бөрене шеген болған, бірақ өзін бүкіл әлемнен оқшаулап, ойланып, жаңадан бірнәрсе тудыруға болатын жер еді. Бродский айдауда болғанда оған кіріп-шыққан В.М. Гиндилистің естелігіне сәйкес, Бродский тұрған үйшік өте кішкентай болды («Бүкіл кеңістікті дерлік ол ұйықтаған сәкі алды»), терезенің бір бөлігі шынының болмауына байланысты «жастық секілдімен тығындалды»; бөлме жылытылмаған және өте суық болды. Бродский, Гиндилис оған барған кезде ауыр физикалық жұмыспен айналысқан - ол және серіктесімен орманды кесуден кейін өрістен алып тастауға тура келетін үлкен қойтастарды сүйреп апарды. Гиндилистің айтуы бойынша, болашақта мұндай физикалық еңбек, жүрек дертінен зардап шеккен Бродскийдің денсаулығы мен өміріне қауіп төндіруі мүмкін еді. Бродский айдауда ағылшын поэзиясын, оның ішінде [[Уистен Хию Оден|Уистен Оденнің]] шығармаларын оқыды: {{start citation}}Кішкентай үйде, шаршы, иллюминатор тәрізді терезеден тауықтар жүретін ылғалды, батпақты жолға қарап, жаңа оқығаныма жартылай сенгенім есімде... Сонау 1939 жылы, ағылшын ақын: «Уақыт...тілге табынады», бірақ әлем сол қалпында қалады дегенге, мен сенгім келмеді. {{end citation|«Көлеңкеге тағзым»}} Жазасын шынайы өтеу кезінде (бір жарым жыл) Бродский төрт рет Ленинградқа демалуға барды. Оның хал-жайын білуге Басманова келетін, ал Ленинградқа үшінші сапары кезінде Бродский Мәскеуге, Басмановаға кете жаздады, бұл оны қамауға алу және жер аудару мерзімінің ұлғаюын төндірер еді, бірақ Бродскиймен бірге жүрген досы оны осы қауіпті қадамнан сақтады. Эмиграция басылымдарындағы кең поэтикалық басылымдармен қатар («Әуе жолдары», «Жаңа орыс сөзі», «Егін», «Шектер» және т.б.) 1965 жылы тамыз бен қыркүйекте Бродскийдің екі өлеңі Коноша аудандық «Призыв» газетінде жарияланды. ==== Үдеріс пен оның түйсігі туралы пікірлер ==== Бродскийдің өмірбаяншы Л.Лосев атап өткендей, іс жүзінде Бродский кеңестік заңдарға сәйкес арамтамақ болмады: дегенмен жұмыс орнының жиі өзгеруі бұл уақытта мадақтамаланбаған, дегенмен 1961 жылы 4 мамырда шыққан арамтамақтыққа қарсы күрес туралы жарлық « қыдырымпаздарға» емес, мүлде жұмыс істемейтін және еңбекпен табылмаған табыстармен (яғни ұсақ алып-сатарлықпен, жезөкшелікпен, қайыршылықпен айналысқан) өмір сүретін адамдарға, ішімдікті асыра пайдаланатын, бұзақылықпен кінәлі адамдарға бағытталған. Л.Лосев сондай-ақ «дәл осы сәтте эмоционалды осалдықтың [Марианна Басмановамен араздасудан туындаған] дәл осы сәтте жағдайлардың сәйкес келуі Бродскийді полицияның қудалау нысанына айналды»,1963 жыл - идеологиялық реакция және мемлекеттік саясатты қатайту жылы - 1964 жылдың басы Бродский үшін өте ауыр кезең болды. Лосев, сонымен қатар, Я. Лернердің қызметі, сондай-ақ келесі айларда басталған Бродскийді қылмыстық қудалау партиялық қызметкерлер және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|МҚК]] болғандығын атап өтеді. [[Ресей Федерациясының мемлекеттік мұрағаты|РФ мемлекеттік мұрағаты]] директорының тарихшы орынбасары Владимир Козловтың айтуынша, «... 1960 жылдардың ортасында, Хрущевтің орнынан алынғанға дейін және одан кейін өзгеше ойды ұстанушыларға социалистік заңдылық ойынының ережелері бойынша ықпал етудің ең тиімді шараларын іздестіру жүргізілді. <...> Бродскийдің ісі - белгілі бір адамды өзінің көзқарастарымен, наным-сенімдерімен және түсініктерімен ұнатпайтын, бірақ Кеңес өкіметінің заңдарына сәйкес, бұл наным-сенімдер мен түсініктер үшін сотталуға болмайтын жергілікті биліктің тәжірибелерінің бірі, өйткені ол бұл ақпараттарды таратпайды... Сонымен... эксперимент - Бродскийді арамтамақтық үшін соттау». Лосьев С.А.Лурьенің мақаласына сілтеме жасай отырып, «Ленинград зиялы қауымының арасында Бродскийдің көрнекті репрессия құрбаны ретінде неге таңдалғаны туралы әлеуметтік-психологиялық түсініктеме құрылды. Бродский оқырманды саясаттан тыс өлеңдермен шығаратын сол деңгейдегі рухани бостандықтағы қауіпті сезінген белгілі бір «ұжымдық бейсаналы» мемлекет іске қосылды дегенге түйіседі. Оның «өлеңдері рухани болмыстың тым көп адамдарға қол жетімсіздігін сипаттады... [олар қанағаттанарлы түрде] болмыстың шынайы ауқымын аңсады». Заң ғылымдарының кандидаты Александр Кирпичников «Бродскийді айыптаған үдерісті сот деп атауға болмайды. Бұл ымырасыз адамға, ақынға қарсы жазалау, басынан аяғына дейін бағдарламаланған қойылым. Егер бұл 1964 жыл емес, айталық 1948 немесе 1937 жылдар болса, онда Бродский лагерде жоғалып кетер еді. <...> ...Сталиндіктер әлі де күшті және ықпалды болғанымен, олар енді бұрынғы әдістермен әрекет ете алмады. Бұған осындай соттың ұйымдастырылуы қажет болды». Ольга Эдельман, тарихшы, Ресей Федерациясының мемлекеттік мұрағаттың қызметкері «істің саяси астары» «айқын» екенін атап өтті: «Үкіметтің арамтамақтар жайлы қаулыны өзгеше ойды ұстанушылармен күресу үшін қолдануға тырысқаны түсінікті сияқты, бірақ көрнекті кеңес жазушыларының сөздерімен бетпе-бет келгенде, ең бастысы - халықаралық жанжалдан қорқып, кері шегінді» (Бродскийдің бір жарым жылдан кейін мерзімінен бұрын босатылуын білдіреді). Белгілі тарихшы, тарих ғылымдарының докторы, Ресей Ғылым Академиясының Жалпы тарих институтының бас ғылыми қызметкері, гуманитарлық ғылымдар Мемлекеттік академиялық университеті пен Ресей мемлекеттік гуманитарлық университетінің профессоры Александр Шубин, Бродскийдің ісі «жазушының шығармашылығына байланысты қылмыстық үкім - сталиндік кезеңді еске түсіретін маңызды үлгілі оқиға» және бұл іс «заң нормалары мен сол мәселелердегі сарапшылардың пікірлерін ескермей, арнайы білімінің жоқтығынан түсіне алмайтын қарапайым «халықтан шыққан адам» биліктің көрнекі озбырлығы зиялы қауымды таң қалдырды» (әдебиет сыншылары мен аудармашылар Бродскийді қорғауда сөз сөйледі, ал сот үдерісінде сөйлеген айыптау куәгерлері поэзияны жетік білмеді). Ақынның сот үдерісі КСРО-дағы адам құқығын қорғау қозғалысының пайда болуына және шетелде КСРО-дағы адам құқықтарының жағдайына назар аударудың артуына себеп болған факторлардың бірі болды. Көпшілік үшін бұл сот ісі «ақымақ раббаны» сотының, Ақынға қатысты бюрократтардың символы болып шықты және КСРО-да сөз бостандығы әлі де мүмкін емес екендігінің дәлелі болды. Фрида Вигдорова жасаған сот отырысының жазбасы Бродскийдің тағдырында ғана емес, Ресей тарихында да үлкен маңызы бар аргумент болды; бірнеше айдың ішінде бұл жазба самиздатта таралды, шетелге кетті және беделді шетелдік басылымдарда: «New Leader», «Encounter», «Figaro Litteraire», ВВС-де оқылды, жарияланды. ==== Босату ==== [[Анна Ахматова|Ахматованың]] белсенді қатысуымен Бродскийді қорғауға арналған қоғамдық науқан өткізілді. Ондағы негізгі қайраткерлер [[Фрида Абрамовна Вигдорова|Фрида Вигдорова]] мен [[Лидия Корнеевна Чуковская|Лидия Чуковская]] болды. Бір жарым жыл бойы олар Бродскийді қорғауда барлық партиялық және сот сатыларына талмай хат жазып, кеңес жүйесінде ықпалды болған адамдарды: [[Дмитрий Дмитриевич Шостакович|Д.Д. Шостакович]], [[Самуил Яковлевич Маршак|С.Я. Маршак]], [[Корней Иванович Чуковский|К.И. Чуковский]], [[Константин Георгиевич Паустовский|К.Г. Паустовский]], [[Александр Трифонович Твардовский|А.Т. Твардовский]], [[Юрий Павлович Герман|Ю.П. Герман]], [[Константин Александрович Федин|К.А. Федин]] және басқаларды Бродскийді қорғауға тартты. Бір жарым жылдан кейін кеңестік және әлемдік қауымдастықтың қысымымен КСРО прокуратурасы КОКП ОК арқылы Бродскийдің ісін РКФСР Жоғарғы сотында қайта қарауға қол жеткізді. Нәтижесінде РКФСР Жоғарғы сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы 1965 жылғы 4 қыркүйектегі қаулысымен жер аудару мерзімін бір жарым жылға қысқартып, Бродский қыркүйек айында Ленинградқа оралды. [[Яков Аркадьевич Гордин|Ю.Гординнің]] пікірі бойынша, «кеңес мәдениеті корифейлерінің күш-жігері билікке әсер еткен жоқ. «КСРО-ның досы» [[Жан-Поль Сартр]]дың Еуропалық жазушылар форумындағы кеңес делегациясы «Бродский ісі» салдарынан қиын жағдайға тап болуы мүмкін деген ескертуі шешуші болды. 1965 жылы қазанда [[Корней Иванович Чуковский|Корней Чуковский]] мен [[Борис Борисович Вахтин|Борис Вахтиндердің]] мінездеме беру арқылы Бродский [[КСРО Жазушылар одағы]]ның Ленинградтағы бөлімінің Аудармашылар тобына қабылданды, бұл арамтамақтық туралы айыптаулардан аулақ болуға мүмкіндік берді. Бродский өзіне - әсіресе батыстық бұқаралық ақпарат құралдары жүктеген Кеңес өкіметіне қарсы күрескердің бейнесіне қарсы болды. Атап айтқанда, ол: «Менің барлық жағынан жолым болды. Басқа адамдар әлдеқайда көп алды, бұл маған қарағанда қиын болды ». Тіпті: «... мен бұның бәріне лайықпын деп ойлаймын». [[Сүлеймен Моисеевич Волков|Сүлеймен Волковтың]] «Иосиф Бродскиймен диалогтарында» Бродский Фрида Вигдорованың сот үдерісі туралы былай дейді: «Мұның бәрі қызық емес, Сүлеймен. Маған сеніңіз»<ref>[http://www.lib.ru/BRODSKIJ/wolkow.txt С. Волков «Иосиф Бродскиймен диалогтарында»].</ref>, оған Волков қарсылық білдіреді: <blockquote> : ''СВ:'' Сіз мұны қазір, байыппен бағалайсыз! Мені кешіріңіз, осылайша сіз маңызды және драмалық оқиғаны төмендетудесіз. Неге? : ''ИБ:'' Жоқ, мен оны ойдан шығарып отырған жоқпын! Мен бұл туралы шынымен қалай ойласам солай айтып отырмын! Сол кезде де мен солай ойладым. Мен мұның бәрін драмалаудан бас тартамын!</blockquote> === Отанындағы соңғы жылдары === Бродский тұтқындалып, жиырма үш жастағы жас жігіт болып жер аударылып, ал оралғанда жиырма бес жастағы қалыптасқан ақын ретінде келді. Оған отанында қалуға оған жеті жылдан аз уақыт берілді. Жетілген уақыт келді, сол немесе басқа шеңберге енетін уақыт өтті. 1966 жылы наурызда [[Анна Ахматова]] қайтыс болды. Тіпті, одан бұрын оның айналасындағы жас ақындардың «сиқырлы хоры» ыдырай бастады. Бродскийдің осы жылдардағы ресми кеңестік мәдениеттегі жағдайын Ахматованың 1920-1930 жылдардағы немесе [[Осип Эмильевич Мандельштам|Мандельштамның]] бірінші қамауға алынғанға дейінгі кезеңімен салыстыруға болады. 1965 жылдың соңында Бродский «Кеңес жазушысы» баспасының Ленинградтағы бөліміне «Қысқы пошта (1962-1965 өлеңдер)» кітабының қолжазбасын тапсырды. Бір жылдан кейін, бірнеше айлық әуре-сарсаңдардан кейін және көптеген оң сын пікірлерге қарамастан, қолжазба баспагерге қайтарылды. «Кітаптың тағдыры баспада шешілмеді. Бір кездері облыстық комитет пен МҚК бұл идеяны негізінен сызып тастауға шешім қабылдады». 1966-1967 жылдары ақынның төрт өлеңі кеңестік баспасөзде шықты<ref>«Мен осы иықтарды құшақтадымда, бір қарадым» и «арбалы керуен» в кн.: Молодой Ленинград. — {{М.}}; {{Л.}}: Сов. пис., 1966. — С. 120—121. «Памяти Т. С. Элиота» и «В деревне бог живёт не по углам» в кн.: День поэзии 1967. — {{Л.}}: Сов. пис., 1967. — С. 134—135.</ref> (балалар журналындағы басылымдарды есептемегенде), содан кейін қоғамдық үнсіздік кезеңі басталды. Оқырман тұрғысынан Бродскийдің поэтикалық іс-әрекетінің жалғыз бағыты - аударма болып қалды<ref>[http://www.liter.net/=/Kulle/evolution.htm В. Куллэ. Поэтическая эволюция Иосифа Бродского в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706002841/http://www.liter.net/=/Kulle/evolution.htm |date=2007-07-06 }}. {{oq|ru|Часть переводов, выполненных в отечественный период творчества, осталась неопубликованной (как, например, переводы английских метафизиков и заказанные „Иностранной литературой“ переводы из Уилбера), либо опубликована под чужой фамилией (переводы из Норвида).}}</ref>. «Мұндай ақын КСРО-да жоқ», - деп 1968 жылы Лондондағы Кеңес елшілігі Бродскийге ''Poetry International'' халықаралық поэзия фестиваліне қатысуға жіберілген шақыруға жауап ретінде мәлімдеді. Сол уақытта, бұл жылдар қарқынды поэзиялық болды, оның нәтижесі кейінірек АҚШ-та жарық көрген кітаптарға енген өлеңдер: «Шөлдегі аялдама», «Көркем дәуірдің ақыры» және «Тамыздағы жаңа станстар» болды. 1965-1968 жылдары Бродскийдің өзі үлкен мән берген «Горбунов пен Горчаков» поэмасы бойынша жұмыс жүргізілді. Бродскийдің өлеңдері сирек кездесулерде және достарының пәтерлерінде оқудан басқа, самиздатта кеңінен таратылды (көптеген бұрмалаушылықтармен - сол жылдары көшіру техникасы болған жоқ). Мүмкін, олар [[Александр Завенович Мирзаян|Александр Мирзаян]] мен [[Евгений Исаакович Клячкин|Евгений Клячкин]] жазған әндердің арқасында кең аудиторияға ие болды<ref>По словам [[Городницкий, Александр Моисеевич|Александра Городницкого]], «именно благодаря музыке Клячкина, написанной к поэме „Шествие“ и некоторым другим стихам Бродского в начале шестидесятых и в семидесятые годы, стихи эти, ни разу не опубликованные в печати в те „застойные“ времена и бывшие достоянием сравнительно узкого круга московских и ленинградских интеллигентов, сразу стали популярны и известны по всей стране» ([http://kliachkin.bard.ru/writes.php?name=onem&id=3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041214210427/http://kliachkin.bard.ru/writes.php?name=onem&id=3 |date=2004-12-14 }}).</ref><ref>Сам поэт относился к музыкальным переложениям своих стихов более чем холодно (см., например, Волков, «Диалоги»).</ref>. Сыртқы жағынан, Бродскийдің осы жылдардағы өмірі салыстырмалы түрде тыныш болды, бірақ МҚК оны назардан тыс қалдырмады. Бұған «ақынның Ресейге келетін шетелдік журналистер, славист ғалымдар арасында өте танымал бола бастауы да ықпал етті. Онымен сұхбаттасады, оны батыстық университеттерге шақырады (әрине, билік кетуге рұқсат бермейді) және т.б.»<ref>[http://magazines.russ.ru:81/novyi_mi/redkol/kulle/articles/brodsky1.html В. Куллэ. Иосиф Бродский: новая одиссея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222133944/http://magazines.russ.ru:81/novyi_mi/redkol/kulle/articles/brodsky1.html |date=2014-02-22 }}.</ref>. Бродский өзінің жұмысына өте байыпты қараған аудармадан басқа, «жүйеден» шығарылған жазушыға қол жетімді басқа жолдармен де ақша тапты: «Аврора» журналында штаттан тыс сын-пікір беруші ретінде, киностудиядағы кездейсоқ жанама табыстармен, тіпті «Шалғайдағы тамызға баратын пойыз» фильмде (партиялық қалалық комитеті хатшысы рөлінде) түсті. Бродскийдің өлеңдері КСРО-дан тыс жерлерде орыс тілінде де, аудармада да, бірінші кезекте ағылшын, поляк және итальян тілдерінде шыға берді. 1967 жылы Англияда рұқсат етілмеген «Joseph Brodsky. Elegy to John Donne and Other Poems / Tr. by Nicholas Bethell» аудармалардың жинағы шықты. 1970 жылы Нью-Йоркте Бродскийдің жетекшілігімен құрастырылған алғашқы кітабы «Шөлдегі аялдама» жарық көрді. Өлеңдер мен кітапқа дайындық материалдары Ресейден жасырын түрде шығарылды немесе «Горбунов пен Горчаков» поэмасы сияқты Батысқа дипломатиялық пошта арқылы жіберілді. {{start citation}}Бродскийдің бұл кітабына ішінара біріншісі кірді (Өлеңдер мен поэмалар, 1965), дегенмен, автордың талап етуімен алғашқы кітабындағы жиырма екі өлең «Аялдамаға» енгізілмеген. Есесіне, 1965-1969 жылдар аралығында жазылған отызға жуық жаңа шығармалар қосылды. «Шөлдегі аялдама» басылымның бас редакторы ретінде Макс Хейвардтың есімі тұрды. Іс жүзінде, олардың кітаптарында редактор мен болдым, бірақ біз ... менің атымды айтпаған дұрыс деп шештік, өйткені 1968 жылдан бастап, негізінен менің Бродскиймен байланысымның арқасында МҚК мені қаперге алды. Мен өзім Бродскийді редактор деп санадым, өйткені ол кітапқа не кіретінін таңдап, өлеңдердің ретін анықтап, алты бөлімге тақырып берді. {{end citation|Джордж Л. Клайн. Екі кітаптың тарихы}} 1971 жылы Бродский [[Бавария әсем өнерлер академиясы]]ның мүшесі болып сайланды. === Эмиграцияда === ==== Жолға шығу ==== 1972 жылы 10 мамырда Бродский [[Визалар және тіркеу бөлімі|ВИТБ]] шақырылып, таңдау алдында тұрды: жедел эмиграция немесе «ыстық күндер», МҚК аузындағы мұндай метафора жауап алуды, түрмелерді және психикалық ауруханаларды білдіруі мүмкін. Осы уақытқа дейін ол екі рет - 1963-1964 жж. қыста - психиатриялық ауруханаларда «тексеруден» өтуге мәжбүр болды, бұл оның сөзімен айтқанда, түрмеден және жер аударудан да қорқынышты болды. Бродский кетуге шешім қабылдады. Мұны естіген Владимир Марамзин оны самиздат жинағына арналған шығармаларды дайындауға барлық нәрселерді жинауды ұсынды. Нәтижесінде бірінші және 1992 жылға дейін Иосиф Бродскийдің жалғыз - әрине, машинкада басылған шығармалар жинағы болды. Кетер алдында барлық 4 томды баспаға бекітіп үлгерді. Бродский эмиграцияны таңдап, кету күнін созуға тырысты, бірақ билік ұнамсыз ақыннан тезірек құтылғысы келді. 1972 жылы 4 маусымда Кеңес азаматтығынан айырылған Бродский Ленинградтан «израилдік визамен» және еврейлердің Венаға қоныс аударуы үшін белгіленген бағыт бойынша ұшып кетті. 3 жылдан кейін ол былай деп жазды: {{start citation}}Дуя в полую дудку, что твой факир,<br />я прошёл сквозь строй янычар в зелёном,<br />чуя яйцами холод их злых секир,<br />как при входе в воду. И вот, с солёным<br />вкусом этой воды во рту,<br />я пересёк черту… {{end citation|Нәлім мүйісінің бесік жыры (1975)}} Бродский өзінің өміріндегі оқиғаларды драмалаудан бас тартып, өте оңай еске алды: {{cquote|Ұшақ Венаға қонып, Карл Проффер мені сонда қарсы алды ... ол: «Ал, Иосиф, сен қайда барғың келеді?», - деп сұрады, Мен: «Құдай-ау, түк түсінсем бұйырмасын», - дедім ... сол кезде ол: «Мичиган университетінде жұмыс істеуге қалай қарайсың?», - деп сұрады.}} Бродскийді жақыннан білетін Шеймас Хинидің естеліктері бұл сөздердің басқа түсінігін ақын қайтыс болғаннан кейін бір ай өткен соң жарияланған мақаласында келтіреді: {{start citation}}«1964-1965 жылдардағы оқиғалар Батысқа келген сәтте оны әйгілі және кепілдендірілген даңққа айналдырды; Бродский жәбірленуші мәртебесін пайдаланып, «радикалды салтанаттылық» ағынымен жүрудің орнына, Мичиган университетінің мұғалімі болып жұмысқа орналасты. Көп ұзамай оның атағы енді ескі Отанында не істей алғанына емес, жаңасында жасағанына байланысты болды». {{end citation|Seamus Heaney. The Singer of Tales: On Joseph Brodsky}} Екі күннен кейін Венаға келген соң Бродский Аустрияда тұратын [[Уистен Хию Оден|У.Оденмен]] кездесуге барды, «Ол маған ерекше жанашырлықпен қарады, мені бірден қанатының астына алды ... мені әдеби ортаға таныстыруды өз мойнына алды». Оден Бродскиймен бірге маусым айының соңында Лондондағы Халықаралық поэзия фестиваліне қатысады. Бродский Оден шығармашылығымен жер аударылған кезінен бастап таныс болған және оны, Ахматовамен бірге, ақынға шешуші «этикалық ықпал» еткен деп көрсетеді. Сол уақытта Бродский Лондонда [[Исайя Берлин]]мен, [[Стивен Спендер]]мен, [[Шеймас Хини]]мен және [[Роберт Лоуелл]]мен танысады. ==== Өмір сызығы ==== 1972 жылы шілдеде Бродский Америка Құрама Штаттарына қоныс аударып, 1980 жылға дейін үзіліспен сабақ берген [[Анн-Арбор]]дағы [[Мичиган университеті]]нде «шақырылған ақын» қызметін қабылдады. Осы сәттен бастап КСРО-дағы орта мектептің толық емес 8 сыныбын бітірген Бродский келесі 24 жыл ішінде [[Колумбия университеті|Колумбия]] мен [[Нью-Йорк университеті|Нью-Йоркті]] қоса алғанда алты американдық және британдық университеттерде профессорлық дәрежеге иеленіп, университет оқытушысының өмірін жүргізді. Ол орыс әдебиетінің тарихынан, орыс және әлемдік поэзиядан, өлең теориясынан сабақ берді, халықаралық әдеби фестивалдар мен форумдарда, АҚШ, Канада, Англия, Ирландия, Франция, Швеция, Италия кітапханаларында және университеттерінде дәрістер мен өлеңдер оқыды. Нобель сыйлығын алғаннан кейін, студенттер оның неге әлі күнге дейін сабақ беретінін сұрағанда (өйткені енді ақша үшін емес), Бродский: «Мен, менің сүйгенімді сендерде сүйгендеріңді қалаймын» деп жауап берді<ref>{{cite web |author=Николай Борисович Картозия |url=https://esquire.ru/hero/101722-iosif-brodskiy-niotkuda-s-lyubovyu-kak-i-chem-zhil-poet-kotoryy-rodilsya-v-rossii-a-izmenil-ves-mir/ |title=Иосиф Бродский. Ешқайдан сүйіспеншілікпен: Ресейде туған, бүкіл әлемді өзгерткен ақын қалай және немен өмір сүрді|lang=ru |website=[[Esquire]]|date=2019-05-24 |accessdate=2019-08-18}}</ref>. {{start citation}}Оның жағдайында «оқытты» түсіндіруді қажет етеді. Себебі, оның бұл әрекеті университеттегі әріптестерінің, оның ішінде ақындардың ісіне ұқсамады. Ең әуелі, ол жай ғана «қалай оқыту керек» екенін білмеді. Бұл мәселеде оның жеке тәжірибесі болған жоқ... Жыл сайын жиырма төртінің қатарынан кемінде он екі апта қатарынан ол үнемі американдық жастардың алдына шығып, олармен дүниеде өзінің ең жақсы көретіні - поэзия туралы әңгімелеседі... Сабақтың қалай аталатыны, онша маңызды емес еді: оның барлық сабақтары поэтикалық мәтінді асықпай оқудың сабақтары болды... {{end citation|Лев Лосев<ref>''Лосев Л.''Кафедрадағы ақын: Кіріспе (в кн. Иосиф Бродский: труды и дни. — {{М.}}: Независимая газета, 1999).</ref>}} Жылдар өте оның денсаулығы тұрақты түрде нашарлай берді, ал 1964 жылы түрмеде алғашқы жүрек ұстамасы болған Бродский 1976, 1985 және 1994 жылдары 4 рет инфарктты бастан кешірді. Міне, Норин айдауында болған бірінші айында Бродскийге келген дәрігердің (В.М. Гиндилис) куәлігі: {{cquote|Бұл сәтте оның жүрегінде жүрек бұлшықетінің дистрофиясы деп аталатын әлсіз көріністерінен басқа өткір қатерлі ештеңе болған жоқ. Алайда оның осы ағаш өндірісібі шаруашылығындағы өмір салты бойынша болмағандары таңқаларлық еді... Тайга орманын кескеннен кейін үлкен тасты қойтастар көптеген діңгектердің арасына шашылып жатқан үлкен өрісті елестетіп көріңізші... Бұл қойтастардың кейбіреуі адамның бойынан үлкен. Жұмыс - осындай қойтастарды серіктесімен бірге болат қаңылтырларға домалату және оларды жолға араластырудан тұрды... Осындай сүргіннің үш-бес жылдығы - және ақын туралы бүгінде ешкім естей қоймас емес... өйткені оның гендерімен, өкінішке орай, жүрек тамырларының ерте атеросклерозы болуы ұйғарылды. Мұнымен күресу, кем дегенде ішінара, медицина отыз жылдан кейін ғана үйренді.}} Бродскийдің ата-анасы ұлымен кездесуге рұқсат беру туралы өтінішпен он екі рет КСРО үкіметіне, сондай-ақ, АҚШ-тың конгрессмендері мен белгілі мәдени қайраткерлері де өтініш жазды. Алайда, Бродский 1978 жылы жүрегіне ашық операция жасатып, күтімді қажет ете бастағаннан кейін де, оның ата-анасына шығу визасынан бас тартылды. Олар енді ұлдарын ешқашан көрмеді. Бродскийдің анасы 1983 жылы қайтыс болды, шамамен бір жылдан кейін әкесі көз жұмды. Екі рет те Бродскийге жерлеуге келуге рұқсат берілмеді. Оның «Сөз Табы» (1977) кітабы, «Сен туралы ой қызметінен төмендеген қызметші сияқты жоғалады...» (1985), «Әкені еске алу: Аустралия» (1989) өлеңдері, «Бір жарым бөлмелер» (1985) эссесі ата-анасына арналған. 1977 жылы Бродский Америка азаматтығын қабылдады, 1980 жылы Анн-Арбордан Нью-Йоркке көшті, кейінірек уақытын Нью-Йорк пен Саут-Хадли, [[Массачусетс]] штатындағы университеттік қала арасында бөлді, онда 1982 жылдан өмірінің соңына дейін «бес колледж» консорциумындағы көктемгілік семестірлерде сабақ берді. 1990 жылы Бродский нағашылары жағынан орыс, итальяндық ақсүйек, Мария Соззаниге үйленді. 1993 жылы Анна есімді қыздары дүниеге келді. ==== Ақын және эссеист ==== Бродскийдің өлеңдері мен олардың аудармалары КСРО-дан тыс жерде 1964 жылдан бастап оның есімі ақынның сот үдерісі жазбасының жариялануының арқасында кең танымал болды. Батысқа келгеннен бастап, оның поэзиясы орыс эмиграциясы басылымдарының беттерінде үнемі шығып отырды. Орыс тілді баспасөзге қарағанда, Бродскийдің өлеңдерінің аудармалары, көбінесе АҚШ пен Англияның журналдарында жарияланады, ал 1973 жылы таңдамалы аудармалар кітабы пайда болды. Бірақ орыс тіліндегі 1964-1971 жылдардағы өлеңдерді қамтыған «Көркем дәуірдің ақыры» және 1972-1976 жылдары жазылған шығармаларды қамтыған «Сөз табы» жаңа өлеңдер кітаптары 1977 жылы ғана шықты. Бұл бөлінудің себебі сыртқы оқиғалар емес (эмиграция) - жер аударуды тағдырлы фактор ретінде түсіну Бродскийдің шығармашылығына жат еді - бірақ оның пікірінше, 1971-1972 жылдары оның жұмысында сапалық өзгерістер болған. Осы бетбұрыста «Натюрморт», «Бір тиранға», «Одиссей Телемакқа», «Жазықсыздық туралы ән, немесе тәжірибе», «Римдік досыма хаттар», «Бобоның жерлеу рәсімдері» жазылды. Бродский Ресейде бастап, одан тысқарыда аяқтаған «1972» өлеңінде келесі формуланы келтіреді: «Мен жасағанның бәрін мен / кино мен радио дәуіріндегі даңқ үшін емес, / бірақ ана тілі, әдеби шығарма үшін ... ». Жинақтың - «Сөз табы» - атауы өзінің Нобелдік дәрісінде қысқалық түрде тұжырымдалған дәл осы хабарламамен түсіндіріледі: «кім болса да, ақын әрдайым <...> тілдің оның құралы емес, ал ол тілдің құралы екенін біледі». 1970-80 жж. Бродский, әдетте, жаңа жинақтарына бұрынғы жинақтарға енген өлеңдерді енгізбеді. Ерекшелік ретінде - 1983 жылы жарық көрген М.Б. - Марина Басмановаға арналған өлеңдерден құралған «Тамыздағы жаңа станстар» кітабы болды. Бірнеше жылдан кейін Бродский бұл кітап туралы: «Бұл менің өмірімнің басты кәсібі болып табылады <...> меніңше, соңында «Тамыздағы жаңа станстарды» жеке шығарма ретінде оқуға болады. Өкінішке орай, мен „Таңғажайып комедиясын“ жазған жоқпын. Мен оны ешқашан жазбайтын сияқтымын. Ал бұл өзіндік сюжеті бар поэзия кітабының бір түрі болып шықты... ». «Тамыздағы жаңа станстар» автордың өзі құрастырған Бродский поэзиясының орыс тіліндегі жалғыз кітабы болып қала берді. 1972 жылдан бастап Бродский белсенді түрде өмірінің соңына дейін қалдырмаған эссеге бет бұрды. АҚШ-та оның эссе бар үш кітабы жарық көрді: 1986 жылы «Less Than One» (Біреуге қарағанда аз), 1992 жылы «Watermark» (Су белгісі) және 1995 жылы «On Grief and Reason» (Қайғы мен парасат туралы). Бұл жинақтарға енген эсселердің көп бөлігі ағылшын тілінде жазылған. Оның прозасы, ең болмағанда поэзиясынан кем емес, Бродскийдің есімін КСРО-дан тыс әлемге кеңінен танытты. Американдық Әдебиет сыншыларының ұлттық кеңесі 1986 жылдың АҚШ-тағы ең жақсы әдеби-сын кітабы болып танылды. Осы уақытта Бродский әдеби академия мүшесі және әртүрлі университеттердің құрметті докторы деген алты дана атақтың иегері болды, 1981 жылы Макартур стипендиясының иегері болды. Келесі - «Урания» үлкен поэзия кітабы 1987 жылы жарық көрді. Сол жылы Бродский «тұтас қамтитын шығармашылығы, ойдың айқындылығымен және поэтикалық қарқынмен көмкерілгені үшін» берілген әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын иеленді. Оның жеке және поэтикалық кредосын тұжырымдаған орыс тілінде жазылған нобелдік сөзі, 47 жастағы Бродский келесі сөздермен бастады: {{cquote|Жеке адам үшін және өмір бойы кез-келген қоғамдық рөлді артық көрген, бұған - және, атап айтқанда, өз Отанынан әлдеқайда артықшылық берген адам үшін ерекшелік, өйткені деспотияда шейіт немесе кеңестің әміршісі болғаннан гөрі демократияда соңғы бейбақ болған жақсы, - осы мінбеде күтпеген жерден болу - үлкен ыңғайсыздық пен сынақ.}} 1990 жылдары Бродскийдің төрт жаңа өлеңдер кітабы жарық көрді: «Қырыққұлақ туралы ескертпе», «Каппадокия», «Атлантида төңірегінде» және ақын қайтыс болғаннан кейін Ардисте басылып шыққын және соңғы жинақ атанған «Тасқынды пейзаж». Бродский поэзиясының сыншылар мен әдебиеттанушылар арасында да, оқырмандар арасында да сөзсіз жетістігінде көптеген ерекшеліктер бар. Төмендетілген эмоционалдылық, музыкалық және метафизикалық күрделілік - әсіресе «кейінгі» Бродскийдің - кейбір жазушыларды да тежейді. Атап айтқанда, ақын шығармашылығына сөгіс беру көбіне дүниетанымдық сипатта болған [[Александр Исаевич Солженицын|Александр Солженицынның]] шығармашылығын атауға болады. Осыған ұқсас басқа лагерьдің сыншысы ақын туралы былай пікір білдірді: [[Дмитрий Львович Быков|Дмитрий Быков]] Бродскийге арналған эссесінде, бастамадан кейін: «Мен бұл жерде Бродский «суық», «бірсарынды», «адамгершіліксіз» деген ұдайы тұтынылатын қарабайырлықты қайта айтқым келмейді», - дегенімен, әрі қарай, былай жазады: «Бродский шығармаларының үлкен корпусында тірі мәтіндер таңқаларлықтай аз... Бүгінгі оқырман „Шеру“, „Қош, мадемуазел Вероника“ немесе „Бөтелкедегі хатты“ күш-жігерсіз оқып шығар ма екен - дей тұрғанмен, „Сөз табы“, „Мария Стюарт жайлы жиырма сонет“ немесе „Құдіретпен сөйлесуді„ күмәнсіз бағаламай қоймайды: әлі тасқа айналмаған Бродскийдің, әлі тірі керемет мәтіндер, өзінің қатайып қалуын, мұздануын, өлуін сезетін тірі жанның күйзеліс зары». Ақынның көзі тірісінде жинақталған соңғы кітабы келесі жолдармен аяқталады: {{start citation}}И если за скорость света не ждёшь спасибо,<br />то общего, может, небытия броня<br />ценит попытки её превращенья в сито<br />и за отверстие поблагодарит меня. {{end citation|«Тек ауа райынан басқа, мені әр нәрсе үшін жазғырды...»}} ==== Драматург, аудармашы, қалам қайраткері ==== Бродскийдің қаламына жарияланған екі пьеса: «Мәрмәр» (1982) және «Демократия» (1990-1992) тиесілі. Сондай-ақ ағылшын драматургі [[Том Стоппард]]тың «Розенкранц пен Гильденстерн өлді» және ирландық [[Брендан Биан]]ның «Арқан туралы әңгіме» пьесаларының аудармаларын аударған. Бродский әлемдік поэзияның орыс тіліне аудармашысы ретінде елеулі мұра қалдырды. Ол аударған авторлардың ішінде [[Джон Донн]], [[Эндрю Марвелл]], [[Ричард Уилбер]], [[Еврипид]] (Медейлік), [[Константинос Кавафи]], [[Константы Илдефонс Галчински]], [[Чеслав Милош]], [[Томас Венслова]]ны атауға болады. Бродский ағылшын тіліндегі аудармаларға жиі жүгінбейтін. Ең алдымен, бұл, әрине, автоаудармалар, сондай-ақ [[Осип Эмильевич Мандельштам|Мандельштам]], [[Марина Ивановна Цветаева|Цветаева]], [[Вислава Шымборска]] және басқа да аудармалар. Бродскийдің жақын досы, американдық жазушы [[Сьюзен Зонтаг|Сиюзан Зонтаг]] былай дейді: «Мен оның қуылуын тек орыс қана емес, әлемдік ақын болудың ең үлкен мүмкіндігі деп санайтынына сенімдімін... Бродский шамамен 1976—1977 жылдары бір жерде күліп: «Кейде мен өзіме қалағанымды жаза аламын және бұл басылып шығады деп ойлау маған өте таңқаларлық», - айтқан сөзі есімде. Бродский бұл мүмкіндікті толық қанды пайдаланды. 1972 жылдан бастап ол [стильді] қоғамдық және әдеби өмірге басымен малынды. Жоғарыда аталған үш эссе кітабынан басқа, жазған мақалалар, алғысөздер, редакторға жолдаған хаттар, әртүрлі жинақтарға жазған сын пікірлері, оның кештердегі орыс және ағылшын тілді ақындар шығармашылығының көптеген ауызша баяндамалары, пікірталастар мен форумдарға қатысуы, журналға сұхбат беруін есептемегенде саны жүзден асады. Ол [[Инна Львовна Лиснянская|И. Лиснянская]], [[Евгений Борисович Рейн|Е. Рейн]], [[Александр Семенович Кушнер|А. Кушнер]], [[Денис Геннадиевич Новиков|Д. Новиков]], [[Белла Ахатқызы Ахмадуллина|Б. Ахмадулина]], [[Лев Владимирович Лосев|Л. Лосев]], [[Юрий Михайлович Кублановский|Ю. Кублановский]], [[Юз Алешковский|Ю. Алешковский]], [[Владимир Иосифович Уфланд|Вл. Уфланд]], [[Владимир Аркадьевич Ганделсман|В. Ганделсман]], [[Анатолий Генрихович Найман|А. Найман]], [[Регина Иосифовна Дериева|Р. Дериева]], [[Ричард Уилбер|Р. Уилбер]], [[Чеслав Милош|Ч. Милош]], [[Марк Странд|М. Странд]], [[Дерек Уолкотт|Д. Уолкотт]] және басқаларының шығармаларына пікір жасайтын авторлар тізімі. Әлемдегі ең ірі газеттер оның қудаланған жазушылар: [[Салман Рушди|С. Рушди]], [[Наталья Евгеньевна Горбаневская|Н. Горбаневская]], [[Владимир Рафаилович Марамзин|В. Марамзин]], [[Томас Венцлова|Т. Венцлова]], [[Константин Маркович Азадовский|К. Азадовскийлерді]] қорғауға арналған үндеуін жариялайды. Л. Штерн жазғандай, Бродский «соншалықты көптеген адамдарға [оның ішінде ұсыным хаттарға] көмектесуге тырысты, тіпті... оның кепілдемелерінің құнсыздануы басталды». Салыстырмалы қаржылық әл-ауқат (кем дегенде эмиграция стандарттары бойынша) Бродскийге көбірек материалдық көмек көрсетуге мүмкіндік берді. Лев Лосев былай деп жазады: {{cquote|Бірнеше рет көмекке мұқтаж ескі таныстарға, кейде Иосиф оларға жаны ашымауы керек адамдарға көмектесу үшін ақша жинауға қатыстым, ал мен одан сұраған кезде, тіпті аяқтамай жатып, ол асығыс чек жазып беретін.}} Бродскийді Нью-Йорктегі орыс эмиграциясының мәдени орталықтарының бірі «[[Орыс самауырын]]» мейрамханасының иелері орыстар болғаннан бері білетін Роман Капланның айғағы: {{cquote|1987 жылы Иосиф Нобель сыйлығын алды... Мен Бродскийді бұрыннан білетінмін және көмек сұрадым. Иосиф [[Михаил Николаевич Барышников|Миша Барышниковпен]] бірге маған көмектесуді шешті. Олар ақша қосты, мен оларға осы мейрамхананың бір бөлігін бердім... Өкінішке орай, мен дивиденд төлемедім, бірақ мен жыл сайын оның туған күнін салтанатты түрде атап өтетінмін.}} Конгресс [[кітап]]<nowiki/>ханасы Бродскийді 1991-1992 жылдарға АҚШ-тың ақын лауреаты етіп сайлады. Осы құрметті, бірақ дәстүрлі номиналды қабілетте ол поэзияны насихаттауда белсенді жұмыс жасады. Оның идеялары американдық поэзия мен сауаттылық жобасын құруға алып келді, осының барысында 1993 жылдан бастап миллионнан астам поэтикалық кітаптарды мектептерге, қонақ үйлерге, супермаркеттерге, вокзалдарға және тағы басқаларға таратты. 1989 жылдан 2001 жылға дейінгі Американдық Ақындар академиясының директоры Уилиям Уодсуорттің айтуынша, Бродскийдің ақын лауреаты ретінде ұлықтау сөзі «Американың мәдениетіндегі поэзияның рөліне деген көзқарасын өзгертудің себебі болды». Бродский қайтыс болардан бұрын Римде орыс академиясын құру идеясымен айналысады. 1995 жылдың күзінде Рим әкіміне Ресейден суретшілер, жазушылар мен ғалымдар оқып, жұмыс істей алатын академия құру туралы ұсыныспен жүгінді. Бұл идея ақын қайтыс болғаннан кейін жүзеге асты. 2000 жылы Иосиф Бродский атындағы еске алу стипендия қоры алғашқы шәкіртақы алушы орыс ақынды, ал 2003 жылы - алғашқы суретшіні Римге жіберді. ==== Ағылшын тілді ақын ==== 1973 жылы Джордж Клайнның аудармасымен және Оденнің алғысөзімен Бродский поэзиясының ағылшын тіліне аударылған алғашқы авторизацияланған кітабы — «Таңдалған өлеңдер» жарық көрді. «Сөз табы» («A Part of Speech») — ағылшын тіліндегі екінші топтамасы 1980 жылы; үшіншісі, «Уранияға» («To Urania»), — 1988 жылы шықты. Бродский дайындаған ағылшын тіліндегі төртінші өлеңдер жинағы — «Және тағы басқалары» («So Forth») 1996 жылы жарық көрді. Соңғы екі кітапта орыс тілінен аудармалар да, автоаудармалар да, бастапқыда ағылшын тілінде жазылған өлеңдер де бар. Осы жылдар ішінде Бродский өзінің өлеңдерін ағылшын тіліне аударуын басқа аудармашыларға тапсыруын азайта бастады; сонымен бірге, ол жиі-жиі поэзияны ағылшынша жаза бастады, дегенмен, өз сөзімен айтқанда, ол өзін екі тілді ақын санамады «мен үшін ағылшынша өлең жазу, бұл ойын...», - деп пікір білдірді. Лосев былай деп жазады: «Тілдік және мәдени тұрғыдан Бродский орыс болды, ал өзін-өзі сәйкестендіру туралы айтатын болсақ, ол жетілген жылдары оны бірнеше рет қолданғанкелте формуласына дейін түйісті: „Мен яһуди, орыс ақыны және американдық азаматпын“». Бродскийдің ағылшын тіліндегі поэзиясында автордың қайтыс болғаннан кейін шыққан бес жүз беттік жинағында оның қатысуынсыз жасалған аудармалар жоқ. Бірақ егер оның эсселері көбінесе оң сыни жауаптар тудырса, онда ағылшын тілді әлемде оған ақын ретінде көзқарас бірмағыналыдан алыс болды. Валентина Полухинаның пікірінше, «Англияда Бродскийді қабылдау парадоксы Бродскийдің эссеист ретіндегі беделінің өсуіне байланысты ақын мен өз өлеңдерінің аудармашы Бродскийге шабуылдардың күшейе түсуінен тұрды». Бағалау шоғыры өте жағымсыздан мадақтауға дейін өте кең болды, бірақ тұтастай алғанда сыни бейімділік басым болды. Атап айтқанда, Даниэл Уайсборттың «From Russian with love» эссе-мемуарлары Бродскийдің ағылшын тілді поэзиядағы рөлдері, өлеңдерін ағылшын тіліне аударуы және шығармашылығындағы орыс және ағылшын тілдерінің арақатынасына арналған. Бродскийдің ағылшын өлеңдеріне келесідей баға берді: {{cquote|Менің ойымша, олар шынымен контексте байыпты қабылданбайтын рифмаларды енгізеді, мағынасында олар мүлдем дәрменсіз, тіпті шектен шыққан. Ол ағылшын поэзиясындағы әйел рифмасының шекараларын ашуға тырысты, бірақ нәтижесінде оның шығармалары [[Уильям Швенк Гилберт|У.Ш. Гилберт]] немесе [[Огден Неш]] сияқты естіле бастады. Бірақ бірте-бірте ол жақсарып, ағылшын просодиясының мүмкіндіктерін кеңейте бастады, бұл өз алдына бір адам үшін ерекше жетістік. Бұған тағы кім жетуі мүмкін екенін білмеймін. [[Владимир Владимирович Набоков|Набоков]] жете алмады.}} ==== Оралуы ==== КСРО-дағы қайта құру және бір уақытта Нобель сыйлығын Бродскийге беру оның туған жеріндегі тыныштық бөгетін бұзып, көп ұзамай Бродскийдің өлеңдері мен эсселерінің басылымдары толып кетті. Біріншісі (1960 жылдары басылып шыққан бірнеше өлеңге қосымша), Бродский өлеңдерінің топтамасы 1987 жылғы желтоқсанда «Новый Мир» кітабында пайда болды. Осы сәтке дейін ақынның шығармашылығы өз елінде өте шектеулі оқырмандар шеңберіне және тек самиздатта таратылған қолжазба және машинамен басылған тізімдері арқасында белгілі болды. 1989 жылы Бродский 1964 жылғы сот үдерісіне байланысты ақталды; оның әрекеттерінде әкімшілік құқық бұзушылықтың құрылымы болмағаны танылды. 1992 жылы Ресейде 4 томдық шығармалар жинағы шыға бастады. 1995 жылы Бродский Санкт-Петербургтің құрметті азаматы атағына ие болды. Отанына оралуға шақырулар келді. Бродский өзінің келуін кейінге қалдырды: мұндай іс-шараның, мерекенің жариялылығынан, оның сапарымен сөзсіз ілесіп тұратын баспасөздің назарынан ұялды. Денсаулығы да оған жол бермеді. Оның соңғы аргументтерінің бірі: «Менің ең жақсы жерім - менің өлеңдерім әлдеқашан сонда». === Өлімі және жерлеу === [[Сурет:JBrodskyBurial.jpg|thumb|210px|Иосиф Бродский қабірінің Сан-Микел зиратындағы жалпы көрінісі, Венеция, 2004 жыл.]] 1996 жылдың 27 қаңтарындағы сенбілік кеште [[Нью-Йорк]]те, Бродский Саут-Хадлиге баруға дайындалып, келесі күні өзімен бірге алып кету үшін портфолиосындағы қолжазбалар мен кітаптарды жинады. Көктемгі семестр дүйсенбіде басталды. Бродский әйеліне қайырлы түн тілеп, оған көбірек жұмыс керек екенін айтып, бөлмесіне көтерілді. Таңертең әйелі оны бөлмесінің еденінен тапты. Бродский толық киінген; жазба үстелінде көзілдіріктің жанында ашылған кітап — грек эпиграммаларының екі тілдегі басылымы жатты. Иосиф Александрович Бродский 1996 жылы 27 қаңтардан 28 қаңтарға қараған түні, 56 жасқа толуына 4 ай қалғанда кенеттен қайтыс болды. Өлімнің себебі — жүрек инфарктіне байланысты кенеттен жүректің тоқтауы. 1996 жылы 1 ақпанда Бродскийдің үйінің жанында, Бруклин Хайтс қаласындағы Құт Епископтық махалла шіркеуінде жаназа оқу рәсімі өтті. Келесі күні уақытша жерлеу рәсімі өтті: металлмен қапталған табыттағы мәйіт Гудзон жағасындағы Қасиетті Үштік шіркеуінің зиратындағы табытқа қойылды, ол 1997 жылдың 21 маусымына дейін сақталды. РФ Мемлекеттік Думасының депутаты Г.В. Старовойтованың Санкт-Петербургтегі Васильевский аралында ақынды жерлеу туралы жеделхат арқылы жіберген ұсынысы қабылданбады - «бұл Бродский үшін өз Отанына оралу мәселесін шешуді білдірер еді». Еске алу кеші 8 наурызда Манхэттенде Әулие Иоанн епископтық соборында өтті. Ешқандай сөз болған жоқ. Өлеңдерді Чеслав Милош, Дерек Уолкотт, Шеймас Хини, Михаил Барышников, Лев Лосев, Энтони Хект, Марк Странд, Розанна Уоррен, Евгений Рейн, Владимир Уфлянд, Томас Венчлова, Анатолий Найман, Яков Гордин, Мария Соззани-Бродская және басқалар оқыды. Гайдн, Моцарт, Перселлдің музыкалары шырқалды. 1973 жылы сол соборда Бродский Уистен Оденді еске алу шарасын ұйымдастырушылардың бірі болған. Бродскийдің соңғы өсиеті мен жерлеу рәсімі туралы кеңінен келтірілген естеліктерінде ақын және аудармашы Илья Кутик былай дейді: {{cquote|Бродский қайтыс болардан екі апта бұрын өзіне Бродвейдің жанында Нью-Йорк зиратындағы кішкентай шіркеуден орын сатып алды (бұл оның соңғы өсиеті). Осыдан кейін ол әжептәуір егжей-тегжейлі өсиет жасады. Сондай-ақ хаттар жіберілген адамдардың тізімі жасалды, онда Бродский хат алушыдан 2020 жылға дейін алушы Бродский туралы адам ретінде сөйлеспейтінін және оның жеке өмірін талқыламайтындығына қол қоюын сұрады; ақын Бродский туралы айтуға тыйым салынбады.}} Кутиктің көптеген пайымдауларын басқа ақпарат көздері қолдамайды. Сол уақытта Бродскийді жақын білетін Е. Шеллберг, М. Воробьева, Л. Лосев, В. Полухина, Т. Венцлова бұл пікірді теріске шығарды. Атап айтқанда, Шеллберг пен Воробьева: «1998 жылы 28 қаңтарда «Независимая газетаның»16-бетінде Илья Кутиктің атымен жарияланған Иосиф Бродский туралы мақала 95 пайызы ойдан шығарылған деп сендіргіміз келеді», - деп мәлімдеді. Лев Лосев Кутиктің әңгімесімен өзінің қатты келіспеушілігін білдірді, басқалармен қатар, Бродский оның жерлеу рәсіміне қатысты нұсқаулар қалдырмағанын, зираттан орын сатып алмағандығын және т.с.с. куәландырды. Лосев пен Полухинның айғағына сәйкес, Илья Кутик, өзі сипаттаған Бродскийдің жерлеу рәсімінде болмады. Ақынның соңғы тыныштыққа келтіру орны туралы шешім бір жылдан астам уақытты алды. Бродскийдің жесірі Марияның айтуынша «Венецияда жерлеу идеясын оның достарының бірі айтқан. Бұл Санкт-Петербургтен бөлек, Иосиф бәрінен бұрын жақсы көретін қала. Сонымен қатар, өзімшілдікпен айтатын болсақ, Италия - менің елім, сондықтан менің күйеуімнің сол жерде жерленгені жақсы болды. Басқа қалаларға, мысалы, менің туған жерім Лукканың қасындағы Компинияноға қарағанда, оны Венецияда жерлеу оңайырақ болды. Венеция Ресейге жақын және қол жетімді қала». Вероника Шилц пен Бенедетта Кравери Венеция билігімен Сан-Микеле аралындағы ескі зираттан орын алу туралы келісімге келді. Сан-Микелге жерленгісі келетіні жайлы Бродскийдің 1974 жылдан Андрей Сергеевке жолдаған күлкілі хабарламасында кездеседі: {{cquote|Хотя бесчувственному телу<br />равно повсюду истлевать,<br />лишённое родимой глины, оно в аллювии долины<br />ломбардской гнить не прочь. Понеже<br />свой континент и черви те же.<br />Стравинский спит на Сан-Микеле…}} 1997 жылы 21 маусымда Иосиф Бродскийдің денесі Венециядағы Сан-Микеле зиратына қайта жерленді. Бастапқыда ақын денесін [[Игорь Стравинский|Стравинский]] мен [[Сергей Павлович Диагилев|Диагилев]] қабірлері арасындағы зираттың орыс жартысына жерлеу жоспарланған, бірақ бұл мүмкін емес болып шықты, өйткені Бродский православ емес еді. Католик дінбасылары да жерлеуден бас тартты. Нәтижесінде, мәйітті зираттың протестанттық бөлігіне көмуге шешім қабылдады. Тыныштық орны Joseph Brodsky деген қарапайым ағаш крестпен белгіленді. Бірнеше жылдан кейін ақын қабіріне суретші Владимир Радунскийдің құлпытасы орнатылды. Ескерткіштің артқы жағында латынша - Пропорцияның элегиясынан «Letum non omnia finit» - «бәрі өліммен аяқталмайды» деген жол бар. Қабірге келген адамдар тастар, хаттар, өлеңдер, қарындаштар, фотосуреттер, Camel темекісін (Бродский көп темекі тартқан) және виски қалдырады. == Отбасы == * Анасы — Мария Моисеевна Вольперт (1905—1983). * Әкесі — Александр Иванович Бродский (1903—1984). * Ұлы — Андрей Осипович Басманов (туғ. 1967), [[Марианна Павловна Басманова|Марианна Басмановадан]] туған. * Қызы — Анастасия Иосифовна Кузнецова (туғ. 1972), балерина Марианна Кузнецовадан туған. * Әйелі (1990 бастап) — Мария Соззани (туғ. 1969). ** Қызы — Анна Александра Мария Бродская (туғ. 1993). == Санкт-Петербургтегі мекенжайы == * 1940 — Обводный арнасының жағалауы, 142 үй, 33 пәтер. * 1941—1942, 1944—1955 — Рылеев көшесі, 2 үй, 10 пәтер. * 1955—1972 — А. Д. Мурузи табысты үйі (Литейный даңғылы, 24 үй, 28 пәтер). 2020 жылдың қаңтарында Мурузи үйінде Иосиф Бродскийдің мұражайы сынақтама режимінде «Бір жарым бөлме» жұмысын бастады.<ref>{{Cite web|url=https://78.ru/news/2020-01-26/neidealnii_muzei_brodskogo_v_ego_kvartire_nachal_rabotat_v_testovom_rezhime|title=Бродскийдің пәтеріндегі «жетілмеген» мұражайы сынақтама режимінде жұмыс істей бастады|author=Олеся Курдюкова|website=|date=2020-01-26|publisher=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}} [[Санат:XX ғасырдағы Ресей ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:АҚШ ақындары]] [[Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:XX ғасыр аудармашылары]] [[Санат:КСРО-да ақталғандар]] k6z5498ybqmi91ycjnm4uc8toxjwfgt 3629302 3629294 2026-07-13T05:56:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3588652 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Иосиф Александрович Бродский |Шынайы есімі = |Суреті = Russische dichter en Nobelprijswinnaar Joseph Brodsky in aula UvA, kop, Bestanddeelnr 934-3497.jpg |Ені = |Суреттің аты = Бродксий, 1988 жыл |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 24.5.1940 |Туған жері = [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 28.1.1996 |Қайтыс болған жері = [[Бруклин]], [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Азаматтығы = {{Ublist |{{USSR}} (1940–1972) |[[апатрид]] (1972–1977) |{{USA}} (1977–1996) }} |Ұлты = |Мансабы = {{hlist|Ақын|эссеист|драматург|аудармашы|ұстаз}} |Шығармашылық жылдары = 1956–1996 |Бағыты = |Жанры = [[поэзия]] |Шығармалардың тілі = орыс, ағылшын |Дебюті = |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет легионы орденінің иегері}} }} {{Қатар |{{Санкт-Петербургтің құрметті азаматы}} }} |Сыйлықтары = {{Ublist |{{Нобель медалі}} [[Әдебиет саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Әдебиет саласында Нобель сыйлығы]] (1987) |[[МакАртур стипендиясы|Макартур стипендиясы]] (1981) |[[Ұлттық кітап сыншылар үйірмесінің сыйлығы]] (1986) |[[АҚШ ақын-лауреаты]] (1991) |[[Алтын шір]] (1991) }} |Қолтаңбасы = Iosif Brodsky signature.jpg |Сайты = |Commons = Joseph Brodsky }} '''Иосиф Александрович Бродский''' ([[24 мамыр]] [[1940 жыл|1940]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] – [[28 қаңтар]] [[1996 жыл|1996]], [[Бруклин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — кеңестік және америкалық ақын, эссеист, драматург және аудармашы, ұстаз. 1987 жылғы [[әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, 1991—1992 жылдар [[АҚШ ақын-лауреаты]]. Поэзияны негізінен орыс тілінде, ал [[эссе]]лерді ағылшын тілінде жазатын. Санкт-Петербургтің құрметті азаматы (1995). == Өмірбаяны == === Балалық шағы === Иосиф Бродский [[1940 жыл]]ы [[24 мамыр]]да [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] еврей отбасында дүниеге келген. Әкесі, Кеңес Әскери-теңіз күштерінің 3-дәрежелі капитаны Александр Иванович Бродский (1903-1984), әскери фотожурналист болған, соғыстан кейін [[Ұлы Петр императоры атындағы Орталық әскери-теңіз мұражайы|Әскери-теңіз музейінің]] фототехникалық зертханасына жұмыс істеуге кеткен. 1950 жылы ол қатардан шығарылды, содан кейін ол Ленинградтың бірнеше газетінде фотограф және журналист болып жұмыс істеді. Анасы, Мария Моисеевна Вольперт (1905-1983), есепші болып жұмыс істеген. Анасының туған сіңлісі — [[Г. А. Товстоногов атындағы үлкен драма театры|ҮДТ]] мен [[В.Ф.Комиссаржевская атындағы академиялық драма театры|В. Ф. Комиссаржевская ат. театрдың]] актрисасы Дора Моисеевна Вольперт. Иосифтің ерте балалық шағы соғыс, блокада, соғыстан кейінгі кедейлік жылдарына түсіп, әкесіз өтті. 1942 жылы блокададан кейін Мария Моисеевна мен Иосиф [[Череповец]]ке эвакуацияға кетіп, 1944 жылы Ленинградқа оралды. 1947 жылы Иосиф Кирочная 8 көшесіндегі №203 мектепке барды. 1950 жылы Моховая көшесіндегі №196 мектепке, содан кейін 1953 жылы Соляний шолақ көшесіндегі №181 мектепке және келесі жылы, екінші жылға қалғандықтан, Обводный каналындағы №154 үйде тұрып, № 276 мектепке көшіп, 7-сыныпта оқуын жалғастырды. 1955 жылы отбасы Мурузи Үйінде «бір жарым бөлме» алды{{sfn|Лосев|2006|loc=|б=323}}. Бродскийдің эстетикалық көзқарастары 1940-1950 жылдары Ленинградта қалыптасты. Оның шығармашылығында бомбалау кезінде қатты зақымдалған [[Неоклассицизм|неоклассикалық сәулет]], Ленинград атырабындағы шексіз көріністер, су, шағылыстың көптігі - мотивтер оның балалық және жастық шағынан алған әсерімен байланысты кездеседі. [[Сурет:Muruzi.jpg|thumb|right|200px|Мурузи Үйі, Литейный даңғылынан қарағандағы көрініс]] === Жастық шағы === 1954 жылы Бродский Екінші Балтық мектебіне (теңіз мектебіне) өтініш берді, бірақ қабылданбады<ref>{{youtube|37sh0RWB0cg|Фильм «Бродский не поэт»|start=38s}}</ref>. 1955 жылы он алты жасқа толмай жатып, жеті сыныпты бітіріп, сегізінші сыныпты бастаған Бродский мектепті тастап, «Арсенал» зауытына фрезершінің шәкірті болып оқуға түсті. Бұл шешім мектептегі мәселелерімен де, Бродскийдің отбасын қаржылай қолдауды қалауымен де байланысты болды. Сүңгуірлер мектебіне оқуға түсуге тырысты. 16 жасында дәрігер болу идеясымен көзі жанды, бір ай бойы облыстық аурухананың мәйітханасында прозектордың көмекшісі болып жұмыс істеді, мәйіттерді бөлшектеді, бірақ соңында дәрігерлік мансаптан бас тартты. Сонымен қатар, мектептен шыққаннан кейін бес жыл бойы қазандықта жағушы, шамшырақта теңізші болып жұмыс істеді. Ол орта білімді жұмысшы жастар мектебінде алды{{sfn|Гордин|2010|loc=}}. 1957 жылдан бастап ГҒЗИ геологиялық экспедицияларының қызметкері болды: 1957 және 1958 жылдары - [[Ақ теңізі|Ақ теңізде]], 1959 және 1961 жылдары - [[Шығыс Сібір]] мен Солтүстік [[Саха Республикасы|Сахада]], [[Анабар қалқаны|Анабар қалқандарында]]. 1961 жылдың жазында Нелкан эвенкилік ауылында мәжбүр болған жұмыссыздық кезеңінде (әрі қарай жылжуға бұғы болмады) оның жүйкесі сыр беріп, оған Ленинградқа оралуға рұқсат етілді{{sfn|Лосев|2006|loc=|б=323}}{{sfn|Гордин|2010|loc=}}. Сонымен бірге ол көп оқыды, бірақ абыл-сабыл - ең алдымен поэзия, философиялық және діни әдебиеттер оқыды, [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Поляк тілі|поляк]] тілдерін үйрене бастады. 1959 жылы [[Евгений Борисович Рейн|Евгений Рейн]], [[Анатолий Генрихович Найман|Анатолий Найман]], [[Владимир Иосифович Уфлянд|Владимир Уфлянд]], [[Болат Шалвович Окуджава|Болат Окуджава]], [[Сергей Донатович Довлатов|Сергей Довлатовпен]] кездесті. 1959-1960 жылдары «промкадан» - өндірістік кооперация мәдениеті сарайындағы әдеби бірлестіктен (кейін Ленсовет) жас ақындармен тығыз араласты<ref>M. D. Shrayer. Two Poems on the Death of Akhmatova: Dialogues, Private Codes, and the Myth of Akhmatova’s Orphans // Canadian Slavonic Papers. — XXXV.1-2 (March-June 1993). — Стр. 45-68.</ref>. 1960 жылдың 14 ақпанында Горький атындағы Ленинград мәдениет сарайында А.С.Кушнер, Г.Я.Горбовский, В.А.Соснораның қатысуымен «ақындар турнирінде» алғашқы ірі қоғамдық қойылым өтті. «Еврей зираты» өлеңін оқу жанжал туғызды. Бродский 1960 жылдан бастап (және, мүмкін, одан да ертерек) ленинградтық МҚК-ның назарында болды. 1960 жылы лагерьлерде екі жылға сотталған және бұған дейін өзінің «Синтаксис» [[самиздат]]тық поэзия журналында бес Бродскийдің өлеңдерін жариялаған [[Александр Ильич Гинзбург|Александр Гинзбургтің]] тұтқындалуына байланысты МҚК-ға жауап алуға шақырылды («Синтаксис» самиздаттық журналдар арасында кең танымал бола алған бірінші журнал). «Синтаксисте» жарияланған өлеңдер, оның ішінде Бродскийдің өлеңдері идеологиялық тұрғыдан кеңестік цензура үшін тым индивидуалды немесе пессимистік болды, бірақ оларда кеңес режимін тікелей сынау және оны құлатуға шақыру болған жоқ. Бродский және оның досы, бұрынғы ұшқыш Олег Шахматов 1960 жылы желтоқсанда [[Самарқан]]ға сапар шегіп, шетелге ұшу үшін ұшақты айдап әкету жоспарын қарастырды. Бірақ олардың бұған батылы бармады. Кейінірек Шахматов заңсыз қару сақтағаны үшін қамауға алынып, осы жоспар туралы, сондай-ақ оның басқа досы Александр Уманский туралы және Шахматов пен Бродский кездейсоқ американдыққа тапсырмақ болған «антикеңестік» қолжазбасы туралы МҚК-ға хабарлады. 1962 жылы 29 қаңтарда Бродскийді МҚК ұстады, бірақ екі тәуліктен кейін босатылды. Ол РКФСР Қылмыстық кодексінің 70-бабын («Антикеңестік үгіт және насихат») бұзды деп айыпталған Уманский мен Шахматовтың ісіне байланысты қамауға алынды. Осы қысқа тұтқындаудан кейін Бродский бақылауға алынды<ref>{{мақала | авторы = Мейлах М.| тақырыбы = Поэт сам узнаёт по темпераменту своего предшественника…|шынайы атауы = | сілтеме = http://magazines.russ.ru/nlo/2006/79/mm40.html| тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Независимый филологический журнал| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006| томы = | нөмірі = 79| беттері =| isbn = | issn =}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Вайль Б.| тақырыбы = Шахматов — «подельник» Бродского|шынайы атауы = | сілтеме = http://magazines.russ.ru/zvezda/2010/1/va16.html| тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Звезда| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2010| томы = | нөмірі = 1| беттері =| isbn = | issn =}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Шульц С.| тақырыбы = Иосиф Бродский в 1961—1964 годах|шынайы атауы = | сілтеме = http://magazines.russ.ru/zvezda/2000/5/shulc.html| тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Звезда| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2000| томы = | нөмірі = 5| беттері =| isbn = | issn =}}</ref>. 1960-1961 жылдар аралығында ол Ленинград әдеби сахнасында даңққа ие болды. Дәуіт Шрайер-Петровтың айтуынша: «Мен 1961 жылдың сәуірінде әскерден оралдым. Невский даңғылында кездестірген Илья Авербах: «Ленинградта Иосиф Бродский атты данышпан ақын пайда болды. <…> Ол небәрі жиырма бір жаста. Бір жылдан бері нақты түрде жазады. Оны Женя Рейн ашты<ref>Д. Шраер-Петров, «Водка с пирожными. Роман с писателями». Спб.: Академический проект, 2007, стр. 167. Воспоминания были написаны в Москве в 1986 году и впервые опубликованы в Нью-Йорке в 1989-м году в книге Шраера-Петрова «Друзья и тени».</ref> 1961 жылдың тамызында [[Комарово (Санкт-Петербург)|Комаровода]] Евгений Рейн Бродскийді [[Анна Ахматова]]мен таныстырды. 1962 жылы Псковқа барған кезде [[Надежда Яковлевна Мандельштам|Надежда Мандельштаммен]], ал 1963 жылы Ахматовада Лидия Чуковскаямен танысты. 1966 жылы Ахматова қайтыс болғаннан кейін Д. Бобышевтің жеңіл қолымен төрт жас ақын, оның ішінде Бродскийде бар, мемуарлық әдебиетте «ахматованың жетімдері» деп жиі аталады. Бродский бала кезінен невротикалық мәселелерімен ([[фобия]], [[Кекештік|кекештену]]) зардап шегетін. 1962 жылдан бастап «психопатия» («жеке тұлғаның бұзылуы») диагнозымен жүйке-психиатриялық диспансерінде тіркеуде тұрды, сол жылы дәрігерлік комиссия 8 „в“, 30 „в“ баб бойынша (невроздар, жүрек ауруы) «бейбіт уақытта әскери қызметке жарамсыз, соғыс уақытында саптан тыс қызметке жарамды» деген қорытынды жасады. 1962 жылы жиырма екі жастағы Бродский суретші [[Павел Иванович Басманов|П. И. Басмановтың]] қызы Марина (Марианна) Басмановамен кездесті. Сол кезден бастап Марианна Басманова, бас әріптің астына жасырылған «М. Б.», ақынның көптеген шығармалары арналған. Бродскийдің өмірбаяны Лев Лосевтің айтуынша, «өлеңдер „М. Б.“, Бродскийдің лирикасында басты орын алады, өйткені олар ең мықтысы - олардың арасында жауһарлар және өтпелі өлеңдер бар, бірақ бұл өлеңдер мен оларға салынған рухани тәжірибе оның поэтикалық тұлғасында еріген от жалыны болды»{{sfn|Лосев|2006|loc=Марина Басманова и «Новые стансы к Августе»|с=}}. Осы арнаумен жазылған алғашқы өлеңдер - «Мен бұл иықтарды құшақтап, қарадым...», «Не сағыныш, не махаббат, не мұң жоқ...», «Періштеге жұмбақ» - 1962 жылмен белгіленеді. И. Бродскийдің «Тамызға таман жаңа өлең шумақтары» (АҚШ, Мичиган: Ardis, 1983) атты өлеңдер жинағы оның 1962-1982 жылдардағы «М. B-ға.» арналған өлеңдерінен құралған. «М. B-ға.» арналған соңғы өлең 1989 жылмен белгіленеді. 1967 жылы 8 қазанда Марианна Басманова мен Иосиф Бродскийдің Андрей Осипович Басманов атты ұлы дүниеге келді. 1972-1995 жылдары М. П. Басманова мен И. А. Бродский хат жазысып жүрді. === Ертедегі өлеңдері мен әсері === Бродский өзінің айтуы бойынша он сегіз жасында өлең жаза бастады, бірақ 1956-1957 жылдары белгіленген бірнеше өлеңдер бар. Шешуші екпіндердің бірі [[Борис Абрамович Слуцкий|Борис Слуцкий]] поэзиясымен танысу болды. «Пірәдәрләр», «Пушкин ескерткіші», «Рождестволық романс» - Бродскийдің алғашқы өлеңдерінің ішіндегі ең әйгілі. Олардың көпшілігіне айқын музыкалық қабілет тән. Сонымен, «Шеттен орталыққа» және «Мен қала маңының ұлымын, қала маңының ұлымын, қала маңының ұлымын...» өлеңдерінен джаз импровизациясының ырғақты элементтерін көруге болады. Бродскийдің айтуынша, оған [[Марина Ивановна Цветаева|Цветаева]] мен [[Евгений Абрамович Баратынский|Баратынский]], ал бірнеше жылдан кейін - [[Осип Эмильевич Мандельштам|Мандельштам]] шешуші әсер етті. Замандастарының арасында оған [[Евгений Борисович Рейн|Евгений Рейн]], Владимир Уфлянд, Станислав Красовицкий әсер етті. Кейін Бродский [[Уистен Хью Оден|Оден]] мен Цветаеваны ең ұлы ақындар деп атады, одан кейін [[Константинос Кавафис|Кавафис]] пен [[Роберт Фрост|Фрост]], ақынның жеке канонын [[Райнер Мария Рильке|Рилке]], [[Борис Леонидович Пастернак|Пастернак]], [[Осип Эмильевич Мандельштам|Мандельштам]] және [[Анна Ахматова|Ахматова]] жапты<ref>{{кітап |авторы = Волков С.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Диалоги с Иосифом Бродским|шынайы атауы = |сілтеме = http://modernlib.ru/books/volkov_solomon/dialogi_s_iosifom_brodskim/read/|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Мәскеу|баспасы = «Независимая газета»|жыл = 1998|томы = |беттері =|барлық беті = 328|сериясы = Литературные биографии|isbn = 5-86712-049-X|тиражы = }}</ref><ref>{{мақала | авторы = Андрей Арьев| тақырыбы = Иосиф Бродский: Мой враг — вульгарность:|шынайы атауы = | сілтеме =http://rg.ru/2009/10/02/brodskij.html| тілі = ru| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Российская газета| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 02.10.2009| томы = | нөмірі = 186(5010)| беттері =| isbn = | issn =}}</ref>. Бродскийдің алғашқы жарияланған өлеңі «Костер» балалар журналында қысқаша түрде жарияланған «Кішкентай арқан туралы баллада» (№11, 1962). === Қудалау, сот және жөнелту === ==== Қудалау ==== 1963 жылы 29 қарашада «Вечерний Ленинград» газетінде Я. Лернер мен газеттің екі қызметкері: Медведев пен Ионин қол қойған «Әдебиетке жақын аталық ара» атты мақала жарияланды. Мақала авторлары Бродскийді «паразиттік өмір салты», «формализм» және «торығушылық» үшін айыптады. Авторлар Бродскийге жатқызған өлең дәйексөздерінің ішінен екеуі Бобышевтің өлеңдерінен алынды, ал үшіншісі, Бродскийдің «Шеру» поэмасынан, сюжет бойынша өз-өзіне қайшы келетін «Шеру» кейіпкерлерінің бірі Өтірікші балладасынан алынған. Фельетон авторлары бұл жолдарды бұрмалаған. Сонымен қатар, «Жол-жөнекей достардың Отанын сүй...» өлеңін фельетон авторлары бұрмалап жіберген: бірінші жол «Жол-жөнекей достардың Отанын сүй» және соңғысы «Жол-жөнекей өзгенің Отанын ая» олар біріктіріп: «Мен өзгенің Отанын жақсы көремін». Мақаланың соңғы бөлігінде: «Ол паразиттік өмір салтын ұстануды жалғастыруда. 26 жастағы сау жігіт төрт жылдай қоғамдық пайдалы еңбекпен айналыспайды» (іс жүзінде Бродский ол кезде 26 емес, 23 жаста болған) деп сендірді. Сол арада, Лернер, Медведев пен Иониннің мақаласы шыққан кезде Бродский әдеби жұмыс арқылы ақша таба бастады: «Костёр» журналында «Кішкентай арқан туралы балладасы» басылып шығарылды, 1962 жылы күзде және 1963 жылы «Художественная литература» баспасында оның бірнеше кубалық ақындар мен [[Югославия (мемлекет)|Югославия]] ақындары аудармалары жарық көрді, Бродский сол баспамен жаңа аудармалар жасау үшін келісімшарттар жасасып та үлгерді, бірақ Я. Лернердің тырысуымен Бродскийдің аудармаларына жаңа тапсырыстар күшін жойды. Сонымен қатар, 1963 жылы мамырда Ленинград телестудиясымен жасалған келісім бойынша Бродский «Кішкентай арқан туралы баллада» деректі фильмінің сценарийін жазды, ол мақұлданып, қойылымға қабылданды. Бродскийдің танысы Владимир Марамзин кейінірек былай деп жазды: «бір жыл ішінде (нашар емес) Иосиф Бродский күнделікті өлеңдерімен және аудармаларымен жұмыс істеп, құл сияқты, тек 170 рубль тапты (сол жылдары осынша пұлды, айталық, инженер тапты - бірақ, жылына емес, айына)» және «Ресейдегі Иосиф шіркеу егеуқұйрығы сияқты кедей болды. Ол оны тамақтандырған... ата-анасымен бірге тұрды». Лернер, Медведев және Иониннің мақаласы Бродскийді қудалауға және, мүмкін, қамауға алуға белгі болғаны анық болды. 1963 жылы желтоқсан айының соңында Бродскийдің достары оның келісімімен оны психикалық ауытқушылық диагнозы ақынды қылмыстық қудалаудан құтқарады деген үмітпен Кащенко атындағы Мәскеу психиатриялық ауруханасында тексеруді ұйымдастырды. Алайда, Бродский бірнеше күн ғана психиатриялық ауруханада жатты (1964 ж. 2 қаңтарына дейін): ол сол жерде болу оны ақылынан аздырады деп қорқып, достарынан оны сол жерден құтқаруын өтінді. Кащенко ат. ауруханадан шыққаннан кейінгі диагноз «шизоидты психопатия» (яғни [[шизоидты тұлғаның бұзылуы]]) болды. Осы уақытта жала жабудан, кейіннен қамауға алынудан, соттан және жазадан гөрі Бродскийдің ойлары Марианна Басмановамен ажырауда болды. Осы кезеңде өзін-өзі өлтіруге әрекет жасалды: ауруханадан шығып, Ленинградқа оралғаннан бірнеше күн өткен соң Бродский тамырын кесуге тырысты. 1963 жылы 17 желтоқсанда Я. Лернер [[КСРО Жазушылар одағы|Жазушылар одағы]] хатшылығының мәжілісінде Дзержинский ауданы прокурорының Бродскийді қоғамдық сотқа тарту туралы хатын оқыды. Ленинград Жазушылар одағының басқармасы Бродскийді қоғамдық сотқа тартуға келісіп, сонымен қатар «прокурордан Бродский мен оның достарына қылмыстық іс қозғауды сұрау туралы» шешім қабылдады. 1964 жылы 8 қаңтарда «Вечерний Ленинград» оқырмандардан «арамтамақ Бродскийді» жазалауды талап еткен хаттар топтамасын жариялады. 1964 жылы 13 ақпанда Бродский арамтамақтық деген айыппен қамауға алынды. 14 ақпанда камерада ода жүрек ұстамасы болды. Сол кезден бастап Бродский үнемі [[стенокардия]]мен ауырды (бұл сонымен бірге оған шылымқор болуға кедергі болмады). ==== Үдеріс ==== 1964 жылы 18 ақпанда Бродский ісі бойынша алғашқы сот отырысы өтті. Ол қылмыстық кодекстің бабы бойынша емес, РКФСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1961 жылғы 4 мамырдағы «Қоғамдық пайдалы еңбектен жалтаратын және қоғамға жат паразиттік өмір салтын жүргізетін адамдарға қарсы күресті күшейту туралы»<ref>[http://liders.rusarchives.ru/hruschev/docs/ukaz-prezidiuma-verkhovnogo-soveta-rsfsr-ob-usilenii-borby-s-litsami-uklonyayushchimisya-ot-obs Сканы подлинника указа на сайте Федерального архивного агентства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605172039/http://liders.rusarchives.ru/hruschev/docs/ukaz-prezidiuma-verkhovnogo-soveta-rsfsr-ob-usilenii-borby-s-litsami-uklonyayushchimisya-ot-obs |date=2020-06-05 }}</ref> жарлығымен сотталды, яғни іс әкімшілік тәртіпте қаралды; сондықтан қылмыстық іс қозғалғалмады, алдын ала тергеу, прокурор болған жоқ. Бродскийдің адвокаты З.Н. Топорова сот отырысында Бродскийді паразит деп санауға болмайтынын, оны тіпті қоғамға қарсы өмір салтын жүргізді деп айыптамайтынын және өзінің жеке табысы бар екенін алға тартты; сот Савельева (ол тек соттың ғана емес, сонымен қатар прокурордың да міндеттерін атқарды) Бродскийді қаламгер, ал оның әдеби жұмысы - толыққанды шығарма деп танудан бас тартты. Шындығында, Бродскийді жұмыс істемеді деп емес, жалақысы аз деп айыптады (дегенмен, іс жүзінде, тіпті кеңестік заңдарға сәйкес, бұл қылмыстық мінез-құлыққа жатпайды). Сот, сонымен қатар, Бродскийді «кеміс әрі торыққан өлеңдер» жазды және олар достарының көмегімен Ленинград пен Мәскеу жастары арасында таратты, сонымен қатар ол ақын ретінде біздің кеңестік шындыққа қарсы тұруға тырысқан әдеби кештерін ұйымдастырды» деп айыптады. <blockquote> : ''Сот:'' Жалпы, сіздің мамандығыңыз қандай? : ''Бродский:'' Ақын. Ақын-аудармашы. : ''Сот:'' Ал сіздің ақын екеніңізді кім мойындады? Сізді кім ақындардың қатарына қосты? : ''Бродский:'' Ешкім. ''(Шақырусыз.)'' Мені адамзат баласының қатарына кім қосты? : ''Сот:'' Сіз мұны оқыдыңыз бе? : ''Бродский:'' Немеге? : ''Сот:''Ақын болу үшін? Оқытатын... дайындайтын жоо бітіруге тырыстыңыз ба... : ''Бродский:'' Мен мұны біліммен беріледі деп ойламадым. : ''Сот:'' Онда немен беріледі? : ''Бродский:'' Меніңше, бұл… ''(абыржып)'' Құдайдан…{{sfn|Лосев|2006|loc=|б=323}}</blockquote> Бірінші сот отырысы барысында сот Бродскийді міндетті сот-психиатриялық сараптамаға жіберу туралы шешім қабылдады (қорғаушы сараптаманың арқасында Бродский үшін ең жеңіл жазаға ие болуға үміттенді, алайда қорғаушының өтінішіне қарамастан, Бродскийді амбулаториялық негізде емес, психиатриялық ауруханада тексерілді). Бродский үш апта «Пряжкада» (Ленинградтағы №2 психиатриялық аурухана) болды. Бродскийдің еске түсіруі бойынша, олар психиатриялық ауруханада оған «бұрауды» қолданған: «Түн ортасында олар мені оятып, мұзды ваннаға батырып, дымқыл жаймаға орап, мені батареяның қасына орналастырды. Батареялардың қызуы жайманы құрғатып, денеге кесіп кірді. Бродский өмірінің осы кезеңін ең қиын деп санады. Сараптаманың қорытындысында: «Мінездің психопатиялық ерекшеліктері бар, бірақ жұмыс істеуге қабілетті. Сондықтан әкімшілік шараларды қолдануға болады». 1964 жылы 13 наурызда екінші сот отырысы өтті. Бродскийдің қорғаушысы өз сөзінде: «Айыптаушы куәгерлерінің ешқайсысы Бродскийді білмейді, оның өлеңдерін оқымаған; айыптаушы куәгерлер алынған кейбір түсініксіз және расталмаған құжаттар негізінде айғақтар береді және айыптаушы сөз сөйлеп, өз пікірін білдіреді». Қорғаушының үш куәларі қатысты: ақын [[Наталья Иосифовна Грудинина|Н.И. Грудинина]] және [[А.И.Герцен атындағы Ресей мемлекеттік педагогикалық университеті|Герцен атындағы педагогикалық институтта]] жұмыс істеген екі профессор-филолог, екеуі де белгілі аудармашылар - [[Ефим Григорьевич Эткинд|Е.Г. Эткинд]] және [[Владимир Григорьевич Адмони|В.Г. Адмони]]. Поэзия мен поэтикалық аударма саласындағы білгір бола отырып, олар сотқа поэзия құрастыру және аудару оңай жұмыс емес екенін, оған ерекше талант пен кәсіби білімді қажет ететіндігін, Бродскийдің бұл жұмысты таланттылық пен шеберлікпен орындағанын түсіндірді. Грудинина да, Эткинд те, Адмони де Бродскийді жақсы білетін, сотта олар ол туралы жылы және құрметпен сөйлейді. Айыптаудың алты куәгері болды: Жазушылар одағының мүшесі Е.В. Воеводин, Қорғаныс үйінің бастығы Смирнов, [[Эрмитаж]] шаруашылық меңгерушісі Логунов, құбыр тартқыш Денисов, зейнеткер Николаев және марксизм-ленинизм мұғалімі Ромашова. Олардың алтауы да айғақтарында Бродскийді жеке білмейтіндіктерін айтты; өз сөздерінде олар «Кешкі Ленинградта» жарияланған Лернер, Ионин және Медведевтің жала айыптауларды қолданды. Айыптаушының куәгерлері, сонымен қатар, Бродскийдің өлеңдері жастарға зиянды әсер етеді; олар Бродскийді әскерде болмағаны үшін және Шахматовпен және Уманскиймен байланысы үшін айыптады. Смирнов пен Николаев куәгерлер антикеңестік өлеңдер Бродскийге тиесілі, Воеводин - «Бродский жастарды жұмыстан, дүние мен өмірден алшақтатып жатыр» деп мәлімдеді. 13 наурыздағы соттың екінші отырысы кезінде, сондай-ақ бірінші кездесу барысында Бродский мен сот Савельева арасындағы диалог абсурд театрының стилінде өтті: <blockquote> : ''Сот:'' Сонда сіздің өлеңдер деп аталатындарыңыз адамдарға пайдалы деп ойлайсыз ба? : ''Бродский:'' Неге сіз өлеңдерді «деп аталатын» деп айтып отырсыз? : ''Сот:'' Біз сіздің өлеңдеріңізді «деп аталатын» деп атағанымыз, өйткені олар туралы бізде басқа түсінік жоқ.</blockquote> Соттың екінші отырысында Бродскийге «арамтамақтық» туралы қаулы бойынша ең жоғарғы мүмкін жазаға - шалғай ауданда бес жыл мәжбүрлі жұмыс істеуге үкім шығарылды. Анна Ахматова сот үдерісі мен үкім туралы естіп: «Олар біздің жиренге қандай өмірбаян жасап жатыр! Ол біреуді әдейі жалдаған сияқты»<ref>{{кітап |авторы = Найман А. Г.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Анна Ахматова жайлы әңгімелер|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = М.|баспасы = Художественная литература|жыл = 1989|томы = |беттері = 10|барлық беті = 302|сериясы = |isbn = 5-280-00878-8|тиражы = }}</ref>. Бродскийдің жеке тұлғасы мен шығармашылығы туралы өз пікірлерін білдіргені үшін сот қорғаушы Грудинина, Эткинд және Адмониге қатысты куәларға арнайы қаулы да шығарды. Белгілі бір анықтамада олар «сотта оның өлеңдеріндегі дөрекілік пен идеологияның жоқтығын талантты шығармашылық, ал Бродскийдің өзін танылмаған данышпан ретінде көрсетуге тырысты. Грудининаның, Эткиндтің және Адмонидің мұндай мінез-құлқы олардың идеологиялық қырағылығының және партия ұстанымдарының жоқтығын көрсетеді» делінген. 1964 жылы 20 наурызда Жазушылар одағының Ленинград бөлімшесінің хатшылығы мен партия бюросы соттан осы жеке қаулыны алғанға дейін де бірлескен отырыста Грудинина, Эткинд және Адмонидің соттағы мінез-құлықтарын талқылады; 26 наурыздағы хатшылықтың қаулысымен Грудинина жас жазушылармен жұмысынан шеттетіліп, Эткинда мен Адмониге сөгіс жарияланды. Сотта Эткиндтің Бродскийді қорғаған сөзі, сондай-ақ оның [[Александр Исаевич Солженицын|Солженицын]]мен және [[Андрей Дмитриевич Сахаров|Сахаров]]пен байланысы билік тарапынан қудалауға алып келді: 1974 жылы оны кафедрадан қуып, барлық ғылыми дәрежелер мен атақтардан айырып, Жазушылар одағынан шығарылды және басылып шығарылуға тыйым салынды. Сондықтан ол жұмысқа орналасудың кез-келген мүмкіндігін жоғалтып, КСРО-дан кетуге мәжбүр болды.<ref>{{cite web|author=Вольперт Л.|title=Ефим Григорьевич Эткиндті еске алу|url=https://www.ruthenia.ru/document/392513.html|publisher=Ruthenia}}</ref> ==== Айдауда ==== Атақты «Крестер» түрмесінен ол столыпиндік вагонмен Архангельскіге жөнелтілді, сонымен қатар, бірнеше күн Вологда түрмесінде айдауда болды. Бродский Архангельск облысының Коноша ауданына жер аударылып, бір жарым жыл (1964 ж. 25 наурызынан 1965 ж. 4 қыркүйегіне дейін) өмір сүрген Норенская (Норинская) ауылына қоныстанды. Ол Даниловский кеңшарында әртүрлі жұмысты атқаратын адам ретінде жұмысқа орналасты, онда ол далалық жұмыстармен айналысты, бөшкеші, шатыршы болды, кесінділерден бөренелерді жүк тиеу алаңдарына жеткізді және т.б. Бродскийдің өмірбаяншысы [[Лев Владимирович Лосев|Лев Лосев]] Бродский үшін «түрмедегі қарауылшылардың қорқытуы» «қиын сынақ болғанын, бірақ жер аударудағы өмір қорқынышты емес» екенін атап өтті. Бродскийдің өзі жер аудару «менің өмірімнің ең жақсы кезеңдерінің бірі болды. Бұдан жаман болған жоқ, бірақ жақсысы - сірә, болмады» деп мәлімдеді. Бродский тұрған үй жиһаздары жоқ бөрене шеген болған, бірақ өзін бүкіл әлемнен оқшаулап, ойланып, жаңадан бірнәрсе тудыруға болатын жер еді. Бродский айдауда болғанда оған кіріп-шыққан В.М. Гиндилистің естелігіне сәйкес, Бродский тұрған үйшік өте кішкентай болды («Бүкіл кеңістікті дерлік ол ұйықтаған сәкі алды»), терезенің бір бөлігі шынының болмауына байланысты «жастық секілдімен тығындалды»; бөлме жылытылмаған және өте суық болды. Бродский, Гиндилис оған барған кезде ауыр физикалық жұмыспен айналысқан - ол және серіктесімен орманды кесуден кейін өрістен алып тастауға тура келетін үлкен қойтастарды сүйреп апарды. Гиндилистің айтуы бойынша, болашақта мұндай физикалық еңбек, жүрек дертінен зардап шеккен Бродскийдің денсаулығы мен өміріне қауіп төндіруі мүмкін еді. Бродский айдауда ағылшын поэзиясын, оның ішінде [[Уистен Хию Оден|Уистен Оденнің]] шығармаларын оқыды: {{start citation}}Кішкентай үйде, шаршы, иллюминатор тәрізді терезеден тауықтар жүретін ылғалды, батпақты жолға қарап, жаңа оқығаныма жартылай сенгенім есімде... Сонау 1939 жылы, ағылшын ақын: «Уақыт...тілге табынады», бірақ әлем сол қалпында қалады дегенге, мен сенгім келмеді. {{end citation|«Көлеңкеге тағзым»}} Жазасын шынайы өтеу кезінде (бір жарым жыл) Бродский төрт рет Ленинградқа демалуға барды. Оның хал-жайын білуге Басманова келетін, ал Ленинградқа үшінші сапары кезінде Бродский Мәскеуге, Басмановаға кете жаздады, бұл оны қамауға алу және жер аудару мерзімінің ұлғаюын төндірер еді, бірақ Бродскиймен бірге жүрген досы оны осы қауіпті қадамнан сақтады. Эмиграция басылымдарындағы кең поэтикалық басылымдармен қатар («Әуе жолдары», «Жаңа орыс сөзі», «Егін», «Шектер» және т.б.) 1965 жылы тамыз бен қыркүйекте Бродскийдің екі өлеңі Коноша аудандық «Призыв» газетінде жарияланды. ==== Үдеріс пен оның түйсігі туралы пікірлер ==== Бродскийдің өмірбаяншы Л.Лосев атап өткендей, іс жүзінде Бродский кеңестік заңдарға сәйкес арамтамақ болмады: дегенмен жұмыс орнының жиі өзгеруі бұл уақытта мадақтамаланбаған, дегенмен 1961 жылы 4 мамырда шыққан арамтамақтыққа қарсы күрес туралы жарлық « қыдырымпаздарға» емес, мүлде жұмыс істемейтін және еңбекпен табылмаған табыстармен (яғни ұсақ алып-сатарлықпен, жезөкшелікпен, қайыршылықпен айналысқан) өмір сүретін адамдарға, ішімдікті асыра пайдаланатын, бұзақылықпен кінәлі адамдарға бағытталған. Л.Лосев сондай-ақ «дәл осы сәтте эмоционалды осалдықтың [Марианна Басмановамен араздасудан туындаған] дәл осы сәтте жағдайлардың сәйкес келуі Бродскийді полицияның қудалау нысанына айналды»,1963 жыл - идеологиялық реакция және мемлекеттік саясатты қатайту жылы - 1964 жылдың басы Бродский үшін өте ауыр кезең болды. Лосев, сонымен қатар, Я. Лернердің қызметі, сондай-ақ келесі айларда басталған Бродскийді қылмыстық қудалау партиялық қызметкерлер және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|МҚК]] болғандығын атап өтеді. [[Ресей Федерациясының мемлекеттік мұрағаты|РФ мемлекеттік мұрағаты]] директорының тарихшы орынбасары Владимир Козловтың айтуынша, «... 1960 жылдардың ортасында, Хрущевтің орнынан алынғанға дейін және одан кейін өзгеше ойды ұстанушыларға социалистік заңдылық ойынының ережелері бойынша ықпал етудің ең тиімді шараларын іздестіру жүргізілді. <...> Бродскийдің ісі - белгілі бір адамды өзінің көзқарастарымен, наным-сенімдерімен және түсініктерімен ұнатпайтын, бірақ Кеңес өкіметінің заңдарына сәйкес, бұл наным-сенімдер мен түсініктер үшін сотталуға болмайтын жергілікті биліктің тәжірибелерінің бірі, өйткені ол бұл ақпараттарды таратпайды... Сонымен... эксперимент - Бродскийді арамтамақтық үшін соттау». Лосьев С.А.Лурьенің мақаласына сілтеме жасай отырып, «Ленинград зиялы қауымының арасында Бродскийдің көрнекті репрессия құрбаны ретінде неге таңдалғаны туралы әлеуметтік-психологиялық түсініктеме құрылды. Бродский оқырманды саясаттан тыс өлеңдермен шығаратын сол деңгейдегі рухани бостандықтағы қауіпті сезінген белгілі бір «ұжымдық бейсаналы» мемлекет іске қосылды дегенге түйіседі. Оның «өлеңдері рухани болмыстың тым көп адамдарға қол жетімсіздігін сипаттады... [олар қанағаттанарлы түрде] болмыстың шынайы ауқымын аңсады». Заң ғылымдарының кандидаты Александр Кирпичников «Бродскийді айыптаған үдерісті сот деп атауға болмайды. Бұл ымырасыз адамға, ақынға қарсы жазалау, басынан аяғына дейін бағдарламаланған қойылым. Егер бұл 1964 жыл емес, айталық 1948 немесе 1937 жылдар болса, онда Бродский лагерде жоғалып кетер еді. <...> ...Сталиндіктер әлі де күшті және ықпалды болғанымен, олар енді бұрынғы әдістермен әрекет ете алмады. Бұған осындай соттың ұйымдастырылуы қажет болды». Ольга Эдельман, тарихшы, Ресей Федерациясының мемлекеттік мұрағаттың қызметкері «істің саяси астары» «айқын» екенін атап өтті: «Үкіметтің арамтамақтар жайлы қаулыны өзгеше ойды ұстанушылармен күресу үшін қолдануға тырысқаны түсінікті сияқты, бірақ көрнекті кеңес жазушыларының сөздерімен бетпе-бет келгенде, ең бастысы - халықаралық жанжалдан қорқып, кері шегінді» (Бродскийдің бір жарым жылдан кейін мерзімінен бұрын босатылуын білдіреді). Белгілі тарихшы, тарих ғылымдарының докторы, Ресей Ғылым Академиясының Жалпы тарих институтының бас ғылыми қызметкері, гуманитарлық ғылымдар Мемлекеттік академиялық университеті пен Ресей мемлекеттік гуманитарлық университетінің профессоры Александр Шубин, Бродскийдің ісі «жазушының шығармашылығына байланысты қылмыстық үкім - сталиндік кезеңді еске түсіретін маңызды үлгілі оқиға» және бұл іс «заң нормалары мен сол мәселелердегі сарапшылардың пікірлерін ескермей, арнайы білімінің жоқтығынан түсіне алмайтын қарапайым «халықтан шыққан адам» биліктің көрнекі озбырлығы зиялы қауымды таң қалдырды» (әдебиет сыншылары мен аудармашылар Бродскийді қорғауда сөз сөйледі, ал сот үдерісінде сөйлеген айыптау куәгерлері поэзияны жетік білмеді). Ақынның сот үдерісі КСРО-дағы адам құқығын қорғау қозғалысының пайда болуына және шетелде КСРО-дағы адам құқықтарының жағдайына назар аударудың артуына себеп болған факторлардың бірі болды. Көпшілік үшін бұл сот ісі «ақымақ раббаны» сотының, Ақынға қатысты бюрократтардың символы болып шықты және КСРО-да сөз бостандығы әлі де мүмкін емес екендігінің дәлелі болды. Фрида Вигдорова жасаған сот отырысының жазбасы Бродскийдің тағдырында ғана емес, Ресей тарихында да үлкен маңызы бар аргумент болды; бірнеше айдың ішінде бұл жазба самиздатта таралды, шетелге кетті және беделді шетелдік басылымдарда: «New Leader», «Encounter», «Figaro Litteraire», ВВС-де оқылды, жарияланды. ==== Босату ==== [[Анна Ахматова|Ахматованың]] белсенді қатысуымен Бродскийді қорғауға арналған қоғамдық науқан өткізілді. Ондағы негізгі қайраткерлер [[Фрида Абрамовна Вигдорова|Фрида Вигдорова]] мен [[Лидия Корнеевна Чуковская|Лидия Чуковская]] болды. Бір жарым жыл бойы олар Бродскийді қорғауда барлық партиялық және сот сатыларына талмай хат жазып, кеңес жүйесінде ықпалды болған адамдарды: [[Дмитрий Дмитриевич Шостакович|Д.Д. Шостакович]], [[Самуил Яковлевич Маршак|С.Я. Маршак]], [[Корней Иванович Чуковский|К.И. Чуковский]], [[Константин Георгиевич Паустовский|К.Г. Паустовский]], [[Александр Трифонович Твардовский|А.Т. Твардовский]], [[Юрий Павлович Герман|Ю.П. Герман]], [[Константин Александрович Федин|К.А. Федин]] және басқаларды Бродскийді қорғауға тартты. Бір жарым жылдан кейін кеңестік және әлемдік қауымдастықтың қысымымен КСРО прокуратурасы КОКП ОК арқылы Бродскийдің ісін РКФСР Жоғарғы сотында қайта қарауға қол жеткізді. Нәтижесінде РКФСР Жоғарғы сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы 1965 жылғы 4 қыркүйектегі қаулысымен жер аудару мерзімін бір жарым жылға қысқартып, Бродский қыркүйек айында Ленинградқа оралды. [[Яков Аркадьевич Гордин|Ю.Гординнің]] пікірі бойынша, «кеңес мәдениеті корифейлерінің күш-жігері билікке әсер еткен жоқ. «КСРО-ның досы» [[Жан-Поль Сартр]]дың Еуропалық жазушылар форумындағы кеңес делегациясы «Бродский ісі» салдарынан қиын жағдайға тап болуы мүмкін деген ескертуі шешуші болды. 1965 жылы қазанда [[Корней Иванович Чуковский|Корней Чуковский]] мен [[Борис Борисович Вахтин|Борис Вахтиндердің]] мінездеме беру арқылы Бродский [[КСРО Жазушылар одағы]]ның Ленинградтағы бөлімінің Аудармашылар тобына қабылданды, бұл арамтамақтық туралы айыптаулардан аулақ болуға мүмкіндік берді. Бродский өзіне - әсіресе батыстық бұқаралық ақпарат құралдары жүктеген Кеңес өкіметіне қарсы күрескердің бейнесіне қарсы болды. Атап айтқанда, ол: «Менің барлық жағынан жолым болды. Басқа адамдар әлдеқайда көп алды, бұл маған қарағанда қиын болды ». Тіпті: «... мен бұның бәріне лайықпын деп ойлаймын». [[Сүлеймен Моисеевич Волков|Сүлеймен Волковтың]] «Иосиф Бродскиймен диалогтарында» Бродский Фрида Вигдорованың сот үдерісі туралы былай дейді: «Мұның бәрі қызық емес, Сүлеймен. Маған сеніңіз»<ref>[http://www.lib.ru/BRODSKIJ/wolkow.txt С. Волков «Иосиф Бродскиймен диалогтарында»].</ref>, оған Волков қарсылық білдіреді: <blockquote> : ''СВ:'' Сіз мұны қазір, байыппен бағалайсыз! Мені кешіріңіз, осылайша сіз маңызды және драмалық оқиғаны төмендетудесіз. Неге? : ''ИБ:'' Жоқ, мен оны ойдан шығарып отырған жоқпын! Мен бұл туралы шынымен қалай ойласам солай айтып отырмын! Сол кезде де мен солай ойладым. Мен мұның бәрін драмалаудан бас тартамын!</blockquote> === Отанындағы соңғы жылдары === Бродский тұтқындалып, жиырма үш жастағы жас жігіт болып жер аударылып, ал оралғанда жиырма бес жастағы қалыптасқан ақын ретінде келді. Оған отанында қалуға оған жеті жылдан аз уақыт берілді. Жетілген уақыт келді, сол немесе басқа шеңберге енетін уақыт өтті. 1966 жылы наурызда [[Анна Ахматова]] қайтыс болды. Тіпті, одан бұрын оның айналасындағы жас ақындардың «сиқырлы хоры» ыдырай бастады. Бродскийдің осы жылдардағы ресми кеңестік мәдениеттегі жағдайын Ахматованың 1920-1930 жылдардағы немесе [[Осип Эмильевич Мандельштам|Мандельштамның]] бірінші қамауға алынғанға дейінгі кезеңімен салыстыруға болады. 1965 жылдың соңында Бродский «Кеңес жазушысы» баспасының Ленинградтағы бөліміне «Қысқы пошта (1962-1965 өлеңдер)» кітабының қолжазбасын тапсырды. Бір жылдан кейін, бірнеше айлық әуре-сарсаңдардан кейін және көптеген оң сын пікірлерге қарамастан, қолжазба баспагерге қайтарылды. «Кітаптың тағдыры баспада шешілмеді. Бір кездері облыстық комитет пен МҚК бұл идеяны негізінен сызып тастауға шешім қабылдады». 1966-1967 жылдары ақынның төрт өлеңі кеңестік баспасөзде шықты<ref>«Мен осы иықтарды құшақтадымда, бір қарадым» и «арбалы керуен» в кн.: Молодой Ленинград. — {{М.}}; {{Л.}}: Сов. пис., 1966. — С. 120—121. «Памяти Т. С. Элиота» и «В деревне бог живёт не по углам» в кн.: День поэзии 1967. — {{Л.}}: Сов. пис., 1967. — С. 134—135.</ref> (балалар журналындағы басылымдарды есептемегенде), содан кейін қоғамдық үнсіздік кезеңі басталды. Оқырман тұрғысынан Бродскийдің поэтикалық іс-әрекетінің жалғыз бағыты - аударма болып қалды<ref>[http://www.liter.net/=/Kulle/evolution.htm В. Куллэ. Поэтическая эволюция Иосифа Бродского в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706002841/http://www.liter.net/=/Kulle/evolution.htm |date=2007-07-06 }}. {{oq|ru|Часть переводов, выполненных в отечественный период творчества, осталась неопубликованной (как, например, переводы английских метафизиков и заказанные „Иностранной литературой“ переводы из Уилбера), либо опубликована под чужой фамилией (переводы из Норвида).}}</ref>. «Мұндай ақын КСРО-да жоқ», - деп 1968 жылы Лондондағы Кеңес елшілігі Бродскийге ''Poetry International'' халықаралық поэзия фестиваліне қатысуға жіберілген шақыруға жауап ретінде мәлімдеді. Сол уақытта, бұл жылдар қарқынды поэзиялық болды, оның нәтижесі кейінірек АҚШ-та жарық көрген кітаптарға енген өлеңдер: «Шөлдегі аялдама», «Көркем дәуірдің ақыры» және «Тамыздағы жаңа станстар» болды. 1965-1968 жылдары Бродскийдің өзі үлкен мән берген «Горбунов пен Горчаков» поэмасы бойынша жұмыс жүргізілді. Бродскийдің өлеңдері сирек кездесулерде және достарының пәтерлерінде оқудан басқа, самиздатта кеңінен таратылды (көптеген бұрмалаушылықтармен - сол жылдары көшіру техникасы болған жоқ). Мүмкін, олар [[Александр Завенович Мирзаян|Александр Мирзаян]] мен [[Евгений Исаакович Клячкин|Евгений Клячкин]] жазған әндердің арқасында кең аудиторияға ие болды<ref>По словам [[Городницкий, Александр Моисеевич|Александра Городницкого]], «именно благодаря музыке Клячкина, написанной к поэме „Шествие“ и некоторым другим стихам Бродского в начале шестидесятых и в семидесятые годы, стихи эти, ни разу не опубликованные в печати в те „застойные“ времена и бывшие достоянием сравнительно узкого круга московских и ленинградских интеллигентов, сразу стали популярны и известны по всей стране» ([http://kliachkin.bard.ru/writes.php?name=onem&id=3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041214210427/http://kliachkin.bard.ru/writes.php?name=onem&id=3 |date=2004-12-14 }}).</ref><ref>Сам поэт относился к музыкальным переложениям своих стихов более чем холодно (см., например, Волков, «Диалоги»).</ref>. Сыртқы жағынан, Бродскийдің осы жылдардағы өмірі салыстырмалы түрде тыныш болды, бірақ МҚК оны назардан тыс қалдырмады. Бұған «ақынның Ресейге келетін шетелдік журналистер, славист ғалымдар арасында өте танымал бола бастауы да ықпал етті. Онымен сұхбаттасады, оны батыстық университеттерге шақырады (әрине, билік кетуге рұқсат бермейді) және т.б.»<ref>[http://magazines.russ.ru:81/novyi_mi/redkol/kulle/articles/brodsky1.html В. Куллэ. Иосиф Бродский: новая одиссея] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222133944/http://magazines.russ.ru:81/novyi_mi/redkol/kulle/articles/brodsky1.html |date=2014-02-22 }}.</ref>. Бродский өзінің жұмысына өте байыпты қараған аудармадан басқа, «жүйеден» шығарылған жазушыға қол жетімді басқа жолдармен де ақша тапты: «Аврора» журналында штаттан тыс сын-пікір беруші ретінде, киностудиядағы кездейсоқ жанама табыстармен, тіпті «Шалғайдағы тамызға баратын пойыз» фильмде (партиялық қалалық комитеті хатшысы рөлінде) түсті. Бродскийдің өлеңдері КСРО-дан тыс жерлерде орыс тілінде де, аудармада да, бірінші кезекте ағылшын, поляк және итальян тілдерінде шыға берді. 1967 жылы Англияда рұқсат етілмеген «Joseph Brodsky. Elegy to John Donne and Other Poems / Tr. by Nicholas Bethell» аудармалардың жинағы шықты. 1970 жылы Нью-Йоркте Бродскийдің жетекшілігімен құрастырылған алғашқы кітабы «Шөлдегі аялдама» жарық көрді. Өлеңдер мен кітапқа дайындық материалдары Ресейден жасырын түрде шығарылды немесе «Горбунов пен Горчаков» поэмасы сияқты Батысқа дипломатиялық пошта арқылы жіберілді. {{start citation}}Бродскийдің бұл кітабына ішінара біріншісі кірді (Өлеңдер мен поэмалар, 1965), дегенмен, автордың талап етуімен алғашқы кітабындағы жиырма екі өлең «Аялдамаға» енгізілмеген. Есесіне, 1965-1969 жылдар аралығында жазылған отызға жуық жаңа шығармалар қосылды. «Шөлдегі аялдама» басылымның бас редакторы ретінде Макс Хейвардтың есімі тұрды. Іс жүзінде, олардың кітаптарында редактор мен болдым, бірақ біз ... менің атымды айтпаған дұрыс деп шештік, өйткені 1968 жылдан бастап, негізінен менің Бродскиймен байланысымның арқасында МҚК мені қаперге алды. Мен өзім Бродскийді редактор деп санадым, өйткені ол кітапқа не кіретінін таңдап, өлеңдердің ретін анықтап, алты бөлімге тақырып берді. {{end citation|Джордж Л. Клайн. Екі кітаптың тарихы}} 1971 жылы Бродский [[Бавария әсем өнерлер академиясы]]ның мүшесі болып сайланды. === Эмиграцияда === ==== Жолға шығу ==== 1972 жылы 10 мамырда Бродский [[Визалар және тіркеу бөлімі|ВИТБ]] шақырылып, таңдау алдында тұрды: жедел эмиграция немесе «ыстық күндер», МҚК аузындағы мұндай метафора жауап алуды, түрмелерді және психикалық ауруханаларды білдіруі мүмкін. Осы уақытқа дейін ол екі рет - 1963-1964 жж. қыста - психиатриялық ауруханаларда «тексеруден» өтуге мәжбүр болды, бұл оның сөзімен айтқанда, түрмеден және жер аударудан да қорқынышты болды. Бродский кетуге шешім қабылдады. Мұны естіген Владимир Марамзин оны самиздат жинағына арналған шығармаларды дайындауға барлық нәрселерді жинауды ұсынды. Нәтижесінде бірінші және 1992 жылға дейін Иосиф Бродскийдің жалғыз - әрине, машинкада басылған шығармалар жинағы болды. Кетер алдында барлық 4 томды баспаға бекітіп үлгерді. Бродский эмиграцияны таңдап, кету күнін созуға тырысты, бірақ билік ұнамсыз ақыннан тезірек құтылғысы келді. 1972 жылы 4 маусымда Кеңес азаматтығынан айырылған Бродский Ленинградтан «израилдік визамен» және еврейлердің Венаға қоныс аударуы үшін белгіленген бағыт бойынша ұшып кетті. 3 жылдан кейін ол былай деп жазды: {{start citation}}Дуя в полую дудку, что твой факир,<br />я прошёл сквозь строй янычар в зелёном,<br />чуя яйцами холод их злых секир,<br />как при входе в воду. И вот, с солёным<br />вкусом этой воды во рту,<br />я пересёк черту… {{end citation|Нәлім мүйісінің бесік жыры (1975)}} Бродский өзінің өміріндегі оқиғаларды драмалаудан бас тартып, өте оңай еске алды: {{cquote|Ұшақ Венаға қонып, Карл Проффер мені сонда қарсы алды ... ол: «Ал, Иосиф, сен қайда барғың келеді?», - деп сұрады, Мен: «Құдай-ау, түк түсінсем бұйырмасын», - дедім ... сол кезде ол: «Мичиган университетінде жұмыс істеуге қалай қарайсың?», - деп сұрады.}} Бродскийді жақыннан білетін Шеймас Хинидің естеліктері бұл сөздердің басқа түсінігін ақын қайтыс болғаннан кейін бір ай өткен соң жарияланған мақаласында келтіреді: {{start citation}}«1964-1965 жылдардағы оқиғалар Батысқа келген сәтте оны әйгілі және кепілдендірілген даңққа айналдырды; Бродский жәбірленуші мәртебесін пайдаланып, «радикалды салтанаттылық» ағынымен жүрудің орнына, Мичиган университетінің мұғалімі болып жұмысқа орналасты. Көп ұзамай оның атағы енді ескі Отанында не істей алғанына емес, жаңасында жасағанына байланысты болды». {{end citation|Seamus Heaney. The Singer of Tales: On Joseph Brodsky}} Екі күннен кейін Венаға келген соң Бродский Аустрияда тұратын [[Уистен Хию Оден|У.Оденмен]] кездесуге барды, «Ол маған ерекше жанашырлықпен қарады, мені бірден қанатының астына алды ... мені әдеби ортаға таныстыруды өз мойнына алды». Оден Бродскиймен бірге маусым айының соңында Лондондағы Халықаралық поэзия фестиваліне қатысады. Бродский Оден шығармашылығымен жер аударылған кезінен бастап таныс болған және оны, Ахматовамен бірге, ақынға шешуші «этикалық ықпал» еткен деп көрсетеді. Сол уақытта Бродский Лондонда [[Исайя Берлин]]мен, [[Стивен Спендер]]мен, [[Шеймас Хини]]мен және [[Роберт Лоуелл]]мен танысады. ==== Өмір сызығы ==== 1972 жылы шілдеде Бродский Америка Құрама Штаттарына қоныс аударып, 1980 жылға дейін үзіліспен сабақ берген [[Анн-Арбор]]дағы [[Мичиган университеті]]нде «шақырылған ақын» қызметін қабылдады. Осы сәттен бастап КСРО-дағы орта мектептің толық емес 8 сыныбын бітірген Бродский келесі 24 жыл ішінде [[Колумбия университеті|Колумбия]] мен [[Нью-Йорк университеті|Нью-Йоркті]] қоса алғанда алты американдық және британдық университеттерде профессорлық дәрежеге иеленіп, университет оқытушысының өмірін жүргізді. Ол орыс әдебиетінің тарихынан, орыс және әлемдік поэзиядан, өлең теориясынан сабақ берді, халықаралық әдеби фестивалдар мен форумдарда, АҚШ, Канада, Англия, Ирландия, Франция, Швеция, Италия кітапханаларында және университеттерінде дәрістер мен өлеңдер оқыды. Нобель сыйлығын алғаннан кейін, студенттер оның неге әлі күнге дейін сабақ беретінін сұрағанда (өйткені енді ақша үшін емес), Бродский: «Мен, менің сүйгенімді сендерде сүйгендеріңді қалаймын» деп жауап берді<ref>{{cite web |author=Николай Борисович Картозия |url=https://esquire.ru/hero/101722-iosif-brodskiy-niotkuda-s-lyubovyu-kak-i-chem-zhil-poet-kotoryy-rodilsya-v-rossii-a-izmenil-ves-mir/ |title=Иосиф Бродский. Ешқайдан сүйіспеншілікпен: Ресейде туған, бүкіл әлемді өзгерткен ақын қалай және немен өмір сүрді|lang=ru |website=[[Esquire]]|date=2019-05-24 |accessdate=2019-08-18}}</ref>. {{start citation}}Оның жағдайында «оқытты» түсіндіруді қажет етеді. Себебі, оның бұл әрекеті университеттегі әріптестерінің, оның ішінде ақындардың ісіне ұқсамады. Ең әуелі, ол жай ғана «қалай оқыту керек» екенін білмеді. Бұл мәселеде оның жеке тәжірибесі болған жоқ... Жыл сайын жиырма төртінің қатарынан кемінде он екі апта қатарынан ол үнемі американдық жастардың алдына шығып, олармен дүниеде өзінің ең жақсы көретіні - поэзия туралы әңгімелеседі... Сабақтың қалай аталатыны, онша маңызды емес еді: оның барлық сабақтары поэтикалық мәтінді асықпай оқудың сабақтары болды... {{end citation|Лев Лосев<ref>''Лосев Л.''Кафедрадағы ақын: Кіріспе (в кн. Иосиф Бродский: труды и дни. — {{М.}}: Независимая газета, 1999).</ref>}} Жылдар өте оның денсаулығы тұрақты түрде нашарлай берді, ал 1964 жылы түрмеде алғашқы жүрек ұстамасы болған Бродский 1976, 1985 және 1994 жылдары 4 рет инфарктты бастан кешірді. Міне, Норин айдауында болған бірінші айында Бродскийге келген дәрігердің (В.М. Гиндилис) куәлігі: {{cquote|Бұл сәтте оның жүрегінде жүрек бұлшықетінің дистрофиясы деп аталатын әлсіз көріністерінен басқа өткір қатерлі ештеңе болған жоқ. Алайда оның осы ағаш өндірісібі шаруашылығындағы өмір салты бойынша болмағандары таңқаларлық еді... Тайга орманын кескеннен кейін үлкен тасты қойтастар көптеген діңгектердің арасына шашылып жатқан үлкен өрісті елестетіп көріңізші... Бұл қойтастардың кейбіреуі адамның бойынан үлкен. Жұмыс - осындай қойтастарды серіктесімен бірге болат қаңылтырларға домалату және оларды жолға араластырудан тұрды... Осындай сүргіннің үш-бес жылдығы - және ақын туралы бүгінде ешкім естей қоймас емес... өйткені оның гендерімен, өкінішке орай, жүрек тамырларының ерте атеросклерозы болуы ұйғарылды. Мұнымен күресу, кем дегенде ішінара, медицина отыз жылдан кейін ғана үйренді.}} Бродскийдің ата-анасы ұлымен кездесуге рұқсат беру туралы өтінішпен он екі рет КСРО үкіметіне, сондай-ақ, АҚШ-тың конгрессмендері мен белгілі мәдени қайраткерлері де өтініш жазды. Алайда, Бродский 1978 жылы жүрегіне ашық операция жасатып, күтімді қажет ете бастағаннан кейін де, оның ата-анасына шығу визасынан бас тартылды. Олар енді ұлдарын ешқашан көрмеді. Бродскийдің анасы 1983 жылы қайтыс болды, шамамен бір жылдан кейін әкесі көз жұмды. Екі рет те Бродскийге жерлеуге келуге рұқсат берілмеді. Оның «Сөз Табы» (1977) кітабы, «Сен туралы ой қызметінен төмендеген қызметші сияқты жоғалады...» (1985), «Әкені еске алу: Аустралия» (1989) өлеңдері, «Бір жарым бөлмелер» (1985) эссесі ата-анасына арналған. 1977 жылы Бродский Америка азаматтығын қабылдады, 1980 жылы Анн-Арбордан Нью-Йоркке көшті, кейінірек уақытын Нью-Йорк пен Саут-Хадли, [[Массачусетс]] штатындағы университеттік қала арасында бөлді, онда 1982 жылдан өмірінің соңына дейін «бес колледж» консорциумындағы көктемгілік семестірлерде сабақ берді. 1990 жылы Бродский нағашылары жағынан орыс, итальяндық ақсүйек, Мария Соззаниге үйленді. 1993 жылы Анна есімді қыздары дүниеге келді. ==== Ақын және эссеист ==== Бродскийдің өлеңдері мен олардың аудармалары КСРО-дан тыс жерде 1964 жылдан бастап оның есімі ақынның сот үдерісі жазбасының жариялануының арқасында кең танымал болды. Батысқа келгеннен бастап, оның поэзиясы орыс эмиграциясы басылымдарының беттерінде үнемі шығып отырды. Орыс тілді баспасөзге қарағанда, Бродскийдің өлеңдерінің аудармалары, көбінесе АҚШ пен Англияның журналдарында жарияланады, ал 1973 жылы таңдамалы аудармалар кітабы пайда болды. Бірақ орыс тіліндегі 1964-1971 жылдардағы өлеңдерді қамтыған «Көркем дәуірдің ақыры» және 1972-1976 жылдары жазылған шығармаларды қамтыған «Сөз табы» жаңа өлеңдер кітаптары 1977 жылы ғана шықты. Бұл бөлінудің себебі сыртқы оқиғалар емес (эмиграция) - жер аударуды тағдырлы фактор ретінде түсіну Бродскийдің шығармашылығына жат еді - бірақ оның пікірінше, 1971-1972 жылдары оның жұмысында сапалық өзгерістер болған. Осы бетбұрыста «Натюрморт», «Бір тиранға», «Одиссей Телемакқа», «Жазықсыздық туралы ән, немесе тәжірибе», «Римдік досыма хаттар», «Бобоның жерлеу рәсімдері» жазылды. Бродский Ресейде бастап, одан тысқарыда аяқтаған «1972» өлеңінде келесі формуланы келтіреді: «Мен жасағанның бәрін мен / кино мен радио дәуіріндегі даңқ үшін емес, / бірақ ана тілі, әдеби шығарма үшін ... ». Жинақтың - «Сөз табы» - атауы өзінің Нобелдік дәрісінде қысқалық түрде тұжырымдалған дәл осы хабарламамен түсіндіріледі: «кім болса да, ақын әрдайым <...> тілдің оның құралы емес, ал ол тілдің құралы екенін біледі». 1970-80 жж. Бродский, әдетте, жаңа жинақтарына бұрынғы жинақтарға енген өлеңдерді енгізбеді. Ерекшелік ретінде - 1983 жылы жарық көрген М.Б. - Марина Басмановаға арналған өлеңдерден құралған «Тамыздағы жаңа станстар» кітабы болды. Бірнеше жылдан кейін Бродский бұл кітап туралы: «Бұл менің өмірімнің басты кәсібі болып табылады <...> меніңше, соңында «Тамыздағы жаңа станстарды» жеке шығарма ретінде оқуға болады. Өкінішке орай, мен „Таңғажайып комедиясын“ жазған жоқпын. Мен оны ешқашан жазбайтын сияқтымын. Ал бұл өзіндік сюжеті бар поэзия кітабының бір түрі болып шықты... ». «Тамыздағы жаңа станстар» автордың өзі құрастырған Бродский поэзиясының орыс тіліндегі жалғыз кітабы болып қала берді. 1972 жылдан бастап Бродский белсенді түрде өмірінің соңына дейін қалдырмаған эссеге бет бұрды. АҚШ-та оның эссе бар үш кітабы жарық көрді: 1986 жылы «Less Than One» (Біреуге қарағанда аз), 1992 жылы «Watermark» (Су белгісі) және 1995 жылы «On Grief and Reason» (Қайғы мен парасат туралы). Бұл жинақтарға енген эсселердің көп бөлігі ағылшын тілінде жазылған. Оның прозасы, ең болмағанда поэзиясынан кем емес, Бродскийдің есімін КСРО-дан тыс әлемге кеңінен танытты. Американдық Әдебиет сыншыларының ұлттық кеңесі 1986 жылдың АҚШ-тағы ең жақсы әдеби-сын кітабы болып танылды. Осы уақытта Бродский әдеби академия мүшесі және әртүрлі университеттердің құрметті докторы деген алты дана атақтың иегері болды, 1981 жылы Макартур стипендиясының иегері болды. Келесі - «Урания» үлкен поэзия кітабы 1987 жылы жарық көрді. Сол жылы Бродский «тұтас қамтитын шығармашылығы, ойдың айқындылығымен және поэтикалық қарқынмен көмкерілгені үшін» берілген әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын иеленді. Оның жеке және поэтикалық кредосын тұжырымдаған орыс тілінде жазылған нобелдік сөзі, 47 жастағы Бродский келесі сөздермен бастады: {{cquote|Жеке адам үшін және өмір бойы кез-келген қоғамдық рөлді артық көрген, бұған - және, атап айтқанда, өз Отанынан әлдеқайда артықшылық берген адам үшін ерекшелік, өйткені деспотияда шейіт немесе кеңестің әміршісі болғаннан гөрі демократияда соңғы бейбақ болған жақсы, - осы мінбеде күтпеген жерден болу - үлкен ыңғайсыздық пен сынақ.}} 1990 жылдары Бродскийдің төрт жаңа өлеңдер кітабы жарық көрді: «Қырыққұлақ туралы ескертпе», «Каппадокия», «Атлантида төңірегінде» және ақын қайтыс болғаннан кейін Ардисте басылып шыққын және соңғы жинақ атанған «Тасқынды пейзаж». Бродский поэзиясының сыншылар мен әдебиеттанушылар арасында да, оқырмандар арасында да сөзсіз жетістігінде көптеген ерекшеліктер бар. Төмендетілген эмоционалдылық, музыкалық және метафизикалық күрделілік - әсіресе «кейінгі» Бродскийдің - кейбір жазушыларды да тежейді. Атап айтқанда, ақын шығармашылығына сөгіс беру көбіне дүниетанымдық сипатта болған [[Александр Исаевич Солженицын|Александр Солженицынның]] шығармашылығын атауға болады. Осыған ұқсас басқа лагерьдің сыншысы ақын туралы былай пікір білдірді: [[Дмитрий Львович Быков|Дмитрий Быков]] Бродскийге арналған эссесінде, бастамадан кейін: «Мен бұл жерде Бродский «суық», «бірсарынды», «адамгершіліксіз» деген ұдайы тұтынылатын қарабайырлықты қайта айтқым келмейді», - дегенімен, әрі қарай, былай жазады: «Бродский шығармаларының үлкен корпусында тірі мәтіндер таңқаларлықтай аз... Бүгінгі оқырман „Шеру“, „Қош, мадемуазел Вероника“ немесе „Бөтелкедегі хатты“ күш-жігерсіз оқып шығар ма екен - дей тұрғанмен, „Сөз табы“, „Мария Стюарт жайлы жиырма сонет“ немесе „Құдіретпен сөйлесуді„ күмәнсіз бағаламай қоймайды: әлі тасқа айналмаған Бродскийдің, әлі тірі керемет мәтіндер, өзінің қатайып қалуын, мұздануын, өлуін сезетін тірі жанның күйзеліс зары». Ақынның көзі тірісінде жинақталған соңғы кітабы келесі жолдармен аяқталады: {{start citation}}И если за скорость света не ждёшь спасибо,<br />то общего, может, небытия броня<br />ценит попытки её превращенья в сито<br />и за отверстие поблагодарит меня. {{end citation|«Тек ауа райынан басқа, мені әр нәрсе үшін жазғырды...»}} ==== Драматург, аудармашы, қалам қайраткері ==== Бродскийдің қаламына жарияланған екі пьеса: «Мәрмәр» (1982) және «Демократия» (1990-1992) тиесілі. Сондай-ақ ағылшын драматургі [[Том Стоппард]]тың «Розенкранц пен Гильденстерн өлді» және ирландық [[Брендан Биан]]ның «Арқан туралы әңгіме» пьесаларының аудармаларын аударған. Бродский әлемдік поэзияның орыс тіліне аудармашысы ретінде елеулі мұра қалдырды. Ол аударған авторлардың ішінде [[Джон Донн]], [[Эндрю Марвелл]], [[Ричард Уилбер]], [[Еврипид]] (Медейлік), [[Константинос Кавафи]], [[Константы Илдефонс Галчински]], [[Чеслав Милош]], [[Томас Венслова]]ны атауға болады. Бродский ағылшын тіліндегі аудармаларға жиі жүгінбейтін. Ең алдымен, бұл, әрине, автоаудармалар, сондай-ақ [[Осип Эмильевич Мандельштам|Мандельштам]], [[Марина Ивановна Цветаева|Цветаева]], [[Вислава Шымборска]] және басқа да аудармалар. Бродскийдің жақын досы, американдық жазушы [[Сьюзен Зонтаг|Сиюзан Зонтаг]] былай дейді: «Мен оның қуылуын тек орыс қана емес, әлемдік ақын болудың ең үлкен мүмкіндігі деп санайтынына сенімдімін... Бродский шамамен 1976—1977 жылдары бір жерде күліп: «Кейде мен өзіме қалағанымды жаза аламын және бұл басылып шығады деп ойлау маған өте таңқаларлық», - айтқан сөзі есімде. Бродский бұл мүмкіндікті толық қанды пайдаланды. 1972 жылдан бастап ол [стильді] қоғамдық және әдеби өмірге басымен малынды. Жоғарыда аталған үш эссе кітабынан басқа, жазған мақалалар, алғысөздер, редакторға жолдаған хаттар, әртүрлі жинақтарға жазған сын пікірлері, оның кештердегі орыс және ағылшын тілді ақындар шығармашылығының көптеген ауызша баяндамалары, пікірталастар мен форумдарға қатысуы, журналға сұхбат беруін есептемегенде саны жүзден асады. Ол [[Инна Львовна Лиснянская|И. Лиснянская]], [[Евгений Борисович Рейн|Е. Рейн]], [[Александр Семенович Кушнер|А. Кушнер]], [[Денис Геннадиевич Новиков|Д. Новиков]], [[Белла Ахатқызы Ахмадуллина|Б. Ахмадулина]], [[Лев Владимирович Лосев|Л. Лосев]], [[Юрий Михайлович Кублановский|Ю. Кублановский]], [[Юз Алешковский|Ю. Алешковский]], [[Владимир Иосифович Уфланд|Вл. Уфланд]], [[Владимир Аркадьевич Ганделсман|В. Ганделсман]], [[Анатолий Генрихович Найман|А. Найман]], [[Регина Иосифовна Дериева|Р. Дериева]], [[Ричард Уилбер|Р. Уилбер]], [[Чеслав Милош|Ч. Милош]], [[Марк Странд|М. Странд]], [[Дерек Уолкотт|Д. Уолкотт]] және басқаларының шығармаларына пікір жасайтын авторлар тізімі. Әлемдегі ең ірі газеттер оның қудаланған жазушылар: [[Салман Рушди|С. Рушди]], [[Наталья Евгеньевна Горбаневская|Н. Горбаневская]], [[Владимир Рафаилович Марамзин|В. Марамзин]], [[Томас Венцлова|Т. Венцлова]], [[Константин Маркович Азадовский|К. Азадовскийлерді]] қорғауға арналған үндеуін жариялайды. Л. Штерн жазғандай, Бродский «соншалықты көптеген адамдарға [оның ішінде ұсыным хаттарға] көмектесуге тырысты, тіпті... оның кепілдемелерінің құнсыздануы басталды». Салыстырмалы қаржылық әл-ауқат (кем дегенде эмиграция стандарттары бойынша) Бродскийге көбірек материалдық көмек көрсетуге мүмкіндік берді. Лев Лосев былай деп жазады: {{cquote|Бірнеше рет көмекке мұқтаж ескі таныстарға, кейде Иосиф оларға жаны ашымауы керек адамдарға көмектесу үшін ақша жинауға қатыстым, ал мен одан сұраған кезде, тіпті аяқтамай жатып, ол асығыс чек жазып беретін.}} Бродскийді Нью-Йорктегі орыс эмиграциясының мәдени орталықтарының бірі «[[Орыс самауырын]]» мейрамханасының иелері орыстар болғаннан бері білетін Роман Капланның айғағы: {{cquote|1987 жылы Иосиф Нобель сыйлығын алды... Мен Бродскийді бұрыннан білетінмін және көмек сұрадым. Иосиф [[Михаил Николаевич Барышников|Миша Барышниковпен]] бірге маған көмектесуді шешті. Олар ақша қосты, мен оларға осы мейрамхананың бір бөлігін бердім... Өкінішке орай, мен дивиденд төлемедім, бірақ мен жыл сайын оның туған күнін салтанатты түрде атап өтетінмін.}} Конгресс кітапханасы Бродскийді 1991-1992 жылдарға АҚШ-тың ақын лауреаты етіп сайлады. Осы құрметті, бірақ дәстүрлі номиналды қабілетте ол поэзияны насихаттауда белсенді жұмыс жасады. Оның идеялары американдық поэзия мен сауаттылық жобасын құруға алып келді, осының барысында 1993 жылдан бастап миллионнан астам поэтикалық кітаптарды мектептерге, қонақ үйлерге, супермаркеттерге, вокзалдарға және тағы басқаларға таратты. 1989 жылдан 2001 жылға дейінгі Американдық Ақындар академиясының директоры Уилиям Уодсуорттің айтуынша, Бродскийдің ақын лауреаты ретінде ұлықтау сөзі «Американың мәдениетіндегі поэзияның рөліне деген көзқарасын өзгертудің себебі болды». Бродский қайтыс болардан бұрын Римде орыс академиясын құру идеясымен айналысады. 1995 жылдың күзінде Рим әкіміне Ресейден суретшілер, жазушылар мен ғалымдар оқып, жұмыс істей алатын академия құру туралы ұсыныспен жүгінді. Бұл идея ақын қайтыс болғаннан кейін жүзеге асты. 2000 жылы Иосиф Бродский атындағы еске алу стипендия қоры алғашқы шәкіртақы алушы орыс ақынды, ал 2003 жылы - алғашқы суретшіні Римге жіберді. ==== Ағылшын тілді ақын ==== 1973 жылы Джордж Клайнның аудармасымен және Оденнің алғысөзімен Бродский поэзиясының ағылшын тіліне аударылған алғашқы авторизацияланған кітабы — «Таңдалған өлеңдер» жарық көрді. «Сөз табы» («A Part of Speech») — ағылшын тіліндегі екінші топтамасы 1980 жылы; үшіншісі, «Уранияға» («To Urania»), — 1988 жылы шықты. Бродский дайындаған ағылшын тіліндегі төртінші өлеңдер жинағы — «Және тағы басқалары» («So Forth») 1996 жылы жарық көрді. Соңғы екі кітапта орыс тілінен аудармалар да, автоаудармалар да, бастапқыда ағылшын тілінде жазылған өлеңдер де бар. Осы жылдар ішінде Бродский өзінің өлеңдерін ағылшын тіліне аударуын басқа аудармашыларға тапсыруын азайта бастады; сонымен бірге, ол жиі-жиі поэзияны ағылшынша жаза бастады, дегенмен, өз сөзімен айтқанда, ол өзін екі тілді ақын санамады «мен үшін ағылшынша өлең жазу, бұл ойын...», - деп пікір білдірді. Лосев былай деп жазады: «Тілдік және мәдени тұрғыдан Бродский орыс болды, ал өзін-өзі сәйкестендіру туралы айтатын болсақ, ол жетілген жылдары оны бірнеше рет қолданғанкелте формуласына дейін түйісті: „Мен яһуди, орыс ақыны және американдық азаматпын“». Бродскийдің ағылшын тіліндегі поэзиясында автордың қайтыс болғаннан кейін шыққан бес жүз беттік жинағында оның қатысуынсыз жасалған аудармалар жоқ. Бірақ егер оның эсселері көбінесе оң сыни жауаптар тудырса, онда ағылшын тілді әлемде оған ақын ретінде көзқарас бірмағыналыдан алыс болды. Валентина Полухинаның пікірінше, «Англияда Бродскийді қабылдау парадоксы Бродскийдің эссеист ретіндегі беделінің өсуіне байланысты ақын мен өз өлеңдерінің аудармашы Бродскийге шабуылдардың күшейе түсуінен тұрды». Бағалау шоғыры өте жағымсыздан мадақтауға дейін өте кең болды, бірақ тұтастай алғанда сыни бейімділік басым болды. Атап айтқанда, Даниэл Уайсборттың «From Russian with love» эссе-мемуарлары Бродскийдің ағылшын тілді поэзиядағы рөлдері, өлеңдерін ағылшын тіліне аударуы және шығармашылығындағы орыс және ағылшын тілдерінің арақатынасына арналған. Бродскийдің ағылшын өлеңдеріне келесідей баға берді: {{cquote|Менің ойымша, олар шынымен контексте байыпты қабылданбайтын рифмаларды енгізеді, мағынасында олар мүлдем дәрменсіз, тіпті шектен шыққан. Ол ағылшын поэзиясындағы әйел рифмасының шекараларын ашуға тырысты, бірақ нәтижесінде оның шығармалары [[Уильям Швенк Гилберт|У.Ш. Гилберт]] немесе [[Огден Неш]] сияқты естіле бастады. Бірақ бірте-бірте ол жақсарып, ағылшын просодиясының мүмкіндіктерін кеңейте бастады, бұл өз алдына бір адам үшін ерекше жетістік. Бұған тағы кім жетуі мүмкін екенін білмеймін. [[Владимир Владимирович Набоков|Набоков]] жете алмады.}} ==== Оралуы ==== КСРО-дағы қайта құру және бір уақытта Нобель сыйлығын Бродскийге беру оның туған жеріндегі тыныштық бөгетін бұзып, көп ұзамай Бродскийдің өлеңдері мен эсселерінің басылымдары толып кетті. Біріншісі (1960 жылдары басылып шыққан бірнеше өлеңге қосымша), Бродский өлеңдерінің топтамасы 1987 жылғы желтоқсанда «Новый Мир» кітабында пайда болды. Осы сәтке дейін ақынның шығармашылығы өз елінде өте шектеулі оқырмандар шеңберіне және тек самиздатта таратылған қолжазба және машинамен басылған тізімдері арқасында белгілі болды. 1989 жылы Бродский 1964 жылғы сот үдерісіне байланысты ақталды; оның әрекеттерінде әкімшілік құқық бұзушылықтың құрылымы болмағаны танылды. 1992 жылы Ресейде 4 томдық шығармалар жинағы шыға бастады. 1995 жылы Бродский Санкт-Петербургтің құрметті азаматы атағына ие болды. Отанына оралуға шақырулар келді. Бродский өзінің келуін кейінге қалдырды: мұндай іс-шараның, мерекенің жариялылығынан, оның сапарымен сөзсіз ілесіп тұратын баспасөздің назарынан ұялды. Денсаулығы да оған жол бермеді. Оның соңғы аргументтерінің бірі: «Менің ең жақсы жерім - менің өлеңдерім әлдеқашан сонда». === Өлімі және жерлеу === [[Сурет:JBrodskyBurial.jpg|thumb|210px|Иосиф Бродский қабірінің Сан-Микел зиратындағы жалпы көрінісі, Венеция, 2004 жыл.]] 1996 жылдың 27 қаңтарындағы сенбілік кеште [[Нью-Йорк]]те, Бродский Саут-Хадлиге баруға дайындалып, келесі күні өзімен бірге алып кету үшін портфолиосындағы қолжазбалар мен кітаптарды жинады. Көктемгі семестр дүйсенбіде басталды. Бродский әйеліне қайырлы түн тілеп, оған көбірек жұмыс керек екенін айтып, бөлмесіне көтерілді. Таңертең әйелі оны бөлмесінің еденінен тапты. Бродский толық киінген; жазба үстелінде көзілдіріктің жанында ашылған кітап — грек эпиграммаларының екі тілдегі басылымы жатты. Иосиф Александрович Бродский 1996 жылы 27 қаңтардан 28 қаңтарға қараған түні, 56 жасқа толуына 4 ай қалғанда кенеттен қайтыс болды. Өлімнің себебі — жүрек инфарктіне байланысты кенеттен жүректің тоқтауы. 1996 жылы 1 ақпанда Бродскийдің үйінің жанында, Бруклин Хайтс қаласындағы Құт Епископтық махалла шіркеуінде жаназа оқу рәсімі өтті. Келесі күні уақытша жерлеу рәсімі өтті: металлмен қапталған табыттағы мәйіт Гудзон жағасындағы Қасиетті Үштік шіркеуінің зиратындағы табытқа қойылды, ол 1997 жылдың 21 маусымына дейін сақталды. РФ Мемлекеттік Думасының депутаты Г.В. Старовойтованың Санкт-Петербургтегі Васильевский аралында ақынды жерлеу туралы жеделхат арқылы жіберген ұсынысы қабылданбады - «бұл Бродский үшін өз Отанына оралу мәселесін шешуді білдірер еді». Еске алу кеші 8 наурызда Манхэттенде Әулие Иоанн епископтық соборында өтті. Ешқандай сөз болған жоқ. Өлеңдерді Чеслав Милош, Дерек Уолкотт, Шеймас Хини, Михаил Барышников, Лев Лосев, Энтони Хект, Марк Странд, Розанна Уоррен, Евгений Рейн, Владимир Уфлянд, Томас Венчлова, Анатолий Найман, Яков Гордин, Мария Соззани-Бродская және басқалар оқыды. Гайдн, Моцарт, Перселлдің музыкалары шырқалды. 1973 жылы сол соборда Бродский Уистен Оденді еске алу шарасын ұйымдастырушылардың бірі болған. Бродскийдің соңғы өсиеті мен жерлеу рәсімі туралы кеңінен келтірілген естеліктерінде ақын және аудармашы Илья Кутик былай дейді: {{cquote|Бродский қайтыс болардан екі апта бұрын өзіне Бродвейдің жанында Нью-Йорк зиратындағы кішкентай шіркеуден орын сатып алды (бұл оның соңғы өсиеті). Осыдан кейін ол әжептәуір егжей-тегжейлі өсиет жасады. Сондай-ақ хаттар жіберілген адамдардың тізімі жасалды, онда Бродский хат алушыдан 2020 жылға дейін алушы Бродский туралы адам ретінде сөйлеспейтінін және оның жеке өмірін талқыламайтындығына қол қоюын сұрады; ақын Бродский туралы айтуға тыйым салынбады.}} Кутиктің көптеген пайымдауларын басқа ақпарат көздері қолдамайды. Сол уақытта Бродскийді жақын білетін Е. Шеллберг, М. Воробьева, Л. Лосев, В. Полухина, Т. Венцлова бұл пікірді теріске шығарды. Атап айтқанда, Шеллберг пен Воробьева: «1998 жылы 28 қаңтарда «Независимая газетаның»16-бетінде Илья Кутиктің атымен жарияланған Иосиф Бродский туралы мақала 95 пайызы ойдан шығарылған деп сендіргіміз келеді», - деп мәлімдеді. Лев Лосев Кутиктің әңгімесімен өзінің қатты келіспеушілігін білдірді, басқалармен қатар, Бродский оның жерлеу рәсіміне қатысты нұсқаулар қалдырмағанын, зираттан орын сатып алмағандығын және т.с.с. куәландырды. Лосев пен Полухинның айғағына сәйкес, Илья Кутик, өзі сипаттаған Бродскийдің жерлеу рәсімінде болмады. Ақынның соңғы тыныштыққа келтіру орны туралы шешім бір жылдан астам уақытты алды. Бродскийдің жесірі Марияның айтуынша «Венецияда жерлеу идеясын оның достарының бірі айтқан. Бұл Санкт-Петербургтен бөлек, Иосиф бәрінен бұрын жақсы көретін қала. Сонымен қатар, өзімшілдікпен айтатын болсақ, Италия - менің елім, сондықтан менің күйеуімнің сол жерде жерленгені жақсы болды. Басқа қалаларға, мысалы, менің туған жерім Лукканың қасындағы Компинияноға қарағанда, оны Венецияда жерлеу оңайырақ болды. Венеция Ресейге жақын және қол жетімді қала». Вероника Шилц пен Бенедетта Кравери Венеция билігімен Сан-Микеле аралындағы ескі зираттан орын алу туралы келісімге келді. Сан-Микелге жерленгісі келетіні жайлы Бродскийдің 1974 жылдан Андрей Сергеевке жолдаған күлкілі хабарламасында кездеседі: {{cquote|Хотя бесчувственному телу<br />равно повсюду истлевать,<br />лишённое родимой глины, оно в аллювии долины<br />ломбардской гнить не прочь. Понеже<br />свой континент и черви те же.<br />Стравинский спит на Сан-Микеле…}} 1997 жылы 21 маусымда Иосиф Бродскийдің денесі Венециядағы Сан-Микеле зиратына қайта жерленді. Бастапқыда ақын денесін [[Игорь Стравинский|Стравинский]] мен [[Сергей Павлович Диагилев|Диагилев]] қабірлері арасындағы зираттың орыс жартысына жерлеу жоспарланған, бірақ бұл мүмкін емес болып шықты, өйткені Бродский православ емес еді. Католик дінбасылары да жерлеуден бас тартты. Нәтижесінде, мәйітті зираттың протестанттық бөлігіне көмуге шешім қабылдады. Тыныштық орны Joseph Brodsky деген қарапайым ағаш крестпен белгіленді. Бірнеше жылдан кейін ақын қабіріне суретші Владимир Радунскийдің құлпытасы орнатылды. Ескерткіштің артқы жағында латынша - Пропорцияның элегиясынан «Letum non omnia finit» - «бәрі өліммен аяқталмайды» деген жол бар. Қабірге келген адамдар тастар, хаттар, өлеңдер, қарындаштар, фотосуреттер, Camel темекісін (Бродский көп темекі тартқан) және виски қалдырады. == Отбасы == * Анасы — Мария Моисеевна Вольперт (1905—1983). * Әкесі — Александр Иванович Бродский (1903—1984). * Ұлы — Андрей Осипович Басманов (туғ. 1967), [[Марианна Павловна Басманова|Марианна Басмановадан]] туған. * Қызы — Анастасия Иосифовна Кузнецова (туғ. 1972), балерина Марианна Кузнецовадан туған. * Әйелі (1990 бастап) — Мария Соззани (туғ. 1969). ** Қызы — Анна Александра Мария Бродская (туғ. 1993). == Санкт-Петербургтегі мекенжайы == * 1940 — Обводный арнасының жағалауы, 142 үй, 33 пәтер. * 1941—1942, 1944—1955 — Рылеев көшесі, 2 үй, 10 пәтер. * 1955—1972 — А. Д. Мурузи табысты үйі (Литейный даңғылы, 24 үй, 28 пәтер). 2020 жылдың қаңтарында Мурузи үйінде Иосиф Бродскийдің мұражайы сынақтама режимінде «Бір жарым бөлме» жұмысын бастады.<ref>{{Cite web|url=https://78.ru/news/2020-01-26/neidealnii_muzei_brodskogo_v_ego_kvartire_nachal_rabotat_v_testovom_rezhime|title=Бродскийдің пәтеріндегі «жетілмеген» мұражайы сынақтама режимінде жұмыс істей бастады|author=Олеся Курдюкова|website=|date=2020-01-26|publisher=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}} [[Санат:XX ғасырдағы Ресей ақындары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:АҚШ ақындары]] [[Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:XX ғасыр аудармашылары]] [[Санат:КСРО-да ақталғандар]] 4nvmn6xrz9jh316evqlipoa5kqd65sd Әл-Шорта 0 672186 3629416 3513066 2026-07-13T10:54:13Z Makenzis 71333 3629416 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Ирак}} Әл-Шорта | құрылған = 1932 | стадионы = [[Әл-Шааб]] | сыйымдылығы = 40 000 | президент = Абдул-Вахаб аль-Таэй | жаттықтырушы = {{ту|Сербия}} [[Александр Илич]] | жарыс = Премьер-лига | маусым = 2025/26 | орын = 2-орын | pattern_la1 = _shorta1920h3 | pattern_b1 = _shorta1920h3 | pattern_ra1 = _shorta1920h3 | pattern_sh1 = _shorta1920h3 | pattern_so1 = _shorta1920h3 | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _shorta1920a | pattern_b2 = _shorta1920a | pattern_ra2 = _shorta1920a,png | pattern_sh2 = _shorta1920a | pattern_so2 = _shorta1920a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _shorta1920h2 | pattern_b3 = _shorta1920h2 | pattern_ra3 = _shorta1920h2 | pattern_sh3 = _shorta1920h2 | pattern_so3 = _shorta1920h2 | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''«Әл-Шорта»''' ({{lang-ar|نادي الشرطة الرياضي}}) — [[Ирак|Ирактың]] [[Бағдат|Бағдад]] қаласындағы футбол клубы. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Ирак чемпионы (9): 1979-80, 1997-98, 2012-13, 2013-14, 2018-19, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25 * Ирак кубогы (3): 2000, 2001, 2002 * Ирак суперкубогы (1): 2019 === Халықаралық === * АФК Чемпиондар лигасы (1): 1971 * Араб чемпиондар лигасы (1): 1981-82 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.alshortasc.com/ [[Санат:Ирак футбол клубтары]] 5entrtmmt1jiqd701y66o7zcp19dgpl Әл-Талаба 0 672254 3629430 3513055 2026-07-13T11:10:47Z Makenzis 71333 3629430 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы |атауы = Әл-Талаба |құрылған = 1969 |стадионы = Әл-Талаба |сыйымдылығы = 10000 |жаттықтырушы = Джамал Али |жарыс = [[Футболдан Ирак чемпионаты|Премьер-Лига]] |маусым = 2025/26 |орын = 6-орын |сайты = |pattern_la1 = _black_stripes |pattern_b1 = _jomainter19brb |pattern_ra1 = _black_stripes |pattern_sh1 = _joma white2 |pattern_so1 = _whitetop |leftarm1 = 0033FF |body1 = 000000 |rightarm1 = 0033FF |shorts1 = 000000 |socks1 = 000000 |pattern_la2 = _black_stripes |pattern_b2 = _jomainter19wb |pattern_ra2 = _black_stripes |pattern_sh2 = _joma black |pattern_so2 = _whitetop |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = 000000 }} '''«Әл-Талаба»''' ({{lang-ar|نادي الطلبة}}) — [[Ирак|Ирактың]] [[Бағдат]] қаласындағы футбол клубы, 1969 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Әл-Талаба" стадионында өткізеді, сыйымдылығы 10 мың адам. Қазіргі күнде [[Футболдан Ирак чемпионаты|Ирак Премьер лигасында]] ойнайды. == Жетістіктері == * Ирак чемпионы: 1980/81, 1981/82, 1985/86, 1992/93, 2001/02 * Ирак кубогы: 2002, 2003 == Сілтемелер == * http://altalaba.sportboard.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427151132/http://altalaba.sportboard.net/ |date=2009-04-27 }} {{Бастама}} [[Санат:Ирак футбол клубтары]] jt8b8qcdhp69s6agknqan6t7mtwzvnc Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар 4 675070 3629340 3629114 2026-07-13T07:01:09Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3629340 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88015||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96332||76647||11058||229||3386||234||110||5821||742 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2243||909||49||0||957||136 |- |4||3||{{u|Мағыпар}}||85040||79904||887||635||37||388||0||2885||49 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84039||68775||1239||147||11309||15||0||1699||24 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55561||30518||3588||368||5769||944||2238||4785||5201 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48753||40035||1761||102||628||17||9||4479||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38488||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||9||{{u|1nter pares}}||30630||28553||213||7||637||70||0||1426||146 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23962||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8817||3471||135||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||22652||21353||779||39||137||4||0||121||11 |- |14||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13874||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |15||12||{{u|Sagzhan}}||20568||19247||419||43||217||11||0||328||87 |- |16||18||{{u|Nurken}}||19368||10026||1351||41||6915||115||8||429||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17192||12220||224||7||135||162||8||2486||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12989||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11297||6829||508||0||102||512||0||615||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10144||7973||1229||40||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8178||5749||27||5||1867||204||0||172||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7950||5420||978||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4515||3083||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4429||3886||4||0||11||7||0||418||5 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||48||{{u|Makenzis}}||3683||3626||5||0||0||0||0||46||5 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3396||2997||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||68||{{u|ShadZ01}}||3206||2544||348||110||105||0||0||4||0 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2834||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2894||1869||314||0||91||55||0||434||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2295||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||90||{{u|Balaburgem}}||2466||1750||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||88||{{u|RaiymbekZh}}||2103||1787||8||0||20||0||0||81||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1608||1338||1||0||106||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1539||1347||0||0||7||0||0||123||9 |- |109||95||{{u|Gliwi}}||1530||1524||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||144||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||119||{{u|Ziv}}||1170||1097||60||0||0||2||0||9||2 |- |127||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||139||{{u|Wikuiser}}||1079||782||142||0||63||0||43||18||4 |- |136||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||140||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||142||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||148||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||840||733||15||0||0||0||0||3||0 |- |153||141||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||154||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||153||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||726||752||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||156||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||155||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |179||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |181||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |182||157||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1 |- |183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||175||{{u|Tuttiorchestra687}}||581||577||0||0||0||0||0||6||2 |- |206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||219||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 2mdrkumd1xzvvs4653qprpkqk77ry08 Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар 4 675089 3629420 3629188 2026-07-13T11:00:43Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3629420 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515623||380100||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131247||957||0||13593||6||0||44||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132456||127398||729||15||62||17||10||2859||1341 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119563||112797||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113605||1||0||0||0||0||0||113604||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105851||88195||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||88242||88242||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79299||79284||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50446||50153||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26601||22823||42||0||3648||2||0||64||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14589||13607||432||1||0||83||0||387||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9118||9118||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7976||5420||978||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1120||1046||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] hhezfo180vzyzkrb526gpt9n4enkfia Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар 4 675116 3629211 3628802 2026-07-12T13:07:16Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3629211 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||948||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2633||42||0||60||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2295||102||13||200||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Орел Карл}}||1337||314||1||308||91||24||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||981||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|1nter pares}}||561||306||0||10||474||3||0||0||4 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||532||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||505||486||3||640||4708||32||15||3||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|Sagzhan}}||486||84||2||19||160||30||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||423||38||0||0||1599||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |113||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |114||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|ShadZ01}}||199||23||0||34||81||59||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |246||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|MuratbekErkebulan}}||85||21||0||67||83||0||11||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|RaiymbekZh}}||77||43||5||1||11||0||0||0||1 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||667||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |398||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |399||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |402||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |409||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |410||{{u|Mheidegger}}||37||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |411||{{u|Yessentaikyzy}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |419||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |421||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |433||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||32||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |438||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |461||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |463||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |466||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |484||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |487||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |493||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |507||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |508||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |518||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |529||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |530||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |542||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |545||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |546||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |547||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |551||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |558||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |561||{{u|Tuttiorchestra687}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |565||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |573||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |575||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |579||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |580||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |587||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |589||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |597||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |603||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |605||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |609||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |629||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |634||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |642||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |643||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |644||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |645||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |650||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |654||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |661||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |665||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |666||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Gaukhar1980}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |721||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |742||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |780||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayazhan10}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |842||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |846||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |851||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |854||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |855||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |861||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |879||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |884||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |902||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |910||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |912||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |924||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |928||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |934||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |937||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |938||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |939||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |949||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |957||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |958||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |988||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |997||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1000||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1012||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1020||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1027||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1041||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1048||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1056||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1060||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1083||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1084||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1086||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1087||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1090||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1097||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1098||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1101||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1128||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1130||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1136||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1168||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1171||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1176||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1178||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1193||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1197||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1204||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1256||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1285||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1295||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1425||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1427||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1428||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1440||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1441||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1457||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1460||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1485||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1515||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1532||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1550||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1551||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1558||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1681||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1695||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1701||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1706||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||273||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 3jb156nn0r44uqi40cgx9z5yvjmr3mt Әл-Заураа 0 677249 3629425 3513062 2026-07-13T11:06:03Z Makenzis 71333 3629425 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = Әл-Заураа |құрылған = 1969 |стадионы = [[Аш-Шааб]] |сыйымдылығы = 40 000 |жарыс = Премьер-лига |маусым = 2025/26 |орын = 4-орын | pattern_la1=_rmcf1213H|pattern_b1=_rmcf1213h|pattern_ra1=_rmcf1213H|pattern_sh1=_rmcf1213h|pattern_so1=_fsk-4 | leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=000099|socks1=FFFFFF <!-- Away kit --> | pattern_la2 = _southampton1314a | pattern_b2 = _southampton1314a | pattern_ra2 = _southampton1314a | pattern_sh2 = _southampton1314a | pattern_so2 = _southampton1314a | leftarm2 = 282828 | body2 = 282828 | rightarm2 = 282828 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 282828 }} '''«Ал-ЗаУраа»''' ({{lang-ar|نادي الزوراء الرياضي}}) — [[Ирак|Ирактың]] [[Бағдат|Бағдад]] қаласындағы футбол клубы, 1969 жылы құрылған. == Жетістіктері == * Ирак чемпионы (14): 1976, 1977, 1979, 1991, 1994, 1995, 1996, 1999, 2000, 2001, 2006, 2011, 2016, 2018 * Ирак кубогы (14): 1975/76, 1978/79, 1980/81, 1981/82, 1988/89, 1989/90, 1990/91, 1992/93, 1993/94, 1994/95, 1995/96, 1997/98, 1998/99, 1999/00 * АФК Куок иелері кубогы: 1999/00 == Сілтемелер == *https://web.archive.org/web/20130629040345/http://www.alzawraaclub.com/en/ {{Бастама}} [[Санат:Ирак футболшылары]] 4c37ot37kvc71vltx11asz3fce5c8c0 Әл-Кува 0 677253 3629411 3513053 2026-07-13T10:32:43Z Makenzis 71333 /* Жетістіктері */ 3629411 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = Әл-Кува |құрылған = 1931 |стадионы = [[Әл-Кува (стадион)|Аль-Кува]], [[Ирак]] |вместимость = 10 000 |жарыс = Премьер-Лига |маусым = 2024/25 |орын = 5-орын | pattern_la1=_whiteborder | pattern_b1=_collarwhite | pattern_ra1=_whiteborder | pattern_sh1= | pattern_so1= | leftarm1=0000CC | body1=0000CC | rightarm1=0000CC | shorts1=0000CC | socks1=0000CC | pattern_la2=_blueborder | pattern_b2=_collarblue | pattern_ra2=_blueborder | pattern_sh2= | pattern_so2= | leftarm2=FFFFFF | body2=FFFFFF | rightarm2=FFFFFF | shorts2=0A0D36 | socks2=FFFFFF }} «'''Нади Әл-Кува Әл-Джавия'''» ({{lang-ar|نادي القوة الجوية الرياضي}}) — [[Ирак]]тың [[Бағдат]] қаласындағы футбол клубы, 1931 жылы құрылған. == Жетістіктері == * Ирак чемпионы (8): 1974/75, 1989/90, 1991/92, 1996/97, 2004/05 2016/17, 2020/21, 2025/26 * Ирак кубогы (7): 1963, 1973, 1974, 1975, 1978, 1992, 1997 * Ирак суперкубогы (2): 1997, 2001 * АФК кубогы (3): 2016, 2017, 2018 == Сілтемелер == * http://www.transfermarkt.co.uk/al-quwa-al-jawiya/startseite/verein/23805 [[Санат:Ирак футбол клубтары]] i937ukk0uimkbv5zmo9itvorkejpo6v 3629412 3629411 2026-07-13T10:33:26Z Makenzis 71333 3629412 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = Әл-Кува |құрылған = 1931 |стадионы = [[Әл-Кува (стадион)|Аль-Кува]], [[Ирак]] |вместимость = 10 000 |жарыс = Премьер-Лига |маусым = 2025/26 |орын = 1-орын | pattern_la1=_whiteborder | pattern_b1=_collarwhite | pattern_ra1=_whiteborder | pattern_sh1= | pattern_so1= | leftarm1=0000CC | body1=0000CC | rightarm1=0000CC | shorts1=0000CC | socks1=0000CC | pattern_la2=_blueborder | pattern_b2=_collarblue | pattern_ra2=_blueborder | pattern_sh2= | pattern_so2= | leftarm2=FFFFFF | body2=FFFFFF | rightarm2=FFFFFF | shorts2=0A0D36 | socks2=FFFFFF }} «'''Нади Әл-Кува Әл-Джавия'''» ({{lang-ar|نادي القوة الجوية الرياضي}}) — [[Ирак]]тың [[Бағдат]] қаласындағы футбол клубы, 1931 жылы құрылған. == Жетістіктері == * Ирак чемпионы (8): 1974/75, 1989/90, 1991/92, 1996/97, 2004/05 2016/17, 2020/21, 2025/26 * Ирак кубогы (7): 1963, 1973, 1974, 1975, 1978, 1992, 1997 * Ирак суперкубогы (2): 1997, 2001 * АФК кубогы (3): 2016, 2017, 2018 == Сілтемелер == * http://www.transfermarkt.co.uk/al-quwa-al-jawiya/startseite/verein/23805 [[Санат:Ирак футбол клубтары]] t6osqk0fv5xeq7mx4a1j5v4oidjh9uh Футболдан қыздар арасындағы Еуропа чемпионаты (U-19) 0 680114 3629259 3507507 2026-07-12T20:45:15Z Manager816 171548 /* Жеңімпаздары және жүлдегерлері */ 3629259 wikitext text/x-wiki {{Футбол турнирінің карточкасы |атауы = Футболдан қыздар арасындағы Еуропа чемпионаты (U-19) |түпнұсқасы = '''UEFA European Women's Under-19 Championship''' |логотип = |мемлекет = [[Еуропа]] ([[УЕФА]]) |командалар саны = 8 (финал)<br />54 |қаланған = 1998 |қайта ұйымдастырылған = |таратылған = |жеңімпаз атағы = |әрекеттегі чемпион = {{flagicon|Spain}} [[Испания]] (8 атақ) |соңғы жеңімпаздың атағы = |соңғы чемпион = |атағы ең көп = {{flagicon|Spain}} [[Испания]] (8 атақ) |телекомпаниялар = |сайт = [http://www.uefa.com/ www.uefa.com/womenunder19/] |ағымдағы маусым = }} '''Футболдан қыздар арасындағы Еуропа чемпионаты (U-19)''' ({{lang-en|UEFA European Women's Under-19 Championship}}) — [[УЕФА]] басшылығымен өткізілетін ұлттық қыздар құрамалар арасындағы ең негізгі жарыс. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center" cellpadding=3 cellspacing=0 width=100 % |- bgcolor=#C1D8FF !rowspan=2 width=5 %|Жыл !rowspan=2 width=10 % |Өткізілу орны !colspan=3|Финалдық матч !colspan=3|Қола үшін матч |- bgcolor=#EFEFEF !width=15 %|Алтын !width=8 %|Есеп !width=15 %|Күміс !width=15 %|Қола !width=8 %|Есеп !width=15 %|4-ші орын |- align=center |- bgcolor=#D0E7FF |[[1998]] | |'''{{DEN}}''' |'''2:0<br> 2:3''' |{{FRA}} |{{GER}} | |{{SWE}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[1999]] |{{SWE}} |'''{{SWE}}''' | |{{GER}} |{{ITA}} | |{{NOR}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2000]] |{{FRA}} |'''{{GER}}''' |'''4:2''' |{{ESP}} |{{SWE}} | |{{FRA}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2001]] |{{NOR}} |'''{{GER}}''' |'''3:2''' |{{NOR}} |{{DEN}} |'''1:0''' |{{ESP}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2002]] |{{SWE}} |'''{{GER}}''' |'''3:1''' |{{FRA}} |{{DEN}}/{{ENG}} | | |- bgcolor=#F5FAFF |[[2003]] |{{GER}} |'''{{FRA}}''' |'''2:0''' |{{NOR}} |{{ENG}}/{{SWE}} | | |- bgcolor=#D0E7FF |[[2004]] |{{FIN}} |'''{{ESP}}''' |'''2:1''' |{{GER}} |{{ITA}}/{{RUS}} | | |- bgcolor=#F5FAFF |[[2005]] |{{HUN}} |'''{{RUS}}''' |'''2:2'''<br> (6-5 пен.) |{{FRA}} |{{FIN}}/{{GER}} | | |- bgcolor=#D0E7FF |[[2006]] |{{CHE}} |'''{{GER}}''' |'''3:0''' |{{FRA}} |{{DEN}}/{{RUS}} | | |- bgcolor=#F5FAFF |[[2007]] |{{ISL}} |'''{{GER}}''' |'''2:0''' (қос.уақыт) |{{ENG}} |{{FRA}}/{{NOR}} | | |- bgcolor=#D0E7FF |[[2008]] |{{FRA}} |'''{{ITA}}''' |'''1:0''' |{{NOR}} |{{GER}}/{{SWE}} | | |- bgcolor=#F5FAFF |[[2009]] |{{BLR}} |'''{{ENG}}''' |'''2:0''' |{{SWE}} |{{FRA}}/{{CHE}} | | |- bgcolor=#D0E7FF |[[2010]] |{{MKD}} |'''{{FRA}}''' |'''2:1''' |{{ENG}} |{{GER}}/{{NED}} | | |- bgcolor=#F5FAFF |[[2011]] |{{ITA}} |'''{{GER}}''' |'''8:1''' |{{NOR}} |{{ITA}}/{{CHE}} | | |- bgcolor=#D0E7FF |[[2012]] |{{TUR}} |'''{{SWE}}''' |'''1:0''' (қос.уақыт) |{{ESP}} |{{DEN}}/{{POR}} | | |- bgcolor=#F5FAFF |[[2013]] |{{WAL}} |'''{{FRA}}''' |'''2:0''' (қос.уақыт) |{{ENG}} |{{FIN}}/{{GER}} | | |- bgcolor=#D0E7FF |[[2014]] |{{NOR}} |'''{{NED}}''' |'''1:0''' |{{ESP}} |{{NOR}}/{{IRL}} | | |- bgcolor=#F5FAFF |[[2015]] |{{ISR}} |'''{{SWE}}''' |'''3:1''' |{{ESP}} |{{FRA}}/{{GER}} | | |- bgcolor=#D0E7FF |[[2016]] |{{SVK}} |'''{{FRA}}''' |'''2:1''' |{{ESP}} |{{NED}}/{{CHE}} | | |- bgcolor=#F5FAFF |[[2017]] |{{NIR}} |'''{{ESP}}''' |'''3:2''' |{{FRA}} |{{NED}}/{{GER}} | | |- bgcolor=#D0E7FF |[[2018]] |{{CHE}} |'''{{ESP}}''' |'''1:0''' |{{GER}} |{{NOR}}/{{DEN}} | | |- bgcolor=#F5FAFF |[[2019]] |{{SCO}} |'''{{FRA}}''' |'''2:1''' |{{GER}} |{{ESP}}/{{NED}} | | |- bgcolor=#D0E7FF |[[2020]] |{{GEO}} | colspan="6"|'''COVID-19 пандемиясына байланысты өткізілген жоқ''' |- bgcolor=#F5FAFF |[[2021]] |{{BLR}} | colspan="6"|'''COVID-19 пандемиясына байланысты өткізілген жоқ''' |- bgcolor=#D0E7FF |[[2022]] |{{CZE}} |'''{{ESP}}''' |'''2:1''' |{{NOR}} |{{FRA}}/{{SWE}} | | |- bgcolor=#F5FAFF |[[2023]] |{{BEL}} |'''{{ESP}}''' |'''0:0'''<br> (3-2 пен.) |{{GER}} |{{FRA}}/{{NED}} | | |- bgcolor=#D0E7FF |[[2024]] |{{LTU}} |'''{{ESP}}''' |'''2:1'''<br> (қос.уақыт) |{{NED}} |{{ENG}}/{{FRA}} | | |- bgcolor=#F5FAFF |[[2025]] |{{POL}} |'''{{ESP}}''' |'''4:0''' |{{FRA}} |{{ITA}}/{{POR}} | | |- bgcolor=#D0E7FF |[[2026]] |{{BIH}} |'''{{ESP}}''' |'''1:0''' |{{GER}} |{{AUT}}/{{SWE}} | | |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |'''1'''||align=left|'''{{ESP}}''' |'''8'''||'''5'''||'''1'''||'''14''' |- |- align=center |'''2'''||align=left|{{GER}} |6||6||7||'''19''' |- |- align=center |'''3'''||align="left"|{{FRA}} |5||6||6||'''17''' |- |'''4'''||align="left"|{{SWE}} |3||1||6||'''10''' |- |'''5'''||align="left"|{{ENG}} |1||3||3||'''7''' |- |'''6'''||align="left"|{{NED}} |1||1||5||'''7''' |- |rowspan=2|'''7'''||align="left"|{{DEN}} |1||0||4||'''5''' |- |align="left"|{{ITA}} |1||0||4||'''5''' |- |'''9'''||align="left"|{{RUS}} |1||0||2||'''3''' |- |'''10'''||align="left"|{{NOR}} |0||5||2||'''7''' |- |'''11'''||align="left"|{{CHE}} |0||0||3||'''3''' |- |rowspan=2|'''12'''||align="left"|{{FIN}} |0||0||2||'''2''' |- |align="left"|{{POR}} |0||0||2||'''2''' |- |rowspan=2|'''14'''||align="left"|{{IRL}} |0||0||1||'''1''' |- |align="left"|{{AUT}} |0||0||1||'''1''' |} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.uefa.com/womenunder19/ Еуропа чемпионатының ресми сайты] [[Санат:Еуропа біріншіліктері]] gtrkrtq83x7se0k1zh8ztiiyqt2cj7l Вьетнамдықтар 0 682178 3629240 3360343 2026-07-12T17:54:49Z Kasymov 10777 3629240 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Вьетнамдықтар |төл атауы = |сурет = Aodai-nonla.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 94 569 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Вьетнам}} |саны1 = 82 млн.(2019) |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|АҚШ}} |саны2 = 2 млн.(2019) |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Камбоджа}} |саны3 = 1 млн. |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Тайланд}} |саны4 = 100 000 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Лаос}} |саны5 = 100 000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[вьетнам тілі]] |діні = [[буддизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Вьетнамдықтар''' — [[Вьетнам]]ның барлық азаматтары вьетнамдықтар деп аталады. Титулды халқы - [[вьеттер]]. Олардан бөлек бұл елде тағы 53 ұлт өкілдері тұрады. Азиялық өмір салты мен мәдениетінің ерекшеліктері айқын көрінеді. 2016 жылғы ресми мәліметтерге сәйкес, Вьетнамда 94 569 000 адам тұрады. Вьетнамдықтар барлық жергілікті тұрғындардың 86% құрайды. Ресми түрде Вьетнамның барлық халықтары бірнеше топқа бөлінеді: (вьетнамдық, кхмер кромы, бахнар, кхмуи, катуйс, манг). == Сырт келбеті == Вьетнамдықтар азиялық халықтарға жатады, сондықтан оларда азиялықтарға тән барлық белгілер бар. Көбіне бойлары кішене, жіңішке денелі болып келеді.[[Сурет:Áo dài (33645199761).jpg|нобай|оңға|200px|Вьетнамдық қыздар, 2017 жылдың ақпаны]] Олардың кең мұрынды жалпақ беті, тар көз пішіні бар. Барлық азиялықтар сияқты, қара тері, қара шашты. Көптеген вьетнамдық қыздар өте сүйкімді болып келеді. Солтүстіктен оңтүстікке қарай тұрғындардың терісі күңгірттеніп, бойы қысқарады, бастары сәл жоғары, беттері мен мұрындары қысқа болады. Елдің орталығынан солтүстік пен оңтүстікке қарай бастары қысқарады. Н.Чебоксаровтың айтуынша, Вьетнамның байырғы халқы оңтүстіказиялық нәсілге жатады. Бұл нәсіл үлкен моңғолоидтық нәсілдің бөлігі болып табылады, дегенмен кейбір ғалымдар оны моңғолоидтардан аустралоидтарға ауысуы деп санайды.<ref>{{cite web|url=https://nboa.livejournal.com/28405.html|title=Вьетнам антропологиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> == Тілі == Вьетнамда әртүрлі тіл топтары мен отбасыларына жататын және әдетте бір-бірінен алшақ жатқан алуан түрлі тілдерде сөйлейтін көптеген халықтар тұрады. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Вьетнамда жүзден астам тіл бар (олардың барлығы тілдер ретінде танылмайды, кейбіреулері [[диалект]]ілер болып саналады). Халқының 85%-ы вьетнамдықтар, олардың ана тілі – [[вьетнам тілі]], Вьетнамдағы ресми тіл. Вьетнам тілі аустроазиат тілдер семьясының вьетнам (кейде Мон-кхмер деп саналады) тобына кіреді. Вьетнам тілінің жазба тілі тарих бойы өзгерісте болды. Алғашқы жазба ескерткіштер қытай таңбаларымен жазылған. Кейіннен таңбалар вьетнам тіліне бейімделіп аздап өзгертілді. 17 ғасырда француз миссионері Александр де Родос [[латын әліпбиі]]не негізделген вьетнам әліпбиін жасап шығарды, ол әлі күнге дейін қолданылып келеді.<ref>{{cite web|url=https://zen.yandex.ru/media/id/5d09c8f71faf4000b0d9b58a/vetnamskii-i-drugie-iazyki-vetnama-609d30391a7ddc239325b5fc|title=Вьетнам тілі және Вьетнамның басқа тілдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> == Діні == Коммунистік идеологияның ықпалымен вьетнамдықтар арасында өздерін [[атеист]] санайтын адамдардың қабаты қалыптасты. Сенушілер [[даосизм]]мен және [[конфуциандық]]пен тығыз байланысты солтүстік [[буддизм]]ді (Махайана) ұстанады. Үш наным да Вьетнамға ерте заманда [[Қытай]]дан келіп, тамыр жайған. Конфуцишілдік мемлекеттік дін рөлін атқарды және ол пайда болғанға дейін ата-бабаларға табынуды қолдады. [[Буддизм]] жақсылық пен зұлымдық үшін өлгеннен кейін әділетті сый күту арқылы өмірдің қиындықтарымен келісуге көмектесті. Ақырында даосизм адамдардың рухтар әлемімен қарым-қатынасын реттеді. [[Еуропалықтар]]дың келуімен вьеттер арасында [[христиан]] діні тарай бастады. Батыс миссионерлері елдің жаңа тарихында маңызды рөл атқарды. 17 ғасырда иезуит Александр де Род латынша Kuok Ngy жазуын жасады, ол қазір [[иероглиф]]терді толығымен ауыстырды. 1954 жылдан кейін Оңтүстік Вьетнамда [[протестантизм]]нің белсенді таралуы басталды, ол бұл аймақта [[Америка Құрама Штаттары]]ның қатысуының артуына байланысты болды.<ref>{{cite web|url=https://wikiway.com/vietnam/naselenie-vetnama/|title=Вьетнам халықтары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Vittoria a Dien Bien Phu.jpg|нобай|оңға|200px|Вьетнам сарбаздары Дьен-Бьенфуда жеңіс туын көтеруде, 7 мамыр, 1954 ж.]] Б.з.д. 1-мыңжылдықтың ортасында вьет тайпалары Сицзян және Хонгха өзендерінің бассейндерінде өмір сүрді, олардың ішінде ең көбі және дамығаны лаквьет тобы болды. Вьетнамдықтардың тікелей ата — бабалары-қола дәуірінің тайпалары. Б.з.д. IV—III ғасырларда олар Ванланг тайпалық одағының негізін құрады, оны б.з.д. 267 жылы тэйау тайпалары жеңді. Солтүстік Вьетнам аумағында олардың Ауак мемлекеті пайда болды, бірақ тэйаудың өзі лаквьеттермен ассимиляцияланды. Бұл уақытқа вьетнамдықтардың қалыптасуы жатады. Біздің дәуірімізге дейінгі 207 жылы Аулак мемлекеті біздің дәуірімізге дейінгі 111 жылы Қытай жаулап алған Намвьет мемлекетінің құрамына кірді. Вьетнамдықтар қытай мәдениетінің әсерін бастан өткерді. Біздің дәуіріміздің X ғасырының басында вьетнамдықтардың тәуелсіздігі қалпына келтіріліп, Вьетнамның орталықтандырылған феодалдық Дайвьет мемлекеті пайда болды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=VETN|title=Әлем халықтарының энциклопедиясы. Вьетнамдықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> Соңғы екі мың жыл ішінде Вьетнамды [[Қытай]] төрт рет басып алды, әр жолы қанды шайқастар мен басып алушыларға қарсы шексіз көтерілістерде тәуелсіздігі мен жеке басын қорғады. Қытайға үнемі қарсылық білдіре отырып, вьетнамдықтар орта ғасырларда [[моңғолдар]]дың шабуылдарына бірнеше рет тойтарыс берді. Осы ерліктерден кейін, 18 ғасырға жақын Вьетнам мың жылдан астам аумақты бөлісіп келген Чам империясын толығымен дерлік жаулап алып, сіңіре алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде [[Франция]] Солтүстік Вьетнам территориясын Жапонияға «берді». Соғыста [[Жапония]] жеңілгеннен кейін Вьетнамда билік басына [[Хо Ши Мин]] келді де, мүмкіндікті пайдаланып, Вьетнамның тәуелсіздігін жариялады. Француздар барлық ірі шайқастарда жеңіліп, Вьетнамнан кетуге мәжбүр болды, содан кейін [[Америка Құрама Штаттары]] оларға көмекке келді. Вьетнамның АҚШ-пен қанды және жойқын соғысы он жылдан астам уақытқа созылды және 1973 жылы американдықтардың толық мойынсұнуымен аяқталды. Содан кейін қуатты Вьетнам әскері көрші елге кірді, әйгілі диктатор Пол Пот пен [[Камбоджа]]дағы „[[Қызыл кхмерлер]]“ режимі құлатылды. Бұл Қытайдың наразылығын тудырып нәтижесінде Қытаймен 3 айлық соғысқа ұласты. Вьетнамдықтар бұл соғыста да жеңіске жетті, содан кейін ғана аңсаған бейбіт заман келді. Қандай да бір ғажайыптың арқасында, тіпті екі мың жыл бойы барлық қиындықтарға, құлдырауларға, жауласуға қарамастан, вьетнамдықтар өздерінің болмысын сақтап, бірегей мемлекет құра алды.<ref>{{cite web|url=https://kartaslov.ru/%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%93%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82_%D0%B8_%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82_%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC/4|title=Вьетнам сөйлейді және көрсетеді!|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> == Кәсібі == Вьетнамдықтар дәнді дақылдың 200-ге жуық түрімен таныс - ақ, сары, қызыл және тіпті қара дәндерілер бар. Оңтүстік Вьетнамда кез келген су тасқынында егін беретін «қалқымалы» күріш өсіріледі, су қаншалықты жоғары көтерілсе де, тез созылатын сабақтың арқасында өсімдіктің құлағы әрқашан бетінде қалады. Вьетнам үшін «күріш» сөзі «тағам» сөзінің синонимі болып табылады. [[Сурет:Mai Chau - Arbeit mit Wasserbüffel im Reisfeld.jpg|нобай|оңға|200px|Май Чаудағы күріш алқабы]] [[Күріш]] дақылдары ауыл шаруашылығы алқаптарының 85% алып жатыр. Бұл дақылды өсіру үшін толығымен сумен жабылған су басқан алқаптар жасалады. Олар балықты да өсіреді. Күріштен басқа егістіктерде өсірілетін дақылдарға мыналар жатады: [[жүгері]], тәтті картоп, маниок, [[бұршақ]]тар, [[жержаңғақ]]. Цитрус жемістері, папайя, [[банан]] және өсіріледі. Ауылда әр тұрғынның [[көкөніс]] пен тамыржемісті өсіретін бақшасы бар. Әр аулада дерлік [[үйрек]], [[күркетауық]], [[қаз]] бар. [[Мал шаруашылығы]] нашар дамыған. [[Буйвол]]дар негізінен жер өңдеу үшін пайдаланылды. Ең көп таралған сала – [[балық аулау]]. Балықты өзендерде де, теңізде де аулайды. Жыл бойы балық аулаумен айналысатын балық аулау кооперативтері бар. Ауыл шаруашылығы өндірісімен қатар Вьетнамның көптеген ауылдарында дәстүрлі қолөнер дамып келеді. Олар өте алуан түрлі және ұзақ тарихы бар. Бұл – ұсталық, керамика, қамыс өру, тоқымашылық (себет, сөмке, жиһаз, конустық қалпақ), ағаш ою, т.б. Ежелгі заманнан бері Вьетнам шеберлері қоладан, тастан, ағаштан, сүйектен, мүйізден, асыл тастар мен металдардан және т.б. жасалған көркем бұйымдарымен танымал болды. Ағаш ою Вьетнамда 1000 жылдан астам уақыт бойы қолданылып келеді. Қолөнердің білімі мен сыры ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. Қазіргі вьетнамдықтар өнеркәсіп пен көлікте де жұмыс істейді.<ref>{{cite web|url=https://studbooks.net/1830710/geografiya/narodnye_remesla_promysly|title=Халық қолөнері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> == Өмір салты == === Отбасы === Ежелден бері Вьетнамда ошақ ең жоғары құндылық болып саналды. Отбасына адалдық, өлген ата-бабаға тағзым, үлкенге құрмет – Вьетнамның сансыз ұрпақтары осы қағидалар бойынша тәрбиеленген.[[Сурет:VNese country wedding.jpg|нобай|оңға|200px|Дәстүрлі вьетнамдық ауылдың үйлену тойы]] Вьетнамдағы отбасы дәстүрлі түрде [[Патриархат|патриархалды]]. Соңғы кезде, тіпті өз отбасылары бар ересек ұлдары да бағынатын дәуірлер кейінге шегінді. Әйелдер туралы - дәстүрлі вьетнамдық қоғам «[[феминизм]]» және «[[эмансипация]]» ұғымдарын білмеді. Ауылда бір әулеттің бірнеше ұрпағы, әдетте, бір меншікте өмір сүрді. Ру басшысының жетекшілігімен ерлер отбасы өрісінде бірге жұмыс істесе, әйелдер патриархтың әйелінің бақылауымен үй шаруашылығын жүргізіп, балаларды бірге өсірді. Ру басшысы өз үйіндегі теріс қылықтарға билік алдында толық жауап беріп, тіпті діни қызметкер қызметін атқарып, ата-бабаларының рухына және ошақ басындағы Тәңірге табыну рәсімдерін жасаған. Тіпті қазіргі Вьетнам қоғамында отағасы – ер адам. Оның жоғары лауазымы кейде ұсақ-түйек нәрселерден көрінеді. Мысалы, әйел жай ғана ... күйеуіне пальто беріп, бір жерге кіргенде алға өтіп кете алады. Ерлі-зайыптылар кездескенде, ер адамдар бірінші болып сөйлейді. Вьетнамдық отбасы бейтаныс адамдардың алдында сезімдерін сирек көрсетеді, сонымен қатар, жұбайы көпшілік алдында «жартысымен» қасақана қатал тонмен сөйлесе алады. Дегенмен заман өзгеріп жатыр. Бүгінде Вьетнамдағы тұрмысқа шыққан әйелдердің жартысынан көбі тұрмыстық емес жұмыстармен айналысады. Әйел ер адаммен тең құқыққа ие және ажырасудың бастамашысы бола алады - ескі Вьетнамда бұл мүмкін емес еді.<ref>{{cite web|url=http://top-vietnam.ru/natsionalnyj-kharakter.html|title=Ұлттық мінез|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> === Дәстүрлері мен құндылықтары === [[Сурет:MNong people.jpg|нобай|оңға|200px|Монг әйелдері]] Бүгінгі вьетнамдықтар қазіргі әлемдік қоғамға интеграциялануда, бірақ халықтың көпшілігі үшін олардың ішкі дәстүрлері мен құндылықтары үлкен мәнге ие. Мұнда олар ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрыптарды сақтауға тырысады, көбінесе өмір салты өзгеріссіз қалады. Олар сабырлы, ақкөңіл, күлімсірейді, сөйлескенде сіздің көзіңізге қарамауға тырысады, ол ұялшақтық емес, бұл жерде үлкендерге лауазымы немесе жасы бойынша құрмет көрсетуі. Мәдениеттердің айырмашылығы сөйлеуде сезіледі. Еуропалықтар эмоционалды және ашық, көбінесе қуаныш немесе қайғы олардың жүзінде көрінеді. Вьетнамдықтар біреудің өтінішінен бас тартса да күліп, бас изеді, олар қандай да бір қысыммен уәде берсе де ештеңе жасамай, сүйіспеншілікпен келіседі. Вьетнамдықтар арасындағы қызу пікірталастар жоқ. Көптеген вьетнамдық әйелдер қолмен амандаспайды, олар алақандары кеуде деңгейінде қосып сәл иілуге ​​үйренген. Вьетнамдықтардың бүкіл өмірі әртүрлі ырымдар бірге жүреді. Сонымен қатар, халықтың 80 пайызға жуығы өздерін атеистпін деп санайды, бірақ мұны әртүрлі рәсімдерді өткізумен сәтті үйлестіреді. Вьетнамдағы осындай тыйымдар мен ырымдардың арасында мыналар бар: *Үш кісі фотоға түссе - өкінішке әкеледі. *Түнде ысқырса - жылан келеді. *Біреудің аяғының арасына жүру - оны ақымақ ету. *Жерлеу рәсімін көрсеңіз - бақытты боласыз. *Жас жұбайларға сыйлық берсеңіз — жақын маңда ажырасу болады. Вьетнамда балалардың басынан сипауға болмайды. Осылайша бала зұлым заттардан қорғанудан айырылады деп есептеледі. Сол сияқты балаларды мақтауға да болмайды.<ref>{{cite web|url=https://www.thailand-trip.org/obychai-i-tradicii-vetnama|title=Вьетнамның әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері немесе өзін қалай ұстау керек|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === [[Сурет:Bokeo BanHuayHao5 tango7174.jpg|нобай|солға|200px|Кхму ауылы]] Ауылдары жол бойында, өзендердің бойында, төбелердің етегінде [[бамбук]] қоршауларымен қоршалған көшелерде орналасқан. Ауылдың орталығында әдетте коммуналдық үй (динг), халық жиналысы өтетін орын бар. Тұрғын үйлері төртбұрышты, қабырғалары сабан, тақтай, тоқылған бамбук және т.б. араласқан саздан жасалған, төбесі күріш сабанынан немесе пальма жапырақтарынан жабылған. [[Сурет:Bộ trang phục quan họ 2.jpg|нобай|оңға|200px|Ерлер мен әйелдердің киімі]] Қазіргі қала үйлерінде әр үйдің бірінші қабаты бір мезгілде дүкен, [[автотұрақ]], [[қонақ бөлме]] және [[ас үй]]. Кез келген вьетнамдық үйінде бірдей ұқсастықтарды көруге болады: Әрбір тұрғын үйде отбасылық бизнестің қандай да бір түрі бар, спа-салон, кафе, [[шеберхана]], [[дүкен]], [[шаштараз]]. Ал түнде мотоциклдер үйге кіргізіледі, нәтижесінде бұл тұрғын үй (қонақ бөлме/зал/асхана) түнде [[гараж]]ға айналады (қарапайым вьетнамдықтардың гараж салуға мүмкіндігі және қажеттілігі де жоқ). Көбінесе бірінші қабаттарда әйнек есіктер бар, ал кешке адамдардың диванда қалай отырып, тамақ ішіп немесе теледидар көріп отырғанын көруге болады.<ref>{{cite web|url=https://instatravels.ru/countries/vietnam/31|title=Вьетнам және Вьетнамдықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> Жоғарғы қабатта су ыдыстары, кір жуатын бөлме немесе ескі заттар қоймасы жиі кездеседі. Кейбір жоғарғы қабаттардың верандалары иттерді серуендету үшін қолданылады. Күн сәулесінен қорғау үшін вьетнамдықтар күндіз үй ішін қараңғылайды, олар терезелерге әйнек салынған ағаш жапқыштар іледі.<ref>{{cite web|url=https://pikabu.ru/story/kak_zhivut_vetnamtsyi_4881826|title=Вьетнам халқы қалай өмір сүреді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Вьетнамдық ерлердің көпшілігі қарапайым қоңыр [[көйлек]]тер мен ақ [[шалбар]] киеді. Аяқтарға сандалдар киіледі. Орта ғасырларда қарапайым адамдарға ашық түсті киім киюге тыйым салынды, бұл дворяндардың артықшылығы болды. Сондықтан қарапайым адамдардың киімдері қара, ақ немесе қоңыр болған. Ұлттық вьетнамдық костюмнің жасалуына Қытай әулеттерінің ұзақ уақыт билігі қатты әсер етті, оның элементтері қытайлық ерекшеліктерге ие. Қазіргі әйелдер костюмі ер адамға қарағанда әдемірек. Вьетнамдағы ең танымал киім түрі - аозай. Бұл бүйір тігістерінде саңылаулары бар ұзын, тар көйлек. Ол шалбардың үстіне киіледі. Мерекелерде, салтанатты іс-шараларда олар бақыт пен сәттілікті білдіретін қызыл көйлек киеді.[[Сурет:Pho-Beef-Noodles-2008.jpg|нобай|оңға|200px|Сиыр еті қосылған, кеспе сорпасы, Фо]] Олар бастарына конустық сабан қалпақ киеді. Ерлер де, әйелдер де аозай киіп, оны хандонг (оралған мата жолағы) деп аталатын бас киіммен толықтыра алады. Ауылдарда аяқ киімсіз, кейде тоқылған сандалмен жүреді. Еуропалық киімдер таралуда.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/vietnamtsy-druzhelyubnye-nasledniki-velikogo-drakona|title=Вьетнамдықтар - ұлы айдаһардың достық мұрагерлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Негізгі тағам – [[күріш]], [[көкөніс]], балық өнімдері, балық тұздықтары. Мереке күндері [[ет]] жейді. Негізгі сусын - шай. Вьетнамдықтардың тістерін қарайту, бетель жапырағын шайнау дәстүрі болған. Тағамдары ерекше және талғампаз дәмімен танымал. Вьетнам асханасы қытайға да, корейге де, жапонға да ұқсамайды. Жалбыз жапырақтары, [[кориандр]], лемонграсс, [[асшаяндар]], Nam Mom балық соусы, [[зімбір]], қара бұрыш, [[сарымсақ]] және [[насыбайгүл]] вьетнам тағамдарына ерекше дәм береді. Ерекше [[дәмдеуіш]]тер, майларды аз мөлшерде қолдану, жаңа ингредиенттерге баса назар аудару, күріш, көкөністер мен теңіз өнімдерінен жасалған түрлі тағамдар вьетнамдықтардың арасында өте танымал. Дәстүр бойынша, жергілікті тұрғындар арасында вьетнамдық тағамдарға [[балық]], [[тауық еті]] және [[шошқа еті]], сонымен бірге пісірілген көкөністер мен күріш немесе кеспе кіреді. Сонымен қатар, Вьетнамда олар бамбуктың жас өскіндерін жейді, бұл - өте пайдалы және дәмді өнім.<ref>{{cite web|url=https://kaz.tengritravel.kz/country-guides/vetnam-312960/|title=Вьетнам|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> [[Сурет:Đồng Kỵ 06.jpg|нобай|оңға|200px|Вьетнамдықтар Бак-Ниндегі ауыл фестивалінде дәстүрлі музыканы орындауда.]] === Фольклоры === Халық ауыз әдебиеті дамыған: айдаһар мемлекеті туралы аңыздар — алғашқы Ата-баба, ежелгі жауынгерлер — апалы-сіңлілер Чынг туралы, Тхать-Шань эпикалық поэмасы. Ежелгі дәстүрлі театр жанры - тео, Вьетнамның солтүстігіндегі ауыспалы әндер, шаруалар өмірінің көріністері негізінде дамыған. X ғасырда классикалық музыкалық драма — туонг пайда болды. Кайлыонг - сахналық қойылымдарға енгізілген заманауи мазмұны бар дәстүрлі әндер. Қуыршақ театры ерекше, мұнда су беті сахна қызметін атқарады. Дәстүрлі музыкалық аспаптарға екі ішекті скрипка, гитара және бамбук флейтасы жатады. Ең маңызды мерекелер - Тэт (Жаңа жыл), үйлерді гүлденген шабдалы бұтақтарымен безендіру, дәстүрлі желімделген күріш тортын пісіру және т.б., Тет чунг тху (күздің ортасы, балаларға арналған мереке). Олар қайық жарыстарымен, доппен қағаз дискіні тесу, тербелу, әтеш төбелесу, т.б.<ref>{{cite web|url=https://hrono.ru/etnosy/etnos_we/vietmancy.php|title=Вьетнамдықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> Вьетнам мифтері мен аңыздары жеткілікті түрде зерттелмеген, бұл қайта құру қиындықтарына байланысты. Өйткені, көптеген ғасырлар бойы мифтер «тарихқа сай» өңделіп, әдеби шығармаларға осы формада енгізілді. Мифологиялық кейіпкерлер тарихи қаһармандарға айналды, олардың қызметі Вьетнам егемендігінің белгілі бір жылдарымен байланысты болды және тарихи оқиғалар ағынына қосылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jartour.ru/info/vietnam_tales.html|title=Ветнамның мифтері мен дәстүрлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-07-25|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{Азия халықтары}} [[Санат:Вьетнам халықтары]] 7xmpoyvaf8iewlmwambqcggwg63jll1 Виктор Франкл 0 686433 3629274 3506344 2026-07-13T04:23:41Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629274 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Виктор Эмиль Франкл|Шынайы есімі={{lang-de|Viktor Emil Frankl}}|Суреті=Viktor Frankl2.jpg|Ғылыми аясы=[[психиатрия]], [[психология]]|Туған күні=26.03.1905|Туған жері=[[Вена]], [[Аустрия-Мажарстан]]|Қайтыс болған күні=02.09.1997|Қайтыс болған жері=[[Вена]], [[Аустрия]]|Азаматтығы={{AUT}}|Жұмыс орны=Вена университеті|Альма-матер=Вена университеті|Ғылыми дәрежесі=докторантура|Атақты шәкірттері=Раймонд Акерман|Марапаттары=Аустрия Республикасына көрсеткен қызметтері үшін|Уикидәйек=Виктор Франкл|Commons=Viktor Frankl}} '''Виктор Эмиль Франкл''' (неміс. Viktor Emil Frankl; 26 наурыз 1905, Вена, Австрия-Венгрия — 2 қыркүйек 1997, Вена, Австрия) — австриялық [[психиатр]], психолог, [[философ]] және [[невропатолог]], нацистік концлагерьдің бұрынғы тұтқыны. Логотерапияның жасаушысы ретінде белгілі (сөзбе — сөз: мәнмен емдеу) - қазіргі әлемде экзистенциалды психология мен психотерапиядағы жаңа, қарқынды дамып келе жатқан бағыт және үшінші Вена мектебінің негізін қалаушы (Фрейдтің психоанализінен және Адлердің жеке психологиясынан кейін). == Өмірбаяны == Франкл Венада еврей отбасында дүниеге келген, оның ата-анасы азаматтық қызметші болған (нем. Beamtenfamilie). Анасы жағынан - Прага прозашысы және ақыны Оскар Винердің немересі (1873-1944). Жас кезінде психологияға қызығушылық танытады. Гимназиядағы дипломдық жұмысын философиялық ойлау психологиясына арнады. 1923 жылы гимназияны бітіргеннен кейін Вена университетінде медицинаны оқыды, онда кейінірек неврология және психиатрия мамандануын таңдады (м.ғ. д., 1930). Ол әсіресе депрессия мен суицид психологиясын терең зерттеді. Франкльдің алғашқы тәжірибесі [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Альфред Адлер]]дің әсерінен қалыптасты, бірақ кейіннен Франкл олардың көзқарастарынан алшақтады. Франкл социалистік жұмысшы жастарға қосылды және 1924 жылы Австрияның Социалистік оқушылар Одағының (Sozialistische Mittelschüler Österreich) Президенті болып сайланды. Осы лауазымда жұмыс істей отырып, Франкл студенттерге арнайы қолдау бағдарламасын құрды.Бағдарламаның сәттілігі Франклді Берлинге шақырған [[Вильгельм Рейх]]тің назарын аударды. 1933-1937 жылдары Франкл Вена клиникаларының бірінің өзін-өзі өлтірудің алдын-алу бөлімін Selbstmörderpavillon деп атады. Франкльдің пациенттері өз-өзіне қол жұмсау қаупі бар отыз мыңнан астам әйел болды. Алайда, 1938 жылы нацистердің билікке келуімен Франклға еврей шығу тегіне байланысты арийлік науқастарды емдеуге тыйым салынды. Франкл жеке практикамен айналысты, ал 1940 жылы Ротшильд ауруханасының неврологиялық бөлімін басқарды, онда ол да нейрохирург болып жұмыс істеді. Ол кезде бұл еврейлерге рұқсат етілген жалғыз аурухана болды. Франклдың күш-жігерінің арқасында бірнеше пациент нацистік эвтаназия бағдарламасы аясында жойылудан құтқарылды. 1941 жылы Франкл Тилли Гроссерге үйленді. == Концлагердегі психолог == 1942 жылы 25 қыркүйекте Франкл, оның әйелі және ата-анасы Терезенштадт концлагеріне жер аударылды. Лагерде Франкл доктор Карл Флейшманмен кездесті, ол сол кезде жаңадан келген тұтқындарға психологиялық көмек ұйымын құру жоспарын жасады. Ол Виктор Франклға бұрынғы психиатр ретінде осы тапсырманы орындауды ұйымдастыруды тапсырды. Франкл концлагерьде болған барлық уақытын Медициналық қызметке арнады, оны, әрине, СС-дан жасырын ұстады. Орталық Еуропаның басқа психиатрларымен және әлеуметтік қызметкерлерімен бірге ол тұтқындарға мамандандырылған көмек көрсетті. Қызметтің міндеті алғашқы соққыны жеңу және бастапқы кезеңінде қолдау көрсету болды. Ол басқа Еуропаның барлық психиатрларымен және әлеуметтік қызметкерлерімен бірге тұтқындарға арнайы көмек көрсетті. Қызметтің міндеті – күйзеліс кезінде қолдау көрсету болды. Өз сұхбатының бірінде «Лагерьдегі кезекті күн. Аштыққа, аязға және аяғымдағы ауырсынуға енді шыдай алмайтындайға халге жеттім. Мен өмірімнен әрі қарай үміт күтпедім. Содан кейін мен өзімді үлкен, әдемі, жылы және жарқын дәріс залында қызығушылық білдіретін аудиторияның алдына тұрғандай елестеттім. «Концлагердегі топтық психотерапиялық эксперименттер» тақырыбында дәріс оқыдым. Маған сеніңіз, мен үшін бұдан маңызды күн жоқ сияқты сезілді»,- дейді Виктор Франкл. Бұл логотерапияның техникасы болатын. 1944 жылы 19 қазанда Франкл Аушвиц концлагеріне ауыстырылды, онда ол бірнеше күн болды. 25 қазанда Дахау жүйесіндегі лагерьлердің бірі – Тюркхаймға жіберілді. Мұнда ол алты айын қара жұмысшы ретінде өткізді. Әйелі Берген-Белсен концлагерінде өлтірілді. Франклдің әкесі Терезинштадта өкпе ісінуінен, ал анасы [[Освенцим лагері]]нде көз жұмды. 1945 жылы 27 сәуірде Франкл американдық әскерлермен босатылды. Франкльдің отбасы мүшелерінен Австралияға қоныс аударған әпкесі ғана аман қалды. == Соғыстан кейінгі кезең == Концлагерьлерде екі жыл жеті ай қамауда болғаннан кейін Франкл Венаға оралды. 1945 жылы ол әлемге әйгілі «Сказать жизни „Да!“: Психолог в концлагере». Кітапта тұтқынның тәжірибесі психиатр тұрғысынан сипатталған. Соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Франкл татуласу идеясын білдірді. 1946 жылы ол Вена неврологиялық клиникасын басқарды және 1971 жылға дейін осы лауазымда болды. 1947 жылы ол Элеонор Катарина Швиндтке үйленді. Франклдың екінші әйелі [[Католицизм|католик]] болды. Ерлі-зайыптылар бір-бірінің діни дәстүрлеріне құрметпен қарады, шіркеу мен синагогаға барып, Рождество мен Ханукканы атап өтті. Олардың қызы Габриэль болды, ол кейінірек балалар психологы болды. 1948 жылы Франкл Вена университетінде [[философия]] докторы дәрежесін алды. 1955 жылы Франкл Вена университетінің неврология және психиатрия профессоры болды, сонымен қатар Гарвард университетіне дәріс оқыды. Соғыстан кейінгі жылдары Франкл отыз екіден астам кітап шығарды, олардың көпшілігі шет тілдеріне аударылды. Франкл сонымен қатар көптеген елдерде дәрістер мен семинарларға қатысып, жиырма тоғыз құрметті докторлық дәрежеге ие болды. Виктор Франкл 1997 жылы 2 қыркүйекте жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Қазіргі уақытта Франкл отбасының мүшелері тірі:элеонордың әйелі, Габриэль Франкл-Веселидің қызы, Катарина мен Александрдың немерелері, Анна Викторияның шөбересі. == Өмірден мән іздеген жан == Виктор Франкл «Өмірден мән іздеген жан» кітабында концлагерьлерде бастан өткерген оқиғалардан түйген ойларын жазады. «Неге бір адамдар күйзеліске түсіп, тез арада көз жұмады, ал екінші біреулері жанталасып өмір сүруге талпынады?» деген сұраққа жауап іздейді. Алғаш рет 1946 жылы жарық көргеннен бастап, 1997 жылы автор өмірден озғанға дейін, 10 миллионнан аса таралыммен сатылып, 24 тілге аударылған.Кітап үш бөлімнен тұрады. «Концлагерьдегі өмір» атты бірінші бөлімде тұтқындардың бойындағы психологиялық реакцияның үш негізгі кезеңі жеке-жеке сипатталады: лагерьге келу кезеңі,лагерьге мойынсыну кезеңі және босатылу кезеңі. «Логотерапия дегеніміз не?» деп аталатын екінші бөлімде өмірдің мәнін іздеу мен талдауға негізделген терапиялық практиканың басты қағидалары сипатталады. Ал «Трагедиялық оптимизм» атты эпилогте «ештеңеге қарамастан өмірге «иә» деу» идеясы талданады. «Адам баласы азаптан қашып құтыла алмайтын жағдайға тап болса, өз өмірінің мәнін табу арқылы қиындықты жеңе алады» деп түйіндейді автор өзінің ойын. Демек, өзіңіз өзгерте алмайтын жағдайға тап болсаңыз, Франкл сияқты түрмеге түссеңіз, кемтар болып қалсаңыз, жазылмайтын ауруға душар болсаңыз, қандай қиындық болса да, өмірден баз кешесіз бе, сол тауқыметтің өзінен өмірдің мәнін табасыз ба, оны өзіңіз шешесіз.<ref>https://adyrna.kz/post/72525?ysclid=l6vwhrh7g5120200231</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == #https://balbal.kz/bilip-jur/viktor-frankl-kontslagerdegi-psiholog/?ysclid=l6vx0bqql7457005236 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816082725/https://balbal.kz/bilip-jur/viktor-frankl-kontslagerdegi-psiholog/?ysclid=l6vx0bqql7457005236 |date=2022-08-16 }} #https://qazaqadebieti.kz/8039/logoterapiya-nemese-mirge-shtarly #http://sarasoz.kz/?p=819 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816082653/http://sarasoz.kz/?p=819 |date=2022-08-16}} [[Санат:Венада туғандар]] [[Санат:Венада қайтыс болғандар]] [[Санат:Вена университеті оқытушылары]] [[Санат:Вена университеті түлектері]] [[Санат:Философия докторлары]] [[Санат:Аустрия психиатрлары]] [[Санат:XX ғасыр психиатрлары]] [[Санат:Аустрия психологтары]] [[Санат:XX ғасыр психологтары]] [[Санат:Экзистенциалистер]] [[Санат:Аллиант халықаралық университеті оқытушылары]] [[Санат:Жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болғандар]] [[Санат:Вена Орталық зиратында жерленгендер]] pjdjllk3d1wontudkxhbnwroggske54 3629321 3629274 2026-07-13T05:59:27Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3506344 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Виктор Эмиль Франкл|Шынайы есімі={{lang-de|Viktor Emil Frankl}}|Суреті=Viktor Frankl2.jpg|Ғылыми аясы=[[психиатрия]], [[психология]]|Туған күні=26.03.1905|Туған жері=[[Вена]], [[Аустрия-Мажарстан]]|Қайтыс болған күні=02.09.1997|Қайтыс болған жері=[[Вена]], [[Аустрия]]|Азаматтығы={{AUT}}|Жұмыс орны=Вена университеті|Альма-матер=Вена университеті|Ғылыми дәрежесі=докторантура|Атақты шәкірттері=Раймонд Акерман|Марапаттары=Аустрия Республикасына көрсеткен қызметтері үшін|Уикидәйек=Виктор Франкл|Commons=Viktor Frankl}} '''Виктор Эмиль Франкл''' (неміс. Viktor Emil Frankl; 26 наурыз 1905, Вена, Австрия-Венгрия — 2 қыркүйек 1997, Вена, Австрия) — австриялық [[психиатр]], психолог, [[философ]] және [[невропатолог]], нацистік концлагерьдің бұрынғы тұтқыны. Логотерапияның жасаушысы ретінде белгілі (сөзбе — сөз: мәнмен емдеу) - қазіргі әлемде экзистенциалды психология мен психотерапиядағы жаңа, қарқынды дамып келе жатқан бағыт және үшінші Вена мектебінің негізін қалаушы (Фрейдтің психоанализінен және Адлердің жеке психологиясынан кейін). == Өмірбаяны == Франкл Венада еврей отбасында дүниеге келген, оның ата-анасы азаматтық қызметші болған (нем. Beamtenfamilie). Анасы жағынан - Прага прозашысы және ақыны Оскар Винердің немересі (1873-1944). Жас кезінде психологияға қызығушылық танытады. Гимназиядағы дипломдық жұмысын философиялық ойлау психологиясына арнады. 1923 жылы гимназияны бітіргеннен кейін Вена университетінде медицинаны оқыды, онда кейінірек неврология және психиатрия мамандануын таңдады (м.ғ. д., 1930). Ол әсіресе депрессия мен суицид психологиясын терең зерттеді. Франкльдің алғашқы тәжірибесі [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Альфред Адлер]]дің әсерінен қалыптасты, бірақ кейіннен Франкл олардың көзқарастарынан алшақтады. Франкл социалистік жұмысшы жастарға қосылды және 1924 жылы Австрияның Социалистік оқушылар Одағының (Sozialistische Mittelschüler Österreich) Президенті болып сайланды. Осы лауазымда жұмыс істей отырып, Франкл студенттерге арнайы қолдау бағдарламасын құрды.Бағдарламаның сәттілігі Франклді Берлинге шақырған [[Вильгельм Рейх]]тің назарын аударды. 1933-1937 жылдары Франкл Вена клиникаларының бірінің өзін-өзі өлтірудің алдын-алу бөлімін Selbstmörderpavillon деп атады. Франкльдің пациенттері өз-өзіне қол жұмсау қаупі бар отыз мыңнан астам әйел болды. Алайда, 1938 жылы нацистердің билікке келуімен Франклға еврей шығу тегіне байланысты арийлік науқастарды емдеуге тыйым салынды. Франкл жеке практикамен айналысты, ал 1940 жылы Ротшильд ауруханасының неврологиялық бөлімін басқарды, онда ол да нейрохирург болып жұмыс істеді. Ол кезде бұл еврейлерге рұқсат етілген жалғыз аурухана болды. Франклдың күш-жігерінің арқасында бірнеше пациент нацистік эвтаназия бағдарламасы аясында жойылудан құтқарылды. 1941 жылы Франкл Тилли Гроссерге үйленді. == Концлагердегі психолог == 1942 жылы 25 қыркүйекте Франкл, оның әйелі және ата-анасы Терезенштадт концлагеріне жер аударылды. Лагерде Франкл доктор Карл Флейшманмен кездесті, ол сол кезде жаңадан келген тұтқындарға психологиялық көмек ұйымын құру жоспарын жасады. Ол Виктор Франклға бұрынғы психиатр ретінде осы тапсырманы орындауды ұйымдастыруды тапсырды. Франкл концлагерьде болған барлық уақытын Медициналық қызметке арнады, оны, әрине, СС-дан жасырын ұстады. Орталық Еуропаның басқа психиатрларымен және әлеуметтік қызметкерлерімен бірге ол тұтқындарға мамандандырылған көмек көрсетті. Қызметтің міндеті алғашқы соққыны жеңу және бастапқы кезеңінде қолдау көрсету болды. Ол басқа Еуропаның барлық психиатрларымен және әлеуметтік қызметкерлерімен бірге тұтқындарға арнайы көмек көрсетті. Қызметтің міндеті – күйзеліс кезінде қолдау көрсету болды. Өз сұхбатының бірінде «Лагерьдегі кезекті күн. Аштыққа, аязға және аяғымдағы ауырсынуға енді шыдай алмайтындайға халге жеттім. Мен өмірімнен әрі қарай үміт күтпедім. Содан кейін мен өзімді үлкен, әдемі, жылы және жарқын дәріс залында қызығушылық білдіретін аудиторияның алдына тұрғандай елестеттім. «Концлагердегі топтық психотерапиялық эксперименттер» тақырыбында дәріс оқыдым. Маған сеніңіз, мен үшін бұдан маңызды күн жоқ сияқты сезілді»,- дейді Виктор Франкл. Бұл логотерапияның техникасы болатын. 1944 жылы 19 қазанда Франкл Аушвиц концлагеріне ауыстырылды, онда ол бірнеше күн болды. 25 қазанда Дахау жүйесіндегі лагерьлердің бірі – Тюркхаймға жіберілді. Мұнда ол алты айын қара жұмысшы ретінде өткізді. Әйелі Берген-Белсен концлагерінде өлтірілді. Франклдің әкесі Терезинштадта өкпе ісінуінен, ал анасы [[Освенцим лагері]]нде көз жұмды. 1945 жылы 27 сәуірде Франкл американдық әскерлермен босатылды. Франкльдің отбасы мүшелерінен Австралияға қоныс аударған әпкесі ғана аман қалды. == Соғыстан кейінгі кезең == Концлагерьлерде екі жыл жеті ай қамауда болғаннан кейін Франкл Венаға оралды. 1945 жылы ол әлемге әйгілі «Сказать жизни „Да!“: Психолог в концлагере». Кітапта тұтқынның тәжірибесі психиатр тұрғысынан сипатталған. Соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Франкл татуласу идеясын білдірді. 1946 жылы ол Вена неврологиялық клиникасын басқарды және 1971 жылға дейін осы лауазымда болды. 1947 жылы ол Элеонор Катарина Швиндтке үйленді. Франклдың екінші әйелі католик болды. Ерлі-зайыптылар бір-бірінің діни дәстүрлеріне құрметпен қарады, шіркеу мен синагогаға барып, Рождество мен Ханукканы атап өтті. Олардың қызы Габриэль болды, ол кейінірек балалар психологы болды. 1948 жылы Франкл Вена университетінде философия докторы дәрежесін алды. 1955 жылы Франкл Вена университетінің неврология және психиатрия профессоры болды, сонымен қатар Гарвард университетіне дәріс оқыды. Соғыстан кейінгі жылдары Франкл отыз екіден астам кітап шығарды, олардың көпшілігі шет тілдеріне аударылды. Франкл сонымен қатар көптеген елдерде дәрістер мен семинарларға қатысып, жиырма тоғыз құрметті докторлық дәрежеге ие болды. Виктор Франкл 1997 жылы 2 қыркүйекте жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Қазіргі уақытта Франкл отбасының мүшелері тірі:элеонордың әйелі, Габриэль Франкл-Веселидің қызы, Катарина мен Александрдың немерелері, Анна Викторияның шөбересі. == Өмірден мән іздеген жан == Виктор Франкл «Өмірден мән іздеген жан» кітабында концлагерьлерде бастан өткерген оқиғалардан түйген ойларын жазады. «Неге бір адамдар күйзеліске түсіп, тез арада көз жұмады, ал екінші біреулері жанталасып өмір сүруге талпынады?» деген сұраққа жауап іздейді. Алғаш рет 1946 жылы жарық көргеннен бастап, 1997 жылы автор өмірден озғанға дейін, 10 миллионнан аса таралыммен сатылып, 24 тілге аударылған.Кітап үш бөлімнен тұрады. «Концлагерьдегі өмір» атты бірінші бөлімде тұтқындардың бойындағы психологиялық реакцияның үш негізгі кезеңі жеке-жеке сипатталады: лагерьге келу кезеңі,лагерьге мойынсыну кезеңі және босатылу кезеңі. «Логотерапия дегеніміз не?» деп аталатын екінші бөлімде өмірдің мәнін іздеу мен талдауға негізделген терапиялық практиканың басты қағидалары сипатталады. Ал «Трагедиялық оптимизм» атты эпилогте «ештеңеге қарамастан өмірге «иә» деу» идеясы талданады. «Адам баласы азаптан қашып құтыла алмайтын жағдайға тап болса, өз өмірінің мәнін табу арқылы қиындықты жеңе алады» деп түйіндейді автор өзінің ойын. Демек, өзіңіз өзгерте алмайтын жағдайға тап болсаңыз, Франкл сияқты түрмеге түссеңіз, кемтар болып қалсаңыз, жазылмайтын ауруға душар болсаңыз, қандай қиындық болса да, өмірден баз кешесіз бе, сол тауқыметтің өзінен өмірдің мәнін табасыз ба, оны өзіңіз шешесіз.<ref>https://adyrna.kz/post/72525?ysclid=l6vwhrh7g5120200231</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == #https://balbal.kz/bilip-jur/viktor-frankl-kontslagerdegi-psiholog/?ysclid=l6vx0bqql7457005236 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816082725/https://balbal.kz/bilip-jur/viktor-frankl-kontslagerdegi-psiholog/?ysclid=l6vx0bqql7457005236 |date=2022-08-16 }} #https://qazaqadebieti.kz/8039/logoterapiya-nemese-mirge-shtarly #http://sarasoz.kz/?p=819 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816082653/http://sarasoz.kz/?p=819 |date=2022-08-16}} [[Санат:Венада туғандар]] [[Санат:Венада қайтыс болғандар]] [[Санат:Вена университеті оқытушылары]] [[Санат:Вена университеті түлектері]] [[Санат:Философия докторлары]] [[Санат:Аустрия психиатрлары]] [[Санат:XX ғасыр психиатрлары]] [[Санат:Аустрия психологтары]] [[Санат:XX ғасыр психологтары]] [[Санат:Экзистенциалистер]] [[Санат:Аллиант халықаралық университеті оқытушылары]] [[Санат:Жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болғандар]] [[Санат:Вена Орталық зиратында жерленгендер]] 9fk7ffbjjh9ffjhjiqthcaxy10c9uj1 Вилсанди ұлттық саябағы 0 701085 3629268 3499174 2026-07-13T03:40:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629268 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы = Вилсанди ұлттық саябағы |Төл атауы = et/Vilsandi rahvuspark |Сурет = SoegininaPank062911.jpg |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = II |Ауданы = 237,6 км² |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = 1993 |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = |Сайты = http://www.vilsandi.ee/ |Координаттары = 58/22/43/N/21/52/38/E |CoordScale = |Ел = Эстония |Аймақ = Сааремаа |Аудан = |Ең жақын қала = Курессааре |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Национальный парк Вилсанди }} '''Вильсанди ұлттық саябағы''' ({{lang-et|Vilsandi rahvuspark}}) — [[Эстония]]дағы [[ұлттық парк]], Сааремаа округінде орналасқан. Оған Вилсанди аралының бір бөлігі, [[Сааремаа]] аралының батысындағы бірқатар шағын аралдар, сондай-ақ Сааремаа аралының Харилайд түбегі кіреді.<ref>Национальный парк Вильсанди https://mononews.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тарихы == Қазіргі қорықтың бөлігі болып табылатын Вайка аралдарында табиғатты қорғау 75 жылдан бұрын ұйымдастырылған. 1908 жылы Вилсанди маягының жұмысшысы Артур Тоом сол жерде ұя салатын теңіз құстарын күзету үшін 6 аралды жалға алады. 1909 жылдың күзінде Рига натуралистер қоғамы профессор К.Р.Купфер мен мұражай сақтаушысы Ф.Э.Штоллдың бастамасымен Сааремаа аралының батыс бөлігінде биологиялық станция құрды. Рига натуралистер қоғамы қабылдаған алғашқы маңызды істердің бірі - Вайка аралдарын жалға алуы және оларды 1910 жылы 14 тамызда құстар қорығы деп жариялауы болды. Бұл күн Эстонияда ұйымдастырылған табиғатты қорғау іс-шараларының басталуы болып саналады. 1910 жылы Вайка аралдарында және Кихелкона маңында 124 құс сақиналанған. Бұл Ресейде құстарды сақиналаудың алғашқы тәжірибесі болды. 1912 жылдың жазында Вайка аралдарын жалға алу мерзімі тағы он жылға ұзартылды, бірақ Рига табиғат зерттеушілер қоғамы құрған биологиялық станция бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ғана жұмыс істеді. 1917 жылдың күзінде неміс оккупациясы басталып, ол бір жылға созылды. 1918 жылдың көктемінде Вайка аралдары қатты қирады. Аралдардағы құстар әлемін қорғаудың жаңа кезеңі 1921 жылы Куусныммеде (Кихельконна ауылының маңында) Тарту университетінің биологиялық станциясы құрылған кезде басталады. 1923 жылы 26 қазанда университет кеңесінің шешімімен Вайка қорығы қалпына келтірілді, ал 1924 жылы 1 мамырда қорық биологиялық станцияның қарауына берілді. 1935 жылға дейін Вайка аралдарында құстарды негізінен [[Тарту университеті]]нің оқытушылары мен студенттері зерттеді. 1935 жылы желтоқсанда Эстонияның табиғатты қорғау туралы бірінші заңы жарияланғаннан кейін Мемлекеттік табиғатты қорғау кеңесі Вайка аралдарында құстарды қорғаумен белсенді түрде айналыса бастады. Эстония үкіметінің 1937 жылғы 20 қазандағы шешімімен Сааремаа аралының жағалауында орналасқан Жоғарғы, Орта және Төменгі Вайка, Куллипанк, Мустапанк және Карираху теңіз аралдары, сондай-ақ оңтүстік-батыс бөлігі Вильсанди аралының жалпы ауданы 14,56 га жер қорғалатын табиғи аумақтар тізіміне енгізілген. Соғыс кезінде Вайка аралдарының орнитофаунасы толығымен дерлік жойылды. 1957 жылы 11 шілдеде теңіз құстары мен теңіз аралдарының өсімдіктерін қорғау үшін жалпы ауданы 35 гектарды құрайтын Вайка қорығы құрылды. 1971 жылы 21 қыркүйекте Эстония КСР Министрлер кеңесінің № 457 қаулысымен Вайка табиғи қорығы 10 689 гектарға дейін ұлғайтылып, Вилсанд ұлттық табиғи қорығы деп аталды. 1993 жылы 8 желтоқсанда Эстония Республикасы Үкіметінің қаулысымен Вильсанди ұлттық табиғи қорығы мен Харилаид ботаникалық-зоологиялық қорығының негізінде Вилсанди ұлттық паркі құрылды. 1996 жылы 22 мамырда Эстония Республикасы Үкіметінің қаулысымен Вилсанди ұлттық саябағын қорғау және шекаралас ережелері бекітілді. Ұлттық парк (ауданы 23 757 га) Харилайдодан Соегининанға, Вилсанди аралына, Лооналайға дейінгі жартасқа бай жағалау аймағын және 160 шағын аралдарды қамтиды. 1997 жылы Вилсанди ұлттық саябағы халықаралық маңызы бар сулы-батпақты жерлер немесе Рамсар тізіміне енді. 1990 жылдан бастап ұлттық саябақ ЮНЕСКО қамқорлығымен құрылған Батыс Эстония аралдарының биосфералық резерватының құрамына кіреді.<ref>Национальный парк Вилсанди (Эстония) https://biogeniy.ru/archives/4306.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230521152129/https://biogeniy.ru/archives/4306.html |date=2023-05-21 }}</ref><ref>Национальный парк Вилсанди https://kaitsealad.ee/ru/zapovedniki/nacionalnyy-park-vilsandi</ref><ref>Национальный Парк Вилсанди https://www.tury.ru/sight/id/650-nacionalnyy-park-vilsandi-650</ref><ref>Национальный парк Вилсанди, Эстония https://ermakvagus.com/Europe/Estonia/vilsandi-rus.html</ref> == Сипаттама == Табиғатты қорғау аймағының аумағы 23882,1 гектарды құрайды, жақын арада ол ұлғайтылады. Қазіргі уақытта саябаққа келесі аумақтар кіреді: Вилсанди аралы, тағы 160 басқа аралдар, шамамен батыс бөлігі. Сааремаа және Хариланд түбегі. Вилсанди ұлттық паркінің орналасқан жері - Саар уезіндегі Кихеконна ауданы. Қорық жағалық ландшафттың табиғатын қорғау, оны зерттеу мақсатында және Батыс Эстония архипелагының мәдени мұрасын сақтау мақсаты көзделеді. Вильсанди аралы шағын - ұзындығы 6 км және ені 3 км, аралдың жағалау сызығы толығымен шығанақтармен, қайнаулармен және мүйістермен тілімденген. Вилсанди ұлттық саябағы құстар қорығы ретінде танымал. Қорық аумағында құстардың 247 түрі бар, оның 114-і көктемде ұя салады. Қорықтың суларында, негізінен Иннараху аралында, сұр итбалықтардың көп саны өмір сүреді. Вильсанди ұлттық саябағында өсімдіктердің 600-ге жуық түрі өседі, соның ішінде сирек кездесетін түрлері бар. Қорықтың халықаралық маңызы бар және ең алдымен мұнда тоқтайтын, ұя салатын және қоректенетін құстардың алуан түрінің құндылығын білдіреді. 250 түрдің ішінде ерекше құнды, мысалы, қарапайым [[Маймақ үйректер|гаганың]] колониялары бар. Аққу, кайра, үйректер, [[айдарлы қырқылдақ]], [[сарыалқым аражегіш]], үлкен және ұзын құйрықты [[бейнарықтар]] мен [[Құмдауықтар туысы|құмдауықтар]] кең таралған. Вилсанди ұлттық саябағында ұя салатын құстардың 99 түрі бар. Сонымен қатар, көптеген құстардың көші-қон жолдары Вилсанди арқылы өтетіні туралы ақпарат бар (ақ және қара қаздар, аққулар және басқалар).<ref>Вилсандиский национальный парк //loodusegakoos.ee/kuda-poiti/nacionalnqe-parki/nacionalnqj-park-vilsandi</ref><ref>Вилсандиский Национальный парк https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=2081</ref><ref>Национальный парк Вилсанди http://restinworld.ru/stories/estonia/13600/1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230521163622/http://restinworld.ru/stories/estonia/13600/1.html |date=2023-05-21 }}</ref><ref>Вилсандиский Национальный парк https://discoveric.ru/mesta/estoniya/saaremaa/vislandiskij-nacionalnyj-park</ref><ref>Национальный парк Вильсанди https://www.arrivo.ru/estoniya/natsionalnyiy-park-vilsandi.html</ref> == Көрнекті орындары == Вилсанди аралының басты көрікті жері - 1809 жылы салынған [[шамшырақ]]. Ол әлі күнге дейін кемелерді өткізуге арналған нұсқаулық ретінде қызмет етеді. Сондай-ақ, Толли туристік фермасы мен маяк арасындағы аймақта айналадағы аралдардың көрінісін ұсынатын бақылау мұнарасы бар. Вилсандиге жақын жерде үш шағын «құс» аралдары бар: Төменгі, Орта және Жоғарғы Вайка. Сәл ары қарай - Мустпанк, Карираху және Куллипанк аралдары. Бұл жерде Весилоо аралы да бар, оған теңіз суы қайтуы кезінде жаяу жетуге болады.<ref>Вилсанди https://triptoestonia.com/ostrova/vilsandi/</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Эстония ерекше қорғалатын табиғи аумақтары]] [[Санат:Эстония географиясы]] 1tmmv8bj7kkklty5hyiy7mj6ik58da8 Қатысушы талқылауы:João Graça 51 3 705872 3629298 3185555 2026-07-13T05:19:55Z Cabayi 54188 Cabayi [[Қатысушы талқылауы:Juim1j]] бетін [[Қатысушы талқылауы:João Graça 51]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Juim1j|Juim1j]]" to "[[Special:CentralAuth/João Graça 51|João Graça 51]]" 3185555 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Juim1j}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 02:41, 2023 ж. тамыздың 9 (+06) pz107ufel96yiciomtrrj4ngmcqk5ug Фабьен Урега 0 707856 3629353 3627170 2026-07-13T07:32:54Z Makenzis 71333 3629353 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |туған күні = 07.12.1992 |туған жері = {{туғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]] |азаматтығы = {{ту|Франция}} [[Франция]] |бойы = 178 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Литва}} [[Кауно Жальгирис]] |клубтары = {{футбол карьерасы |2011—2013|{{ту|Франция}} Дранси|41 (1) |2013—2015|{{ту|Франция}} [[Гавр (футбол клубы)|Гавр 2]]|32 (4) |2015—2016|{{ту|Бельгия}} Виртон|8 (0) |2017—2018|{{ту|Франция}} Дранси|24 (5) |2018—2019|{{ту|Франция}} [[Париж (футбол клубы)|Париж]]|27 (0) |2019—2021|{{ту|Франция}} [[Сошо (футбол клубы)|Сошо]]|46 (3) |2021—2022|{{ту|Франция}} [[Орлеан (футбол клубы)|Орлеан]]|10 (1) |2022|{{ту|Литва}} [[Жальгирис (футбол клубы)|Жальгирис]]|32 (5) |2023—2024|{{ту|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|30 (1) |2025— |{{ту|Литва}} [[Кауно Жальгирис]]|54 (12) }} }} '''Фабьен Урега''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Fabien Ourega''; 7 желтоқсан 1992,<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/216533 Тransfermarkt.com]</ref> [[Париж]], [[Франция]]) — франциялық футболшы, жартылай қорғаушы. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Жальгирис» * Литва чемпионы: 2022 * Литва Кубогы: 2022 '''"Астана"''' * Қазақстан суперкубогы: 2023 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://toplyga.lt/zaidejas/fabien-ourega toplyga.lt (lt)] * [https://www.soccerway.com/player/ourega-fabien/AaMShz1l/ SOCCERWAY] * [https://globalsportsarchive.com/people/soccer/fabien-ourega/73326/ Globalsportsarchive] {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Сошо ФК ойыншылары]] [[Санат:Жальгирис ФК ойыншылары]] [[Санат:Астана ФК ойыншылары]] ddaw5oyd1hd01fmaslk9ii6oj4ct1qx Қатысушы талқылауы:Bengisevi 3 723725 3629337 3255621 2026-07-13T06:50:18Z J ansari 73009 J ansari [[Қатысушы талқылауы:Mert8989]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Bengisevi]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Mert8989|Mert8989]]" to "[[Special:CentralAuth/Bengisevi|Bengisevi]]" 3255621 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Mert8989}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 22:36, 2023 ж. желтоқсанның 28 (+06) h3jd3cs0p1kjpetpzpx8piwzd0wi2mi Василий Иванович Шухаев 0 733361 3629228 3580345 2026-07-12T17:42:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629228 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Суретші|есімі=Василий Иванович Шухаев|туған күні=24.01.1887|туған жері=Мәскеу, Ресей империясы|қайтыс болған күні=14.04.1973|қайтыс болған жері=Тбилиси|шыққан жері=Ресей империясы, КСРО|мектебі=Константин Коровин, Игнатий Нивинский, Дмитрий Кардовский|өнер ағымы=неоклассицизм|марапаттары=«Құрмет Белгісі» ордені—КСРО мемлекеттік марапаттамасы.|атақ-даңқы=Грузин КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері (1962)|суреті=Shukhaev.jpg|сурет атауы=1917 жылғы автопортреті}}'''Василий Иванович Шухаев''' (12<ref name=":0">https://rkd.nl/en/explore/artists/72894</ref> немесе 24 қаңтар [[1887 жыл|1887]]<ref>https://www.the-athenaeum.org/people/detail.php?id=11208{{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":1">https://www.oclc.org/content/dam/research/publications/library/2013/2013-04.pdf</ref><ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q4528112#P569</ref>, [[Мәскеу]]<ref>http://viaf.org/viaf/partnerpages/JPG.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024192942/https://viaf.org/viaf/partnerpages/JPG.html |date=2023-10-24 }}</ref> — [[14 сәуір]] [[1973 жыл|1973]]<ref name=":1" /><ref name=":0" /> немесе 1972<ref>http://www.artnet.com/artists/vasili-ivanovich-shukhaev</ref>, [[Тбилиси]] ) — ресейлік және кеңестік суретші, графикалық суретші, қоюшы-суретші және [[Педагогикалық қызмет|педагог]]. 1920 жылдан 1935 жылға дейін — айдауда болды. 1947 жылдан кейін ол негізінен [[Тбилиси|Тбилисиде]] тұрып, жұмыс істеді. [[Грузин Кеңестік Социалистік Республикасы|Грузин КСР]] еңбек сіңірген әртісі (1962). == Өмірбаяны == Мәскеуде Иван Яковлевич Шухаев пен Александра Ивановнаның (Куприянова) отбасында дүниеге келген. Ол шомылдыру рәсімінен Мәскеу шіркеуінде Әулие Василий Кесария Тверская Ямская Слободада өтті. Әкесі — Мәскеу [[Губерния|губерниясы]], Дмитров ауданы, Короваевск болысының Мишукова ауылының бұрынғы шаруасы, Мәскеуде тұрды. Ал суретшінің атасы әкесінің аяқ киім цехында кесуші болып жұмыс істеді. Ата-анасы В.И.Шухаев кішкентай кезінде қайтыс болған. * '''1897 - 1905''' — Император Строганов атындағы Орталық өнер және өнер мектебінде оқу, [[Мәскеу]]. * '''1906 - 1912''' — Санкт-Петербургтегі Императорлық өнер академиясы жанындағы Жоғары көркемсурет училищесінің кескіндеме және мүсін бөлімінде волонтер ретінде оқу. * '''1908 ж.''' – Профессор Д.Н. Кардовскийдің оқу кескіндеме шеберханасына қабылданды. Александр Евгеньевич Яковлевпен (1887-1938) достықтың басталуы. * '''1910 жылдың соңы''' — 1912 жылдың басы — режиссер В.Э.Мейерхольдпен ынтымақтастық жұмыс. А. Е. Яковлевпен бірге «Колумбин шарфы» (интермедия үйі), «Ғашықтар» (адвокат Н. П.Кабричевскийдің үйі) және «Арлекин — үйлену тойының өтініші» (асыл жиналыс) Пантомималарына актер ретінде қатысу. * '''1912 жыл, қараша''' — «Bacchanalia» картинасы бойынша суретші атағымен оқуды аяқтау<ref>Кондаков С. Н. Список русских художников к Юбилейному справочнику Императорской Академии художеств. (Подгот. и перераб. текста В. Я. Лаптева, А. Д. Мордванюк). — М. : Изд-во ЗАО «Атик-Бизнес-Центр», 2002. — С. 249. — ISBN 5-903231-01-4</ref>. А.Н.Бенуаның «Академия емтиханы» мақаласы, ол туралы оң пікірі бар. [[Рим|Римдегі]] жас суретшілерді ынталандыру үйірмесінен (Римдегі орыс қоғамы) Италияға зейнеткерлік сапар түріндегі сыйлық. * '''1912 жылдың соңы''' — 1914 жылдың қарашасы — [[Италия|Италияда]] қалды. «Карусель», «Сусанна және ақсақалдар», «Сиқыршылардың табынуы» картиналары бойынша жұмыс жасады (аяқталған жоқ). * '''1914 жыл, жаз''' — А.Е. Яковлевпен бірге олар Италияны аралап, [[Капри|Каприге]] барады, онда олар «Арлекин мен Пьерро» қос автопортретімен жұмыс істеді (1960 жылдардың басында В.И. Шухаев аяқтаған). * '''1914 жыл, қараша''' — [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты [[Петроградское|Петроградқа]] ерте оралды. * '''1915 жыл, қазан''' — Рига майданы. Құтқарушы Ухлан полкінің офицерлері мен сарбаздарының 35 графикалық портретін жасады. 1917 жылғы төңкеріске дейін ол портреттер Петергофтағы полк [[Мұражай|мұражайында]] сақталған, қазір орны белгісіз. * '''1916 жыл, қаңтар''' — ерікті ретінде қайтадан Рига майданына жіберілді. Ақпаннан мамырға дейін ол 4-ші Гусар Мариуполь Елизавета Петровна полкі офицерлерінің 50-ден астам портретін жасады — «Полк орнында» картинасына дайындық суреттері. * '''1916 жыл, маусым''' — «Полк орнында» картинасы бойынша Петроградта жұмыс істеу үшін полктен демалыс билетін алды (1917, аяқталмаған). * '''1916 жыл, шілде—тамыз''' — А.Е.Яковлевпен бірге Ферапонтов [[Шіркеу|шіркеуінде]] Дионисийдің фрескаларын көшірді. [[Сәулетші]] А.В.Щусевтің ұсынысы бойынша екеуі де Мәскеудегі Қазан вокзалының залдарының бірін бояуға арналған эскиз бойынша жұмысты бастады (іске асырылмаған). * '''1916 жыл, 10 қазан''' — Өнер академиясын бітіргені және суретші атағын бергені туралы диплом берілді. * '''1916 жыл, қараша''' -— А.Е.Яковлевпен бірге сәулетші А.И.Таманованың шақыруымен Мәскеудегі Пречистенкадағы В.И.Фирсанованың үйінің төбесін бояды. * '''1917 жыл''' — «Өнер әлемі» көркемдік бірлестігіне мүше болып сайланды. Д.Н.Кардовскиймен, А.Е.Яковлевпен және Н.Е.Радловпен бірге ол «Әулие Люк шеберханасы» суретшілер кәсіптік одағын құрды. «Е.Н.Шухаеваның портретін» аяқтады. * '''1917 жыл, жаз''' — Сангвиникте Саломе Андроникованың портретін салды. * '''1918 жыл, қазан''' — [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінің]] бірінші жылдығына арналған Петроградты мерекелік безендіруге қатысты: Лейтенант Шмидт көпірі (қазіргі Благовещенский) деп өзгертілген Николаевский көпірінің жобасын жасады. * '''1920 жыл, қаңтар''' — әйелі және суретшілері И.А.Пуни және К.Л.Богуславскаямен бірге Финляндияға бет алып, Финляндия шығанағындағы мұзда Ресей шекарасын кесіп өтті. * '''1920 жыл, қаңтар''' — 1921 жыл, қаңтар — Финнің Мустамаки, Райвола ауылдарында тұрды; пейзаждар, портреттер, натюрморттар және тақырыптық суреттер салды. * '''1920 жыл, 19 маусым''' — [[Финляндия|Финляндиядағы]] Ресей істері жөніндегі арнайы комитеттен шетелге тегін жүруге [[паспорт]] алды, А.Е.Яковлевтен [[Франция|Францияға]] виза күтті. * '''1921 жыл, қаңтар''' — Финляндиядан [[Англия]] арқылы Францияға көшіп, [[Париж|Парижге]] қоныстанды. * '''1921 жыл, жаз''' — әйелі В.Ф.Шухаева және А.Е.Яковлевпен бірге жазды Тулон маңындағы Порт-Крос аралында өткізді. * '''1921-1926 жж.''' — басқа суретшілермен бірге ол Париждегі Н.Ф. Балиев театрында «Жарқанат» (Le Theatre de la Chauve—Souris) миниатюралық спектакльдерді әзірледі. * '''1922 жыл''' — М.А.Ефремова мен Л.А.Гаршинаның қатысуымен Париж «Балаганчик» театрының спектакльдерін әзірледі. Я.С. Шифриннің «Плеяда» баспасымен ынтымақтастықтың басталуы. Ол А.С.Пушкиннің «Күректер патшайымы» повесіне иллюстрациялармен жұмыс істеді. * '''1922-1923 жж.''' — Суретші А.В.Лошаковпен бірге «Песни желанных любовь» (режиссері Вяч. Туржанский; қойылым - «Альбатрос»); премьерасы 1923 жылдың қарашасында болды. * '''1923 жыл, жаз''' — Гранд-Кан (Нормандия) ауылында тұрды; «Балықшылар» картинасын және «Нан.Нормандия» натюрморттарын салды. * '''1925-1926 жж.''' — Париждегі орыс жеке операсы үшін Дж.Вердидің «Травиата» және П.И.Чайковскийдің «Күректер патшайымы» операларына сахналық безендіруді дайындады. Ол [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкиннің]] «Борис Годунов» трагедиясына иллюстрациялармен жұмыс істеді. Яковлевпен бірге Ф.Ф.Юсуповтың үйіндегі концерттік залды «А.С.Пушкиннің музыкадағы ертегілері» тақырыбына сурет салды. * '''1926 жыл''' — «Кармен» фильміне костюм эскиздерін жасады (режиссері Жак Фейдер; қойылым - «Альбатрос»); премьерасы 1926 жылы қарашада өтті. * '''1927 жыл''' — Париждегі Дуван-Торцов театрымен ынтымақтасады. * '''1928 жыл''' — Франция бойынша автокөлік сапарлары; француз [[Пейзаж|пейзаждарының]] сериясы бойынша жұмыстары басталды. Кассис пейзаждары. * '''1929 жыл''' — Көктемде Туренна, Аргенти пейзаждарын, жазда — Францияның оңтүстігінің пейзаждарын, [[Прованси|Прованс]] қалаларының көріністерін салды. * '''1930 жыл''' — А.Е.Яковлевпен бірге Париждегі Годар үйінде картина жасады. Ол «Годар ханымның портреті» деп жазған. * '''1930 жыл, жаз''' – А.Е.Яковлевпен бірге Корсика аралында демалып, жұмыс істеді. * '''1931 жыл''' — Савойдағы (Франция) Дивонна-ле-Бендегі қонақ үй үшін ол төрт үлкен боялған панельдер мен сегіз айна (амалгаммен ойылған) панельдер жасады. * '''1932 жыл''' — Касабланкадағы Паша вилласын және Рабаттағы қонақүйді безендіруге тапсырыстарды орындау үшін Испания арқылы Француз Мароккосына барды. Парижге қайтар жолда ол Испанияда бір ай болып, әдебиет пен өнер ескерткіштерімен танысты. * '''1932-1934 жж.''' — Портреттік кескіндеме саласында жұмысын жалғастырды. И.Ф.Стравинскийдің, Ф.И.Шаляпиннің, С.С.Прокофьевтің, Л.И.Прокофьеваның портреттерін салады. Яковлевпен бірге Париждегі Айда Рубинштейн кәсіпорны үшін «Семирамида» пантомима-балетінің дизайнымен жұмыс істеді. Ол алғаш рет карикатурашы ретінде әрекет етті: американдық Vanity Fair журналы үшін ол еуропалық саясаткерлердің, жазушылардың және қоғам қайраткерлерінің карикатураларын жасады. * '''1935 жыл, наурыз''' — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ға оралды. * '''1935-1937 жж.''' — Бүкіл суретші, Кеңес Суретшілер одағының Ленинград бөлімшесінің (ЛОССХ) және КСРО Кеңес Суретшілер Одағының (МОССХ) Мәскеу бөлімшесінің мүшесі болып қабылданды. * '''1935 жыл''' — атындағы кітапхана үшін төбелік картиналардың эскиздері бойынша жұмыс істеді. В.И.Ленин және «Моссовет» қонақ үйінің панносының эскизі (іске асырылған жоқ). Кабардин-Балкарияға барып, «Астық» кітабына материалдар жинады. * '''1935-1936 жж.''' — [[Ленинград]] Үлкен М. Горький атындағы драма театрының «Тас қонақ» қойылымына эскиздер дайындайды. (жүзеге асырылмаған). * '''1936 жыл''' — Сочидегі Наркомтяжпром санаторийіне арналған монументалды кескіндеме — плафон эскиздерімен және Мәскеуде А. М. Горький атындағы ЦПКиО үшін фрескалармен жұмыс істеді. Дж. Верди «Луиза Миллер» Ленинград мемлекеттік С.М. Киров атындағы опера және балет театрында операны әрледі, Леси Украинка атындағы Киев орыс драма театрында К.А. Треневтің «Пугачевщина» пьесасының дизайн эскиздерін және жас көрерменге арналған М.Метерлинктің «Көк құс» пьесасының эскиздерін жасады. * '''1937 жыл, 16 сәуір – 1945 жыл, 28 ақпан''' — тыңшылық жасады деген айып тағылып, РСФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабы бойынша сотталып, «8 жыл мерзімге түзеу-еңбекпен түзеу лагерінде» бас бостандығынан айырылды. Дәл осы жағдайда суретшінің әйелі В.Ф. Шухаева сотталып, Колымаға жер аударылды. * '''1938 жылдың басы — 1939 жыл, ақпан — Қынжал ауылындағы ағаш кесу учаскесінде жұмыс істеді.''' * '''1939 жыл, ақпан – 1940 жыл, желтоқсан''' — Нагаев шығанағындағы Стрелка қалашығы маңындағы 4-автобазаның жөндеу шеберханасында және сол жерде графикалық дизайнер болып жұмыс істеді. * '''1940 жылдың желтоқсанынан''' — Магаданның конструкторлық бюросында жұмыс істеді, А.М.Горький (кейіннен – А.М.Горький атындағы Магадан музыкалық-драма театры)атындағы мәдениет үйінің жобасын жасады. * '''1941 жыл''' — «Фельдмаршал Кутузов» — А.М.Горький атындағы Магадан мәдениет үйінің театрында В.И.Шухаев қойған алғашқы спектакль әрледі. * '''1945 жылдың 29 сәуіріне дейін''' — тұтқын ретінде А.М.Горький атындағы Магадан мәдениет үйі театрының спектакльдерін әзірледі. Бейресми түрде ол театрдың бас суретшісі болады(1942 жылға дейін оның есімі плакаттарда болмаған). «Қызықтар ойыны», «Баяғыда», «Командир Суворов» және т.б спектакльдерді безендіреді. * '''1945 жыл, 29 сәуір''' – «Үкімін аяқтағаннан кейін» босатылды. * '''1945 жыл, 29 сәуір -1947 жыл, 16 қыркүйек''' — «I санатты қоюшы-суретші» лауазымында азаматтық қызметкер ретінде М.Горкий атындағы Магадан мәдениет үйінің театр ұжымында жұмыс істеді (Дальстройдың әкімшілік-құқықтық бөлімі). «Испандық діни қызметкер», «Белугиннің үйленуі», «Травиата» операсы және т.б. спектакльдердің дизайнын жасады. * '''1947 жыл, қыркүйек айының соңы''' — А.С. Грибоедов атындағы мемлекеттік драма театры басшылығының А.Н.Арбузовтың «Жастармен кездесу» комедиясының дизайны үшін шақыруымен Тбилисиге қоныс аударды. * '''1 қазаннан бастап''' — «Кречинскийдің үйлену тойы» спектаклінің дизайнымен жұмыс істеді. * '''1947-1948 жж.''' — З. П. Палиашвили атындағы мемлекеттік опера және балет театрында П.И. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсын рәсімдеді, Тбилиси. * '''1948 жылдан''' — [[К.Марджанишвили атындағы Тбилиси академиялық театры|К.Марджанишвили атындағы мемлекеттік театрдың]] бас суретшісі болып жұмыс істеді, «Би мұғалімі» пьесасының [[Дизайн|дизайнын]] жасады. * '''1948 жыл, 22 желтоқсан – 1949 жыл, 23 ақпан''' — Грузин КСР МГБ Тергеу комитетінің ісі бойынша бірнеше рет тұтқындалып және қамауға алынды. * '''1949 жыл''' — [[Грузия|Грузиядағы]] әдебиет және өнер қайраткерлерінің портреттерінің графикалық сериясын жасай бастады. * '''1950 жыл''' — Батыс Джорджиядағы Натанеби ауылының пейзаждарын салды, «Шай жапырағын тапсыру» картинасына эскиздер жасады. * '''1953 жыл''' — Тбилисиден көшірді. «Мен тағы да бірнеше ай жұмыссыз, баспанасыз, бір жерге жұмысқа орналасу мүмкіндігінсіз қалдым» (В. И. Шухаевтың хатынан). * '''1954 жыл''' — «Шай жапырағын тапсыру» картинасы бойынша жұмысты аяқтады. * '''1955 жыл''' — Леся Украинка атындағы Киев орыс драма театрында А.К. Гладковтың пьесасы бойынша «Бір кездері» (реж. Л. В. Варпаковский) әзірледі. Ол энкаустикалық техникаға құмар және энкаустикалық бояумен жасалған «Автопортретті» жасады. * '''1956 жыл, 1 қыркүйек''' — КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасымен «В.И.Шухаевтың 1937 жылғы 4 қыркүйектегі ісі» 1956 жылдың 4 қыркүйегінен бастап қайта қаралды және тоқтатылды. * '''1956-1959 жж.''' — Жазда ол Цикхисжваридің пейзаждарын салуды жалғастырды. Д.П.Гордеев пен суретші П.М.Блеткиннің портреттерін жасай отырып, энкаустикалық кескіндемемен жұмыс істеу әдісін жетілдірді. * '''1960 жылдан''' — Өмірбаяндық жазбалар жаза бастайды. * '''1961 жыл''' — 1932 жылғы зерттеулерден "Марокко" картиналарының циклін жасады; 1930 жылдардағы кейбір француз пейзаждарын жаңа колористикалық схемада қайта жазды. * '''1963-1964 жж.''' — С.Д.Лебедеваның, С.Т.Рихтердің, А.М.Сараеваның-Бондарьдің, Сосновскаяның портреттерін Д.Сосновскаямен салған. Ол «Өмір баспалдағы» картиналар сериясымен жұмыс істеді. * '''1965 жыл''' — Мәскеу түбіндегі Николина Гора маңындағы натюрморттар мен пейзаждарды салды; «Тоғыз өнер, оныншы – кедейлік» деген тақырыппен біріктірілген картиналар сериясы бойынша жұмыс істеді. * '''1966 жыл''' — Абхаз халық эпосының тақырыптары бойынша картиналар циклін құрды. * '''1967 жыл''' — «Өнер академиясының студентінің Н.Нижарадзе портретін», натюрморт «Шамыра және кітаптар», «Құмғандар», «Гладиоли» картиналарын салды. * '''1969-1970 жж.'''— Н.Д.Сосновскаяның, В.Ф.Шухаеваның, Оля Рудиктің портреттерін жасады. * '''1971-1972 жж'''. — «Терезедегі бегония», «Туесек пен балқар құмырасы», «Құмырада қылқалам және бояулары бар палитра» натюрморттарымен жұмысын жалғастырды. «Қызыл күртешедегі автопортрет», «Квартет» эскизін салды. * '''1973 жыл''' — [[Иван Сергеевич Тургенев|И.С.Тургеневтің]] «Ася» повесіне иллюстрациялар құрастырды, алғашқы эскиздерін жасады. * '''1973 жыл, 14 сәуір''' — Тбилисиде қайтыс болды. Сабурталы [[Зират|зиратында]] жерленген<ref>Василий Иванович Шухаев (1887-1973). Ретроспектива: каталог выставки / под науч. Ред. Е.П. Яковлевой.. — Московский музей современного искусства. — Москва, 2015. — 236 с. — <nowiki>ISBN 978-5-91611-068-5</nowiki>.</ref>.[[Сурет:Alexander_Evgenyevich_Yakovlev_Pierrot_Arlecine.jpg|оңға|нобай|415x415 нүкте| Пьерро мен Арлекин рөліндегі Александр Яковлевпен автопортрет. 1914]] == Ұстаздығы == * '''1915-1916 жж.'''— Е.Ф. Багаеваның Жоғары сәулет білімінің әйелдер курстарында сурет салуды оқыту (1916 жылға дейін); ханшайым М.Д. Гагаринаның сурет мектебінде сурет салу және кескіндеме («жаңа көркемсурет шеберханасы» — 1917 жылға дейін). Л. М. Реснердің жеке портретін жасау., * '''1917-1918 жж.''' — барон А. Л. Стиглиц атындағы Петроград техникалық сурет мектебінің табиғат сыныбында кескіндеме, сурет және сәндік өнер профессоры. * '''1918 жыл, 1 ақпан''' — бұрынғы [[Санкт-Петербург]] өнер академиясының профессорлар Кеңесі кескіндеме бөлімінің профессоры болып сайланды. * '''1918 жыл, қазан — 1920, қаңтар''' — кескіндеме шеберханасын басқарады және Петроградтың еркін көркемсурет шеберханаларының сәулет сыныбында сурет салудан сабақ берді (бұрынғы ҰБТ жанындағы ВХУ). * '''1921 жыл, 22 желтоқсан''' — А. Е. Яковлевпен бірге Парижде құрылған Сampagne Premiére 17 (14 округ) көшесінде жеке өнер мектебіне (шеберханаға) студенттерді қабылдауды бастады; онда 1930 жылға дейін сабақ берді. * '''1926-1930''' '''жж.'''— Парижде Н.В. Глоба құрған орыс өнер және өнеркәсіп институтында сабақ берді. * '''1929-1930 жылдардың басы''' — Париждегі Т. Л. Сухотина-Толстой негізін қалаған өнер мектебінде сабақ берді. * '''1935 жыл, 1 сәуір — 1937 жыл, 20 сәуір''' — кескіндеме факультетінің профессоры және Бүкілресейлік өнер академиясының Ленинград кескіндеме, мүсін және сәулет институтындағы Жеке оқу шеберханасының жетекшісі; КСРО Сәулет академиясының (Мәскеу) сәулетшілерінің біліктілігін арттыру институтында сурет және акварель мұғалімі. * '''1948 жыл, 1 Қазан''' — Тбилиси өнер академиясына сурет кафедрасының профессоры болып қабылданды. * '''1950 жыл, қазан''' — Грузияның кеңес Суретшілер одағына қабылданды. Ғылыми атағының болмауына байланысты Тбилиси өнер академиясының сурет кафедрасының аға оқытушысы лауазымына ауыстырылды. * '''1958 жыл, 31 мамыр''' — сурет кафедрасының профессоры ғылыми атағына бекітілді. == Шығармашылығы == === Көрмелері === * '''1918, қаңтар''' — «Өнер әлемі» картиналар көрмесінде 4—ші Мариуполь полкі офицерлерінің графикалық портреттері, Италияда жасалған «Карусель» және «Е. Н.Шухаеваның портреті» картиналары ұсынылған. * '''1921, 11 мамыр''' — Парижде дайындалып жатқан «Өнер әлемі» тобының суретшілер көрмесі комитетінің жұмысына қатысады. * '''1921, 15 қараша''' — 1 желтоқсан — алғашқы жеке көрме (А. Е. Яковлевпен бірге). Париж, Барбазанж галереясы. * '''1926, 15 мамыр''' — В. И. Шухаевтың шәкірттері шығармаларының көрмесінің ашылуы (Париж, 14—ші округ, Эдгар кинет бульвары, 12). * '''1929, 26 ақпан - 8 наурыз''' — Брюссельдегі Art Kodak галереясындағы жеке көрме. * '''1929, 1-17 тамыз''' — Сиднейдегі Macquarie галереясындағы жеке көрме. * '''1929, 31 қазан - қараша''' — Париждегі В.О. Гиршман галереясында (дүкенінде) жеке көрме. * '''1936, 24 ақпан - 7 наурыз''' — Мәскеудегі суретшінің көрме залында және көктемде — Ленинградтағы Өнер академиясының Титиан залында жеке көрме. * '''1954''' — Грузияның кеңес Суретшілер Одағы ұйымдастырған Тбилисидегі жеке көрме. * '''1958''' — КСРО Суретшілер Одағының залдарындағы жеке көрме, Мәскеу. * '''1962, 4 - 25 Наурыз''' — Грузия, Тбилиси мемлекеттік сурет галереясындағы жеке көрме. * '''1962, желтоқсан - 1963, қаңтар''' — ЛОСХа залдарындағы жеке көрме, Ленинград. * '''1967, 11 мамыр - маусым''' — Тбилиси мемлекеттік өнер академиясының залдарында туғанына 80 жыл толуына байланысты жеке көрме. * '''1968, қазан - қараша''' — КСРО ҰБТ ғылыми-зерттеу мұражайының залдарындағы жеке көрме, [[Ленинград]]. * '''1969, қараша''' — Грузин КСР Халық суретшісі Е. Д. Ахвелидиани, Тбилиси шеберханасындағы жеке көрме. * '''1971, сәуір''' — «Мерани» баспасының көрме залындағы жеке көрме, Тбилиси. * '''1972, күз''' — Тарту ([[Эстония]]) жеке көрмесі. == Францияда В.И.Шухаев рәсімдеген кітаптар<ref>''Сеславинский, М.В.'' Рандеву: Русские художники во французском книгоиздании первой половины XX века: альбом-каталог. — Москва: Астрель, 2009. — С. 497. — 504 с. — <nowiki>ISBN 978-5-94829-036-2</nowiki>..</ref><ref>''Сеславинский, М.В.'' Французские библиофильские издания в оформлении русских художников-эмигрантов (1920-1940-е годы): монография. — Москва: ИД Университетская книга, 2012. — 254, [6] с.: ил с. — <nowiki>ISBN 978-5-454-00003-5</nowiki>.</ref> == * Pouchkine, A. La Dame de pique. — Paris: J. Schiff rin, Éditions de la Pléiade, 1923. * Tourguéniev, I. Premier amour. — Paris:J. Schiff rin, Éditions de la Pléiade, 1924. — (Les Auteurs classiques russes). * Dostoievsky, Th. L’éternel mari. — Paris: J. Schiff rin, Éditions de la Pléiade, 1924. — (Les Auteurs classiques russes). * Heine, H. Nuits fl orentines / traduction de A. Coeuroy; illustrations de G. Glucksmann; [сouverture de V. Shoukhaev]. — Paris: J. Schiffrin, Éditions de la Pléiade, 1925. * Leskov, N. Le vagabond ensorcelé. — Paris: J. Schiff rin, Éditions de la Pléiade, 1925. — (Les Auteurs classiques russes). * Pouchkine, A. Boris Godounov. — Paris: J. Schiff rin, Éditions de la Pléiade, 1925. * Gogol, N. Récits de Pétersbourg. — Paris: J. Schiff rin, Éditions de la Pléiade, 1925. — (Les Auteurs classiques russes). * Tchekhov, A. Une morne histoire. — Paris: J. Schiff rin, Éditions de la Pléiade, 1926. — (Les Auteurs classiques russes). * Lermontoff . Un héros de notre temps. — Paris: J. Schiff rin, Éditions de la Pléiade, 1926. — (Les Auteurs classiques russes). * Pechkoff , Z. La Légion étrangère au Maroc. — Paris: Marcelle Lesage, éditeur, 1927. * Musset, A. de. Les deux maitresses. — Paris: J. Schiff rin, Éditions de la Pléiade, 1928. * Maurras, Ch. L’anthropophage: Conte moral. — [Paris]: Éditions Lapina, [1930]. == Марапаттары == * '''1958 ж., 17 сәуір''' – Мәскеуде өткен грузин өнерінің онкүндігіне байланысты [[Құрмет Белгісі ордені|«Құрмет белгісі» орденімен]] марапатталды. * '''1962 ж., 19 сәуір''' – туғанына 75 жыл, өнер жолына 40 жыл толуына байланысты Грузия КСР-нің еңбек сіңірген әртісі атағы берілді. == Отбасы == 1911 жылдың шілдесінен бастап Василий Иванович Императорлық өнер академиясы жанындағы Жоғары көркем сурет училищесінің кескіндеме және мүсін бөлімінің студенті Елена Николаевна Ежоваға (1887-1965) үйленген. 1912 жылдың наурыз айында олардың қызы Марина дүниеге келді. Неке ажырасумен аяқталды. Екінші әйелі (1919 жылғы 16 тамыздан) — Вера Федоровна Гвоздева (1896-1979), тоқыма суретшісі, Мәскеу тоқыма комбинатының көркемсурет шеберханасының меңгерушісі болған. Оған ғашық [[Илья Михайлович Зданевич|Илья Зданевич]] өзінің «Париждіктер» (1923) романын оған арнаған. 1937 жылдан 1945 жылға дейін тыңшылық жасады деген жалған айып тағылып, қуғын-сүргінге ұшыраған, содан соң Магаданда қызмет еткен<ref>https://arch2.iofe.center/person/43731 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220105115017/https://arch2.iofe.center/person/43731 |date=2022-01-05 }}</ref>. == Галерея == <gallery widths="200" heights="140" class="center"> Сурет:Larisa_Reysner_-_Red_rose_of_the_Revolution_by_V.Shukhaev_(1915,_Dom_Bryusova).jpg|link=Файл:Larisa_Reysner_-_Red_rose_of_the_Revolution_by_V.Shukhaev_(1915,_Dom_Bryusova).jpg|alt=Портрет Ларисы Рейснер, 1915. Музей Серебряного века, Москва.| Лариса Рейснер портреті, 1915 Күміс ғасыр мұражайы, Мәскеу. Сурет:E.N.Shukhaeva_by_V.Shukhaev_(1917,_GRM).jpg|link=Файл:E.N.Shukhaeva_by_V.Shukhaev_(1917,_GRM).jpg|alt=Портрет Е. Н. Шухаевой. 1917.|Е.Н. Шухаевтың портреті. 1917. Сурет:Regiment_on_the_position_by_V.Shukhaev_(1917).jpg|link=Файл:Regiment_on_the_position_by_V.Shukhaev_(1917).jpg|alt=Полк на позициях (не окончена). 1917, Государственный Русский музей.|Позициялардағы Полк (аяқталмаған). 1917, Мемлекеттік орыс мұражайы. </gallery> === «Полк орнында» картинасына эскиздер === <gallery widths="200" heights="140" class="center"> Сурет:Полковник_П.В._Чеснаков._Русский_музей.jpg|link=Файл:Полковник_П.В._Чеснаков._Русский_музей.jpg|alt=Полковник П. В. Чеснаков. ГРМ.|полковник П.В.Чеснаков. ГРМ. Сурет:Поручик_Г.Н.Олефиренко._ГМИИ_им.А.С.Пушкина.jpg|link=Файл:Поручик_Г.Н.Олефиренко._ГМИИ_им.А.С.Пушкина.jpg|alt=Поручик Г. Н. Олефиренко. ГМИИ им. А. С. Пушкина.|Лейтенант Г.Н. Олефиренко. Сурет:Прапорщик_Л.Миткевич-Жолток._Русский_музей.jpg|link=Файл:Прапорщик_Л.Миткевич-Жолток._Русский_музей.jpg|alt=Прапорщик Л. Миткевич-Жолток. ГРМ.|Л. Миткевич-Жолток прапорщик. ГРМ. Сурет:Поручик_М.Т.Гордеев-Зарецкий._ГМИИ_им.А.С.Пушкина.jpg|link=Файл:Поручик_М.Т.Гордеев-Зарецкий._ГМИИ_им.А.С.Пушкина.jpg|alt=Поручик М. Т. Гордеев-Зарецкий. ГМИИ им. А. С. Пушкина.|Лейтенант М.Т. Гордеев-Зарецкий. А.С. Пушкин атындағы ГМИИ. </gallery> == Студенттері == * [[Николай Павлович Акимов|Акимов Николай Павлович]] (1901-1968) * Белуха Евгений Дмитриевич (1889-1943) * Володимиров Николай Николаевич (1910—2006) * Гогуадзе, Альберт Иосифович (1935) == Сілтемелер == * ''Мямлин И. Г.'' Василий Иванович Шухаев. — {{М.}}: Художник РСФСР, 1972. — 173 с.: ил. * [http://museums.artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000002/st017.shtml В.И.Шухаев пен А.Е.ның жарияланбаған хаттарынан.] [http://museums.artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000002/st017.shtml Яковлев Д.Н.Кардовский және О.Л.Делла-Вос-Кардовская] * Василий Шухаев. Жизнь и творчество / Науч. ред. ''Е. П. Яковлева''; сост. и авт. вступ. ст. ''Н. А. Элизбарашвили''; коммент. к текстам ''Е. П. Яковлева''. — {{М.}}: Галарт, 2010. — 287 с.: ил. — ISBN 978-5-269-01084-0 * Василий Шухаев: искусство, судьба, наследие: Коллективная монография / Науч. ред. ''Е. П. Яковлева''; сост.: ''Е. Н. Каменская, Е. П. Яковлева''. — {{М.}}: БуксМАрт, 2019. — 376 с.: ил. — ISBN 978-5-907043-64-0 == Дереккөздер == [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:1972 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1973 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:14 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:1887 жылы туғандар]] [[Санат:12 қаңтарда туғандар]] [[Санат:24 қаңтарда туғандар]] <references>Дереккөздер</references> baeucm4nefuhfm67n64467p0cbowjgc Грузияның Ұлттық сурет галереясы 0 735533 3629293 3596666 2026-07-13T04:41:21Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629293 wikitext text/x-wiki {{Мұражай|атауы=Грузияның Ұлттық сурет галереясы|шынайы атауы={{Lang-ka|თბილისის სამხატვრო გალერეა}}|сурет=Tbilisi_National_Gallery.JPG|орналасқан жері=Руставели даңғылы, №11, Тбилиси, Грузия}} '''Грузияның Ұлттық сурет галереясы''' ({{Lang-ka|ეროვნული გალერეა (თბილისი)}} — [[Тбилиси]]дегі өнер мұражайы<ref>https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701154918/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 |date=2019-07-01 }}</ref>. Грузияның мемлекеттік мұражай желісіне кіреді. Сегіз көрме залы, қалпына келтіру зертханасы, уақытша көрме бөлмелері, оқу сыныбы және сыйлық дүкені бар, олардың барлығын португалдық «Ainda Arquitectura» сәулет компаниясы жасаған<ref name=":0">https://v-georgia.com/showplaces/nacionalnaya-galereya-gruzii/</ref>. == Тарихы == Галерея ғимараты 1888 жылы орыс императоры [[Александр III]]-нің нұсқауымен сәулетші [[Альберт Фёдорович Зальцман|Альберт Сальцманмен]] салынған. Ол Римдегі көрме сарайының үлгісінде салынған (сәу. Пио Пиасентини). Бастапқыда ғимаратта Ресей империясының Кавказдағы әскери жетістіктерін көрсете отырып, Ресей әскери-тарихи мұражайы («Даңқ ғибадатханасы») ұйымдастырылуы керек еді. 1914 жылы 28 қарашада мұражайға Ресей императоры [[Николай II]] келді. Даңқ ғибадатханасының экспонаттарын [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде тасып алып кеткен және мұражай жұмысын тоқтатты<ref name=":0" />. Ұлттық галереяның алғашқы көрмесі 1920 жылдың қазан айына дейін Грузияның жаңа үкіметі кезінде ұйымдастырылды. Көрменің тақырыбы кең болды, барлық уақыттағы және көркемдік бағыттағы грузин және шетелдік туындыларды қамтыды, ол сол кезде Грузияда қол жетімді көптеген өнер туындыларын жинаған Дмитрий Шеварднадзенің қажырлы еңбегінің нәтижесі болды. Экспозицияға XVIII және XIX ғасырлардағы грузин портреттері («Грузин мектебі» деп аталады), орыс, батыс Еуропа, Иран және қазіргі грузин картиналары кірді<ref>http://museum.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=54/%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98 Museum.ge</ref>. Көрменің көптеген экспонаттарын сақтай отырып, ұлттық галереяны заманауи [[бейнелеу өнері]]<nowiki/>н насихаттау миссиясын орындай отырып, бейнелеу өнері мұражайы ретінде ұйымдастыру іске асты. Ғимараттың аумағы шектеулі болғандықтан көптеген жұмыстар көрмеге қойылмады, осыған байланысты галереяны қайта құру жоспары жасалды. Галереяны басқарған Димитрий Шеварднадзе оны тарихи орынға — Метехи жартасындағы бекініске ауыстыруды ұсынды<ref name=":0" />. 1933 жылы қалалық түрме Метехиден Ортачалаға ауыстырылып, тарихи Метехи ғимараттары Ұлттық өнер галереясымен қамтамасыз етілді. 1934 жылы Ұлттық галерея көпшілікке қайта ашылды. Кеңес өкіметі кезінде галерея мемлекеттік меншікке айналды. 1988 жылы наурызда «Ұлттық өнер галереясы» мұражай-көрме одағы ұйымдастырылды. Қазіргі заманғы өнер мұражайы ашылды. Бұрын әкімшілік қойма болған галереяның бірінші қабаты көрме галереясына айналды. 1989 жылы 18 қыркүйекте қазіргі грузин өнерінің көрмесі ашылды. Бірақ 1990 жылдардағы саяси тұрақсыздыққа байланысты қазіргі заманғы өнер мұражайы жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды. 2007 жылы Ұлттық галерея Грузия Ұлттық мұражайының құрылымына енді. Галереяның негізгі ғимаратына жөндеу жұмыстары жасалды. 2012 жылы галереяға Дмитрий Шеварднадзе есімі берілді. Қазіргі уақытта Галерея Ұлттық музейдің орталық көрме алаңдарының бірі болып табылады, онда «ХХ ғасырдың басындағы грузин бейнелеу өнерінің жауһарлары» атты және басқа да уақытша көрмелер өткізіледі<ref name=":0" />. == Көрме == Мұражай қорында 30 000-ға жуық экспонат бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тбилиси мұражайлары]] aqr0v5naga4nigs9u3g7aurbdiyrj4e 3629303 3629293 2026-07-13T05:56:45Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3341238 wikitext text/x-wiki {{Мұражай|атауы=Грузияның Ұлттық сурет галереясы|шынайы атауы={{Lang-ka|თბილისის სამხატვრო გალერეა}}|сурет=Tbilisi_National_Gallery.JPG|орналасқан жері=Руставели даңғылы, №11, Тбилиси, Грузия}} '''Грузияның Ұлттық сурет галереясы''' ({{Lang-ka|ეროვნული გალერეა (თბილისი)}} — [[Тбилиси]]дегі өнер мұражайы<ref>https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701154918/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/99220 |date=2019-07-01 }}</ref>. Грузияның мемлекеттік мұражай желісіне кіреді. Сегіз көрме залы, қалпына келтіру зертханасы, уақытша көрме бөлмелері, оқу сыныбы және сыйлық дүкені бар, олардың барлығын португалдық «Ainda Arquitectura» сәулет компаниясы жасаған<ref name=":0">https://v-georgia.com/showplaces/nacionalnaya-galereya-gruzii/</ref>. == Тарихы == Галерея ғимараты 1888 жылы орыс императоры [[Александр III]]-нің нұсқауымен сәулетші [[Альберт Фёдорович Зальцман|Альберт Сальцманмен]] салынған. Ол Римдегі көрме сарайының үлгісінде салынған (сәу. Пио Пиасентини). Бастапқыда ғимаратта Ресей империясының Кавказдағы әскери жетістіктерін көрсете отырып, Ресей әскери-тарихи мұражайы («Даңқ ғибадатханасы») ұйымдастырылуы керек еді. 1914 жылы 28 қарашада мұражайға Ресей императоры [[Николай II]] келді. Даңқ ғибадатханасының экспонаттарын Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде тасып алып кеткен және мұражай жұмысын тоқтатты<ref name=":0" />. Ұлттық галереяның алғашқы көрмесі 1920 жылдың қазан айына дейін Грузияның жаңа үкіметі кезінде ұйымдастырылды. Көрменің тақырыбы кең болды, барлық уақыттағы және көркемдік бағыттағы грузин және шетелдік туындыларды қамтыды, ол сол кезде Грузияда қол жетімді көптеген өнер туындыларын жинаған Дмитрий Шеварднадзенің қажырлы еңбегінің нәтижесі болды. Экспозицияға XVIII және XIX ғасырлардағы грузин портреттері («Грузин мектебі» деп аталады), орыс, батыс Еуропа, Иран және қазіргі грузин картиналары кірді<ref>http://museum.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=54/%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%95%E1%83%9C%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98 Museum.ge</ref>. Көрменің көптеген экспонаттарын сақтай отырып, ұлттық галереяны заманауи бейнелеу өнерін насихаттау миссиясын орындай отырып, бейнелеу өнері мұражайы ретінде ұйымдастыру іске асты. Ғимараттың аумағы шектеулі болғандықтан көптеген жұмыстар көрмеге қойылмады, осыған байланысты галереяны қайта құру жоспары жасалды. Галереяны басқарған Димитрий Шеварднадзе оны тарихи орынға — Метехи жартасындағы бекініске ауыстыруды ұсынды<ref name=":0" />. 1933 жылы қалалық түрме Метехиден Ортачалаға ауыстырылып, тарихи Метехи ғимараттары Ұлттық өнер галереясымен қамтамасыз етілді. 1934 жылы Ұлттық галерея көпшілікке қайта ашылды. Кеңес өкіметі кезінде галерея мемлекеттік меншікке айналды. 1988 жылы наурызда «Ұлттық өнер галереясы» мұражай-көрме одағы ұйымдастырылды. Қазіргі заманғы өнер мұражайы ашылды. Бұрын әкімшілік қойма болған галереяның бірінші қабаты көрме галереясына айналды. 1989 жылы 18 қыркүйекте қазіргі грузин өнерінің көрмесі ашылды. Бірақ 1990 жылдардағы саяси тұрақсыздыққа байланысты қазіргі заманғы өнер мұражайы жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды. 2007 жылы Ұлттық галерея Грузия Ұлттық мұражайының құрылымына енді. Галереяның негізгі ғимаратына жөндеу жұмыстары жасалды. 2012 жылы галереяға Дмитрий Шеварднадзе есімі берілді. Қазіргі уақытта Галерея Ұлттық музейдің орталық көрме алаңдарының бірі болып табылады, онда «ХХ ғасырдың басындағы грузин бейнелеу өнерінің жауһарлары» атты және басқа да уақытша көрмелер өткізіледі<ref name=":0" />. == Көрме == Мұражай қорында 30 000-ға жуық экспонат бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тбилиси мұражайлары]] 6rsdu8w76monbili126w0ctiqck7m9o Лариса Асатуровна Алавердян 0 735944 3629279 3433533 2026-07-13T04:33:23Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629279 wikitext text/x-wiki {{Саясаткер |Есімі = Лариса Асатуровна Алавердян |Шынайы есімі = {{lang-hy|Լարիսա Ալավերդյան;}} |Сурет = |Ені = |Атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 21.09.1943 |Туған жері = {{туғанжері|Баку|Бакуде}}, [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|КСРО}} {{Байрақ|Армения}} |Білімі = Әзербайжан мемлекеттік педагогикалық институты |Ғылыми дәрежесі = |Діні = |Партиясы = Құрылтайшы Парламент |Негізгі идеясы = |Мансабы = саясаткер |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Жұбайлары = |Балалары = |Марапаттары = 2-дәрежелі «Отанға сіңірген еңбегі үшін» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Лариса Асатуровна Алавердян ''' ({{lang-hy|Լարիսա Ալավերդյան;}} [[21 қыркүйек]] [[1943 жыл]], [[Баку]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[Армения]]ның мемлекет, қоғам және саяси қайраткері. Арменияның бірінші адам құқықтарын қорғаушысы (Омбудсмен) болған армян ағартушысы және саясаткері, 2007-2012 жылдар аралығында Ұлттық ассамблеяның депутаты және 2009-2012 жылдар аралығында Парламенттің Құрылтайшы партия фракциясының жетекшісі.<ref>{{cite web|url=https://ru.wikibrief.org/wiki/Larisa_Alaverdyan|title=Лариса Алавердян - Larisa Alaverdyan|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-13|lang=}}</ref> == Білімі == 1966 жылы Әзербайжан мемлекеттік педагогикалық институтын, 2005 жылы [[Мәскеу]] мемлекеттік кәсіптік қайта даярлау және [[Ресей]] Федерациясының менеджерлердің біліктілігін арттыру академиясын бітірген. [[Математика]] және сызу пәнінің мұғалімі. Заң маманы.<ref>{{cite web|url=https://ilp.rau.am/lecturer/alaverdyan-larisa-asaturovna|title=Алавердян Лариса Асатуровна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-13|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == 1943 жылы 21 қыркүйекте Бакуде дүниеге келген. 1988-1991 жж - «Арцах» жерлестер одағының құрылтайшы мүшесі және жауапты хатшысы. 1991-1995 жылдары Армения Жоғарғы Кеңесінің Таулы Қарабақ мәселесі бойынша арнайы комиссиясының бас сарапшысы, 2006 жылдан бастап «Қылмысқа қарсы» қоғамдық ұйымының атқарушы директоры болды. 1995-2004 жж және 2006-2007 жж. – «Заңды озбырлыққа қарсы» қоғамдық ұйымының атқарушы директоры. 2004-2006 - АР құқық қорғаушысы. 2002 жылдан бері сабақ беріп келе жатқан Ресей-Армян университетінің Құқық және саясат институтының директоры. Арменияның құқық қорғаушысы немесе омбудсмені лауазымы заң бойынша 2003 жылдың қазанында құрылды, ал 2004 жылғы 19 ақпанда президент жарлығымен бұл лауазымға Лариса Алавердян тағайындалып, 2004 жылғы 1 наурызда қызметіне кірісті. Республикалық әйелдер кеңесінің мүшесі, Армения Республикасы Президенті жанындағы сыртқы байланыстар және адам құқықтарын қорғау мәселелері жөніндегі, АР Қорғаныс министрлігі жанындағы хабар-ошарсыз кеткендер, кепілге алынғандар және әскери тұтқындар мәселелері жөніндегі жұмыс топтарының мүшесі. Армения Республикасы, Көші-қон және босқындар ісі жөніндегі дирекция жанындағы Сараптамалық кеңес, Кедейшіліктен шығудың стратегиялық бағдарламасын әзірлеу жөніндегі кеңесінің мүшесі. 2007 жылғы 12 мамыр «Жарангутюн» (Мұра) партиясынан пропорционалды сайлау жүйесі бойынша Ұлттық жиналысқа сайланды. 2008 жылғы 24-26 қараша аралығында Еуропалық Одақ-Армения Парламенттік кооперативтік комитетінің 10-шы отырысына қатысты.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.am/deputies.php?sel=details&ID=924&lang=rus|title=Лариса Асатуровна Алавердян|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-13|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hmn.wiki/ru/Larisa_Alaverdyan|title=Лариса Алавердян|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-13|lang=}}</ref> == Марапаттары == 2-дәрежелі «Отанға сіңірген еңбегі үшін» медалімен марапатталған (2016).<ref>{{cite web|url=https://www.peoplelife.ru/6503|title=Алавердян, Лариса Асатуровна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-13|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Армения қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Армения омбудсмендері]] t8ypyofh4wdbdbwwg5r2q40ym4au2pd 3629317 3629279 2026-07-13T05:59:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymbot|Kasymbot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3433533 wikitext text/x-wiki {{Саясаткер |Есімі = Лариса Асатуровна Алавердян |Шынайы есімі = {{lang-hy|Լարիսա Ալավերդյան;}} |Сурет = |Ені = |Атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 21.09.1943 |Туған жері = {{туғанжері|Баку|Бакуде}}, [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|КСРО}} {{Байрақ|Армения}} |Білімі = Әзербайжан мемлекеттік педагогикалық институты |Ғылыми дәрежесі = |Діні = |Партиясы = Құрылтайшы Парламент |Негізгі идеясы = |Мансабы = саясаткер |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Жұбайлары = |Балалары = |Марапаттары = 2-дәрежелі «Отанға сіңірген еңбегі үшін» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Лариса Асатуровна Алавердян ''' ({{lang-hy|Լարիսա Ալավերդյան;}} [[21 қыркүйек]] [[1943 жыл]], [[Баку]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[Армения]]ның мемлекет, қоғам және саяси қайраткері. Арменияның бірінші адам құқықтарын қорғаушысы (Омбудсмен) болған армян ағартушысы және саясаткері, 2007-2012 жылдар аралығында Ұлттық ассамблеяның депутаты және 2009-2012 жылдар аралығында Парламенттің Құрылтайшы партия фракциясының жетекшісі.<ref>{{cite web|url=https://ru.wikibrief.org/wiki/Larisa_Alaverdyan|title=Лариса Алавердян - Larisa Alaverdyan|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-13|lang=}}</ref> == Білімі == 1966 жылы Әзербайжан мемлекеттік педагогикалық институтын, 2005 жылы Мәскеу мемлекеттік кәсіптік қайта даярлау және Ресей Федерациясының менеджерлердің біліктілігін арттыру академиясын бітірген. Математика және сызу пәнінің мұғалімі. Заң маманы.<ref>{{cite web|url=https://ilp.rau.am/lecturer/alaverdyan-larisa-asaturovna|title=Алавердян Лариса Асатуровна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-13|lang=}}</ref> == Өмірбаяны == 1943 жылы 21 қыркүйекте Бакуде дүниеге келген. 1988-1991 жж - «Арцах» жерлестер одағының құрылтайшы мүшесі және жауапты хатшысы. 1991-1995 жылдары Армения Жоғарғы Кеңесінің Таулы Қарабақ мәселесі бойынша арнайы комиссиясының бас сарапшысы, 2006 жылдан бастап «Қылмысқа қарсы» қоғамдық ұйымының атқарушы директоры болды. 1995-2004 жж және 2006-2007 жж. – «Заңды озбырлыққа қарсы» қоғамдық ұйымының атқарушы директоры. 2004-2006 - АР құқық қорғаушысы. 2002 жылдан бері сабақ беріп келе жатқан Ресей-Армян университетінің Құқық және саясат институтының директоры. Арменияның құқық қорғаушысы немесе омбудсмені лауазымы заң бойынша 2003 жылдың қазанында құрылды, ал 2004 жылғы 19 ақпанда президент жарлығымен бұл лауазымға Лариса Алавердян тағайындалып, 2004 жылғы 1 наурызда қызметіне кірісті. Республикалық әйелдер кеңесінің мүшесі, Армения Республикасы Президенті жанындағы сыртқы байланыстар және адам құқықтарын қорғау мәселелері жөніндегі, АР Қорғаныс министрлігі жанындағы хабар-ошарсыз кеткендер, кепілге алынғандар және әскери тұтқындар мәселелері жөніндегі жұмыс топтарының мүшесі. Армения Республикасы, Көші-қон және босқындар ісі жөніндегі дирекция жанындағы Сараптамалық кеңес, Кедейшіліктен шығудың стратегиялық бағдарламасын әзірлеу жөніндегі кеңесінің мүшесі. 2007 жылғы 12 мамыр «Жарангутюн» (Мұра) партиясынан пропорционалды сайлау жүйесі бойынша Ұлттық жиналысқа сайланды. 2008 жылғы 24-26 қараша аралығында Еуропалық Одақ-Армения Парламенттік кооперативтік комитетінің 10-шы отырысына қатысты.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.am/deputies.php?sel=details&ID=924&lang=rus|title=Лариса Асатуровна Алавердян|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-13|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hmn.wiki/ru/Larisa_Alaverdyan|title=Лариса Алавердян|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-13|lang=}}</ref> == Марапаттары == 2-дәрежелі «Отанға сіңірген еңбегі үшін» медалімен марапатталған (2016).<ref>{{cite web|url=https://www.peoplelife.ru/6503|title=Алавердян, Лариса Асатуровна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-13|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Армения қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Армения омбудсмендері]] bedei7zrhko7u1olnk6gabg19ycfuid Рудина Хайдари 0 737965 3629272 3322781 2026-07-13T04:21:46Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629272 wikitext text/x-wiki {{Саясаткер|Есімі=Рудина Хайдари|Шынайы есімі={{Lang-sq|Rudina Hajdari}}|Туған күні=15.08.1987|Туған жері=[[Тирана]], [[Албания]]|Азаматтығы={{ALB}}|Білімі=Фордем университеті|Қолтаңбасы=Rudina Hajdari (nënshkrim).svg|Мансабы=[[Саясаткер]]|Әкесі=Азем Хайдари|Партиясы=[[Демократиялық партия (Албания)]] <small>(2017–2019)</small><br />[[Тәуелсіз кандидат]] <small>(2019–2021)</small><br />Нисма Турье <small>(2021–қазіргі уақытқа дейін)</small>}} '''Рудина Хайдари''' ({{Lang-sq|Rudina Hajdari}}) – албан саясаткері, бұрын Албания Республикасы [[Албания парламенті|Ассамблеясы]]ның мүшесі болған. Албанияда коммунизмнің күйреуіне әкелген 1990–1991 жылдардағы студенттік қозғалысты басқарған марқұм Азем Хайдаридің қызы Хайдари 2017 жылы 9 қыркүйекте елдің астанасы Тирананың ауданынан Албания ассамблеясына сайланды. == Жастық шағы және мансапы == 1998 жылы әкесі өлтірілгеннен кейін Хайдари оқуын жалғастыру үшін [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа көшті. Ол Фордхэм университетінде оқып, 2009 жылы саясаттану бакалавры дәрежесін, одан кейін [[Лондон Корольдік колледжі|Лондон Корольдік колледжі]]нде геосаясат, аумақ және қауіпсіздік магистрі дәрежесін бітірді. Содан кейін Хайдари [[Колумбия университеті]]нде [[адам құқықтары]] бойынша екінші магистр дәрежесін алды. Сосын Хайдари Колумбия университетінің Гарриман атындағы [[Ресей]], Еуразия және Шығыс Еуропаны зерттеу институтында [[Дональд Трамп]] пен Владимир Путиннің тиісті президенттіктері кезінде Батыс Балқан елдерінің алдында тұрған қиындықтар туралы сөз сөйледі. Хайдари сонымен қатар [[Newsweek]] журналы сияқты басылымдарда аймақтың қиындықтары туралы көптеген редакциялық мақалалар жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/handshake-end-decades-macho-politics-626268|title=Can one handshake end decades of self-interested macho politics?|date=2017-06-17|website=Newsweek|language=en|access-date=2019-02-06|archive-date=2019-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020149/https://www.newsweek.com/handshake-end-decades-macho-politics-626268|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkanist.net/the-perfect-storm/|title=Op-Ed: The Perfect Storm|date=2017-04-11|website=Balkanist|language=en-US|access-date=2019-02-06|archive-date=2019-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015206/https://balkanist.net/the-perfect-storm/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkanist.net/op-ed-protests-post-communism-and-compromise-in-albania/|title=Op-Ed: Protests, Post-Communism and Compromise in Albania|date=2017-03-30|website=Balkanist|language=en-US|access-date=2019-02-06|archive-date=2019-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015554/https://balkanist.net/op-ed-protests-post-communism-and-compromise-in-albania/|url-status=live}}</ref> Хайдари Конгрессмен Элиот Л. Энгельдің қызметкері, Нью-Йорктің 16-шы округі бойынша АҚШ Өкілдер палатасының дәрежелі мүшесі,<ref>{{Cite web|url=https://engel.house.gov/our-district/|title=Congressman Eliot Engel : Our District|website=engel.house.gov|access-date=2019-02-06|archive-date=2019-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020055/https://engel.house.gov/our-district/|url-status=live}}</ref> сонымен бірге Америка Құрама Штаттарының Өкілдер палатасының Сыртқы істер жөніндегі комитетінің төрағасы қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|url=https://foreignaffairs.house.gov/chairman|title=Chairman - House Foreign Affairs Committee|website=foreignaffairs.house.gov|access-date=2019-02-06|archive-date=2019-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015827/https://foreignaffairs.house.gov/chairman|url-status=live}}</ref> АҚШ Конгресіндегі қысқаша тәжірибесінен кейін ол әкесі бірге құрған партияны жандандыруға және оның бұрынғы даңқын қалпына келтіруге көмектесу үшін Албанияға оралуды шешті.<ref>{{Cite web |url=http://www.balkaninsight.com/en/article/daughter-of-the-late-albania-anti-communist-leader-enters-politics-02-13-2017 |title=Albanian Anti-Communist Leader's Daughter Enters Politics :: Balkan Insight |date=16 February 2017 |access-date=2018-06-02 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722195506/http://www.balkaninsight.com/en/article/daughter-of-the-late-albania-anti-communist-leader-enters-politics-02-13-2017 |url-status=live }}</ref> == Саяси мансапы == 2017 жылдың маусымында [[Тирана|Тиран]]дағы Демократиялық партияның жетекшісі Башамен бірге парламенттік сайлауға түсетіні белгілі болды. Кандидаттардың тізімінде сенімді позицияда бола отырып, парламентке демократтар әкелген көрнекті жаңа тұлғалардың бірі ретінде қарастырылды. Қыркүйекте Сыртқы саясат және Еуропалық интеграция комитетінің мүшесі болып тағайындалды. Ұзақ жыл шетелде тұрып, депутаттық қызметі кезінде көпшілік алдында сөйлеген сөздерінің көпшілігінде қиындықтарға тап болды. 2018 жылдың желтоқсанында Албаниядағы жалпыұлттық студенттер наразылықтарынан кейін студенттің жағдайын шешу үшін Парламентке бойкот жариялау туралы партиялық шешімін бұзып, студенттерді қолдайтынын мәлімдеп, мандатынан шығып, наразылық шерулеріне қосылуға дайын екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=https://www.albaniandailynews.com/index.php?idm=26347&mod=2 |title=Albanian Daily News |access-date=2019-02-03 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204065932/https://www.albaniandailynews.com/index.php?idm=26347&mod=2 |url-status=live }}</ref> Қоғамдық мәлімдемеде Албанияға жаңа қозғалыс қажет екенін және Демократиялық партиядан шығуды қарастыратынын мәлімдеді, өйткені оны енді адамдар құптамайды.<ref>{{Cite web |url=https://www.albaniandailynews.com/index.php?idm=26249&mod=2 |title=Albanian Daily News |access-date=2019-02-03 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204065934/https://www.albaniandailynews.com/index.php?idm=26249&mod=2 |url-status=live }}</ref> Демократиялық партияның бұрынғы жетекшісі Лулзим Башаның 2019 жылғы 18 ақпандағы мандатын өртеу және Парламенттегі Демократиялық партияның басшысы лауазымынан бас тарту туралы шешімінен кейін Хайдари 11 наурызда берген сұхбатында партияның парламентті жаппай тастап кету туралы шешіміне қатты қарсылық білдірді.<ref>{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2019/02/18/albania-main-opposition-party-gives-up-its-parliamentary-seats/|title=Albania Opposition MPs to Quit 'Mafia' Parliament|date=2019-02-18|website=Balkan Insight|language=en-US|access-date=2019-04-23|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423033913/https://balkaninsight.com/2019/02/18/albania-main-opposition-party-gives-up-its-parliamentary-seats/|url-status=live}}</ref><ref>{{Citation|title=Intervistë me deputeten Rudina Hajdari|url=https://www.zeriamerikes.com/a/4824135.html|language=sq|access-date=2019-04-23|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423033858/https://www.zeriamerikes.com/a/4824135.html|url-status=live}}</ref> «[[Америка дауысы]]» радиосы арқылы Хайдари партияның қалған 41 депутатының қызметінен бас тартқан кезде қосылмайтынын растады.<ref>{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2019/02/16/protesters-attack-the-prime-minister-office-in-albania/|title=Protests Against Rama's Government Turn Violent in Albania|date=2019-02-16|website=Balkan Insight|language=en-US|access-date=2019-04-23|archive-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105013151/https://balkaninsight.com/2019/02/16/protesters-attack-the-prime-minister-office-in-albania/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2019/03/16/albania-opposition-supporters-clash-with-police-during-protest/|title=Albania Opposition Supporters Clash with Police During Protest|date=2019-03-16|website=Balkan Insight|language=en-US|access-date=2019-04-23|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423033917/https://balkaninsight.com/2019/03/16/albania-opposition-supporters-clash-with-police-during-protest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Albania/Albania-the-day-after-the-protest-of-the-opposition-192794|title=Albania: the day after the protest of the opposition|last=Caucaso|first=Osservatorio Balcani e|website=Osservatorio Balcani e Caucaso|language=it|access-date=2019-04-23|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423033921/https://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Albania/Albania-the-day-after-the-protest-of-the-opposition-192794|url-status=live}}</ref> Хайдари оның басты себебін Лулзим Башаның Албания астанасында басқарған күшейіп келе жатқан зорлық-зомбылық наразылықтары деп сипаттады, бұл наразылықтар Еуропалық Одақтың Сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі жоғары өкілі Федерика Могерини мен Еуроодақтың кеңею жөніндегі комиссары Йоханнес Ханнан да кеңінен халықаралық айыптауларға ие болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Тиранада туғандар]] [[Санат:Фордем университеті түлектері]] [[Санат:Албанияның Демократиялық партиясының мүшелері]] [[Санат:Албания Парламентінің депутаттары (2017—2021)]] [[Санат:Албаниядағы әйел саясаткерлер]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] 49gbst4qunj4wo7se54qmmxfo82kqmc 3629323 3629272 2026-07-13T05:59:32Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] соңғы нұсқасына қайтарды 3322781 wikitext text/x-wiki {{Саясаткер|Есімі=Рудина Хайдари|Шынайы есімі={{Lang-sq|Rudina Hajdari}}|Туған күні=15.08.1987|Туған жері=[[Тирана]], [[Албания]]|Азаматтығы={{ALB}}|Білімі=Фордем университеті|Қолтаңбасы=Rudina Hajdari (nënshkrim).svg|Мансабы=[[Саясаткер]]|Әкесі=Азем Хайдари|Партиясы=[[Демократиялық партия (Албания)]] <small>(2017–2019)</small><br />[[Тәуелсіз кандидат]] <small>(2019–2021)</small><br />Нисма Турье <small>(2021–қазіргі уақытқа дейін)</small>}} '''Рудина Хайдари''' ({{Lang-sq|Rudina Hajdari}}) – албан саясаткері, бұрын Албания Республикасы [[Албания парламенті|Ассамблеясы]]ның мүшесі болған. Албанияда коммунизмнің күйреуіне әкелген 1990–1991 жылдардағы студенттік қозғалысты басқарған марқұм Азем Хайдаридің қызы Хайдари 2017 жылы 9 қыркүйекте елдің астанасы Тирананың ауданынан Албания ассамблеясына сайланды. == Жастық шағы және мансапы == 1998 жылы әкесі өлтірілгеннен кейін Хайдари оқуын жалғастыру үшін [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-қа көшті. Ол Фордхэм университетінде оқып, 2009 жылы саясаттану бакалавры дәрежесін, одан кейін [[Лондон Корольдік колледжі|Лондон Корольдік колледжі]]нде геосаясат, аумақ және қауіпсіздік магистрі дәрежесін бітірді. Содан кейін Хайдари [[Колумбия университеті]]нде [[адам құқықтары]] бойынша екінші магистр дәрежесін алды. Сосын Хайдари Колумбия университетінің Гарриман атындағы Ресей, Еуразия және Шығыс Еуропаны зерттеу институтында Дональд Трамп пен Владимир Путиннің тиісті президенттіктері кезінде Батыс Балқан елдерінің алдында тұрған қиындықтар туралы сөз сөйледі. Хайдари сонымен қатар [[Newsweek]] журналы сияқты басылымдарда аймақтың қиындықтары туралы көптеген редакциялық мақалалар жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/handshake-end-decades-macho-politics-626268|title=Can one handshake end decades of self-interested macho politics?|date=2017-06-17|website=Newsweek|language=en|access-date=2019-02-06|archive-date=2019-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020149/https://www.newsweek.com/handshake-end-decades-macho-politics-626268|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkanist.net/the-perfect-storm/|title=Op-Ed: The Perfect Storm|date=2017-04-11|website=Balkanist|language=en-US|access-date=2019-02-06|archive-date=2019-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015206/https://balkanist.net/the-perfect-storm/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkanist.net/op-ed-protests-post-communism-and-compromise-in-albania/|title=Op-Ed: Protests, Post-Communism and Compromise in Albania|date=2017-03-30|website=Balkanist|language=en-US|access-date=2019-02-06|archive-date=2019-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015554/https://balkanist.net/op-ed-protests-post-communism-and-compromise-in-albania/|url-status=live}}</ref> Хайдари Конгрессмен Элиот Л. Энгельдің қызметкері, Нью-Йорктің 16-шы округі бойынша АҚШ Өкілдер палатасының дәрежелі мүшесі,<ref>{{Cite web|url=https://engel.house.gov/our-district/|title=Congressman Eliot Engel : Our District|website=engel.house.gov|access-date=2019-02-06|archive-date=2019-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020055/https://engel.house.gov/our-district/|url-status=live}}</ref> сонымен бірге Америка Құрама Штаттарының Өкілдер палатасының Сыртқы істер жөніндегі комитетінің төрағасы қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|url=https://foreignaffairs.house.gov/chairman|title=Chairman - House Foreign Affairs Committee|website=foreignaffairs.house.gov|access-date=2019-02-06|archive-date=2019-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015827/https://foreignaffairs.house.gov/chairman|url-status=live}}</ref> АҚШ Конгресіндегі қысқаша тәжірибесінен кейін ол әкесі бірге құрған партияны жандандыруға және оның бұрынғы даңқын қалпына келтіруге көмектесу үшін Албанияға оралуды шешті.<ref>{{Cite web |url=http://www.balkaninsight.com/en/article/daughter-of-the-late-albania-anti-communist-leader-enters-politics-02-13-2017 |title=Albanian Anti-Communist Leader's Daughter Enters Politics :: Balkan Insight |date=16 February 2017 |access-date=2018-06-02 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722195506/http://www.balkaninsight.com/en/article/daughter-of-the-late-albania-anti-communist-leader-enters-politics-02-13-2017 |url-status=live }}</ref> == Саяси мансапы == 2017 жылдың маусымында [[Тирана|Тиран]]дағы Демократиялық партияның жетекшісі Башамен бірге парламенттік сайлауға түсетіні белгілі болды. Кандидаттардың тізімінде сенімді позицияда бола отырып, парламентке демократтар әкелген көрнекті жаңа тұлғалардың бірі ретінде қарастырылды. Қыркүйекте Сыртқы саясат және Еуропалық интеграция комитетінің мүшесі болып тағайындалды. Ұзақ жыл шетелде тұрып, депутаттық қызметі кезінде көпшілік алдында сөйлеген сөздерінің көпшілігінде қиындықтарға тап болды. 2018 жылдың желтоқсанында Албаниядағы жалпыұлттық студенттер наразылықтарынан кейін студенттің жағдайын шешу үшін Парламентке бойкот жариялау туралы партиялық шешімін бұзып, студенттерді қолдайтынын мәлімдеп, мандатынан шығып, наразылық шерулеріне қосылуға дайын екенін мәлімдеді.<ref>{{Cite web |url=https://www.albaniandailynews.com/index.php?idm=26347&mod=2 |title=Albanian Daily News |access-date=2019-02-03 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204065932/https://www.albaniandailynews.com/index.php?idm=26347&mod=2 |url-status=live }}</ref> Қоғамдық мәлімдемеде Албанияға жаңа қозғалыс қажет екенін және Демократиялық партиядан шығуды қарастыратынын мәлімдеді, өйткені оны енді адамдар құптамайды.<ref>{{Cite web |url=https://www.albaniandailynews.com/index.php?idm=26249&mod=2 |title=Albanian Daily News |access-date=2019-02-03 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204065934/https://www.albaniandailynews.com/index.php?idm=26249&mod=2 |url-status=live }}</ref> Демократиялық партияның бұрынғы жетекшісі Лулзим Башаның 2019 жылғы 18 ақпандағы мандатын өртеу және Парламенттегі Демократиялық партияның басшысы лауазымынан бас тарту туралы шешімінен кейін Хайдари 11 наурызда берген сұхбатында партияның парламентті жаппай тастап кету туралы шешіміне қатты қарсылық білдірді.<ref>{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2019/02/18/albania-main-opposition-party-gives-up-its-parliamentary-seats/|title=Albania Opposition MPs to Quit 'Mafia' Parliament|date=2019-02-18|website=Balkan Insight|language=en-US|access-date=2019-04-23|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423033913/https://balkaninsight.com/2019/02/18/albania-main-opposition-party-gives-up-its-parliamentary-seats/|url-status=live}}</ref><ref>{{Citation|title=Intervistë me deputeten Rudina Hajdari|url=https://www.zeriamerikes.com/a/4824135.html|language=sq|access-date=2019-04-23|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423033858/https://www.zeriamerikes.com/a/4824135.html|url-status=live}}</ref> «[[Америка дауысы]]» радиосы арқылы Хайдари партияның қалған 41 депутатының қызметінен бас тартқан кезде қосылмайтынын растады.<ref>{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2019/02/16/protesters-attack-the-prime-minister-office-in-albania/|title=Protests Against Rama's Government Turn Violent in Albania|date=2019-02-16|website=Balkan Insight|language=en-US|access-date=2019-04-23|archive-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105013151/https://balkaninsight.com/2019/02/16/protesters-attack-the-prime-minister-office-in-albania/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2019/03/16/albania-opposition-supporters-clash-with-police-during-protest/|title=Albania Opposition Supporters Clash with Police During Protest|date=2019-03-16|website=Balkan Insight|language=en-US|access-date=2019-04-23|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423033917/https://balkaninsight.com/2019/03/16/albania-opposition-supporters-clash-with-police-during-protest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Albania/Albania-the-day-after-the-protest-of-the-opposition-192794|title=Albania: the day after the protest of the opposition|last=Caucaso|first=Osservatorio Balcani e|website=Osservatorio Balcani e Caucaso|language=it|access-date=2019-04-23|archive-date=2019-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423033921/https://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Albania/Albania-the-day-after-the-protest-of-the-opposition-192794|url-status=live}}</ref> Хайдари оның басты себебін Лулзим Башаның Албания астанасында басқарған күшейіп келе жатқан зорлық-зомбылық наразылықтары деп сипаттады, бұл наразылықтар Еуропалық Одақтың Сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі жоғары өкілі Федерика Могерини мен Еуроодақтың кеңею жөніндегі комиссары Йоханнес Ханнан да кеңінен халықаралық айыптауларға ие болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Тиранада туғандар]] [[Санат:Фордем университеті түлектері]] [[Санат:Албанияның Демократиялық партиясының мүшелері]] [[Санат:Албания Парламентінің депутаттары (2017—2021)]] [[Санат:Албаниядағы әйел саясаткерлер]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] t44c392yk9f8n64tl0cchz4nxptzo2z Виртус (футбол клубы) 0 743478 3629383 3500939 2026-07-13T08:44:38Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629383 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = {{ту|Сан-Марино}} Виртус | құрылған = 1964 | стадионы = | жарыс = [[Футболдан Сан-Марино чемпионаты|Чемпионат Сан-Марино]] | маусым = 2024/25 | орын = 1 <!-- ФОРМА --> | pattern_b1 = _thinblacksides | leftarm1 = 00FF00 | body1 = 00FF00 | rightarm1 = 00FF00 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_b2 = _3stripesonwhite | leftarm2 = FFFFFF | body2 = 00A86B | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 00A86B | socks2 = 00A86B }} '''«Виртус»''' ([[Италиян тілі|итал]]. ''Società Sportiva Virtus'') — [[Сан-Марино]] футбол клубы. 1964 жылы құрылған. 2024 жылы тұңғыш рет ел чемпионы атанды. Базасы Аккуавива қаласында. 2023 жылғы Сан-Марино кубогы иегері. == Сілтемелер == *http://www.fsgc.sm/sources/comp_societa.asp?id=1087&id_squadra=16{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204072924/http://www.fsgc.sm/sources/comp_societa.asp?id=1087&id_squadra=16 |date=2012-02-04 }} {{бастама}} [[Санат:Сан-Марино футбол клубтары]] p540go4ik3dokfqqarsrcpai9wyd6b2 Әл-Карх (футбол клубы) 0 745886 3629435 3513051 2026-07-13T11:16:51Z Makenzis 71333 3629435 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы |құрылған=1963|стадионы=Әл-Карх|сыйымдылығы=6000 | жарыс = Футболдан чемпионаты | маусым = 202425 | орын = 15 орын |pattern_la1=_blackshoulders|pattern_b1=_goldhoops|pattern_ra1=_blackshoulders|pattern_sh1=_goldsides|pattern_so1=|leftarm1=FFFF00|body1=FFFF00|rightarm1=FFFF00|shorts1=000000|socks1=FFFF00|pattern_la2=_blueshoulders|pattern_b2=_bluecollar|pattern_ra2=_blueshoulders|pattern_sh2=|pattern_so2=|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF}} '''Әл-Карх''' — [[Ирак|Ирактың]] [[Бағдат]] қаласындағы футбол клубы. 1990 жылы "Әл-Рашид" клубының орнына құрылған. Ирактың екі дүркін чемпионы (2012–13, 2017–18). == Сілтемелер == * {{Бастама}} [[Санат:Ирак футбол клубтары]] jpsqzh8f8ddx72vt0sevvst6czm9m00 3629436 3629435 2026-07-13T11:17:07Z Makenzis 71333 3629436 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы |құрылған=1963|стадионы=Әл-Карх|сыйымдылығы=6000 | жарыс = Футболдан чемпионаты | маусым = 2025-26 | орын = 7 орын |pattern_la1=_blackshoulders|pattern_b1=_goldhoops|pattern_ra1=_blackshoulders|pattern_sh1=_goldsides|pattern_so1=|leftarm1=FFFF00|body1=FFFF00|rightarm1=FFFF00|shorts1=000000|socks1=FFFF00|pattern_la2=_blueshoulders|pattern_b2=_bluecollar|pattern_ra2=_blueshoulders|pattern_sh2=|pattern_so2=|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF}} '''Әл-Карх''' — [[Ирак|Ирактың]] [[Бағдат]] қаласындағы футбол клубы. 1990 жылы "Әл-Рашид" клубының орнына құрылған. Ирактың екі дүркін чемпионы (2012–13, 2017–18). == Сілтемелер == * {{Бастама}} [[Санат:Ирак футбол клубтары]] m29ud2h84qv7kih117592prstcsoste Коламбус Блю Джекетс 0 751441 3629283 3421177 2026-07-13T04:35:57Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629283 wikitext text/x-wiki {{Хоккей клубы |мәтін = |фон = |Ағымдағы маусым = |Атауы = {{Ту|АҚШ}} Коламбус Блю Джекетс |Эмблемасы = [[Сурет:Columbus Blue Jackets logo.svg|200px]] |Ел = {{байрақ|АҚШ}} |Қала = [[Сурет:Flag_of_Columbus,_Ohio.svg|22px|border|Колумбус қаласының туы]] [[Колумбус (Огайо)|Колумбус]], [[Сурет:Flag_of_Ohio.svg|22px|border|Огайо штатының туы]] [[Огайо]] |Негізделген = 2000 |Таратылды = |Тарихы = |Стадионы = [[Нэшнуайд-арена]] |Сыйымдылығы = 18 500 |Президенті = {{ту|АҚШ}} [[Дон Уодделл]] |Менеджері = {{ту|АҚШ}} [[Дон Уодделл]] |Капитаны = {{ту|Канада}}[[Бун Дженнер]] |Жаттықтырушы = {{ту|Канада}} [[Дин Эвасон]] |Иесі = {{ту|АҚШ}} [[Джон Макконнелл]] |Демеуші = |Түстері = {{Color box|#00285D}} — көк<br> {{Color box|#CE2029}} — қызыл<br>{{Color box|silver}} — күміс<br>{{Color box|#FFFFFF}} — ақ |Дивизионы = Метрополитан дивизионы (ҰХЛ) |Конференциясы = Шығыс конференциясы (ҰХЛ) |Үлестес клубтар = Кливленд Монстерз (АХЛ) |Олжалар = |Коференция жеңімпаздары = |Дивизион жеңімпаздары = |Сайты = https://nhl.com//bluejackets |БАҚ = |Форма1 = |Форма2 = }} '''«Коламбус Блю Джекетс»''' ({{lang-en|Columbus Blue Jackets}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] [[Огайо]] штатындағы [[Колумбус (Огайо)|Колумбус]] қаласында орналасқан кәсіпқой хоккей командасы. «Коламбус Блю Джекетс» [[Шығыс конференциясы (ҰХЛ)|Шығыс конференциясының]] [[Метрополитан дивизионы (ҰХЛ)|Метрополитан дивизионында]] [[Ұлттық Хоккей Лигасы]] (ҰХЛ) аясында өнер көрсетеді. Клуб 2000 жылы құрылды. Клуб үй ойындарын [[Нэшнуайд-арена]] кешенінде өткізеді. ==Тарихы== === Жаңа франшиза (1997–2000) === Коламбус Блю Джекетс командасы құрылмай тұрып, [[Огайо]] штатындағы соңғы ҰХЛ командасы 1976–1978 жылдары ойнаған [[Кливленд Баронз]] болды. 1996 жылдың қараша айында бес инвестор "Коламбус Хоккей Лимитед" атты серіктестік құрып, ҰХЛ кеңсесіне өтініш және 100 000 доллар төлем жіберді<ref name="CBJ Hist">{{cite web|title=Blue Jackets History|url=http://bluejackets.nhl.com/club/page.htm?id=48071|publisher=NHL Enterprises, L.P.|website=BlueJackets.com|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104012402/http://bluejackets.nhl.com/club/page.htm?id=48071|archive-date=November 4, 2013|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сол кезде Коламбус тұрғындары ҰХЛ ұсынысын қолдауға қажетті қоғамдық қаржыландыру арқылы арена салу туралы референдумға дауыс беруді қарастырды<ref>{{cite news|url=http://scholar.lib.vt.edu/VA-news/VA-Pilot/issues/1997/vp970114/01140201.htm |archive-url=https://archive.today/20081205174510/http://scholar.lib.vt.edu/VA-news/VA-Pilot/issues/1997/vp970114/01140201.htm |url-status=dead |archive-date=December 5, 2008 |title=With Arena Deal in Hand, Underdog Shinn May Have An Advantage |newspaper=The Virginian-Pilot |last=Minium |first=Harry |date=January 14, 1997 |access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. ҰХЛ комиссары Гари Беттман Коламбусқа келіп, франшиза ұсынысын талқылау үшін қоғам көшбасшыларымен кездесу өткізгенде, референдумның қабылданбай қалу ықтималдығы туралы алаңдаушылық білдірілді. Қоғам көшбасшылары референдум сәтсіз болса, командаға шығындарды өз мойнына алмайтынын айтты. Алайда, кездесуден кейін, өтінішті жасаушылардың бірі Джон Х. МакКоннелл Беттманға арена референдумсыз да салынатынына кепілдік берді<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/sports/hockey/2008-05-07-2296661618_x.htm|title=Public memorial honors Blue Jackets owner McConnell|agency=Associated Press|last=Miller|first=Rusty|date=May 7, 2008|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024012011/http://www.usatoday.com/sports/hockey/2008-05-07-2296661618_x.htm|archive-date=October 24, 2008|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1997 жылы 31 мамырда Nationwide компаниясы $150 миллион қаржыны арена құрылысына беретіндері туралы жариялады. Нәтижесінде, 1997 жылы 25 маусымда ҰХЛ Коламбусқа жаңа франшиза берілетінін мәлімдеді<ref name="CBJ Hist" />. Кейін 1997 жылы тамызда командаға ат беру конкурсында 14 000 ұсыныс қабылданды. ҰХЛ көмегімен бұл тізімді 10 атауға дейін қысқартты. Команда иесі МакКоннеллдің Коламбус тарихы туралы берген мәліметіне сүйене отырып, лигамен бірлесіп атауды екі нұсқаға дейін қысқартты – "Блю Джекетс" және "Джастис". Соңында, Огайоның Азаматтық соғысқа қосқан үлесін еске түсіретін "Блю Джекетс" атауы қараша айында ресми түрде жарияланды<ref>{{cite news|last=Svoboda|first=Jeff|title=Naming a team: The story behind how the Blue Jackets became the Blue Jackets|url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/the-story-behind-the-naming-of-the-blue-jackets|publisher=NHL Enterprises, L.P.|website=BlueJackets.com|date=November 11, 2022|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. 2000 жылдың 23 маусымында Коламбус Блю Джекетс пен [[Миннесота Уайлд]] ҰХЛ-дың жаңа екі командасы ретінде [[Калгари]]де өткен 2000 жылғы ҰХЛ кеңейту драфтына қатысты. Драфт ережелеріне сәйкес, ҰХЛ-дың белсенді 28 командасының 26-сына бір қақпашыны, бес қорғаушыны және тоғыз шабуылшыны немесе екі қақпашыны, үш қорғаушыны және жеті шабуылшыны қорғауға рұқсат етілді. Коламбус Блю Джекетс пен [[Миннесота]] Уайлд алғашқы 24 таңдауларын үш қақпашы, сегіз қорғаушы және он үш шабуылшыға жұмсауға тиіс болды. Соңғы екі таңдау кез келген позициядағы ойыншыны алуға мүмкіндік берді<ref>{{Cite news|url=http://static.espn.go.com/nhl/s/2000/0613/582541.html|title=The ins and outs of the Expansion Draft|publisher=ESPN|date=June 13, 2000|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904080742/http://static.espn.go.com/nhl/s/2000/0613/582541.html|archive-date=September 4, 2015|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алғашқы таңдау құқығымен Коламбус Блю Джекетс [[Колорадо Эвеланш]] командасынан қақпашы Рик Табарначчиді таңдады<ref>{{Cite news|url=http://static.espn.go.com/nhl/s/2000/0623/600646.html|title=Blue Jackets fill roster in expansion draft|publisher=ESPN|date=June 23, 2000|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219064319/http://static.espn.go.com/nhl/s/2000/0623/600646.html|archive-date=February 19, 2015|url-status=live|lang=en}}</ref>. Драфт барысында Коламбус қақпашы Дуэйн Ролосонды, қорғаушылар Лайл Одэлайн мен Матьё Шнайдерді және шабуылшылар Джефф Сандерсон, Тернер Стивенсон және Даллас Дрейкті сияқты ойыншыларды алды<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/sports/hockey/shn/00exstory.htm|title=Blue Jackets, Wild stock rosters, deal|agency=Associated Press|date=June 24, 2000|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024012027/http://www.usatoday.com/sports/hockey/shn/00exstory.htm|archive-date=October 24, 2008|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда, Ролосон Коламбусқа қосылудың орнына Американдық Хоккей Лигасының (AHL) Вустер Айскэтс командасына қосылды<ref>{{cite news|url=https://www.dispatch.com/story/sports/nhl/columbus-blue-jackets/2011/05/15/eastward-bound/24007629007/|title=Eastward Bound?|newspaper=The Columbus Dispatch|date=May 15, 2011|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>, Шнайдер [[Лос-Анджелес Кингз]] командасына кетті<ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=690004|title=A Closer Look: Los Angeles Kings|publisher=ESPN|last=Shactman|first=Brian A.|date=August 18, 2000|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219064622/http://sports.espn.go.com/nhl/news/story?id=690004|archive-date=February 19, 2015|url-status=live|lang=en}}</ref>, ал [[Сент-Луис Блюз]] Дрейкті өз құрамына алды<ref>{{cite web |last1=Greuel |first1=Adam |title=Dallas Drake Announces Retirement from the NHL |url=https://bleacherreport.com/articles/37976-dallas-drake-announces-retirement-from-the-nhl |website=Bleacher Report |access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. Сондай-ақ, Коламбус Стивенсонды [[Нью-Джерси Девилз]] командасына бұрынғы келісімді аяқтау үшін айырбастады<ref>{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE5D61730F937A15755C0A9669C8B63|title=In Expansion Draft, Devils Emerge With a Gain of One|work=The New York Times|last=Lapointe|first=Joe|date=June 24, 2000|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. Коламбус Блю Джекетс пен Миннесота Уайлд толық құрамдарын қорғай алмаған кейбір франшизалардан жеңілдіктер алды. [[Сан-Хосе Шаркс]] Коламбусқа Ян Калун, 2000 жылғы [[ҰХЛ драфты]]ндағы тоғызыншы раундтық таңдау құқығын және 2001 жылғы шартты таңдау құқығын берді<ref>{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/sports/hockey/blue-jackets-sign-caloun-nummelin-1.203681|title=Blue Jackets sign Caloun, Nummelin|publisher=CBC Sports|date=November 10, 2000|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116092708/http://www.cbc.ca/sports/story/2000/07/25/columbus000725.html|archive-date=January 16, 2009|url-status=live}}</ref>; оның орнына Коламбус Блю Джекетс Сан-Хосе Шаркстың қорғалмаған қақпашысы [[Евгений Викторович Набоков|Евгений Набоковты]] таңдамауға келісті<ref>{{Cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-7269281_ITM|title=Sharks protect goaltender from expansion teams|work=San Jose Mercury News|last=Chi|first=Victor|date=June 12, 2000|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. ===Бастапқы жылдар (2000–2005)=== Коламбус Блю Джекетс өздерінің алғашқы маусымдағы ойынын 2000 жылы 7 қазанда өткізді. Бұл ойында олар [[Чикаго Блэкхокс]] командасынан 5:3 есебімен жеңіліс тапты. Команда тарихындағы алғашқы голды Брюс Гарднер соқты<ref>{{Cite news|url=http://www.hhof.com/html/exSCJ_31.shtml |title=Stanley Cup Journal: 31 |publisher=HHOF |last=Shea |first=Kevin |date=August 18, 2003 |access-date=January 9, 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203215936/http://www.hhof.com/html/exSCJ_31.shtml |archive-date=December 3, 2010|lang=en}}</ref>. Коламбус Блю Джекетс маусымды 71 ұпай жинап, Орталық дивизионда соңғы орында, плей-оффқа өте алмай аяқтады<ref name="MacLean">{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/sports/hockey/blue-jackets-fire-maclean-as-president-gm-1.655403|title=Blue Jackets fire MacLean as president, GM|publisher=CBC Sports|date=April 19, 2007|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116080555/http://www.cbc.ca/canada/prince-edward-island/story/2007/04/19/mclean-fired-jackets.html|archive-date=January 16, 2009|url-status=live|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Doug MacLean.jpg|thumb|left|Даг МакЛин 1998 жылдан 2007 жылға дейін Коламбус Блю Джекетс командасының бас менеджері, ал 2002 жылдан 2004 жылға дейін бас жаттықтырушысы болды.]] Коламбус Блю Джекетс командасы келесі маусымда 57 ұпаймен ҰХЛ-да соңғы орыннан бір саты жоғары аяқтады<ref>{{Cite web|url=http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/leagues/seasons/nhl19272002.html|title=2001–02 National Hockey League (NHL) standings|access-date=January 9, 2025|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080531111601/http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/leagues/seasons/nhl19272002.html|archive-date=May 31, 2008|lang=en}}</ref>. Маусымаралық уақытта Коламбус Блю Джекетс 2002 жылғы ҰХЛ драфтында екінші раундтағы (32-ші) драфт таңдауы мен Рон Тагнатты [[Даллас Старз]] командасына ауыстырып, оның орнына Далластың бірінші раундтағы (20-шы) драфт таңдауын алды<ref>{{Cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-8814204_ITM|title=Stars Get Veteran Tugnutt in Trade|work=The Dallas Morning News|last=Carlton|first=Chuck|date=June 18, 2002|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. 2002–03 маусымы Колумбустың алғашқы 14 ойында 7–5–1–1 нәтижесімен жақсы басталды<ref>{{Cite web|title=Columbus Blue Jackets 2003–04 Schedule|publisher=ESPN|url=https://www.espn.com/nhl/team/schedule/_/name/cbj/columbus-blue-jackets|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. Алайда, маусым аяқталар кезде соңғы орын алып, 69 ұпаймен плей-оффқа өте алмады<ref>{{Cite web|title=2002–03 Standings |publisher=National Hockey League |url=https://www.nhl.com/standings/2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305204239/https://www.nhl.com/standings/2002 |url-status=dead |archive-date=March 5, 2016 |access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. 2000 жылы бас жаттықтырушы болған Дэйв Кинг маусым ортасында қызметінен босатылып, оның орнына бас менеджер Даг МакЛин келді<ref>{{Cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2000/07/05/sports/main212255.shtml|title=Blue Jackets Hire King as Coach, Dave King Becomes Team's First Coach|agency=Associated Press|date=July 5, 2000|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023021242/http://www.cbsnews.com/stories/2000/07/05/sports/main212255.shtml|archive-date=October 23, 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/nhl/columns/story?id=1698336|title=Mediocre would be improvement|publisher=ESPN|last=Burnside|first=Scott|date=January 4, 2004|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20050429194000/http://sports.espn.go.com/nhl/columns/story?id=1698336|archive-date=April 29, 2005|url-status=live}}</ref>. 2003–04 маусымы Коламбус Блю Джекетс үшін тағы бір сәтсіз маусым болды. Маусым ортасында Даг МакЛин бас жаттықтырушы қызметінен кетіп, оның орнына Жерар Галлант келді<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/sports/hockey/nhl/jackets/2004-01-01-mclean-resigns_x.htm|title=MacLean Resigns as Blue Jackets Coach, Remains GM|agency=Associated Press|date=January 1, 2004|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024012022/http://www.usatoday.com/sports/hockey/nhl/jackets/2004-01-01-mclean-resigns_x.htm|archive-date=October 24, 2008|url-status=live}}</ref>. Коламбус Блю Джекетс маусымды тек 62 ұпаймен аяқтады. 2004 жылғы маусымаралық кезеңде ҰХЛ ойыншылар қауымдастығы (NHLPA) мен ҰХЛ әкімшілігі ұжымдық еңбек келісімшартын жаңарта алмады. 2004 жылдың 14 қыркүйегінде 2004–05 маусымы басталмай тұрып, локаут жарияланды. Осыған байланысты ешқандай ойын өткізілмеді және [[Стэнли кубогы]] [[Испан тұмауы вирусы|1919 жылғы тұмау эпидемиясынан]] кейін алғаш рет ешбір командаға берілмеді<ref>{{cite news|url=http://www.sptimes.com/2004/06/05/Lightning/Injuries_sideline_pla.shtml|title=Injuries sideline players only rarely|newspaper=St. Petersburg Times|last=Brink|first=Graham|date=June 5, 2004|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090111001956/http://www.sptimes.com/2004/06/05/Lightning/Injuries_sideline_pla.shtml|archive-date=January 11, 2009|url-status=live}}</ref>. Жаңа келісім 2005 жылдың 13 шілдесінде жасалды, ал локаут 2005 жылдың 22 шілдесінде ресми түрде аяқталды. === Нэш дәуірі (2005–2012)=== 2005 жылдың жазында [[Колорадо Эвеланш]] командасының тәжірибелі қорғаушысы Адам Фут Коламбус Блю Джекетс командасымен үш жылдық келісімшартқа қол қойды<ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=2122463|title=Foote's three-year deal reportedly worth $13.8&nbsp;million|agency=Associated Press|date=August 3, 2005|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20060616071146/http://sports.espn.go.com/nhl/news/story?id=2122463|archive-date=June 16, 2006|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2005–06 маусымына қадам басқанда, Коламбус Блю Джекетс ақырында плей-оффқа жолдама алады деген үміт пайда болды. Алайда, [[Рик Нэш]], [[Ростислав Клесла]] және команданың 2005 жылғы бірінші раундта таңдалған ойыншысы Гилберт Брюле жарақат алғандықтан<ref>{{cite web |title=Thanksgiving Week Finds Blue Jackets Playing Two of Three Games at Home |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/thanksgiving-week-finds-blue-jackets-playing-two-of-three-games-at-home-br-span-class-txt14strg-columbus-plays-three-in-four-nights-hosting-nashville-and-colorado-before-visiting-st-louis-blues-span-br/c-477706 |website=www.nhl.com |access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>, команда плей-оффқа тағы да шыға алмады. [[Сурет:Joe Thornton trying to score.jpg|thumb|[[Фредрик Норрена]] Коламбус Блю Джекетс қақпасын қорғауда.]] 2006–07 маусымында командада бірнеше өзгерістер болды. Жазғы демалыста Марк Денис [[Тампа-Бэй Лайтнинг]] командасына [[Фредрик Модин]] мен қақпашы [[Фредрик Норрена]] үшін алмастырылды<ref>{{Cite news|url=http://www.sptimes.com/2006/06/30/Lightning/Lightning_gets_No_1_g.shtml|title=Lightning gets № 1 goalie|work=St. Petersburg Times|last=Jones|first=Tom|date=June 30, 2006|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20060712035301/http://www.sptimes.com/2006/06/30/Lightning/Lightning_gets_No_1_g.shtml|archive-date=July 12, 2006|url-status=live}}</ref>. Маусымның ортасында, 2006 жылдың 13 қарашасында, Жерар Галлант бас бапкерлік міндетінен босатылды. 22 қарашада [[Даллас Старз]] және [[Филадельфия Флайерз]] командаларының бұрынғы бапкері Кен Хитчкок жаңа бас бапкер болып тағайындалды<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/11/23/sports/hockey/23nhl.html?_r=1&oref=slogin|title=Former Flyers Coach Hitchock Is Hired to Guide Blue Jackets|newspaper=The New York Times |agency=Associated Press|date=November 23, 2006|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219064232/http://www.nytimes.com/2006/11/23/sports/hockey/23nhl.html?_r=1&oref=slogin|archive-date=February 19, 2015|url-status=live}}</ref>. 2007–08 маусымы жақсы басталды. 2008 жылдың 26 ақпанында трансфер мерзімінің соңына қарай, жаңа келісімшартқа келісе алмағандықтан және біраз даулардан кейін<ref>{{cite news|url=http://www.dispatch.com/live/content/bluejackets/stories/2008/03/01/arace01.ART_ART_03-01-08_C1_V49GNET.html?sid=101 |title=Something stinks with Foote's story on staying put |newspaper=The Columbus Dispatch |last=Arace |first=Michael |date=March 1, 2008 |access-date=January 9, 2025|lang=en|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523031301/http://www.dispatch.com/live/content/bluejackets/stories/2008/03/01/arace01.ART_ART_03-01-08_C1_V49GNET.html?sid=101 |archive-date=May 23, 2011}}</ref>, Коламбус Блю Джекетс капитаны Адам Фут [[Колорадо Эвеланш]] командасына ауысуды сұрады. Бұл өтініш қабылданып, команда қайтарым ретінде шартты екі драфт таңдауын алды. Бірнеше аптадан кейін, 2008 жылдың 12 наурызында [[Рик Нэш]] жаңа капитан болып тағайындалды<ref name="Captain">{{Cite press release|url=http://bluejackets.nhl.com/team/app/?service=page&page=NewsPage&articleid=356643|title=Rick Nash Named Columbus Blue Jackets Team Captain|publisher=Columbus Blue Jackets|date=March 21, 2008|access-date=January 9, 2025|lang=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313194037/http://bluejackets.nhl.com/team/app/?service=page&page=NewsPage&articleid=356643|archive-date=March 13, 2008}}</ref>. Коламбус Блю Джекетс маусымды өзінің ең жақсы көрсеткішімен аяқтап, Орталық дивизионда 80 ұпаймен төртінші орын алды<ref>{{cite web |title=2007–08 NHL division standings |url=https://www.nhl.com/standings/2008-04-06/division |website=NHL.com |access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. Маусымнан кейін Нэш Take-Two Interactive компаниясының NHL 2K9 бейнеойынының мұқабасына жарияланды<ref>{{Cite news |url=http://www.canada.com/montrealgazette/news/sports/story.html?id=fdb8c2c8-9ac5-49e3-9d72-3eabdfde004d |title=Risebrough, Lemaire hear call of Wild |publisher=Canwest News Service |date=May 16, 2008 |access-date=January 9, 2025|lang=en|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205103011/http://www.canada.com/montrealgazette/news/sports/story.html?id=fdb8c2c8-9ac5-49e3-9d72-3eabdfde004d |archive-date=December 5, 2008}}</ref>. 2008 жылғы ҰХЛ драфтында Коламбус Блю Джекетс жалпы алтыншы таңдау ретінде Никита Филатовты таңдады. Олар сонымен қатар Адам Футтың орнына Колорадо Эвеланштан алған 19-шы таңдау құқығын Р. Дж. Умбергерге айырбастады. 2008 жылдың жазғы маусымында Коламбус Блю Джекетс бірнеше маңызды трансферлер жасады. Гилберт Брюле [[Эдмонтон Ойлерз]] командасына Раффи Торрес үшін ауыстырылды. Николай Жердев пен Дан Фритше [[Нью-Йорк Рейнджерс]] командасына қорғаушылар Федор Тютин мен Кристиан Бэкманға айырбасталды. Сондай-ақ, Коламбус Блю Джекетс еркін агенттер Кристиан Хуселиус пен Майк Коммодорды командаға шақырды. 2008 жылдың 9 шілдесінде Коламбус Блю Джекетс пен Хитчкок үш жылдық келісімшартқа қол қойды<ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=3479602|title=Hitchcock signs three-year extension as Blue Jackets' coach|agency=Associated Press|date=July 9, 2008|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080801094301/http://sports.espn.go.com/nhl/news/story?id=3479602|archive-date=August 1, 2008|url-status=live}}</ref>. [[Сурет:Rick Nash 2010.jpg|thumb|left|Named team captain on March 12, 2008, [[Рик Нэш]] 2008 жылдың 12 наурызында команда капитаны атанды. Бұл атақты ол 2012 жылдың 23 шілдесі, [[Нью-Йорк Рейнджерс]] командасына кеткенге дейін иеленді.]] 2008–09 маусымында Коламбус Блю Джекетс екі маңызды трансфер жасады, бұл командаға үлкен пайда әкелді. Шабуылшы Джейсон Уильямс [[Атланта Трэшерз]] командасынан қорғаушы Клей Уилсон және алтыншы раундтағы драфт таңдауына айырбасталып алынды. Сонымен қатар, 2009 жылғы ҰХЛ трансфер мерзімінің соңғы күніндегі ең ірі мәміле Коламбус Блю Джекетс командасына қатысты болды: қақпашы Паскаль Леклер мен екінші раундтағы драфт таңдау [[Оттава Сенаторз]] командасына жіберіліп, оның орнына шебер орталық ойыншы [[Антуан Верметт]] алынған. Верметт алғашқы 14 ойынында 11 ұпай жинады. Рик Нэш маусымда 79 ұпай жинап, клуб рекордын орнатты. 2009 жылдың 8 сәуірінде Коламбус Блю Джекетс өз тарихында алғаш рет [[Стэнли кубогы]] плей-оффына жолдама алды<ref>{{Cite news|url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5is97N6V9Xji6AONdw0qypJ8hjobgD97EMPMG0|title=Blue Jackets clinch first playoff spot|agency=Associated Press|date=March 9, 2009|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. Алайда, плей-оффтың бірінші кезеңінде [[Детройт Ред Уингз]] командасына төрт ойыннан кейін жеңіліп, келесі төрт маусым бойы плей-оффқа шыға алмады. 2011 жылы маусымаралық кезеңде Коламбус Блю Джекетс плей-оффта сәтті өнер көрсетуге ұмтылып, жұлдызды орталық ойыншы Джефф Картерді алды. Сонымен қатар, бірнеше еркін агенттермен келісімшартқа отырды: Джеймс Визневски, Вацлав Проспал және Радек Мартинек. Алайда, 2011–12 маусым сәтсіз басталып, бас бапкер Скотт Арниел қызметінен кетуге мәжбүр болды. Команданың капитаны Рик Нэштың трансферге шығу мүмкіндігі туралы кеңінен айтылды. Нэш ақыры 2012 жылдың 23 шілдесінде Нью-Йорк [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]] командасына ауыстырылып, орнына Брэндон Дубински, Артем Анисимов, жас талант Тим Эриксон және 2013 жылғы бірінші раундтағы драфт таңдауы алынды<ref>{{cite web|url=http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=638429|title=Nash traded to Rangers in five-player deal|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724041655/http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=638429|archive-date=July 24, 2012|url-status=live}}</ref>. 2012 жылы 12 ақпанда Скотт Хаусон бас менеджер қызметінен босатылды<ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/nhl/story/_/id/8941899/scott-howson-fired-general-manager-columbus-blue-jackets|title=Blue Jackets fire GM Scott Howson|publisher=ESPN|date=February 12, 2013|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130215042144/http://espn.go.com/nhl/story/_/id/8941899/scott-howson-fired-general-manager-columbus-blue-jackets|archive-date=February 15, 2013|url-status=live}}</ref>. Ярмо Кекяляйнен бас менеджер ретінде қызметке шақырылды<ref>{{cite web|url=http://bluejacketsxtra.dispatch.com/content/stories/2013/02/13/gm-fired-new-one-at-hand.html|title=Blue Jackets GM fired; new one at hand?|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111432/http://bluejacketsxtra.dispatch.com/content/stories/2013/02/13/gm-fired-new-one-at-hand.html|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref>. Кейін Коламбус Блю Джекетс жұлдызды шабуылшы Мариан Габорикты өз құрамына қосты. Команда 2012-13 маусымында плей-оффқа шыға алмады. === Ярмо Кекяляйнен бас менеджер болған жылдар (2013–2024)=== ==== Шығыс конференциясы==== [[Сурет:Nathan Horton - Columbus Blue Jackets.jpg|thumb|upright|[[Натан Хортон]] 2013–14 жылдары Коламбус Блю Джекетс сапында өнер көрсетті.]] 2013–14 маусымында Коламбус Блю Джекетс [[Батыс конференциясы]]ның [[Орталық дивизион]]ында 13 маусым ойнағаннан кейін [[Шығыс конференциясы]]ның [[Метрополитан дивизионы]]на көшті. Метрополитан дивизионының қалған командаларына [[Каролина Харрикейнз]], [[Нью-Джерси Девилз]], [[Нью-Йорк Айлендерс]], [[Нью-Йорк Рейнджерс]], [[Филадельфия Флайерз]], [[Питтсбург Пингвинз]] және [[Вашингтон Кэпиталз]] жатады. Соңғы алты команда бұрынғы Патрик дивизионының құрамына кірген болатын<ref>{{cite web|url=http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=660138#&navid=nhl-keymatch|title=Realignment plan approved by Board of Governors|access-date=January 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20130705141245/http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=660138#&navid=nhl-keymatch|archive-date=July 5, 2013|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bluejackets.nhl.com/index.html|title=Official Columbus Blue Jackets Website|access-date=January 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202150252/http://bluejackets.nhl.com/index.html|archive-date=February 2, 2013|url-status=dead|lang=en}}</ref>. 2014 жылы 9 сәуірде Коламбус Блю Джекетс [[Даллас Старз]] командасына қарсы 3–1 есебімен жеңіске жетіп, клуб тарихында екінші рет плей-оффқа жолдама алды. Коламбус Блю Джекетс 2014 жылғы [[Стэнли кубогы]] плей-оффының алғашқы кезеңінде Питтсбург Пингвинз командасымен кездесті. Питтсбург Пингвинз бұл серияда жеңіске жетіп, келесі айналымға шықты. 2014–15 маусымы Коламбус Блю Джекетс Метрополитен дивизионында бесінші орын алып, плей-оффқа шыға алмады. 2015 жылдың 20 мамырында Ник Фолиньо команда тарихындағы алтыншы капитан болып тағайындалды. ==== Джон Торторелла дәуірі (2015–2021) ==== Коламбус Блю Джекетс 2015–16 маусымын сәтсіз бастады. Команда маусымның алғашқы сегіз матчында қатарынан жеңілді. Бұл сәтсіз бастама бас жаттықтырушы Тодд Ричардсты қызметінен босатып, оның орнына [[Джон Торторелла]]ны тағайындауға әкелді. 2016 жылдың 6 қаңтарында Коламбус Блю Джекетс Райан Джохансенді [[Нэшвилл Предаторз]] командасына қорғаушы Сет Джонсқа ауыстырды. Маусым соңында команданың нәтижесі 34–40–8 болып, ҰХЛ бойынша 27-орынды иеленді. [[Сурет:Sergei Bobrovsky 2014-12-13.JPG|thumb|left|[[Сергей Андреевич Бобровский|Сергей Бобровский]] Коламбус Блю Джекетс сапында 2012–2019 жылдары ойнады.]] Коламбус Блю Джекетс 2016–17 маусымында үш жаңа клубтық рекорд орнатты. 2016 жылдың 4 қарашасында олар [[Монреаль Канадиенс]] командасын 10:0 есебімен жеңіп, клуб тарихындағы ең көп гол соғылған ойынды өткізді. Бұл көрсеткішті 2011 жылдан бері алғаш рет қайталаған команда болды ([[Сент-Луис Блюз]] [[Детройт Ред Уингз]] командасын 10:3 есебімен жеңген)<ref>{{cite magazine|title=Blue Jackets rout Canadiens in record-setting win|url=https://www.si.com/nhl/2016/11/04/blue-jackets-canadiens-shutout-10-goals|magazine=Sports Illustrated|access-date=January 10, 2025|date=November 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109220953/http://www.si.com/nhl/2016/11/04/blue-jackets-canadiens-shutout-10-goals|archive-date=November 9, 2016|url-status=live|lang=en}}</ref>. Қараша айының ортасында Коламбус Блю Джекетс өз алаңындағы жеті бірдей ойында жеңіске жетіп, тағы бір рекорд орнатты<ref>{{cite web |last1=Reed |first1=Tom |title=Blue Jackets notebook: 7-game home winning streak a franchise record |url=https://www.dispatch.com/story/sports/nhl/columbus-blue-jackets/2016/11/19/blue-jackets-notebook-7-game/23358525007/ |website=The Columbus Dispatch |access-date=January 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122101945/https://www.dispatch.com/story/sports/nhl/columbus-blue-jackets/2016/11/19/blue-jackets-notebook-7-game/23358525007/ |archive-date=November 22, 2023 |date=November 18, 2016|lang=en}}</ref>. Клуб үшін рекордтық 16 ойындық жеңіс сериясы қараша айының соңында басталып, сол аралықта бас жаттықтырушы Джон Торторелла өзінің 500-ші жеңісіне [[Ванкувер Кэнакс]] командасына қарсы ойында жетті. Осылайша, ол 500 жеңіске жеткен алғашқы америкалық бас жаттықтырушы атанды<ref>{{cite web|last1=Mixer|first1=Rob|title=Tortorella's 500th win special for entire team|url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/blue-jackets-john-tortorella-500-wins-story-december-19/c-284850930|publisher=National Hockey League|access-date=January 10, 2025 |date=December 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107004050/https://www.nhl.com/bluejackets/news/blue-jackets-john-tortorella-500-wins-story-december-19/c-284850930|archive-date=January 7, 2017|url-status=live|lang=en}}</ref>. Жеңіс сериясы қаңтардың басында [[Вашингтон Кэпиталз]] командасына 5:0 есебімен ұтылғанда аяқталды<ref>{{cite news|last1=Khurshudyan|first1=Isabelle|title=Streak busters: Caps end Blue Jackets' run with 5–0 rout|url=https://www.washingtonpost.com/sports/capitals/streakbusters-caps-end-blue-jackets-run-with-5-0-rout/2017/01/05/f321b6da-d370-11e6-945a-76f69a399dd5_story.html|newspaper=The Washington Post|access-date=January 10, 2025|date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106173856/https://www.washingtonpost.com/sports/capitals/streakbusters-caps-end-blue-jackets-run-with-5-0-rout/2017/01/05/f321b6da-d370-11e6-945a-76f69a399dd5_story.html|archive-date=January 6, 2017|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бұл серия ҰХЛ тарихындағы ең ұзақ жеңіс жолдарының бірі болып, 1992–93 жылғы [[Питтсбург Пингвинз]] командасының 17 жеңісінен кейінгі екінші орынға ие болды. Маусымды Коламбус Блю Джекетс клубтық рекордпен 108 ұпай жинап аяқтады. 2017 жылғы плей-оффтың бірінші кезеңінде Коламбус Блю Джекетс Питтсбург Пингвинз командасымен кездесіп, алғашқы үш ойында жеңілді. Бірақ төртінші ойында 5:4 есебімен жеңіп, турнирден шығып қалудан құтылды. Бұл ойын Коламбус Блю Джекетс үшін Стэнли кубогының плей-оффындағы негізгі уақыттағы алғашқы жеңісі болды. Дегенмен, команда бес ойыннан кейін серияны жеңіліспен аяқтады. Келесі маусымаралық кезеңде, 2017 жылдың 23 маусымында, Коламбус Блю Джекетс [[Чикаго Блэкхокс]] тағы бір сауда жасады: Брэндон Саадты Чикагоға қайтарып, оның орнына [[Тайлер Мотт]] пен [[Артемий Сергеевич Панарин|Артемий Панаринды]] алды. 2018 жылы Коламбус Блю Джекетс плей-оффқа қатарынан екінші жыл шықты, бұл олардың тарихында алғаш рет орын алды. Бірінші раундта олар Метрополитан дивизионының чемпиондары Вашингтон Кэпиталз командасына қарсы ойнап, алғашқы екі ойында овертаймда жеңіске жетіп, серияда алғаш рет алға шықты. Алайда, келесі төрт ойында жеңіліп, серияны алты ойыннан кейін аяқтады. 2019 жылы Коламбус Блю Джекетс командасы плей-оффқа шығып, бірінші раундта [[Президенттер кубогы]]ның жеңімпазы [[Тампа-Бэй Лайтнинг]] командасын жеңіп, өз тарихындағы алғашқы плей-офф сериясында жеңіске жетті<ref>{{cite web |last1=Merz |first1=Craig |title=Blue Jackets sweep Lightning in Game 4 for first playoff series victory |url=https://www.nhl.com/news/tampa-bay-lightning-columbus-blue-jackets-game-4-recap/c-306819236 |website=NHL.com |access-date=January 10, 2025 |date=April 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417021235/https://www.nhl.com/news/tampa-bay-lightning-columbus-blue-jackets-game-4-recap/c-306819236 |archive-date=April 17, 2019 |url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда, екінші раундта [[Бостон Брюинз]] командасына алты ойындық серияда жол берді<ref>{{cite web |last1=Kalman |first1=Matt |title=Bruins advance to conference final powered by Rask, defense |url=https://www.nhl.com/news/why-boston-advanced-to-eastern-conference-final/c-307261962 |website=NHL.com |access-date=January 10, 2025|date=May 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507164554/https://www.nhl.com/news/why-boston-advanced-to-eastern-conference-final/c-307261962 |archive-date=May 7, 2019 |url-status=live|lang=en}}</ref>. Осыдан кейін команда ұзақ уақыт бойы негізгі қақпашы болған Сергей Бобровскийден, Мэтт Дюшеннен және ұпайлар бойынша көшбасшысы Артемий Панариннен айырылды. Олар 2019 жылғы маусымаралық кезеңде еркін агент ретінде басқа клубтарға ауысты<ref>{{Cite web|title=Blue Jackets lose Panarin, Bobrovsky and Duchene in free agency|url=https://www.10tv.com/article/sports/blue-jackets-lose-panarin-bobrovsky-and-duchene-free-agency-2019-jul/530-d5f22b63-9be0-4409-b6c2-e436827b3048|access-date=January 10, 2025|website=10tv.com|date=July 2019|lang=en}}</ref>. 2020 жылдың 12 наурызында 2019–20 маусымы [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 пандемиясына]] байланысты тоқтатылды<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/carolschram/2020/03/12/nhl-pauses-2019-20-season-due-to-coronavirus-spread/#25a91ee72d2d|website=Forbes|title=NHL Pauses 2019-20 Season as Coronavirus Spreads|lang=en}}</ref>. Маусым 1 тамызда қайта жанданып, 24 командалық плей-офф форматында өтті<ref>{{Cite web |title=NHL is back in business with ratification of CBA, return-to-play plan - Sportsnet.ca |url=https://www.sportsnet.ca/hockey/nhl/nhl-nhlpa-vote-accept-cba-return-play-plan-protocols/ |access-date=January 10, 2025|website=www.sportsnet.ca|lang=en}}</ref>. Коламбус Блю Джекетс іріктеу раундында [[Торонто Мейпл Лифс]] командасын бес ойындық серияда жеңіп, плей-оффқа өтті. Олар бірінші раундта өткен маусымдағы қарсыласы Тампа-Бэй Лайтнингпен қайта кездесті. Бұл серияны бес ойыннан кейін жеңіліспен аяқтады<ref>{{Cite web|date=August 19, 2020|title=Point's OT goal helps Lightning eliminate Blue Jackets in Game 5|url=https://nhl.nbcsports.com/2020/08/19/points-ot-goal-helps-lightning-eliminate-blue-jackets-in-game-5/|access-date=January 10, 2025|website=NBC Sports|lang=en}}</ref>. 2020 жылғы маусымаралық кезеңде жұлдызды шабуылшы [[Пьер-Люк Дюбуа]] Блю Джекетспен екі жылдық келісімшартқа қол қойды, бірақ кейіннен команданы ауыстыруды сұрады<ref>{{Cite web |date=January 13, 2021 |title='He wants out': Blue Jackets' Tortorella addresses Dubois' trade request |url=https://www.sportsnet.ca/nhl/article/wants-blue-jackets-tortorella-addresses-dubois-trade-request/ |access-date=January 10, 2025|website=Sportsnet|lang=en}}</ref>. Қысқартылған 56 ойындық 2020–21 маусымы барысында Коламбус Блю Джекетс ҰХЛ-дың қайта құрылымдалған дивизиондары бойынша [[Орталық дивизион]]ға орналасты және сол жерде қиындықтарға тап болды. Команда дивизионда соңғы орынға ие болып, 18–26–12 нәтижемен маусымды аяқтап, 2016 жылдан бері алғаш рет плей-оффқа шыға алмады. Торторелла Коламбус Блю Джекетспен алты маусым өткізгеннен кейін командамен қоштасты<ref>{{Cite web |title=CBJ, John Tortorella mutually agree to part ways |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/cbj-john-tortorella-mutually-agree-to-part-ways/c-324525908 |access-date=January 10, 2025|website=NHL.com|date=May 9, 2021|lang=en}}</ref>. === Джонни Годро дәуірі (2021–қазіргі уақытқа дейін)=== 2021 жылдың 10 маусымында көмекші жаттықтырушы Брэд Ларсен бас жаттықтырушы лауазымына тағайындалды<ref>{{Cite web|title=CBJ name Brad Larsen head coach|url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/cbj-name-brad-larsen-head-coach/c-325291980|access-date=January 10, 2025|website=NHL.com|date=June 10, 2021|lang=en}}</ref>. 2021–22 маусымы кезінде Коламбус Блю Джекетс ҰХЛ-дың 82 ойындық тұрақты маусымға оралуымен Метрополитан дивизионына қайта қосылды. [[Аризона Койотис]] командасына қарсы маусымның ашылу ойынында, команда қосалқы қақпашы [[Матисс Кивлениекс]]ті еске алды. Ол 2021 жылдың 4 шілдесінде маусымаралық кезеңде отшашу апатынан қайғылы түрде қайтыс болды<ref>{{Cite web|last1=Henderson|first1=Jennifer|last2=Sterling|first2=Wayne|title=Firework accident that killed NHL goaltender Matiss Kivlenieks was at coach's house, team says|url=https://www.cnn.com/2021/07/05/sport/matiss-kivlenieks-death-spt-intl/index.html|access-date=January 10, 2025|website=CNN|date=July 5, 2021|lang=en}}</ref>. Команда оның нөмірін маусым бойы [[Нэшнуайд-арена|Нэшнуайд Аренада]] ілуге шешім қабылдады. Оның отбасы мүшелері салтанатты түрде шайба лақтыру рәсімін өткізді, ал қақпашы [[Элвис Мерзликинс]] сол ойында #80 нөмірін киюге рұқсат алды. Сонымен қатар, Кивлениксті еске алу мақсатында "Матисс Кивлениекс мемориалдық қоры" құрылды. Оның мақсаты [[Колумбус (Огайо)|Колумбус]] қаласында және оның отаны [[Латвия]]да хоккейдің дамуын қолдау болды<ref>{{Cite web|title= Merzlikins, Blue Jackets honor late teammate Kivlenieks with banner|url= https://www.nhl.com/news/blue-jackets-honor-late-teammate-kivlenieks/c-326853756|access-date=January 10, 2025|website=NHL.com|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Columbus_Blue_Jackets_at_Seattle_Kraken_-_2024-01-28_-_Will_Borgen,_Brandon_Tanev_and_Johnny_Gaudreau_(53496368141).jpg|thumb|[[Джонни Годро]] Коламбус Блю Джекетс сапында [[Сиэтл Кракен]] командасына қарсы ойында, 2024 жыл.]] 2021 жылы 12 қазанда Бун Дженнер команда тарихындағы жетінші капитан болып тағайындалды<ref>{{cite web |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/cbj-name-veteran-f-boone-jenner-seventh-captain-in-franchise-history/c-326756312|title=CBJ name veteran F Boone Jenner seventh captain in franchise history|date=October 12, 2021|access-date=January 10, 2025|lang=en}}</ref>. Оның капитандық басшылығымен Коламбус Блю Джекетс маусымды алғашқы он ойында 7–3–0 есебімен сәтті бастады. Тіпті болашақ Стэнли кубогының чемпиондары [[Колорадо Эвеланш]] командасын екі рет қатарынан жеңді<ref>{{Cite web |title=Columbus Blue Jackets - Colorado Avalanche - November 3rd, 2021 |url=https://www.nhl.com/gamecenter/cbj-vs-col/2021/11/03/2021020145 |access-date=January 10, 2025|lang=en |website=NHL.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Colorado Avalanche - Columbus Blue Jackets - November 6th, 2021 |url=https://www.nhl.com/gamecenter/cbj-vs-col/2021/11/06/2021020169 |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com}}</ref>. Маусымды олар 81 ұпай жинап, дивизионда алтыншы орында аяқтады<ref>{{Cite web |title=NHL Hockey Standings |url=https://www.nhl.com/standings/2021/division |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com}}</ref>. Плей-оффқа шыға алмады. 2022 жылы Коламбус Блю Джекетс [[Калгари Флэймз]] супер жұлдызы [[Джонни Годро]]мен жеті жылдық келісімшартқа қол қойып, хоккей әлемін таңғалдырды<ref>{{Cite web |date=July 13, 2022 |title='Thrilled' Blue Jackets sign Gaudreau for $68.2M |url=https://www.espn.com/nhl/story/_/id/34239560/forward-johnny-gaudreau-joins-columbus-blue-jackets-seven-year-deal-sources-say |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=ESPN.com}}</ref>. Бұған дейін, 2022 жылдың 13 шілдесінде, оның командаласы, қорғаушы Эрик Гудбрансонмен төрт жылдық келісімшарт жасалған болатын<ref>{{Cite web |title=Blue Jackets sign Gaudreau, Gudbranson to help playoff chances |url=https://www.nhl.com/news/columbus-blue-jackets-roster-changes-for-2022-23-season/c-335056092 |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com}}</ref>. 2022–23 маусымында бәсекеге қабілетті команда болады деген үміттерге қарамастан, Коламбус Блю Джекетс қорғаныстағы мәселелерін және жарақаттар салдарынан көп ұпай жоғалтып, дивизионның және лиганың соңғы орындарында тұрақты түрде орналасты<ref>{{Cite web |title=Blue Jackets eliminated, could not overcome Werenski injury, slow start |url=https://www.nhl.com/news/why-columbus-blue-jackets-elimnated-from-stanley-cup-playoffs/c-342383272 |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com}}</ref>. 2023 жылдың 17 наурызында Коламбус Блю Джекетс 68-ойында [[Анахайм Дакс]] командасына 7–4 есебімен жеңіліп, плей-оффқа шығу мүмкіндігінен айырылды<ref>{{Cite web |title=Jones breaks tie late for Ducks in win against Blue Jackets |url=https://www.nhl.com/news/columbus-blue-jackets-anaheim-ducks-game-recap/c-342178448 |access-date=January 10, 2025|lang=en |website=NHL.com}}</ref>. Олар маусымды 59 ұпаймен дивизионда сегізінші, ал лигада 31-ші орында аяқтады<ref>{{Cite web |date=April 16, 2023 |title=Columbus Blue Jackets 2022-23 season in review |url=https://www.nbc4i.com/sports/blue-jackets/columbus-blue-jackets-2022-23-season-in-review/ |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NBC4 WCMH-TV}}</ref>. 2023 жылдың 15 сәуірінде Коламбус Блю Джекетс Брэд Ларсенді бас жаттықтырушы қызметінен босатты<ref>{{Cite web |title=Columbus Blue Jackets relieve Brad Larsen of his duties as head coach |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/columbus-blue-jackets-relieve-brad-larsen-of-his-duties-as-head-coach/c-343568366 |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com|date=April 15, 2023}}</ref>. 2023–24 маусымында Коламбус Блю Джекетс бірнеше өзгерістер жасады. Олар қорғаныс шебін нығайту мақсатында 2023 жылдың 6 маусымында [[Филадельфия Флайерз]] командасынан Иван Проворовты<ref>{{Cite web |title=CBJ acquire defenseman Ivan Provorov in three-team trade |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/cbj-acquire-defenseman-ivan-provorov-in-three-team-trade/c-344759480 |access-date=January 10, 2025|lang=en |website=NHL.com|date=June 6, 2023}}</ref>, ал үш күннен кейін [[Нью-Джерси Девилз]] командасынан Дэймон Северсонды алды<ref>{{Cite web |title=Columbus Blue Jackets acquire Damon Severson from New Jersey Devils |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/columbus-blue-jackets-acquire-damon-severson-from-new-jersey-devils/c-344794084 |access-date=January 10, 2025|lang=en |website=NHL.com|date=June 9, 2023}}</ref>. 1 шілдеде олар [[Майк Бэбкок]]ты жаңа бас жаттықтырушы ретінде жалдады]. 2023 жылғы ҰХЛ драфтында олар үшінші жалпы таңдауын пайдаланып, [[Мичиган]] университетінің шабуылшысы Адам Фантилиды таңдады<ref>{{Cite web |title=Blue Jackets sign Adam Fantilli to three-year entry level contract |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/blue-jackets-sign-adam-fantilli-to-three-year-entry-level-contract/c-345155692 |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com|date=July 2023}}</ref>. Бэбкок "Spittin' Chiclets" подкасты арқылы жарияланған орынсыз мінез-құлық айыптаулары мен NHLPA-ның тергеуінен кейін 17 қыркүйекте отставкаға кетті. Орнына Паскаль Винсент тағайындалды<ref>{{Cite web |date=September 17, 2023 |title=Mike Babcock resigns as head coach of the Blue Jackets; Club names Pascal Vincent head coach {{!}} NHL.com |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/mike-babcock-resigns-blue-jackets-name-pascal-vincent-head-coach |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mike Babcock resigns as Blue Jackets head coach following photo controversy |url=https://www.sportsnet.ca/nhl/mike-babcock-to-resign-as-blue-jackets-head-coach-following-photo-controversy/ |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=Sportsnet.ca}}</ref>. Команда тағы да қиындықтарға тап болып, маусымды 27–43–12 есебімен аяқтап, Метрополитан дивизионында соңғы орын алды. 2024 жылдың 15 ақпанында Коламбус Блю Джекетс бас менеджер Ярмо Кекяляйненді қызметінен босатты. 2024 жылдың 28 мамырында Дон Уодделл хоккей операцияларының президенті және бас менеджер ретінде тағайындалды, ал Джон Дэвидсон ұйымдағы аға кеңесші рөліне көшті. 2024 жылдың 17 маусымында команда Винсентті жұмыстан шығарып<ref>{{cite web |title=Blue Jackets relieve Pascal Vincent of his duties as head coach |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/blue-jackets-head-coach-pascal-vincent-relieved-of-duties |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com |date=June 17, 2024}}</ref>, 22 шілдеде [[Миннесота Уайлд]] командасының бұрынғы жаттықтырушысы Дин Эвасонды оның орнына тағайындады<ref>{{cite web |url=https://www.nhl.com/news/dean-evason-hired-as-columbus-blue-jackets-coach |title=Evason hired as Blue Jackets coach, replaces Vincent |website=NHL.com |date=July 22, 2024 |access-date=January 10, 2025|lang=en}}</ref>. 2024 жылдың 29 тамызында, 2024–25 маусымына дайындық кезінде, Годро мен оның кіші інісі Мэтью [[Нью-Джерси]] штатының Олдманс қаласында велосипед теуіп жүргенде, мас күйінде көлік айдады деп күдіктелген жүргізушінің кесірінен қаза тапты<ref>{{Cite web |title=Blue Jackets' Gaudreau killed in car-bike crash |url=https://www.espn.com/nhl/story/_/id/41053342/blue-jackets-winger-johnny-gaudreau-brother-matthew-die |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=ESPN.com |date=August 30, 2024}}</ref>. ==Арена== {{main|Нэшнуайд-арена}} Коламбус Блю Джекетс командасы өз үй ойындарын [[Нэшнуайд-арена]]сында өткізеді. Хоккей ойындары кезінде арена сыйымдылығы 18 500 орын. Нэшнуайд-арена 2000 жылы 9 қыркүйекте ашылды. 2015 жылы аренада ҰХЛ Жұлдыздар матчы өтті. <gallery widths="180" heights="120"> Сурет:Nationwide_Arena_exterior.jpg|thumb|left|230px|[[Нэшнуайд-арена]] Сурет:NationwideArena.jpg|[[Нэшнуайд-арена]] Коламбус Блю Джекетс ойындары кезінде Сурет:Blue_Jackets_Locker.jpg|[[Нэшнуайд-арена]]да киім аустыратын бөлме </gallery> ==Бойтұмар (маскот)== Stinger — бұл Коламбус Блю Джекетс командасының ресми бойтұмары. Stinger — биіктігі 6 фут 9 дюйм (шамамен 206 см) сары түсті ара. Ол ойындар кезінде көрермендер арасында жүріп, үзілістерде мұзда сырғанайды. Stinger Коламбус Блю Джекетс жейдесін және көк қалпақ киіп жүреді. Оның қастары қара хоккей таяқтарынан жасалған. Алғашында Stinger сары түсті болған, бірақ кейін жасыл түске өзгертіліп, команданың көк түсімен үйлесім тапты<ref>{{cite web|url=http://bluejackets.nhl.com/team/app/?service%3Dpage%26page%3DNHLPage%26id%3D3894 |title=Columbus Blue Jackets - Community |access-date=January 10, 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070825210531/http://bluejackets.nhl.com/team/app/?service=page&page=NHLPage&id=3894 |archive-date=August 25, 2007|lang=en}}</ref>. Stinger бейнесі бастапқы Коламбус Блю Джекетс жейделерінде болған, бірақ 2003 жылы алынып тасталды. ==Айналымнан шығарылған нөмерлер== {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ style="background:#FFFFFF; border-top:#000000 5px solid; border-bottom:#FFB81C 5px solid;" | Коламбус Блю Джекетс командасының айналымнан шығарған нөмерлері |- ! width="40" |№. ! width="130" |Хоккейші ! width="40" |Позиция ! width="150" |Карьера ! width="150" |Айналымнан шыққан кезі |- | '''61''' || {{ту|Канада}}[[Рик Нэш]] || шабуылшы|| 2002–2012 || 5 наурыз 2022 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлттық Хоккей Лигасы]] hjyk86a8umiwgjwl8583xbz8msopykv 3629313 3629283 2026-07-13T05:58:55Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Syrymzhan|Syrymzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3421177 wikitext text/x-wiki {{Хоккей клубы |мәтін = |фон = |Ағымдағы маусым = |Атауы = {{Ту|АҚШ}} Коламбус Блю Джекетс |Эмблемасы = [[Сурет:Columbus Blue Jackets logo.svg|200px]] |Ел = {{байрақ|АҚШ}} |Қала = [[Сурет:Flag_of_Columbus,_Ohio.svg|22px|border|Колумбус қаласының туы]] [[Колумбус (Огайо)|Колумбус]], [[Сурет:Flag_of_Ohio.svg|22px|border|Огайо штатының туы]] [[Огайо]] |Негізделген = 2000 |Таратылды = |Тарихы = |Стадионы = [[Нэшнуайд-арена]] |Сыйымдылығы = 18 500 |Президенті = {{ту|АҚШ}} [[Дон Уодделл]] |Менеджері = {{ту|АҚШ}} [[Дон Уодделл]] |Капитаны = {{ту|Канада}}[[Бун Дженнер]] |Жаттықтырушы = {{ту|Канада}} [[Дин Эвасон]] |Иесі = {{ту|АҚШ}} [[Джон Макконнелл]] |Демеуші = |Түстері = {{Color box|#00285D}} — көк<br> {{Color box|#CE2029}} — қызыл<br>{{Color box|silver}} — күміс<br>{{Color box|#FFFFFF}} — ақ |Дивизионы = Метрополитан дивизионы (ҰХЛ) |Конференциясы = Шығыс конференциясы (ҰХЛ) |Үлестес клубтар = Кливленд Монстерз (АХЛ) |Олжалар = |Коференция жеңімпаздары = |Дивизион жеңімпаздары = |Сайты = https://nhl.com//bluejackets |БАҚ = |Форма1 = |Форма2 = }} '''«Коламбус Блю Джекетс»''' ({{lang-en|Columbus Blue Jackets}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] [[Огайо]] штатындағы [[Колумбус (Огайо)|Колумбус]] қаласында орналасқан кәсіпқой хоккей командасы. «Коламбус Блю Джекетс» [[Шығыс конференциясы (ҰХЛ)|Шығыс конференциясының]] [[Метрополитан дивизионы (ҰХЛ)|Метрополитан дивизионында]] [[Ұлттық Хоккей Лигасы]] (ҰХЛ) аясында өнер көрсетеді. Клуб 2000 жылы құрылды. Клуб үй ойындарын [[Нэшнуайд-арена]] кешенінде өткізеді. ==Тарихы== === Жаңа франшиза (1997–2000) === Коламбус Блю Джекетс командасы құрылмай тұрып, [[Огайо]] штатындағы соңғы ҰХЛ командасы 1976–1978 жылдары ойнаған [[Кливленд Баронз]] болды. 1996 жылдың қараша айында бес инвестор "Коламбус Хоккей Лимитед" атты серіктестік құрып, ҰХЛ кеңсесіне өтініш және 100 000 доллар төлем жіберді<ref name="CBJ Hist">{{cite web|title=Blue Jackets History|url=http://bluejackets.nhl.com/club/page.htm?id=48071|publisher=NHL Enterprises, L.P.|website=BlueJackets.com|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104012402/http://bluejackets.nhl.com/club/page.htm?id=48071|archive-date=November 4, 2013|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сол кезде Коламбус тұрғындары ҰХЛ ұсынысын қолдауға қажетті қоғамдық қаржыландыру арқылы арена салу туралы референдумға дауыс беруді қарастырды<ref>{{cite news|url=http://scholar.lib.vt.edu/VA-news/VA-Pilot/issues/1997/vp970114/01140201.htm |archive-url=https://archive.today/20081205174510/http://scholar.lib.vt.edu/VA-news/VA-Pilot/issues/1997/vp970114/01140201.htm |url-status=dead |archive-date=December 5, 2008 |title=With Arena Deal in Hand, Underdog Shinn May Have An Advantage |newspaper=The Virginian-Pilot |last=Minium |first=Harry |date=January 14, 1997 |access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. ҰХЛ комиссары Гари Беттман Коламбусқа келіп, франшиза ұсынысын талқылау үшін қоғам көшбасшыларымен кездесу өткізгенде, референдумның қабылданбай қалу ықтималдығы туралы алаңдаушылық білдірілді. Қоғам көшбасшылары референдум сәтсіз болса, командаға шығындарды өз мойнына алмайтынын айтты. Алайда, кездесуден кейін, өтінішті жасаушылардың бірі Джон Х. МакКоннелл Беттманға арена референдумсыз да салынатынына кепілдік берді<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/sports/hockey/2008-05-07-2296661618_x.htm|title=Public memorial honors Blue Jackets owner McConnell|agency=Associated Press|last=Miller|first=Rusty|date=May 7, 2008|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024012011/http://www.usatoday.com/sports/hockey/2008-05-07-2296661618_x.htm|archive-date=October 24, 2008|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1997 жылы 31 мамырда Nationwide компаниясы $150 миллион қаржыны арена құрылысына беретіндері туралы жариялады. Нәтижесінде, 1997 жылы 25 маусымда ҰХЛ Коламбусқа жаңа франшиза берілетінін мәлімдеді<ref name="CBJ Hist" />. Кейін 1997 жылы тамызда командаға ат беру конкурсында 14 000 ұсыныс қабылданды. ҰХЛ көмегімен бұл тізімді 10 атауға дейін қысқартты. Команда иесі МакКоннеллдің Коламбус тарихы туралы берген мәліметіне сүйене отырып, лигамен бірлесіп атауды екі нұсқаға дейін қысқартты – "Блю Джекетс" және "Джастис". Соңында, Огайоның Азаматтық соғысқа қосқан үлесін еске түсіретін "Блю Джекетс" атауы қараша айында ресми түрде жарияланды<ref>{{cite news|last=Svoboda|first=Jeff|title=Naming a team: The story behind how the Blue Jackets became the Blue Jackets|url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/the-story-behind-the-naming-of-the-blue-jackets|publisher=NHL Enterprises, L.P.|website=BlueJackets.com|date=November 11, 2022|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. 2000 жылдың 23 маусымында Коламбус Блю Джекетс пен [[Миннесота Уайлд]] ҰХЛ-дың жаңа екі командасы ретінде [[Калгари]]де өткен 2000 жылғы ҰХЛ кеңейту драфтына қатысты. Драфт ережелеріне сәйкес, ҰХЛ-дың белсенді 28 командасының 26-сына бір қақпашыны, бес қорғаушыны және тоғыз шабуылшыны немесе екі қақпашыны, үш қорғаушыны және жеті шабуылшыны қорғауға рұқсат етілді. Коламбус Блю Джекетс пен Миннесота Уайлд алғашқы 24 таңдауларын үш қақпашы, сегіз қорғаушы және он үш шабуылшыға жұмсауға тиіс болды. Соңғы екі таңдау кез келген позициядағы ойыншыны алуға мүмкіндік берді<ref>{{Cite news|url=http://static.espn.go.com/nhl/s/2000/0613/582541.html|title=The ins and outs of the Expansion Draft|publisher=ESPN|date=June 13, 2000|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904080742/http://static.espn.go.com/nhl/s/2000/0613/582541.html|archive-date=September 4, 2015|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алғашқы таңдау құқығымен Коламбус Блю Джекетс [[Колорадо Эвеланш]] командасынан қақпашы Рик Табарначчиді таңдады<ref>{{Cite news|url=http://static.espn.go.com/nhl/s/2000/0623/600646.html|title=Blue Jackets fill roster in expansion draft|publisher=ESPN|date=June 23, 2000|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219064319/http://static.espn.go.com/nhl/s/2000/0623/600646.html|archive-date=February 19, 2015|url-status=live|lang=en}}</ref>. Драфт барысында Коламбус қақпашы Дуэйн Ролосонды, қорғаушылар Лайл Одэлайн мен Матьё Шнайдерді және шабуылшылар Джефф Сандерсон, Тернер Стивенсон және Даллас Дрейкті сияқты ойыншыларды алды<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/sports/hockey/shn/00exstory.htm|title=Blue Jackets, Wild stock rosters, deal|agency=Associated Press|date=June 24, 2000|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024012027/http://www.usatoday.com/sports/hockey/shn/00exstory.htm|archive-date=October 24, 2008|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда, Ролосон Коламбусқа қосылудың орнына Американдық Хоккей Лигасының (AHL) Вустер Айскэтс командасына қосылды<ref>{{cite news|url=https://www.dispatch.com/story/sports/nhl/columbus-blue-jackets/2011/05/15/eastward-bound/24007629007/|title=Eastward Bound?|newspaper=The Columbus Dispatch|date=May 15, 2011|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>, Шнайдер [[Лос-Анджелес Кингз]] командасына кетті<ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=690004|title=A Closer Look: Los Angeles Kings|publisher=ESPN|last=Shactman|first=Brian A.|date=August 18, 2000|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219064622/http://sports.espn.go.com/nhl/news/story?id=690004|archive-date=February 19, 2015|url-status=live|lang=en}}</ref>, ал [[Сент-Луис Блюз]] Дрейкті өз құрамына алды<ref>{{cite web |last1=Greuel |first1=Adam |title=Dallas Drake Announces Retirement from the NHL |url=https://bleacherreport.com/articles/37976-dallas-drake-announces-retirement-from-the-nhl |website=Bleacher Report |access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. Сондай-ақ, Коламбус Стивенсонды [[Нью-Джерси Девилз]] командасына бұрынғы келісімді аяқтау үшін айырбастады<ref>{{Cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE5D61730F937A15755C0A9669C8B63|title=In Expansion Draft, Devils Emerge With a Gain of One|work=The New York Times|last=Lapointe|first=Joe|date=June 24, 2000|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. Коламбус Блю Джекетс пен Миннесота Уайлд толық құрамдарын қорғай алмаған кейбір франшизалардан жеңілдіктер алды. [[Сан-Хосе Шаркс]] Коламбусқа Ян Калун, 2000 жылғы [[ҰХЛ драфты]]ндағы тоғызыншы раундтық таңдау құқығын және 2001 жылғы шартты таңдау құқығын берді<ref>{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/sports/hockey/blue-jackets-sign-caloun-nummelin-1.203681|title=Blue Jackets sign Caloun, Nummelin|publisher=CBC Sports|date=November 10, 2000|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116092708/http://www.cbc.ca/sports/story/2000/07/25/columbus000725.html|archive-date=January 16, 2009|url-status=live}}</ref>; оның орнына Коламбус Блю Джекетс Сан-Хосе Шаркстың қорғалмаған қақпашысы [[Евгений Викторович Набоков|Евгений Набоковты]] таңдамауға келісті<ref>{{Cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-7269281_ITM|title=Sharks protect goaltender from expansion teams|work=San Jose Mercury News|last=Chi|first=Victor|date=June 12, 2000|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. ===Бастапқы жылдар (2000–2005)=== Коламбус Блю Джекетс өздерінің алғашқы маусымдағы ойынын 2000 жылы 7 қазанда өткізді. Бұл ойында олар [[Чикаго Блэкхокс]] командасынан 5:3 есебімен жеңіліс тапты. Команда тарихындағы алғашқы голды Брюс Гарднер соқты<ref>{{Cite news|url=http://www.hhof.com/html/exSCJ_31.shtml |title=Stanley Cup Journal: 31 |publisher=HHOF |last=Shea |first=Kevin |date=August 18, 2003 |access-date=January 9, 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203215936/http://www.hhof.com/html/exSCJ_31.shtml |archive-date=December 3, 2010|lang=en}}</ref>. Коламбус Блю Джекетс маусымды 71 ұпай жинап, Орталық дивизионда соңғы орында, плей-оффқа өте алмай аяқтады<ref name="MacLean">{{Cite news|url=https://www.cbc.ca/sports/hockey/blue-jackets-fire-maclean-as-president-gm-1.655403|title=Blue Jackets fire MacLean as president, GM|publisher=CBC Sports|date=April 19, 2007|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116080555/http://www.cbc.ca/canada/prince-edward-island/story/2007/04/19/mclean-fired-jackets.html|archive-date=January 16, 2009|url-status=live|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Doug MacLean.jpg|thumb|left|Даг МакЛин 1998 жылдан 2007 жылға дейін Коламбус Блю Джекетс командасының бас менеджері, ал 2002 жылдан 2004 жылға дейін бас жаттықтырушысы болды.]] Коламбус Блю Джекетс командасы келесі маусымда 57 ұпаймен ҰХЛ-да соңғы орыннан бір саты жоғары аяқтады<ref>{{Cite web|url=http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/leagues/seasons/nhl19272002.html|title=2001–02 National Hockey League (NHL) standings|access-date=January 9, 2025|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080531111601/http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/leagues/seasons/nhl19272002.html|archive-date=May 31, 2008|lang=en}}</ref>. Маусымаралық уақытта Коламбус Блю Джекетс 2002 жылғы ҰХЛ драфтында екінші раундтағы (32-ші) драфт таңдауы мен Рон Тагнатты [[Даллас Старз]] командасына ауыстырып, оның орнына Далластың бірінші раундтағы (20-шы) драфт таңдауын алды<ref>{{Cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-8814204_ITM|title=Stars Get Veteran Tugnutt in Trade|work=The Dallas Morning News|last=Carlton|first=Chuck|date=June 18, 2002|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. 2002–03 маусымы Колумбустың алғашқы 14 ойында 7–5–1–1 нәтижесімен жақсы басталды<ref>{{Cite web|title=Columbus Blue Jackets 2003–04 Schedule|publisher=ESPN|url=https://www.espn.com/nhl/team/schedule/_/name/cbj/columbus-blue-jackets|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. Алайда, маусым аяқталар кезде соңғы орын алып, 69 ұпаймен плей-оффқа өте алмады<ref>{{Cite web|title=2002–03 Standings |publisher=National Hockey League |url=https://www.nhl.com/standings/2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305204239/https://www.nhl.com/standings/2002 |url-status=dead |archive-date=March 5, 2016 |access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. 2000 жылы бас жаттықтырушы болған Дэйв Кинг маусым ортасында қызметінен босатылып, оның орнына бас менеджер Даг МакЛин келді<ref>{{Cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2000/07/05/sports/main212255.shtml|title=Blue Jackets Hire King as Coach, Dave King Becomes Team's First Coach|agency=Associated Press|date=July 5, 2000|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023021242/http://www.cbsnews.com/stories/2000/07/05/sports/main212255.shtml|archive-date=October 23, 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/nhl/columns/story?id=1698336|title=Mediocre would be improvement|publisher=ESPN|last=Burnside|first=Scott|date=January 4, 2004|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20050429194000/http://sports.espn.go.com/nhl/columns/story?id=1698336|archive-date=April 29, 2005|url-status=live}}</ref>. 2003–04 маусымы Коламбус Блю Джекетс үшін тағы бір сәтсіз маусым болды. Маусым ортасында Даг МакЛин бас жаттықтырушы қызметінен кетіп, оның орнына Жерар Галлант келді<ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/sports/hockey/nhl/jackets/2004-01-01-mclean-resigns_x.htm|title=MacLean Resigns as Blue Jackets Coach, Remains GM|agency=Associated Press|date=January 1, 2004|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024012022/http://www.usatoday.com/sports/hockey/nhl/jackets/2004-01-01-mclean-resigns_x.htm|archive-date=October 24, 2008|url-status=live}}</ref>. Коламбус Блю Джекетс маусымды тек 62 ұпаймен аяқтады. 2004 жылғы маусымаралық кезеңде ҰХЛ ойыншылар қауымдастығы (NHLPA) мен ҰХЛ әкімшілігі ұжымдық еңбек келісімшартын жаңарта алмады. 2004 жылдың 14 қыркүйегінде 2004–05 маусымы басталмай тұрып, локаут жарияланды. Осыған байланысты ешқандай ойын өткізілмеді және [[Стэнли кубогы]] [[Испан тұмауы вирусы|1919 жылғы тұмау эпидемиясынан]] кейін алғаш рет ешбір командаға берілмеді<ref>{{cite news|url=http://www.sptimes.com/2004/06/05/Lightning/Injuries_sideline_pla.shtml|title=Injuries sideline players only rarely|newspaper=St. Petersburg Times|last=Brink|first=Graham|date=June 5, 2004|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090111001956/http://www.sptimes.com/2004/06/05/Lightning/Injuries_sideline_pla.shtml|archive-date=January 11, 2009|url-status=live}}</ref>. Жаңа келісім 2005 жылдың 13 шілдесінде жасалды, ал локаут 2005 жылдың 22 шілдесінде ресми түрде аяқталды. === Нэш дәуірі (2005–2012)=== 2005 жылдың жазында [[Колорадо Эвеланш]] командасының тәжірибелі қорғаушысы Адам Фут Коламбус Блю Джекетс командасымен үш жылдық келісімшартқа қол қойды<ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=2122463|title=Foote's three-year deal reportedly worth $13.8&nbsp;million|agency=Associated Press|date=August 3, 2005|access-date=January 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20060616071146/http://sports.espn.go.com/nhl/news/story?id=2122463|archive-date=June 16, 2006|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2005–06 маусымына қадам басқанда, Коламбус Блю Джекетс ақырында плей-оффқа жолдама алады деген үміт пайда болды. Алайда, [[Рик Нэш]], [[Ростислав Клесла]] және команданың 2005 жылғы бірінші раундта таңдалған ойыншысы Гилберт Брюле жарақат алғандықтан<ref>{{cite web |title=Thanksgiving Week Finds Blue Jackets Playing Two of Three Games at Home |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/thanksgiving-week-finds-blue-jackets-playing-two-of-three-games-at-home-br-span-class-txt14strg-columbus-plays-three-in-four-nights-hosting-nashville-and-colorado-before-visiting-st-louis-blues-span-br/c-477706 |website=www.nhl.com |access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>, команда плей-оффқа тағы да шыға алмады. [[Сурет:Joe Thornton trying to score.jpg|thumb|[[Фредрик Норрена]] Коламбус Блю Джекетс қақпасын қорғауда.]] 2006–07 маусымында командада бірнеше өзгерістер болды. Жазғы демалыста Марк Денис [[Тампа-Бэй Лайтнинг]] командасына [[Фредрик Модин]] мен қақпашы [[Фредрик Норрена]] үшін алмастырылды<ref>{{Cite news|url=http://www.sptimes.com/2006/06/30/Lightning/Lightning_gets_No_1_g.shtml|title=Lightning gets № 1 goalie|work=St. Petersburg Times|last=Jones|first=Tom|date=June 30, 2006|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20060712035301/http://www.sptimes.com/2006/06/30/Lightning/Lightning_gets_No_1_g.shtml|archive-date=July 12, 2006|url-status=live}}</ref>. Маусымның ортасында, 2006 жылдың 13 қарашасында, Жерар Галлант бас бапкерлік міндетінен босатылды. 22 қарашада [[Даллас Старз]] және [[Филадельфия Флайерз]] командаларының бұрынғы бапкері Кен Хитчкок жаңа бас бапкер болып тағайындалды<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/11/23/sports/hockey/23nhl.html?_r=1&oref=slogin|title=Former Flyers Coach Hitchock Is Hired to Guide Blue Jackets|newspaper=The New York Times |agency=Associated Press|date=November 23, 2006|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219064232/http://www.nytimes.com/2006/11/23/sports/hockey/23nhl.html?_r=1&oref=slogin|archive-date=February 19, 2015|url-status=live}}</ref>. 2007–08 маусымы жақсы басталды. 2008 жылдың 26 ақпанында трансфер мерзімінің соңына қарай, жаңа келісімшартқа келісе алмағандықтан және біраз даулардан кейін<ref>{{cite news|url=http://www.dispatch.com/live/content/bluejackets/stories/2008/03/01/arace01.ART_ART_03-01-08_C1_V49GNET.html?sid=101 |title=Something stinks with Foote's story on staying put |newspaper=The Columbus Dispatch |last=Arace |first=Michael |date=March 1, 2008 |access-date=January 9, 2025|lang=en|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523031301/http://www.dispatch.com/live/content/bluejackets/stories/2008/03/01/arace01.ART_ART_03-01-08_C1_V49GNET.html?sid=101 |archive-date=May 23, 2011}}</ref>, Коламбус Блю Джекетс капитаны Адам Фут [[Колорадо Эвеланш]] командасына ауысуды сұрады. Бұл өтініш қабылданып, команда қайтарым ретінде шартты екі драфт таңдауын алды. Бірнеше аптадан кейін, 2008 жылдың 12 наурызында [[Рик Нэш]] жаңа капитан болып тағайындалды<ref name="Captain">{{Cite press release|url=http://bluejackets.nhl.com/team/app/?service=page&page=NewsPage&articleid=356643|title=Rick Nash Named Columbus Blue Jackets Team Captain|publisher=Columbus Blue Jackets|date=March 21, 2008|access-date=January 9, 2025|lang=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313194037/http://bluejackets.nhl.com/team/app/?service=page&page=NewsPage&articleid=356643|archive-date=March 13, 2008}}</ref>. Коламбус Блю Джекетс маусымды өзінің ең жақсы көрсеткішімен аяқтап, Орталық дивизионда 80 ұпаймен төртінші орын алды<ref>{{cite web |title=2007–08 NHL division standings |url=https://www.nhl.com/standings/2008-04-06/division |website=NHL.com |access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. Маусымнан кейін Нэш Take-Two Interactive компаниясының NHL 2K9 бейнеойынының мұқабасына жарияланды<ref>{{Cite news |url=http://www.canada.com/montrealgazette/news/sports/story.html?id=fdb8c2c8-9ac5-49e3-9d72-3eabdfde004d |title=Risebrough, Lemaire hear call of Wild |publisher=Canwest News Service |date=May 16, 2008 |access-date=January 9, 2025|lang=en|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205103011/http://www.canada.com/montrealgazette/news/sports/story.html?id=fdb8c2c8-9ac5-49e3-9d72-3eabdfde004d |archive-date=December 5, 2008}}</ref>. 2008 жылғы ҰХЛ драфтында Коламбус Блю Джекетс жалпы алтыншы таңдау ретінде Никита Филатовты таңдады. Олар сонымен қатар Адам Футтың орнына Колорадо Эвеланштан алған 19-шы таңдау құқығын Р. Дж. Умбергерге айырбастады. 2008 жылдың жазғы маусымында Коламбус Блю Джекетс бірнеше маңызды трансферлер жасады. Гилберт Брюле [[Эдмонтон Ойлерз]] командасына Раффи Торрес үшін ауыстырылды. Николай Жердев пен Дан Фритше [[Нью-Йорк Рейнджерс]] командасына қорғаушылар Федор Тютин мен Кристиан Бэкманға айырбасталды. Сондай-ақ, Коламбус Блю Джекетс еркін агенттер Кристиан Хуселиус пен Майк Коммодорды командаға шақырды. 2008 жылдың 9 шілдесінде Коламбус Блю Джекетс пен Хитчкок үш жылдық келісімшартқа қол қойды<ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=3479602|title=Hitchcock signs three-year extension as Blue Jackets' coach|agency=Associated Press|date=July 9, 2008|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080801094301/http://sports.espn.go.com/nhl/news/story?id=3479602|archive-date=August 1, 2008|url-status=live}}</ref>. [[Сурет:Rick Nash 2010.jpg|thumb|left|Named team captain on March 12, 2008, [[Рик Нэш]] 2008 жылдың 12 наурызында команда капитаны атанды. Бұл атақты ол 2012 жылдың 23 шілдесі, [[Нью-Йорк Рейнджерс]] командасына кеткенге дейін иеленді.]] 2008–09 маусымында Коламбус Блю Джекетс екі маңызды трансфер жасады, бұл командаға үлкен пайда әкелді. Шабуылшы Джейсон Уильямс [[Атланта Трэшерз]] командасынан қорғаушы Клей Уилсон және алтыншы раундтағы драфт таңдауына айырбасталып алынды. Сонымен қатар, 2009 жылғы ҰХЛ трансфер мерзімінің соңғы күніндегі ең ірі мәміле Коламбус Блю Джекетс командасына қатысты болды: қақпашы Паскаль Леклер мен екінші раундтағы драфт таңдау [[Оттава Сенаторз]] командасына жіберіліп, оның орнына шебер орталық ойыншы [[Антуан Верметт]] алынған. Верметт алғашқы 14 ойынында 11 ұпай жинады. Рик Нэш маусымда 79 ұпай жинап, клуб рекордын орнатты. 2009 жылдың 8 сәуірінде Коламбус Блю Джекетс өз тарихында алғаш рет [[Стэнли кубогы]] плей-оффына жолдама алды<ref>{{Cite news|url=https://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5is97N6V9Xji6AONdw0qypJ8hjobgD97EMPMG0|title=Blue Jackets clinch first playoff spot|agency=Associated Press|date=March 9, 2009|access-date=January 9, 2025|lang=en}}</ref>. Алайда, плей-оффтың бірінші кезеңінде [[Детройт Ред Уингз]] командасына төрт ойыннан кейін жеңіліп, келесі төрт маусым бойы плей-оффқа шыға алмады. 2011 жылы маусымаралық кезеңде Коламбус Блю Джекетс плей-оффта сәтті өнер көрсетуге ұмтылып, жұлдызды орталық ойыншы Джефф Картерді алды. Сонымен қатар, бірнеше еркін агенттермен келісімшартқа отырды: Джеймс Визневски, Вацлав Проспал және Радек Мартинек. Алайда, 2011–12 маусым сәтсіз басталып, бас бапкер Скотт Арниел қызметінен кетуге мәжбүр болды. Команданың капитаны Рик Нэштың трансферге шығу мүмкіндігі туралы кеңінен айтылды. Нэш ақыры 2012 жылдың 23 шілдесінде Нью-Йорк Рейнджерс командасына ауыстырылып, орнына Брэндон Дубински, Артем Анисимов, жас талант Тим Эриксон және 2013 жылғы бірінші раундтағы драфт таңдауы алынды<ref>{{cite web|url=http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=638429|title=Nash traded to Rangers in five-player deal|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724041655/http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=638429|archive-date=July 24, 2012|url-status=live}}</ref>. 2012 жылы 12 ақпанда Скотт Хаусон бас менеджер қызметінен босатылды<ref>{{Cite news|url=https://www.espn.com/nhl/story/_/id/8941899/scott-howson-fired-general-manager-columbus-blue-jackets|title=Blue Jackets fire GM Scott Howson|publisher=ESPN|date=February 12, 2013|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130215042144/http://espn.go.com/nhl/story/_/id/8941899/scott-howson-fired-general-manager-columbus-blue-jackets|archive-date=February 15, 2013|url-status=live}}</ref>. Ярмо Кекяляйнен бас менеджер ретінде қызметке шақырылды<ref>{{cite web|url=http://bluejacketsxtra.dispatch.com/content/stories/2013/02/13/gm-fired-new-one-at-hand.html|title=Blue Jackets GM fired; new one at hand?|access-date=January 9, 2025|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111432/http://bluejacketsxtra.dispatch.com/content/stories/2013/02/13/gm-fired-new-one-at-hand.html|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref>. Кейін Коламбус Блю Джекетс жұлдызды шабуылшы Мариан Габорикты өз құрамына қосты. Команда 2012-13 маусымында плей-оффқа шыға алмады. === Ярмо Кекяляйнен бас менеджер болған жылдар (2013–2024)=== ==== Шығыс конференциясы==== [[Сурет:Nathan Horton - Columbus Blue Jackets.jpg|thumb|upright|[[Натан Хортон]] 2013–14 жылдары Коламбус Блю Джекетс сапында өнер көрсетті.]] 2013–14 маусымында Коламбус Блю Джекетс [[Батыс конференциясы]]ның [[Орталық дивизион]]ында 13 маусым ойнағаннан кейін [[Шығыс конференциясы]]ның [[Метрополитан дивизионы]]на көшті. Метрополитан дивизионының қалған командаларына [[Каролина Харрикейнз]], [[Нью-Джерси Девилз]], [[Нью-Йорк Айлендерс]], [[Нью-Йорк Рейнджерс]], [[Филадельфия Флайерз]], [[Питтсбург Пингвинз]] және [[Вашингтон Кэпиталз]] жатады. Соңғы алты команда бұрынғы Патрик дивизионының құрамына кірген болатын<ref>{{cite web|url=http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=660138#&navid=nhl-keymatch|title=Realignment plan approved by Board of Governors|access-date=January 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20130705141245/http://www.nhl.com/ice/news.htm?id=660138#&navid=nhl-keymatch|archive-date=July 5, 2013|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bluejackets.nhl.com/index.html|title=Official Columbus Blue Jackets Website|access-date=January 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202150252/http://bluejackets.nhl.com/index.html|archive-date=February 2, 2013|url-status=dead|lang=en}}</ref>. 2014 жылы 9 сәуірде Коламбус Блю Джекетс [[Даллас Старз]] командасына қарсы 3–1 есебімен жеңіске жетіп, клуб тарихында екінші рет плей-оффқа жолдама алды. Коламбус Блю Джекетс 2014 жылғы [[Стэнли кубогы]] плей-оффының алғашқы кезеңінде Питтсбург Пингвинз командасымен кездесті. Питтсбург Пингвинз бұл серияда жеңіске жетіп, келесі айналымға шықты. 2014–15 маусымы Коламбус Блю Джекетс Метрополитен дивизионында бесінші орын алып, плей-оффқа шыға алмады. 2015 жылдың 20 мамырында Ник Фолиньо команда тарихындағы алтыншы капитан болып тағайындалды. ==== Джон Торторелла дәуірі (2015–2021) ==== Коламбус Блю Джекетс 2015–16 маусымын сәтсіз бастады. Команда маусымның алғашқы сегіз матчында қатарынан жеңілді. Бұл сәтсіз бастама бас жаттықтырушы Тодд Ричардсты қызметінен босатып, оның орнына [[Джон Торторелла]]ны тағайындауға әкелді. 2016 жылдың 6 қаңтарында Коламбус Блю Джекетс Райан Джохансенді [[Нэшвилл Предаторз]] командасына қорғаушы Сет Джонсқа ауыстырды. Маусым соңында команданың нәтижесі 34–40–8 болып, ҰХЛ бойынша 27-орынды иеленді. [[Сурет:Sergei Bobrovsky 2014-12-13.JPG|thumb|left|[[Сергей Андреевич Бобровский|Сергей Бобровский]] Коламбус Блю Джекетс сапында 2012–2019 жылдары ойнады.]] Коламбус Блю Джекетс 2016–17 маусымында үш жаңа клубтық рекорд орнатты. 2016 жылдың 4 қарашасында олар [[Монреаль Канадиенс]] командасын 10:0 есебімен жеңіп, клуб тарихындағы ең көп гол соғылған ойынды өткізді. Бұл көрсеткішті 2011 жылдан бері алғаш рет қайталаған команда болды ([[Сент-Луис Блюз]] [[Детройт Ред Уингз]] командасын 10:3 есебімен жеңген)<ref>{{cite magazine|title=Blue Jackets rout Canadiens in record-setting win|url=https://www.si.com/nhl/2016/11/04/blue-jackets-canadiens-shutout-10-goals|magazine=Sports Illustrated|access-date=January 10, 2025|date=November 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109220953/http://www.si.com/nhl/2016/11/04/blue-jackets-canadiens-shutout-10-goals|archive-date=November 9, 2016|url-status=live|lang=en}}</ref>. Қараша айының ортасында Коламбус Блю Джекетс өз алаңындағы жеті бірдей ойында жеңіске жетіп, тағы бір рекорд орнатты<ref>{{cite web |last1=Reed |first1=Tom |title=Blue Jackets notebook: 7-game home winning streak a franchise record |url=https://www.dispatch.com/story/sports/nhl/columbus-blue-jackets/2016/11/19/blue-jackets-notebook-7-game/23358525007/ |website=The Columbus Dispatch |access-date=January 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122101945/https://www.dispatch.com/story/sports/nhl/columbus-blue-jackets/2016/11/19/blue-jackets-notebook-7-game/23358525007/ |archive-date=November 22, 2023 |date=November 18, 2016|lang=en}}</ref>. Клуб үшін рекордтық 16 ойындық жеңіс сериясы қараша айының соңында басталып, сол аралықта бас жаттықтырушы Джон Торторелла өзінің 500-ші жеңісіне [[Ванкувер Кэнакс]] командасына қарсы ойында жетті. Осылайша, ол 500 жеңіске жеткен алғашқы америкалық бас жаттықтырушы атанды<ref>{{cite web|last1=Mixer|first1=Rob|title=Tortorella's 500th win special for entire team|url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/blue-jackets-john-tortorella-500-wins-story-december-19/c-284850930|publisher=National Hockey League|access-date=January 10, 2025 |date=December 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107004050/https://www.nhl.com/bluejackets/news/blue-jackets-john-tortorella-500-wins-story-december-19/c-284850930|archive-date=January 7, 2017|url-status=live|lang=en}}</ref>. Жеңіс сериясы қаңтардың басында [[Вашингтон Кэпиталз]] командасына 5:0 есебімен ұтылғанда аяқталды<ref>{{cite news|last1=Khurshudyan|first1=Isabelle|title=Streak busters: Caps end Blue Jackets' run with 5–0 rout|url=https://www.washingtonpost.com/sports/capitals/streakbusters-caps-end-blue-jackets-run-with-5-0-rout/2017/01/05/f321b6da-d370-11e6-945a-76f69a399dd5_story.html|newspaper=The Washington Post|access-date=January 10, 2025|date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106173856/https://www.washingtonpost.com/sports/capitals/streakbusters-caps-end-blue-jackets-run-with-5-0-rout/2017/01/05/f321b6da-d370-11e6-945a-76f69a399dd5_story.html|archive-date=January 6, 2017|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бұл серия ҰХЛ тарихындағы ең ұзақ жеңіс жолдарының бірі болып, 1992–93 жылғы [[Питтсбург Пингвинз]] командасының 17 жеңісінен кейінгі екінші орынға ие болды. Маусымды Коламбус Блю Джекетс клубтық рекордпен 108 ұпай жинап аяқтады. 2017 жылғы плей-оффтың бірінші кезеңінде Коламбус Блю Джекетс Питтсбург Пингвинз командасымен кездесіп, алғашқы үш ойында жеңілді. Бірақ төртінші ойында 5:4 есебімен жеңіп, турнирден шығып қалудан құтылды. Бұл ойын Коламбус Блю Джекетс үшін Стэнли кубогының плей-оффындағы негізгі уақыттағы алғашқы жеңісі болды. Дегенмен, команда бес ойыннан кейін серияны жеңіліспен аяқтады. Келесі маусымаралық кезеңде, 2017 жылдың 23 маусымында, Коламбус Блю Джекетс [[Чикаго Блэкхокс]] тағы бір сауда жасады: Брэндон Саадты Чикагоға қайтарып, оның орнына [[Тайлер Мотт]] пен [[Артемий Сергеевич Панарин|Артемий Панаринды]] алды. 2018 жылы Коламбус Блю Джекетс плей-оффқа қатарынан екінші жыл шықты, бұл олардың тарихында алғаш рет орын алды. Бірінші раундта олар Метрополитан дивизионының чемпиондары Вашингтон Кэпиталз командасына қарсы ойнап, алғашқы екі ойында овертаймда жеңіске жетіп, серияда алғаш рет алға шықты. Алайда, келесі төрт ойында жеңіліп, серияны алты ойыннан кейін аяқтады. 2019 жылы Коламбус Блю Джекетс командасы плей-оффқа шығып, бірінші раундта [[Президенттер кубогы]]ның жеңімпазы [[Тампа-Бэй Лайтнинг]] командасын жеңіп, өз тарихындағы алғашқы плей-офф сериясында жеңіске жетті<ref>{{cite web |last1=Merz |first1=Craig |title=Blue Jackets sweep Lightning in Game 4 for first playoff series victory |url=https://www.nhl.com/news/tampa-bay-lightning-columbus-blue-jackets-game-4-recap/c-306819236 |website=NHL.com |access-date=January 10, 2025 |date=April 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417021235/https://www.nhl.com/news/tampa-bay-lightning-columbus-blue-jackets-game-4-recap/c-306819236 |archive-date=April 17, 2019 |url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда, екінші раундта [[Бостон Брюинз]] командасына алты ойындық серияда жол берді<ref>{{cite web |last1=Kalman |first1=Matt |title=Bruins advance to conference final powered by Rask, defense |url=https://www.nhl.com/news/why-boston-advanced-to-eastern-conference-final/c-307261962 |website=NHL.com |access-date=January 10, 2025|date=May 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507164554/https://www.nhl.com/news/why-boston-advanced-to-eastern-conference-final/c-307261962 |archive-date=May 7, 2019 |url-status=live|lang=en}}</ref>. Осыдан кейін команда ұзақ уақыт бойы негізгі қақпашы болған Сергей Бобровскийден, Мэтт Дюшеннен және ұпайлар бойынша көшбасшысы Артемий Панариннен айырылды. Олар 2019 жылғы маусымаралық кезеңде еркін агент ретінде басқа клубтарға ауысты<ref>{{Cite web|title=Blue Jackets lose Panarin, Bobrovsky and Duchene in free agency|url=https://www.10tv.com/article/sports/blue-jackets-lose-panarin-bobrovsky-and-duchene-free-agency-2019-jul/530-d5f22b63-9be0-4409-b6c2-e436827b3048|access-date=January 10, 2025|website=10tv.com|date=July 2019|lang=en}}</ref>. 2020 жылдың 12 наурызында 2019–20 маусымы [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 пандемиясына]] байланысты тоқтатылды<ref>{{cite web |url=https://www.forbes.com/sites/carolschram/2020/03/12/nhl-pauses-2019-20-season-due-to-coronavirus-spread/#25a91ee72d2d|website=Forbes|title=NHL Pauses 2019-20 Season as Coronavirus Spreads|lang=en}}</ref>. Маусым 1 тамызда қайта жанданып, 24 командалық плей-офф форматында өтті<ref>{{Cite web |title=NHL is back in business with ratification of CBA, return-to-play plan - Sportsnet.ca |url=https://www.sportsnet.ca/hockey/nhl/nhl-nhlpa-vote-accept-cba-return-play-plan-protocols/ |access-date=January 10, 2025|website=www.sportsnet.ca|lang=en}}</ref>. Коламбус Блю Джекетс іріктеу раундында [[Торонто Мейпл Лифс]] командасын бес ойындық серияда жеңіп, плей-оффқа өтті. Олар бірінші раундта өткен маусымдағы қарсыласы Тампа-Бэй Лайтнингпен қайта кездесті. Бұл серияны бес ойыннан кейін жеңіліспен аяқтады<ref>{{Cite web|date=August 19, 2020|title=Point's OT goal helps Lightning eliminate Blue Jackets in Game 5|url=https://nhl.nbcsports.com/2020/08/19/points-ot-goal-helps-lightning-eliminate-blue-jackets-in-game-5/|access-date=January 10, 2025|website=NBC Sports|lang=en}}</ref>. 2020 жылғы маусымаралық кезеңде жұлдызды шабуылшы [[Пьер-Люк Дюбуа]] Блю Джекетспен екі жылдық келісімшартқа қол қойды, бірақ кейіннен команданы ауыстыруды сұрады<ref>{{Cite web |date=January 13, 2021 |title='He wants out': Blue Jackets' Tortorella addresses Dubois' trade request |url=https://www.sportsnet.ca/nhl/article/wants-blue-jackets-tortorella-addresses-dubois-trade-request/ |access-date=January 10, 2025|website=Sportsnet|lang=en}}</ref>. Қысқартылған 56 ойындық 2020–21 маусымы барысында Коламбус Блю Джекетс ҰХЛ-дың қайта құрылымдалған дивизиондары бойынша [[Орталық дивизион]]ға орналасты және сол жерде қиындықтарға тап болды. Команда дивизионда соңғы орынға ие болып, 18–26–12 нәтижемен маусымды аяқтап, 2016 жылдан бері алғаш рет плей-оффқа шыға алмады. Торторелла Коламбус Блю Джекетспен алты маусым өткізгеннен кейін командамен қоштасты<ref>{{Cite web |title=CBJ, John Tortorella mutually agree to part ways |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/cbj-john-tortorella-mutually-agree-to-part-ways/c-324525908 |access-date=January 10, 2025|website=NHL.com|date=May 9, 2021|lang=en}}</ref>. === Джонни Годро дәуірі (2021–қазіргі уақытқа дейін)=== 2021 жылдың 10 маусымында көмекші жаттықтырушы Брэд Ларсен бас жаттықтырушы лауазымына тағайындалды<ref>{{Cite web|title=CBJ name Brad Larsen head coach|url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/cbj-name-brad-larsen-head-coach/c-325291980|access-date=January 10, 2025|website=NHL.com|date=June 10, 2021|lang=en}}</ref>. 2021–22 маусымы кезінде Коламбус Блю Джекетс ҰХЛ-дың 82 ойындық тұрақты маусымға оралуымен Метрополитан дивизионына қайта қосылды. [[Аризона Койотис]] командасына қарсы маусымның ашылу ойынында, команда қосалқы қақпашы [[Матисс Кивлениекс]]ті еске алды. Ол 2021 жылдың 4 шілдесінде маусымаралық кезеңде отшашу апатынан қайғылы түрде қайтыс болды<ref>{{Cite web|last1=Henderson|first1=Jennifer|last2=Sterling|first2=Wayne|title=Firework accident that killed NHL goaltender Matiss Kivlenieks was at coach's house, team says|url=https://www.cnn.com/2021/07/05/sport/matiss-kivlenieks-death-spt-intl/index.html|access-date=January 10, 2025|website=CNN|date=July 5, 2021|lang=en}}</ref>. Команда оның нөмірін маусым бойы [[Нэшнуайд-арена|Нэшнуайд Аренада]] ілуге шешім қабылдады. Оның отбасы мүшелері салтанатты түрде шайба лақтыру рәсімін өткізді, ал қақпашы [[Элвис Мерзликинс]] сол ойында #80 нөмірін киюге рұқсат алды. Сонымен қатар, Кивлениксті еске алу мақсатында "Матисс Кивлениекс мемориалдық қоры" құрылды. Оның мақсаты [[Колумбус (Огайо)|Колумбус]] қаласында және оның отаны [[Латвия]]да хоккейдің дамуын қолдау болды<ref>{{Cite web|title= Merzlikins, Blue Jackets honor late teammate Kivlenieks with banner|url= https://www.nhl.com/news/blue-jackets-honor-late-teammate-kivlenieks/c-326853756|access-date=January 10, 2025|website=NHL.com|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Columbus_Blue_Jackets_at_Seattle_Kraken_-_2024-01-28_-_Will_Borgen,_Brandon_Tanev_and_Johnny_Gaudreau_(53496368141).jpg|thumb|[[Джонни Годро]] Коламбус Блю Джекетс сапында [[Сиэтл Кракен]] командасына қарсы ойында, 2024 жыл.]] 2021 жылы 12 қазанда Бун Дженнер команда тарихындағы жетінші капитан болып тағайындалды<ref>{{cite web |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/cbj-name-veteran-f-boone-jenner-seventh-captain-in-franchise-history/c-326756312|title=CBJ name veteran F Boone Jenner seventh captain in franchise history|date=October 12, 2021|access-date=January 10, 2025|lang=en}}</ref>. Оның капитандық басшылығымен Коламбус Блю Джекетс маусымды алғашқы он ойында 7–3–0 есебімен сәтті бастады. Тіпті болашақ Стэнли кубогының чемпиондары [[Колорадо Эвеланш]] командасын екі рет қатарынан жеңді<ref>{{Cite web |title=Columbus Blue Jackets - Colorado Avalanche - November 3rd, 2021 |url=https://www.nhl.com/gamecenter/cbj-vs-col/2021/11/03/2021020145 |access-date=January 10, 2025|lang=en |website=NHL.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Colorado Avalanche - Columbus Blue Jackets - November 6th, 2021 |url=https://www.nhl.com/gamecenter/cbj-vs-col/2021/11/06/2021020169 |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com}}</ref>. Маусымды олар 81 ұпай жинап, дивизионда алтыншы орында аяқтады<ref>{{Cite web |title=NHL Hockey Standings |url=https://www.nhl.com/standings/2021/division |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com}}</ref>. Плей-оффқа шыға алмады. 2022 жылы Коламбус Блю Джекетс [[Калгари Флэймз]] супер жұлдызы [[Джонни Годро]]мен жеті жылдық келісімшартқа қол қойып, хоккей әлемін таңғалдырды<ref>{{Cite web |date=July 13, 2022 |title='Thrilled' Blue Jackets sign Gaudreau for $68.2M |url=https://www.espn.com/nhl/story/_/id/34239560/forward-johnny-gaudreau-joins-columbus-blue-jackets-seven-year-deal-sources-say |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=ESPN.com}}</ref>. Бұған дейін, 2022 жылдың 13 шілдесінде, оның командаласы, қорғаушы Эрик Гудбрансонмен төрт жылдық келісімшарт жасалған болатын<ref>{{Cite web |title=Blue Jackets sign Gaudreau, Gudbranson to help playoff chances |url=https://www.nhl.com/news/columbus-blue-jackets-roster-changes-for-2022-23-season/c-335056092 |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com}}</ref>. 2022–23 маусымында бәсекеге қабілетті команда болады деген үміттерге қарамастан, Коламбус Блю Джекетс қорғаныстағы мәселелерін және жарақаттар салдарынан көп ұпай жоғалтып, дивизионның және лиганың соңғы орындарында тұрақты түрде орналасты<ref>{{Cite web |title=Blue Jackets eliminated, could not overcome Werenski injury, slow start |url=https://www.nhl.com/news/why-columbus-blue-jackets-elimnated-from-stanley-cup-playoffs/c-342383272 |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com}}</ref>. 2023 жылдың 17 наурызында Коламбус Блю Джекетс 68-ойында [[Анахайм Дакс]] командасына 7–4 есебімен жеңіліп, плей-оффқа шығу мүмкіндігінен айырылды<ref>{{Cite web |title=Jones breaks tie late for Ducks in win against Blue Jackets |url=https://www.nhl.com/news/columbus-blue-jackets-anaheim-ducks-game-recap/c-342178448 |access-date=January 10, 2025|lang=en |website=NHL.com}}</ref>. Олар маусымды 59 ұпаймен дивизионда сегізінші, ал лигада 31-ші орында аяқтады<ref>{{Cite web |date=April 16, 2023 |title=Columbus Blue Jackets 2022-23 season in review |url=https://www.nbc4i.com/sports/blue-jackets/columbus-blue-jackets-2022-23-season-in-review/ |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NBC4 WCMH-TV}}</ref>. 2023 жылдың 15 сәуірінде Коламбус Блю Джекетс Брэд Ларсенді бас жаттықтырушы қызметінен босатты<ref>{{Cite web |title=Columbus Blue Jackets relieve Brad Larsen of his duties as head coach |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/columbus-blue-jackets-relieve-brad-larsen-of-his-duties-as-head-coach/c-343568366 |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com|date=April 15, 2023}}</ref>. 2023–24 маусымында Коламбус Блю Джекетс бірнеше өзгерістер жасады. Олар қорғаныс шебін нығайту мақсатында 2023 жылдың 6 маусымында [[Филадельфия Флайерз]] командасынан Иван Проворовты<ref>{{Cite web |title=CBJ acquire defenseman Ivan Provorov in three-team trade |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/cbj-acquire-defenseman-ivan-provorov-in-three-team-trade/c-344759480 |access-date=January 10, 2025|lang=en |website=NHL.com|date=June 6, 2023}}</ref>, ал үш күннен кейін [[Нью-Джерси Девилз]] командасынан Дэймон Северсонды алды<ref>{{Cite web |title=Columbus Blue Jackets acquire Damon Severson from New Jersey Devils |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/columbus-blue-jackets-acquire-damon-severson-from-new-jersey-devils/c-344794084 |access-date=January 10, 2025|lang=en |website=NHL.com|date=June 9, 2023}}</ref>. 1 шілдеде олар [[Майк Бэбкок]]ты жаңа бас жаттықтырушы ретінде жалдады]. 2023 жылғы ҰХЛ драфтында олар үшінші жалпы таңдауын пайдаланып, Мичиган университетінің шабуылшысы Адам Фантилиды таңдады<ref>{{Cite web |title=Blue Jackets sign Adam Fantilli to three-year entry level contract |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/blue-jackets-sign-adam-fantilli-to-three-year-entry-level-contract/c-345155692 |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com|date=July 2023}}</ref>. Бэбкок "Spittin' Chiclets" подкасты арқылы жарияланған орынсыз мінез-құлық айыптаулары мен NHLPA-ның тергеуінен кейін 17 қыркүйекте отставкаға кетті. Орнына Паскаль Винсент тағайындалды<ref>{{Cite web |date=September 17, 2023 |title=Mike Babcock resigns as head coach of the Blue Jackets; Club names Pascal Vincent head coach {{!}} NHL.com |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/mike-babcock-resigns-blue-jackets-name-pascal-vincent-head-coach |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mike Babcock resigns as Blue Jackets head coach following photo controversy |url=https://www.sportsnet.ca/nhl/mike-babcock-to-resign-as-blue-jackets-head-coach-following-photo-controversy/ |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=Sportsnet.ca}}</ref>. Команда тағы да қиындықтарға тап болып, маусымды 27–43–12 есебімен аяқтап, Метрополитан дивизионында соңғы орын алды. 2024 жылдың 15 ақпанында Коламбус Блю Джекетс бас менеджер Ярмо Кекяляйненді қызметінен босатты. 2024 жылдың 28 мамырында Дон Уодделл хоккей операцияларының президенті және бас менеджер ретінде тағайындалды, ал Джон Дэвидсон ұйымдағы аға кеңесші рөліне көшті. 2024 жылдың 17 маусымында команда Винсентті жұмыстан шығарып<ref>{{cite web |title=Blue Jackets relieve Pascal Vincent of his duties as head coach |url=https://www.nhl.com/bluejackets/news/blue-jackets-head-coach-pascal-vincent-relieved-of-duties |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=NHL.com |date=June 17, 2024}}</ref>, 22 шілдеде [[Миннесота Уайлд]] командасының бұрынғы жаттықтырушысы Дин Эвасонды оның орнына тағайындады<ref>{{cite web |url=https://www.nhl.com/news/dean-evason-hired-as-columbus-blue-jackets-coach |title=Evason hired as Blue Jackets coach, replaces Vincent |website=NHL.com |date=July 22, 2024 |access-date=January 10, 2025|lang=en}}</ref>. 2024 жылдың 29 тамызында, 2024–25 маусымына дайындық кезінде, Годро мен оның кіші інісі Мэтью [[Нью-Джерси]] штатының Олдманс қаласында велосипед теуіп жүргенде, мас күйінде көлік айдады деп күдіктелген жүргізушінің кесірінен қаза тапты<ref>{{Cite web |title=Blue Jackets' Gaudreau killed in car-bike crash |url=https://www.espn.com/nhl/story/_/id/41053342/blue-jackets-winger-johnny-gaudreau-brother-matthew-die |access-date=January 10, 2025|lang=en|website=ESPN.com |date=August 30, 2024}}</ref>. ==Арена== {{main|Нэшнуайд-арена}} Коламбус Блю Джекетс командасы өз үй ойындарын [[Нэшнуайд-арена]]сында өткізеді. Хоккей ойындары кезінде арена сыйымдылығы 18 500 орын. Нэшнуайд-арена 2000 жылы 9 қыркүйекте ашылды. 2015 жылы аренада ҰХЛ Жұлдыздар матчы өтті. <gallery widths="180" heights="120"> Сурет:Nationwide_Arena_exterior.jpg|thumb|left|230px|[[Нэшнуайд-арена]] Сурет:NationwideArena.jpg|[[Нэшнуайд-арена]] Коламбус Блю Джекетс ойындары кезінде Сурет:Blue_Jackets_Locker.jpg|[[Нэшнуайд-арена]]да киім аустыратын бөлме </gallery> ==Бойтұмар (маскот)== Stinger — бұл Коламбус Блю Джекетс командасының ресми бойтұмары. Stinger — биіктігі 6 фут 9 дюйм (шамамен 206 см) сары түсті ара. Ол ойындар кезінде көрермендер арасында жүріп, үзілістерде мұзда сырғанайды. Stinger Коламбус Блю Джекетс жейдесін және көк қалпақ киіп жүреді. Оның қастары қара хоккей таяқтарынан жасалған. Алғашында Stinger сары түсті болған, бірақ кейін жасыл түске өзгертіліп, команданың көк түсімен үйлесім тапты<ref>{{cite web|url=http://bluejackets.nhl.com/team/app/?service%3Dpage%26page%3DNHLPage%26id%3D3894 |title=Columbus Blue Jackets - Community |access-date=January 10, 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070825210531/http://bluejackets.nhl.com/team/app/?service=page&page=NHLPage&id=3894 |archive-date=August 25, 2007|lang=en}}</ref>. Stinger бейнесі бастапқы Коламбус Блю Джекетс жейделерінде болған, бірақ 2003 жылы алынып тасталды. ==Айналымнан шығарылған нөмерлер== {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ style="background:#FFFFFF; border-top:#000000 5px solid; border-bottom:#FFB81C 5px solid;" | Коламбус Блю Джекетс командасының айналымнан шығарған нөмерлері |- ! width="40" |№. ! width="130" |Хоккейші ! width="40" |Позиция ! width="150" |Карьера ! width="150" |Айналымнан шыққан кезі |- | '''61''' || {{ту|Канада}}[[Рик Нэш]] || шабуылшы|| 2002–2012 || 5 наурыз 2022 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлттық Хоккей Лигасы]] tm0bnf4mzki0pbmj3kdm3yc8z2wr3nl КСРО елтаңбасы 0 755160 3629276 3446899 2026-07-13T04:26:36Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629276 wikitext text/x-wiki {{Елтаңба |атауы = КСРО елтаңбасы |сурет = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg |сурет өлшемі = |сипаттама = |бекітілді = 1923 жылы 6 шілде |иелік етуші = |орташа = |орташа_ені = |орташа_сипаттама = |кіші = |кіші_ені = |кіші_сипаттама = |алғашқы айтылым = |дулыға үсті әшекей = |дулыға = |тәж = |қалқан = |қалқанұстаушылар = |негізі = |ұран = [[Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!|«Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!»]] |ордендер = |басқа элементтер = |алғашқы нұсқалар = |басқа нұсқалар = |қолданылуы = 1992 жылға дейін (әрленімдегі кейбір өзгерістерімен) |авторлар = |автор = |идея = |жоба = |түзетулер = |суретші = |дизайн = |консультант = }} '''КСРО елтаңбасы''' ({{lang-ru|Герб СССР}}) — КСРО-ның туы және әнұранымен қатар келетін ресми мемлекеттік рәмізі, социалистік елтаңбалардың алғашқыларының бірі. Елтаңба [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясында]] бекітілген (143-бап) және жер шарының аясында, күн сәулесі менен масақпен қоршалған, одақтық республикалардың тілдерінде «[[Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!]]» деген жазуы жазылған [[Орақ пен балға|орақ пен балғаның]] бейнесі болды. Елтаңбаның жоғарғы жағында сары жиегі бар бесбұрышты қызыл [[жұлдыз]] бейнеленген. КСРО мемлекеттік елтаңбасы [[Жұмысшы|жұмысшылар]] мен [[Шаруа|шаруалар]] одағын, тең құқылы [[КСРО әкімшілік бөлінісі#Одақтас Кеңестік Социалистік Республикалар|одақтық республикалардың]] біртұтас одақтық мемлекетке ерікті түрде бірігуін, барлық ұлттардың теңдігін білдіріп, КСРО халықтарының планетаның барлық елдерінің еңбекшілерімен [[Интернационализм|интернационалдық]] ынтымақтастығы идеясын көрсетеді. Елтаңбадағы континенттер ашық қоңыр түспен, ал ұрандар қызыл таспада алтын әріптермен бейнеленген. Масақ мемлекеттің өміршеңдігі мен өркендеуін; күн – коммунистік идеялардың нұры, жарқын болашақты білдіреді. == Тарихы == КСРО алғашқы мемлекеттік елтаңбасын 1923 жылы 6 шілдеде [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] бекітті. Оның сипаттамасы 1924 жылғы [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясында]] бекітілді. 1923-1931 жылдары: [[Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!|«Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!»]] деген ұран масақтармен өрілген алты қызыл таспада жазылған (әр таспа өз тілінде – КСРО-ның ресми тілдері болған төрт құрылтайшы одақтық республикалардың титулдық тілдерінің санына сәйкес): [[Орыс тілі|орыс]], [[Украин тілі|украин]], [[Беларус тілі|беларус]], [[Армян тілі|армян]], [[Грузин тілі|грузин]] және [[Әзербайжан тілі|түркі-татар]] тілдерінде жазылған. 1924 жылы Өзбек және Түрікмен КСР-лары құрылғаннан кейін ленталардың саны одақтық республикалар санымен сәйкес келді, бірақ олардың арасында тікелей сәйкестік болмады. Дәл осындай жағдай 1931 жылы тәжік тілінде ұран қосумен де сақталды. Тек 1937 жылдан бастап «бір республика — титулдық тілінде ұраны бар бір таспа» деген үйлесімділік орнатылып, содан соң да сақталды. 1937-1946 жылдары елтаңбада 11 таспа, 1946-1956 жылдары — 16 таспа, 1956 жылдан бастап — 15 таспа болды<ref>{{Cite web |url=http://www.heraldicum.ru/russia/ussr.htm |title=Герб СССР |access-date=2022-01-21 |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419125604/http://heraldicum.ru/russia/ussr.htm}}{{ref-ru}}</ref>. 1922 жылдың күзінде [[Гознак|Гознакта]] кеңестік рәміздерді әзірлеу жөніндегі комиссия жұмыс істей бастады. Алғашқы кеңестік маркалар мен қағаз ақша композициялары жасалды. 1923 жылы 10 қаңтарда КСРО ОАК төралқасы мемлекеттік елтаңба мен туды әзірлеу жөніндегі комиссия құрды. Бұл ретте ОАК құрылтайшы-республикалардың елтаңбаларынан мұра болып қалған одақтың мемлекеттік рәміздерінің негізгі элементтерін: күн сәулесіндегі орақ пен балғаны, «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» ұранын белгіледі. 1923 жылы ақпанда елтаңбаны жасау туралы тапсырыс Гознакка берілді. Гознак суретшілері ұсынған елтаңбаның әртүрлі нұсқаларында дәстүрлі геральдикалық қалқаннан бас тартып, барлық еңбек құралдардың, соның ішінде [[Айыр|айырлардың]], [[Тырнауыш|тырмалардың]], [[Төс (құрал)|төстердің]], [[Тісті дөңгелек|тегершіктердің]] бейнелерін бесбұрыштар мен шеңберлерге орналастыру ұсынылды<ref>{{Cite web |url=https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/vily-grabli-shesterenki-chto-eshche-predlagalos-izobrazit-na-gosudarstvennom-gerbe-sovetskogo-soyuza/ |title=Соловьев А. Вилы, грабли, шестеренки… Что еще предлагалось изобразить на государственном гербе Советского Союза // Санкт-Петербургские ведомости. — 2023. — 19 июля. |access-date=2023-07-25 |archive-date=2023-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230725190457/https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/vily-grabli-shesterenki-chto-eshche-predlagalos-izobrazit-na-gosudarstvennom-gerbe-sovetskogo-soyuza/}}{{ref-ru}}</ref>. Гознак суретшілері Д.С.Голядкин, Я.Б.Дрейер, Н.Н.Кочура, В.К.Куприянов, П.Румянцев, А.Г.Якимченко, И.Д.Шадрдың елтаңба жобаларының нобайлары сақталған. Алғашқы жобалардың бірін (1923 ж.) Мәскеудегі Орталық телеграф ғимаратында көруге болады: жер шары масақтармен қоршалған, төбесінде қызыл жұлдыз, бүйірлерінде балға мен орақ бар. Классикалық геральдиканы қолдаушы суретші К. И. Дунин-Борковский КСРО елтаңбасын орақ пен балғамен геральдикалық қалқан ретінде көрсетті. Д. С. Голядкиннің жобасы — ортасында күн сәулесіндегі орақ пен балғасы бар бесбұрыш, айналасы — өнеркәсіптік белгілері орналасқан. Я. Б. Дрейер жобасы – балға, орақ, жұлдыз, жер шары, ұраны бар таспа. В. П. Корзунның жобасы кейінірек бекітілген КСРО елтаңбасына өте жақын. Елтаңбаны жасау жұмысына Гознак көркемді-көшірмелік бөлімінің басшысы [[Владимир Николаевич Адрианов|В. Н. Адрианов]] (1875-1938) да атсалысты. Ол, картограф ретінде елтаңбаға жер шарының бейнесін қосуды ұсынған болатын. Соңғысы Одаққа кіру әлемнің барлық мемлекеттері үшін ашық екенін білдіруі керек еді. Жалпы, Елтаңбаның бүкіл композициясын Адрианов жасаған. Елтаңба нобайын жасау жұмыстары мемлекеттік органдардың бақылауында болды. Мысалы, 1923 жылы 28 маусымда ОАК төралқасының хатшысы [[Авел Сафронович Енукидзе|А. С. Енукидзе]] елтаңбаның жоғарғы жағында «КСРО» вензелінің орнына қызыл жұлдызды қоюды ұсынды. Оның: «Вензелдің орнына жұлдыз» деген ескертпесі В. П. Корзунның мұрағаттық суретінде сақталған. [[Сурет:Sormovo-Lenin-monument-0303.jpg|thumb|left|200px|1923-1929 жылдардағы КСРО елтаңбасы, Төменгі Новгородтың Сормово ауданындағы Ленин ескерткішінің тұғырында, РКФСР]] Қорытынды кезеңде елтаңбамен жұмыс істеуге суретші [[Иван Иванович Дубасов|И. И. Дубасов]] шақырылды, ол осы соңғы суретті аяқтады. Оның алғашқы әрленімінде елтаңбаның төменгі бөлігін жауып тұратын қызыл таспаға ұрандар орналастырылған. Содан кейін таспа байлауларына алты тілдегі ұрандарды орналастыру туралы шешім қабылданды. 1923 жылы 6 шілдеде КСРО ОАК II сессиясы елтаңбаның бейнесін қабылдады (Конституция жобасының қабылдануымен бір мезгілде). 1923 жылы 22 қыркүйекте елтаңбаның бейнесін КСРО ОАК төралқасының төрағасы А. С. Енукидзе біржолата қабылдады. 1924 жылы 31 қаңтарда Кеңестердің II съезінде қабылданған КСРО Конституциясы жаңа елтаңбаны ресми түрде заңдастырды. 1924 жылғы КСРО Конституциясының 11-тарауында мемлекеттік рәміздерге сипаттама берілген: ''«70. Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының мемлекеттік елтаңбасы осы 34-бапта аталған тілдерде: «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» жазуы бар, күн сәулесінде бейнеленген және масақтармен қоршалған жер шарындағы орақ пен балғадан тұрады. Елтаңбаның жоғарғы жағында бесбұрышты жұлдыз бейнеленген».'' Елтаңба 1936 жылғы КСРО Конституциясында «ЕЛТАҢБА, ТУ, АСТАНА» деген ХІІ тарауында сипатталған. 143-бапта былай делінген: ''«Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының мемлекеттік елтаңбасы одақтас республикалардың тілдерінде «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» деген жазуы күн сәулесінде бейнеленген және масақтармен қоршалған жер шарындағы орақ пен балғадан тұрады. Елтаңбаның жоғарғы жағында бесбұрышты жұлдыз бейнеленген.'' 1920-жылдардың аяғында елтаңбаға тәжік тілінде: «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» деген ұран қосылды. Ұранның орысша нұсқасы таспаның орталық байлауына көшті. Осындай елтаңбалар 1934 жылы шығарылған КСРО қазынашылық билеттерінде басылды. Жазулар орыс, украин, беларусь (барлығы кириллицада), грузин (грузин әліпбиі), армян (армян әліпбиі), түркі-татар (араб әліпбиі; Күнгей Кавказ СФКР құрамындағы Әзербайжанның, Өзбек және Түрікмен КСР титулдық тілдерінің өкілі болды), [[Тәжік тілі|тәжік]] (латын әліпбиі) тілдерінде жасалды. [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы Конституция]] бойынша КСРО 11 республикадан тұрды (бұрынғы КСФКР-ның субъектілері – Әзербайжан, Армян және Грузин КСР-лары және РКФСР құрамындағы бұрынғы автономиялық Қазақ және Қырғыз КСР-лары дербес одақтас республикаларға айналды). Елтаңбада да таспа саны он бірге теңесті (Әзербайжан, Өзбек және Түрікмен КСР-лары Қазақ және Қырғыз КСР-мен бірге ұранның латын әліпбиіндегі өз нұсқаларын алды). Сол кезден бастап КСРО ыдырағанға дейін елтаңбадағы ұран таспалары одақтас республикалардың титулдық тілдерін ғана емес (олар Одақтың ресми тілдері болып табылады), сонымен қатар республикалардың өзін де білдірді. 1940 жылы 3 қыркүйекте [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] Төралқасының хатшылығы одақтас республикалар санының өзгеруіне және ұлттық тілдердегі ұранның жазылуын нақтылауға байланысты КСРО-ның мемлекеттік елтаңбасына өзгерістер енгізу туралы шешім қабылдады. Жаңа Конституцияны дайындау жұмыстары жүргізіліп, 1941 жылы 3 наурызда Жоғарғы Кеңестің Төралқасы елтаңбаның алдын ала жобасын қабылдады, бірақ жұмыстың аяқталуына соғыс кедергі жасады. Тек [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_26.06.1946_о_внесении_изменений_в_изображение_Государственного_герба_СССР_... 1946 жылы 26 маусымда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен] елтаңбаның жаңа нұсқасы енгізіліп, ұраны одақтас республикалардың 16 тілінде қайта шығарылды. Қолданыстағы жазуларға молдован, латыш, литва, эстон және фин тіліндегі ұрандар қосылды. [[Орталық Азия]] республикалары мен Әзербайжан тілдеріндегі жазулар енді кириллицамен жазыла бастады. 1956 жылы 16 шілдеде [[Карел-Фин Кеңестік Социалистік Республикасы|Карел-Фин КСР]] автономиялы республикаға айналып, РКФСР құрамына енгізілді, соның нәтижесінде КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1956 жылғы 12 қыркүйектегі Жарлығымен елтаңбадан фин тіліндегі ұраны бар он алтыншы таспа алынып тасталды. 1958 жылы 1 сәуірде КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының Жарлығымен беларус тіліндегі мемлекеттік ұранның мәтіні нақтыланды. Ол былай айтылатын болды: «ПРАЛЕТАРЫІ ЎСІХ КРАІН, ЯДНАЙЦЕСЯ!» (бұрынғысы «ПРОЛЕТАРЫІ УСІХ КРАЕЎ, ЗЛУЧАЙЦЕСЯ!»). КСРО елтаңбасына өзгеріс енгізілді. Азғана уақыт бұрын, 1958 жылы 21 ақпанда Беларус КСР Жоғарғы Кеңесінің қаулысымен БКСР елтаңбасында дәл осындай нақтылау енгізілген болатын. КСРО елтаңбасындағы ұрандары бар таспалардың орналасуы одақтас республикаларды халық санына сәйкес белгіленген Конституцияның 13-бабында көрсетілген тәртіпке сәйкес келді. Орыс тіліндегі жазба, ең көп қоныстанған РКФСР-ді білдіріп, ортасында орналасты, содан соң төменнен жоғары қарай гүлдестелердің оң және сол жақтарын (геральдикалық) кезектесіп беттеді. Елтаңбаны нақтылау мен қайта сызуды әр уақытта Гознак суретшілері И. С. Крылков, С. А. Новский, П. М. Чернышев, С. А. Поманский жүргізді. 1980 жылы 31 наурызда КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының Жарлығымен КСРО мемлекеттік елтаңбасы туралы ереже бекітілді. 25 маусымда КСРО Заңында бекітілді. Осы Ережеге сәйкес: ''«1. Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Мемлекеттік Елтаңбасы — КСРО-ның мемлекеттік егемендігінің, жұмысшылар, шаруалар мен зиялылардың мызғымас одағының, елдің барлық ұлттары мен халықтары еңбекшілерінің достығы мен бауырластығының, коммунистік қоғам құрушы кеңес халқының мемлекеттік бірлігінің нышаны.'' ''2. Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Мемлекеттік Елтаңбасы — күн сәулесінің бойында және масақпен жиектеліп, жер шарының аясында орақ пен балғаның бейнесінде одақтас республикалардың тілдерінде: «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» деген жазуымен көрсетілген. Елтаңбаның жоғарғы жағында — бесбұрышты жұлдыз бейнеленген. Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Мемлекеттік елтаңбасында масақтармен жиектеліп, таспада одақтас республикалардың тілдерінде жазылған жазулар мынадай тәртіппен: ортасында төменгі жағында — орыс тілінде; төменнен жоғарыға қарай сол жағында — украин, өзбек, грузин, литва, латыш, тәжік, түрікмен тілдерінде; оң жағында — беларус, қазақ, әзербайжан, молдован, қырғыз, армян, эстон тілдерінде орналасады. Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Мемлекеттік елтаңбасының түрлі-түсті бейнесінде орақ пен балға, күн мен масақтар — алтын түсті; жер шарының су беті — көгілдір, материктер — ашық қоңыр; таспа — қызыл; жұлдыз — қызыл түсті, алтын жиекпен қоршалған».'' 1991 жылдан кейін КСРО елтаңбасы 1994 жылы айналыстан толығымен алынғанға дейін кеңестік қағаз ақшаларында, 1993 жылға дейін басылған әртүрлі құжаттарда болды (1992 жылы кеңестік құжаттарды басып шығару жалғасты). КСРО рәміздерін толық пайдалану посткеңестік кеңістікте 2002 жылы [[КСРО азаматының төлқұжаты|КСРО төлқұжаттарын]] беру және мөртаңбалар мен олардың бейнелері бар құжаттарды пайдалану тоқтатылған кезде тоқтатылды. == Галереясы == <gallery mode="packed" heights="150"> Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg|1923 жылдың 6 шілдесіндегі КСРО елтаңбасы Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1931–1936).svg|КСРО елтаңбасы (1931—1936) Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1936–1946).svg|КСРО елтаңбасы (1936—1946) Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1946-1956).svg|КСРО елтаңбасы (1946—1956) Сурет:Gerbovaja marka USSR, 1926.jpg|1926 жылғы елтаңбалы (пошта) маркадағы елтаңба Сурет:Stamp of registration. USSR.jpg|Тіркеу алымын төлегені туралы белгідегі елтаңба, 1930-жылдары Сурет:10000roubles1923b.jpg|10 000 рублдік қағаз ақшадағы елтаңба, 1923 жыл Сурет:SUR 1 1934 F.jpg|1 рублдік қағаз ақшадағы елтаңба, 1934 жыл Сурет:Russia stamp 1946 СК639.png|Пошта маркасы, 1946 жыл Сурет:Russia stamp 1946 СК637.png|Пошта маркасы, 1946 жыл </gallery> == Одақтас және автономиялы республикалардың елтаңбалары == Барлық [[КСРО әкімшілік бөлінісі#Одақтас Кеңестік Социалистік Республикалар|одақтас республикалардың]] мемлекеттік елтаңбалары болды; елтаңбалардың сипаттамасы республикалардың конституцияларында қамтылды. Республикалық елтаңбалардың негізгі элементтері сондай-ақ күн сәулесіндегі орақ пен балға және республиканың ресми тілдерінде (шын мәнінде оның титулдық тілі менен орыс тілінде) «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» деген жазу болды. Одақтас республикалардың мемлекеттік елтаңбалары, әдетте, олардың табиғатының, шаруашылығы мен мәдениетінің ерекшеліктерін көрсетті. Автономиялы республиканың мемлекеттік елтаңбасы ол кіретін одақтас республиканың елтаңбасы, оған сол автономиялы республиканың және (егер олар ерекшеленсе) тиісті одақтас республиканың тілдерінде автономиялы республика атауы мен автономиялы республиканың және тиісті одақтас республиканың (егер олар ерекшеленетін болса) тіл(дерінде)інде «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» ұраны қосылды, ал РКФСР құрамына кірмейтін автономиялы республикалар үшін — қосымша орыс тілінде де жазылды. == Қазіргі мәртебесі == Бірқатар елдер заңды түрде кеңес рәміздерін нацистік рәміздермен теңестіретіндіктен, мысалы, [[Мажарстан|Мажарстанда]], [[Грузия|Грузияда]], [[Латвия|Латвияда]], [[Литва|Литвада]], [[Польша|Польшада]] және [[Украина|Украинада]] — бұл елдерде КСРО елтаңбасын көпшілік алдында көрсетуге тыйым салынады (ақпараттық, мұражайлық және осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануды қоспағанда). [[Еуропалық Одақтың Бас соты|Еуропалық сот]], сонымен қатар, КСРО елтаңбасы бейнеленген тауар белгілерін тіркеуге тыйым салды<ref>{{Cite web|url=https://patentus.ru/blog/2011/10/ispolzovanie-gerba-sssr-v-kachestve-torgovoy-marki-zaprescheno-evropeyskim-sudom/|title=Использование герба СССР в качестве торговой марки запрещено Европейским судом|website=PATENTUS: patent & trademark attorneus|date=2011-10-17|access-date=2021-12-15|archive-date=2021-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215171631/https://patentus.ru/blog/2011/10/ispolzovanie-gerba-sssr-v-kachestve-torgovoy-marki-zaprescheno-evropeyskim-sudom/}}{{ref-ru}}</ref>. == Тағы қараңыз == * [[КСРО байрағы]] * [[КСРО республикаларының елтаңбалары]] * [[Қазақстан елтаңбасы|Қазақстан Республикасының елтаңбасы]] == Әдебиет == * {{кітап|авторы= Поцелуев В. А.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Гербы Союза ССР: Из истории разработки|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Редактор М. А. Романова, художник В. И. Примаков|басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Политиздат|жыл= 1987|томы= |беттері= 166|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{мақала| авторы = Болотина С.| тақырыбы = Как создавался наш герб| шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Наука и жизнь| түрі = журнал| орны = Мәскеу| баспасы = | жыл = 1983|томы = | нөмірі = 11| беттері = 20—24| isbn = | issn = }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО елтаңбалары]] [[Санат:Мемлекеттік елтаңбалар]] e9a5ezn2hzjdmvlscnn012tn1dp0lgr 3629319 3629276 2026-07-13T05:59:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:SaarPro|SaarPro]] соңғы нұсқасына қайтарды 3446899 wikitext text/x-wiki {{Елтаңба |атауы = КСРО елтаңбасы |сурет = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg |сурет өлшемі = |сипаттама = |бекітілді = 1923 жылы 6 шілде |иелік етуші = |орташа = |орташа_ені = |орташа_сипаттама = |кіші = |кіші_ені = |кіші_сипаттама = |алғашқы айтылым = |дулыға үсті әшекей = |дулыға = |тәж = |қалқан = |қалқанұстаушылар = |негізі = |ұран = [[Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!|«Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!»]] |ордендер = |басқа элементтер = |алғашқы нұсқалар = |басқа нұсқалар = |қолданылуы = 1992 жылға дейін (әрленімдегі кейбір өзгерістерімен) |авторлар = |автор = |идея = |жоба = |түзетулер = |суретші = |дизайн = |консультант = }} '''КСРО елтаңбасы''' ({{lang-ru|Герб СССР}}) — КСРО-ның туы және әнұранымен қатар келетін ресми мемлекеттік рәмізі, социалистік елтаңбалардың алғашқыларының бірі. Елтаңба [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясында]] бекітілген (143-бап) және жер шарының аясында, күн сәулесі менен масақпен қоршалған, одақтық республикалардың тілдерінде «[[Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!]]» деген жазуы жазылған [[Орақ пен балға|орақ пен балғаның]] бейнесі болды. Елтаңбаның жоғарғы жағында сары жиегі бар бесбұрышты қызыл жұлдыз бейнеленген. КСРО мемлекеттік елтаңбасы [[Жұмысшы|жұмысшылар]] мен [[Шаруа|шаруалар]] одағын, тең құқылы [[КСРО әкімшілік бөлінісі#Одақтас Кеңестік Социалистік Республикалар|одақтық республикалардың]] біртұтас одақтық мемлекетке ерікті түрде бірігуін, барлық ұлттардың теңдігін білдіріп, КСРО халықтарының планетаның барлық елдерінің еңбекшілерімен [[Интернационализм|интернационалдық]] ынтымақтастығы идеясын көрсетеді. Елтаңбадағы континенттер ашық қоңыр түспен, ал ұрандар қызыл таспада алтын әріптермен бейнеленген. Масақ мемлекеттің өміршеңдігі мен өркендеуін; күн – коммунистік идеялардың нұры, жарқын болашақты білдіреді. == Тарихы == КСРО алғашқы мемлекеттік елтаңбасын 1923 жылы 6 шілдеде [[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] бекітті. Оның сипаттамасы 1924 жылғы [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясында]] бекітілді. 1923-1931 жылдары: [[Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!|«Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!»]] деген ұран масақтармен өрілген алты қызыл таспада жазылған (әр таспа өз тілінде – КСРО-ның ресми тілдері болған төрт құрылтайшы одақтық республикалардың титулдық тілдерінің санына сәйкес): [[Орыс тілі|орыс]], [[Украин тілі|украин]], [[Беларус тілі|беларус]], [[Армян тілі|армян]], [[Грузин тілі|грузин]] және [[Әзербайжан тілі|түркі-татар]] тілдерінде жазылған. 1924 жылы Өзбек және Түрікмен КСР-лары құрылғаннан кейін ленталардың саны одақтық республикалар санымен сәйкес келді, бірақ олардың арасында тікелей сәйкестік болмады. Дәл осындай жағдай 1931 жылы тәжік тілінде ұран қосумен де сақталды. Тек 1937 жылдан бастап «бір республика — титулдық тілінде ұраны бар бір таспа» деген үйлесімділік орнатылып, содан соң да сақталды. 1937-1946 жылдары елтаңбада 11 таспа, 1946-1956 жылдары — 16 таспа, 1956 жылдан бастап — 15 таспа болды<ref>{{Cite web |url=http://www.heraldicum.ru/russia/ussr.htm |title=Герб СССР |access-date=2022-01-21 |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419125604/http://heraldicum.ru/russia/ussr.htm}}{{ref-ru}}</ref>. 1922 жылдың күзінде [[Гознак|Гознакта]] кеңестік рәміздерді әзірлеу жөніндегі комиссия жұмыс істей бастады. Алғашқы кеңестік маркалар мен қағаз ақша композициялары жасалды. 1923 жылы 10 қаңтарда КСРО ОАК төралқасы мемлекеттік елтаңба мен туды әзірлеу жөніндегі комиссия құрды. Бұл ретте ОАК құрылтайшы-республикалардың елтаңбаларынан мұра болып қалған одақтың мемлекеттік рәміздерінің негізгі элементтерін: күн сәулесіндегі орақ пен балғаны, «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» ұранын белгіледі. 1923 жылы ақпанда елтаңбаны жасау туралы тапсырыс Гознакка берілді. Гознак суретшілері ұсынған елтаңбаның әртүрлі нұсқаларында дәстүрлі геральдикалық қалқаннан бас тартып, барлық еңбек құралдардың, соның ішінде [[Айыр|айырлардың]], [[Тырнауыш|тырмалардың]], [[Төс (құрал)|төстердің]], [[Тісті дөңгелек|тегершіктердің]] бейнелерін бесбұрыштар мен шеңберлерге орналастыру ұсынылды<ref>{{Cite web |url=https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/vily-grabli-shesterenki-chto-eshche-predlagalos-izobrazit-na-gosudarstvennom-gerbe-sovetskogo-soyuza/ |title=Соловьев А. Вилы, грабли, шестеренки… Что еще предлагалось изобразить на государственном гербе Советского Союза // Санкт-Петербургские ведомости. — 2023. — 19 июля. |access-date=2023-07-25 |archive-date=2023-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230725190457/https://spbvedomosti.ru/news/nasledie/vily-grabli-shesterenki-chto-eshche-predlagalos-izobrazit-na-gosudarstvennom-gerbe-sovetskogo-soyuza/}}{{ref-ru}}</ref>. Гознак суретшілері Д.С.Голядкин, Я.Б.Дрейер, Н.Н.Кочура, В.К.Куприянов, П.Румянцев, А.Г.Якимченко, И.Д.Шадрдың елтаңба жобаларының нобайлары сақталған. Алғашқы жобалардың бірін (1923 ж.) Мәскеудегі Орталық телеграф ғимаратында көруге болады: жер шары масақтармен қоршалған, төбесінде қызыл жұлдыз, бүйірлерінде балға мен орақ бар. Классикалық геральдиканы қолдаушы суретші К. И. Дунин-Борковский КСРО елтаңбасын орақ пен балғамен геральдикалық қалқан ретінде көрсетті. Д. С. Голядкиннің жобасы — ортасында күн сәулесіндегі орақ пен балғасы бар бесбұрыш, айналасы — өнеркәсіптік белгілері орналасқан. Я. Б. Дрейер жобасы – балға, орақ, жұлдыз, жер шары, ұраны бар таспа. В. П. Корзунның жобасы кейінірек бекітілген КСРО елтаңбасына өте жақын. Елтаңбаны жасау жұмысына Гознак көркемді-көшірмелік бөлімінің басшысы [[Владимир Николаевич Адрианов|В. Н. Адрианов]] (1875-1938) да атсалысты. Ол, картограф ретінде елтаңбаға жер шарының бейнесін қосуды ұсынған болатын. Соңғысы Одаққа кіру әлемнің барлық мемлекеттері үшін ашық екенін білдіруі керек еді. Жалпы, Елтаңбаның бүкіл композициясын Адрианов жасаған. Елтаңба нобайын жасау жұмыстары мемлекеттік органдардың бақылауында болды. Мысалы, 1923 жылы 28 маусымда ОАК төралқасының хатшысы [[Авел Сафронович Енукидзе|А. С. Енукидзе]] елтаңбаның жоғарғы жағында «КСРО» вензелінің орнына қызыл жұлдызды қоюды ұсынды. Оның: «Вензелдің орнына жұлдыз» деген ескертпесі В. П. Корзунның мұрағаттық суретінде сақталған. [[Сурет:Sormovo-Lenin-monument-0303.jpg|thumb|left|200px|1923-1929 жылдардағы КСРО елтаңбасы, Төменгі Новгородтың Сормово ауданындағы Ленин ескерткішінің тұғырында, РКФСР]] Қорытынды кезеңде елтаңбамен жұмыс істеуге суретші [[Иван Иванович Дубасов|И. И. Дубасов]] шақырылды, ол осы соңғы суретті аяқтады. Оның алғашқы әрленімінде елтаңбаның төменгі бөлігін жауып тұратын қызыл таспаға ұрандар орналастырылған. Содан кейін таспа байлауларына алты тілдегі ұрандарды орналастыру туралы шешім қабылданды. 1923 жылы 6 шілдеде КСРО ОАК II сессиясы елтаңбаның бейнесін қабылдады (Конституция жобасының қабылдануымен бір мезгілде). 1923 жылы 22 қыркүйекте елтаңбаның бейнесін КСРО ОАК төралқасының төрағасы А. С. Енукидзе біржолата қабылдады. 1924 жылы 31 қаңтарда Кеңестердің II съезінде қабылданған КСРО Конституциясы жаңа елтаңбаны ресми түрде заңдастырды. 1924 жылғы КСРО Конституциясының 11-тарауында мемлекеттік рәміздерге сипаттама берілген: ''«70. Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының мемлекеттік елтаңбасы осы 34-бапта аталған тілдерде: «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» жазуы бар, күн сәулесінде бейнеленген және масақтармен қоршалған жер шарындағы орақ пен балғадан тұрады. Елтаңбаның жоғарғы жағында бесбұрышты жұлдыз бейнеленген».'' Елтаңба 1936 жылғы КСРО Конституциясында «ЕЛТАҢБА, ТУ, АСТАНА» деген ХІІ тарауында сипатталған. 143-бапта былай делінген: ''«Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының мемлекеттік елтаңбасы одақтас республикалардың тілдерінде «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» деген жазуы күн сәулесінде бейнеленген және масақтармен қоршалған жер шарындағы орақ пен балғадан тұрады. Елтаңбаның жоғарғы жағында бесбұрышты жұлдыз бейнеленген.'' 1920-жылдардың аяғында елтаңбаға тәжік тілінде: «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» деген ұран қосылды. Ұранның орысша нұсқасы таспаның орталық байлауына көшті. Осындай елтаңбалар 1934 жылы шығарылған КСРО қазынашылық билеттерінде басылды. Жазулар орыс, украин, беларусь (барлығы кириллицада), грузин (грузин әліпбиі), армян (армян әліпбиі), түркі-татар (араб әліпбиі; Күнгей Кавказ СФКР құрамындағы Әзербайжанның, Өзбек және Түрікмен КСР титулдық тілдерінің өкілі болды), [[Тәжік тілі|тәжік]] (латын әліпбиі) тілдерінде жасалды. [[1936 жылғы КСРО Конституциясы|1936 жылғы Конституция]] бойынша КСРО 11 республикадан тұрды (бұрынғы КСФКР-ның субъектілері – Әзербайжан, Армян және Грузин КСР-лары және РКФСР құрамындағы бұрынғы автономиялық Қазақ және Қырғыз КСР-лары дербес одақтас республикаларға айналды). Елтаңбада да таспа саны он бірге теңесті (Әзербайжан, Өзбек және Түрікмен КСР-лары Қазақ және Қырғыз КСР-мен бірге ұранның латын әліпбиіндегі өз нұсқаларын алды). Сол кезден бастап КСРО ыдырағанға дейін елтаңбадағы ұран таспалары одақтас республикалардың титулдық тілдерін ғана емес (олар Одақтың ресми тілдері болып табылады), сонымен қатар республикалардың өзін де білдірді. 1940 жылы 3 қыркүйекте КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының хатшылығы одақтас республикалар санының өзгеруіне және ұлттық тілдердегі ұранның жазылуын нақтылауға байланысты КСРО-ның мемлекеттік елтаңбасына өзгерістер енгізу туралы шешім қабылдады. Жаңа Конституцияны дайындау жұмыстары жүргізіліп, 1941 жылы 3 наурызда Жоғарғы Кеңестің Төралқасы елтаңбаның алдын ала жобасын қабылдады, бірақ жұмыстың аяқталуына соғыс кедергі жасады. Тек [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_26.06.1946_о_внесении_изменений_в_изображение_Государственного_герба_СССР_... 1946 жылы 26 маусымда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен] елтаңбаның жаңа нұсқасы енгізіліп, ұраны одақтас республикалардың 16 тілінде қайта шығарылды. Қолданыстағы жазуларға молдован, латыш, литва, эстон және фин тіліндегі ұрандар қосылды. Орталық Азия республикалары мен Әзербайжан тілдеріндегі жазулар енді кириллицамен жазыла бастады. 1956 жылы 16 шілдеде [[Карел-Фин Кеңестік Социалистік Республикасы|Карел-Фин КСР]] автономиялы республикаға айналып, РКФСР құрамына енгізілді, соның нәтижесінде КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1956 жылғы 12 қыркүйектегі Жарлығымен елтаңбадан фин тіліндегі ұраны бар он алтыншы таспа алынып тасталды. 1958 жылы 1 сәуірде КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының Жарлығымен беларус тіліндегі мемлекеттік ұранның мәтіні нақтыланды. Ол былай айтылатын болды: «ПРАЛЕТАРЫІ ЎСІХ КРАІН, ЯДНАЙЦЕСЯ!» (бұрынғысы «ПРОЛЕТАРЫІ УСІХ КРАЕЎ, ЗЛУЧАЙЦЕСЯ!»). КСРО елтаңбасына өзгеріс енгізілді. Азғана уақыт бұрын, 1958 жылы 21 ақпанда Беларус КСР Жоғарғы Кеңесінің қаулысымен БКСР елтаңбасында дәл осындай нақтылау енгізілген болатын. КСРО елтаңбасындағы ұрандары бар таспалардың орналасуы одақтас республикаларды халық санына сәйкес белгіленген Конституцияның 13-бабында көрсетілген тәртіпке сәйкес келді. Орыс тіліндегі жазба, ең көп қоныстанған РКФСР-ді білдіріп, ортасында орналасты, содан соң төменнен жоғары қарай гүлдестелердің оң және сол жақтарын (геральдикалық) кезектесіп беттеді. Елтаңбаны нақтылау мен қайта сызуды әр уақытта Гознак суретшілері И. С. Крылков, С. А. Новский, П. М. Чернышев, С. А. Поманский жүргізді. 1980 жылы 31 наурызда КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының Жарлығымен КСРО мемлекеттік елтаңбасы туралы ереже бекітілді. 25 маусымда КСРО Заңында бекітілді. Осы Ережеге сәйкес: ''«1. Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Мемлекеттік Елтаңбасы — КСРО-ның мемлекеттік егемендігінің, жұмысшылар, шаруалар мен зиялылардың мызғымас одағының, елдің барлық ұлттары мен халықтары еңбекшілерінің достығы мен бауырластығының, коммунистік қоғам құрушы кеңес халқының мемлекеттік бірлігінің нышаны.'' ''2. Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Мемлекеттік Елтаңбасы — күн сәулесінің бойында және масақпен жиектеліп, жер шарының аясында орақ пен балғаның бейнесінде одақтас республикалардың тілдерінде: «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» деген жазуымен көрсетілген. Елтаңбаның жоғарғы жағында — бесбұрышты жұлдыз бейнеленген. Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Мемлекеттік елтаңбасында масақтармен жиектеліп, таспада одақтас республикалардың тілдерінде жазылған жазулар мынадай тәртіппен: ортасында төменгі жағында — орыс тілінде; төменнен жоғарыға қарай сол жағында — украин, өзбек, грузин, литва, латыш, тәжік, түрікмен тілдерінде; оң жағында — беларус, қазақ, әзербайжан, молдован, қырғыз, армян, эстон тілдерінде орналасады. Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Мемлекеттік елтаңбасының түрлі-түсті бейнесінде орақ пен балға, күн мен масақтар — алтын түсті; жер шарының су беті — көгілдір, материктер — ашық қоңыр; таспа — қызыл; жұлдыз — қызыл түсті, алтын жиекпен қоршалған».'' 1991 жылдан кейін КСРО елтаңбасы 1994 жылы айналыстан толығымен алынғанға дейін кеңестік қағаз ақшаларында, 1993 жылға дейін басылған әртүрлі құжаттарда болды (1992 жылы кеңестік құжаттарды басып шығару жалғасты). КСРО рәміздерін толық пайдалану посткеңестік кеңістікте 2002 жылы [[КСРО азаматының төлқұжаты|КСРО төлқұжаттарын]] беру және мөртаңбалар мен олардың бейнелері бар құжаттарды пайдалану тоқтатылған кезде тоқтатылды. == Галереясы == <gallery mode="packed" heights="150"> Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg|1923 жылдың 6 шілдесіндегі КСРО елтаңбасы Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1931–1936).svg|КСРО елтаңбасы (1931—1936) Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1936–1946).svg|КСРО елтаңбасы (1936—1946) Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1946-1956).svg|КСРО елтаңбасы (1946—1956) Сурет:Gerbovaja marka USSR, 1926.jpg|1926 жылғы елтаңбалы (пошта) маркадағы елтаңба Сурет:Stamp of registration. USSR.jpg|Тіркеу алымын төлегені туралы белгідегі елтаңба, 1930-жылдары Сурет:10000roubles1923b.jpg|10 000 рублдік қағаз ақшадағы елтаңба, 1923 жыл Сурет:SUR 1 1934 F.jpg|1 рублдік қағаз ақшадағы елтаңба, 1934 жыл Сурет:Russia stamp 1946 СК639.png|Пошта маркасы, 1946 жыл Сурет:Russia stamp 1946 СК637.png|Пошта маркасы, 1946 жыл </gallery> == Одақтас және автономиялы республикалардың елтаңбалары == Барлық [[КСРО әкімшілік бөлінісі#Одақтас Кеңестік Социалистік Республикалар|одақтас республикалардың]] мемлекеттік елтаңбалары болды; елтаңбалардың сипаттамасы республикалардың конституцияларында қамтылды. Республикалық елтаңбалардың негізгі элементтері сондай-ақ күн сәулесіндегі орақ пен балға және республиканың ресми тілдерінде (шын мәнінде оның титулдық тілі менен орыс тілінде) «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» деген жазу болды. Одақтас республикалардың мемлекеттік елтаңбалары, әдетте, олардың табиғатының, шаруашылығы мен мәдениетінің ерекшеліктерін көрсетті. Автономиялы республиканың мемлекеттік елтаңбасы ол кіретін одақтас республиканың елтаңбасы, оған сол автономиялы республиканың және (егер олар ерекшеленсе) тиісті одақтас республиканың тілдерінде автономиялы республика атауы мен автономиялы республиканың және тиісті одақтас республиканың (егер олар ерекшеленетін болса) тіл(дерінде)інде «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» ұраны қосылды, ал РКФСР құрамына кірмейтін автономиялы республикалар үшін — қосымша орыс тілінде де жазылды. == Қазіргі мәртебесі == Бірқатар елдер заңды түрде кеңес рәміздерін нацистік рәміздермен теңестіретіндіктен, мысалы, [[Мажарстан|Мажарстанда]], [[Грузия|Грузияда]], [[Латвия|Латвияда]], [[Литва|Литвада]], [[Польша|Польшада]] және [[Украина|Украинада]] — бұл елдерде КСРО елтаңбасын көпшілік алдында көрсетуге тыйым салынады (ақпараттық, мұражайлық және осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануды қоспағанда). [[Еуропалық Одақтың Бас соты|Еуропалық сот]], сонымен қатар, КСРО елтаңбасы бейнеленген тауар белгілерін тіркеуге тыйым салды<ref>{{Cite web|url=https://patentus.ru/blog/2011/10/ispolzovanie-gerba-sssr-v-kachestve-torgovoy-marki-zaprescheno-evropeyskim-sudom/|title=Использование герба СССР в качестве торговой марки запрещено Европейским судом|website=PATENTUS: patent & trademark attorneus|date=2011-10-17|access-date=2021-12-15|archive-date=2021-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215171631/https://patentus.ru/blog/2011/10/ispolzovanie-gerba-sssr-v-kachestve-torgovoy-marki-zaprescheno-evropeyskim-sudom/}}{{ref-ru}}</ref>. == Тағы қараңыз == * [[КСРО байрағы]] * [[КСРО республикаларының елтаңбалары]] * [[Қазақстан елтаңбасы|Қазақстан Республикасының елтаңбасы]] == Әдебиет == * {{кітап|авторы= Поцелуев В. А.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Гербы Союза ССР: Из истории разработки|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Редактор М. А. Романова, художник В. И. Примаков|басылым= |орны= Мәскеу|баспасы= Политиздат|жыл= 1987|томы= |беттері= 166|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }} * {{мақала| авторы = Болотина С.| тақырыбы = Как создавался наш герб| шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Наука и жизнь| түрі = журнал| орны = Мәскеу| баспасы = | жыл = 1983|томы = | нөмірі = 11| беттері = 20—24| isbn = | issn = }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО елтаңбалары]] [[Санат:Мемлекеттік елтаңбалар]] ax4z14azsstesqldvnu8t4el7q4p2zg Мәскеудегі Wildberries кеңсесіндегі атыс 0 755841 3629288 3517353 2026-07-13T04:39:08Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629288 wikitext text/x-wiki {{Оқиға|атауы=Мәскеудегі Wildberries кеңсесіндегі атыс|дата=2024 жыл 18 қыркүйек|орын=[[Мәскеу]], [[Романов көшесі]], 4 корпус 2|қатысушылар=[[Владислав Сергеевич Бакальчук|Владислав Бакальчук]], [[Умар Чичаев]]|өлім=2|жарақаттанғандар=7<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/982637|title=Возбуждено уголовное дело о стрельбе в офисе Wildberries|website=[[Интерфакс]]|date=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|archivedate=2024-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918145431/https://www.interfax.ru/russia/982637|url-status=live}}</ref>|ана тілі={{Lang-ru|Стрельба у офиса Wildberries в Москве}}|себебі=Wildberries-ді Russ-пен біріктіру}} '''Мәскеудегі Wildberries кеңсесіндегі атыс''' ({{Lang-ru|Стрельба у офиса Wildberries в Москве}}) — 2024 жылы 18 қыркүйекте [[Мәскеу]]де Романов көшесіндегі [[Wildberries]] бас кеңсесінің жанында орын алған екі топ адамдар арасындағы қарулы қақтығыс. Оқиға салдарынан екі күзетші қаза тауып, жеті адам жараланды. Бұған Wildberries-ді Russ-пен біріктіру түріндегі компанияны «қайта ұйымдастыру» туралы корпоративтік дау себеп болды. == Қақтығыстың барысы == Wildberries бас директоры Татьяна Бакальчуктың айтуынша, оның күйеуі және маркетплейстің негізін қалаушы Владислав Бакальчук, Wildberries-тің бұрынғы коммерциялық директоры Сергей Ануфриевпен<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/518365-soosnovatel-wildberries-sergej-anufriev-forbes-eto-iznacal-no-semejnyj-biznes|title=Сооснователь Wildberries Сергей Ануфриев — Forbes: «Это изначально семейный бизнес»|author=Романова, Татьяна|website=[[Forbes Russia]]|date=2024-08-06|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918114245/https://www.forbes.ru/biznes/518365-soosnovatel-wildberries-sergej-anufriev-forbes-eto-iznacal-no-semejnyj-biznes|archivedate=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|url-status=live}}</ref> және онымен бірге келген Wildberries банкінің директорлар кеңесінің бұрынғы төрағасы Владимир Бакинмен бірге кеңсеге «заңсыз кіріп» әрекет жасап, компанияға «заңсыз кіруге» әрекеттенген.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2024/09/18/v-tsentre-moskvy-u-glavnogo-ofisa-wildberries-proizoshla-strelba|title=В центре Москвы у главного офиса Wildberries произошла стрельба|lang=ru|website=[[Meduza]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918111349/https://meduza.io/feature/2024/09/18/v-tsentre-moskvy-u-glavnogo-ofisa-wildberries-proizoshla-strelba|archivedate=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c4glmdr7jy3o|title=Стрельба у офиса Wildberries в центре Москвы. Татьяна Бакальчук заявила о попытке рейдерского захвата компании ее мужем|lang=ru|website=[[Русская служба Би-би-си]]|date=2024-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918132613/https://www.bbc.com/russian/articles/c4glmdr7jy3o|archivedate=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|url-status=live}}</ref> Бұл арада Владислав Бакальчук және оның тобы компанияның қоймаларының құрылысын тоқтату туралы келіссөздер жүргізуге келгенде «олар оған шабуыл жасамақ болғанын» айтты.<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/vladislav-bakalchuk-rasskazal-svoyu-versiyu-inczidenta-u-ofisa-wildberries/|title=Владислав Бакальчук рассказал свою версию инцидента у офиса Wildberries|lang=ru|first=Андрей.|last=Суворов|website=[[RTVI]]|date=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|archivedate=2024-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918145851/https://rtvi.com/news/vladislav-bakalchuk-rasskazal-svoyu-versiyu-inczidenta-u-ofisa-wildberries/|url-status=live}}</ref> Бакальчук кеңсеге келмес бұрын қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін [[Ресей]] ІІМ хабарласып, ықтимал арандатушылықтарды күткенін айтты.<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2024/09/18/23951689.shtml|title=Владислав Бакальчук рассказал, кто стрелял у офиса Wildberries в Москве|lang=ru|author=Родионова, Дарья|website=[[Газета.ru]]|date=2024-09-22|accessdate=2024-09-22}}</ref> Жарияланған видеоларда Владислав Бакальчук өзімен бірге жүргендердің, соның ішінде Шешенстанның Шелковский ауданының бұрынғы прокуроры мен Бакальчуктың қазіргі адвокаты Анас Эльмурзаевтың көзінше кеңсеге кіретін жолдарды полиция қызметкерлерінің қасында жауып тұрған.<ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2024/09/19/74108114/|title=РБК: силовики задержали Владислава Бакальчука|lang=ru|website=[[Фонтанка.ру]]|date=2024-09-19|accessdate=2024-09-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2024/09/18/74104298/|title=Появление Владислава Бакальчука в офисе Wildberries попало на видео|lang=ru|website=[[Фонтанка.ру]]|date=2024-09-18|accessdate=2024-09-22}}</ref> Тағы бір видеода жиналғандардың бірі кеңсенің әйнек қалқаны сындыра бастайды, ал полиция қызметкерлері оны тоқтатуға тырысады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/18/09/2024/66eafbf89a79472b14a4becd|title=Попытка прорваться в офис Wildberries через разбитое окно. Видео|lang=ru|website=[[РБК (газета)|РБК]]|date=2024-09-18|accessdate=2024-09-22}}</ref> Жиналғандардың кейбірі ішке кіріп үлгерсе, енді кеңсеге жиналғандар оларды тоқтатуға тырысады жәнк атыстар естіледі.<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/video/2024/09/18/pervye-minuty-konflikta-so-strelboj-vozle-ofisa-wildberries.html|title=Первые минуты конфликта со стрельбой возле офиса Wildberries|lang=ru|website=[[Российская газета]]|accessdate=2024-09-22}}</ref> Атыс болған күні Склифосовский атындағы ғылыми-зерттеу институтының жедел жәрдем бөлмесінің жанына 30-ға жуық адам жиналып, атыстан зардап шеккендерді жедел жәрдем алып кеткен. [[ТАСС]] аты-жөнін атамаған құқық қорғау органдарына сілтеме жасап хабарлағандай, жиналғандар дәрігерлердің қарауында жатқан Умар Чичаевты алып кетпек болған. Тверь аудандық соты Чичаевтың бөлмесіне кірмек болған алты ер адамды тұтқындап, оларды полиция қызметкеріне бағынбады деп айыпты деп тапты.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/21922199|title=Арестованные за попытку прорваться в НИИ после стрельбы хотели увезти бойца ММА|lang=ru|website=TACC|accessdate=2024-09-22}}</ref> 18 қыркүйекте Владислав Бакальчуктың адамдары Романов көшесіндегі Wildberries кеңсесіне де, [[Санкт-Петербург|Ленинград]] даңғылындағы Wildberries кеңсесіне де келді. «Московский комсомолец» Ленинград даңғылы ауданындағы Wildberries кеңсесіне келген топтың аты аталмаған мүшесінің сөзіне сілтеме жасап хабарлағандай, оларға «операцияға өте құрметті адам қатысуды сұраған» (редколлегияда оның аты бар — «Ресейдің оңтүстік аймақтарының біріндегі өте ықпалды саясаткер»), «мақсат Ресейдің оңтүстігіндегі құрылыс болды». Ленинград даңғылы ауданындағы кеңседе келгендер еш қарсылықсыз бір қабатты басып алған, бірақ полиция шақырғаннан кейін қашып кеткен.<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/incident/2024/09/18/razborki-suprugov-bakalchukov-zakonchilis-boyney-v-centre-moskvy-dvoe-ubity.html|title=Разборки супругов Бакальчуков закончились бойней в центре Москвы: двое убиты|lang=ru|website=[[Московский комсомолец]]|date=2024-09-18|accessdate=2024-09-20|archivedate=2024-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240920062155/https://www.mk.ru/incident/2024/09/18/razborki-suprugov-bakalchukov-zakonchilis-boyney-v-centre-moskvy-dvoe-ubity.html|url-status=live}}</ref> == Құрбандар == Атыс нәтижесінде кеңсенің екі күзетшісі Адам Алмазов пен Ислам Елмурзаев қаза тапты. Олардың бірінің қайтыс болғанын компания басшысы Татьяна Бакальчук растады. Екінші күзетшінің өлімі туралы Forbes Russia, «Интерфакс» және РИА Новости компаниядағы дереккөздерге сілтеме жасап жазады.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/09/18/pri-strelbe-v-ofise-wildberries-pogibli-dva-ohrannika|title=При стрельбе в офисе Wildberries погибли два охранника|lang=ru|website=[[Meduza]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918133638/https://meduza.io/news/2024/09/18/pri-strelbe-v-ofise-wildberries-pogibli-dva-ohrannika|archivedate=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|url-status=live}}</ref> Ресейдің Тергеу комитеті екі адамның өлімін растады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/09/18/sledstvennyy-komitet-vozbudil-delo-ob-ubiystve-i-samoupravstve-posle-strelby-v-ofise-wildberries-v-tsentre-moskve|title=Следственный комитет возбудил дело об убийстве и самоуправстве после стрельбы в офисе Wildberries в центре Москве|lang=ru|website=[[Meduza]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918150655/https://meduza.io/news/2024/09/18/sledstvennyy-komitet-vozbudil-delo-ob-ubiystve-i-samoupravstve-posle-strelby-v-ofise-wildberries-v-tsentre-moskve|archivedate=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|url-status=live}}</ref> 7 адам зардап шекті. Жараланғандар арасында [[аралас жекпе-жек]] шеберлері Абубакар Местоев, шешен Умар Чичаев және ауыр салмақтағы ресейлік бокс чемпионы Рашид Кодзоев бар.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovsport.ru/taekwondo/news/chempion-mira-po-thekvondo-umar-chichaev-postradal-v-perestrelke-u-ofisa-wildberries|title=Чемпион мира по тхэквондо Умар Чичаев пострадал в перестрелке у офиса Wildberries|lang=ru|website=Советский спорт|accessdate=2024-09-18|archivedate=2024-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918130338/https://www.sovsport.ru/taekwondo/news/chempion-mira-po-thekvondo-umar-chichaev-postradal-v-perestrelke-u-ofisa-wildberries|url-status=live}}</ref> == Тергеу == Ресей Федерациясының Тергеу комитеті кісі өлтіру (РФ Қылмыстық кодексінің 105-бабы), екі немесе одан да көп адамды өлтіруге оқталу (ҚК 30-бабының 3-бөлігі, 105-бабының 2-бөлігі), құқық қорғау органының қызметкерін өлтіруге оқталу (РФ ҚК 37-бабы) бойынша қылмыстық іс қозғады. ҚК-нің 330-бабының 2-бөлігі) және атыс қаруын заңсыз сақтау (ҚК-нің 222-бабы).<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/strelba-u-ofisa-wildberries-versii-bakalchukov-i-posledstviya/|title=Стрельба у офиса Wildberries: версии Бакальчуков и последствия|lang=ru|first=Евгения.|last=Лепехина|website=[[RTVI]]|date=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|archivedate=2024-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918150234/https://rtvi.com/news/strelba-u-ofisa-wildberries-versii-bakalchukov-i-posledstviya/|url-status=live}}</ref> Атыс салдарынан 30-ға жуық азамат полиция бөлімшесіне жеткізілді, деп жазады «Интерфакс».<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/moscow/982615|title=Бакальчук подтвердила гибель сотрудника охраны при стрельбе у офиса Wildberries|website=[[Интерфакс]]|date=2024-09-18|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918152349/https://www.interfax.ru/moscow/982615|archivedate=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|url-status=live}}</ref> 2024 жылы 19 қыркүйекте Владислав Бакальчук ұсталды. Кәсіпкердің адвокаттары оған Ресей Қылмыстық кодексінің жоғарыда аталған 5 бабының алғашқы 4 бөлігі бойынша айып тағылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/19/09/2024/66ebf5cd9a79475744b2953e|title=Силовики задержали Владислава Бакальчука|lang=ru|website=[[РБК (газета)|РБК]]|date=2024-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240919170945/https://www.rbc.ru/society/19/09/2024/66ebf5cd9a79475744b2953e|archivedate=2024-09-19|accessdate=2024-09-20|url-status=live}}</ref> Тергеу комитеті ешқандай айыпты жариялаған жоқ. 20 қыркүйекте Замоскворецкий аудандық соты тергеудің Бакалчуктың үйін дереу тінту туралы өтінішін қарады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/20/09/2024/66ed7d6f9a7947c5a914426a|title=Следствие попросило провести обыск у Владислава Бакальчука|lang=ru|website=[[РБК (газета)|РБК]]|date=2024-09-20|accessdate=2024-09-22}}</ref> 20 қыркүйекте [[кәсіпкер]] қамаудан босатылды. Оның өкілдерінің айтуынша, «Ресей Федерациясының Тергеу комитетінің орталық аппаратының тергеушілері оның әрекетінен ешқандай қылмыстық құқық бұзушылықты анықтаған жоқ».<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/vladislav-bakalcuk-otpusen-domoj-posle-perestrelki-u-ofisa-wildberries/a-70288188|title=Бакальчук отпущен домой после задержания по делу о стрельбе|lang=ru|author=Волошинов, Алексей|website=[[Deutsche Welle]]|date=2024-09-20|accessdate=2024-09-22}}</ref> Қыркүйектің 19-ы мен 20-сы күндері Басманный аудандық соты бұл іс бойынша 30 айыпталушыны уақытша ұстау изоляторына жіберген.<ref>{{Cite web|url=https://zona.media/news/2024/09/20/sizo-ne-dlya-vseh|title=Задержанный из‑за перестрелки у офиса Wildberries Бакальчук опубликовал пост со словами «Я дома»; по делу о нападении на компанию в СИЗО отправили 30 человек|lang=ru|website=[[Медиазона]]|date=2024-09-20|accessdate=2024-09-22}}</ref> 21 қыркүйекте Мәскеу соттарының біріккен баспасөз қызметі Мещанский аудандық соты полицияға бағынбағаны үшін (ӘҚБтЗ-нің 19.3-бабы) әкімшілік хаттама бойынша оқ ату ісі бойынша 13 айыпталушыны 15 тәулікке қамауға алғанын хабарлады.<ref>{{Cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/sud-arest-uchastnik-strelby-wildberries/33128749.html|title=Суд в Москве назначил 15 суток ареста 13 участникам стрельбы у офиса Wildberriеs из-за неповиновения силовикам|lang=ru|website=[[Настоящее время (телеканал)|Настоящее время]]|date=2024-09-21|accessdate=2024-09-22}}</ref> == Қақтығыстың мәні == Екі адамның өмірін қиған атыс көпшіліктің наразылығын тудырды. «Новая газета Европа» жазғандай, қақтығысқа [[Шешен Республикасы|Шешенстан]] құқық қорғау органдары өкілдерінің қатысуы ерекше назар аударды. Шешенстан [[Мемлекеттік дума|Мемлекеттік Думасының]] депутаты Адам Делимханов шешен тәртіп сақшыларының қызметтік қару қолданғанын, бұл қызмет бабын асыра пайдалану фактісін ашық мойындады, өйткені атыс олардың юрисдикциясына жатпайтын аумақта болған. «Новая газета Европа» сондай-ақ Мәскеу полициясының әрекетсіздігін атап өтті, бұл «ауызша жанжалдың физикалық зорлық-зомбылыққа ұласып, кейін [[Мәскеу]] орталығындағы қоғамдық орында атыс болуына» жол берді.<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2024/09/27/vedma-kotoraia-vsem-zapravliaet|title=Ведьма, которая всем заправляет.|website=[[Новая газета Европа]]|subtitle=Как устроен бизнес по отжатию собственности и как первую публичную пощечину кадыровским рейдерам залепила женщина — Татьяна Бакальчук|date=2024-09-27|accessdate=2024-10-08}}</ref> Бұл оқиға Шешенстан билігінің қолдауымен жүзеге асырылған рейдерлік шабуылдарға деген көзқарастың жаңа кезеңін белгілеген Қадыровтың қауіпсіздік күштерімен «қарсы алған» алғашқы қоғамдық қақтығыс болды. [[Wildberries]] акцияларын қайта бөлу мақсатына жете алмағандықтан, Делимхановпен байланысқан бизнес құрылымдары елеулі беделін жоғалтты.<ref name="автоссылка2" /> 2024 жылдың 10 қазанында Шешенстан басшысы [[Рамзан Ахматұлы Қадыров|Рамзан Қадыров]] [[Дағыстан]]нан [[Ресей Федерация Кеңесі|Федерация Кеңесінің]] мүшесі Сулейман Керимов пен [[Мемлекеттік дума|Мемлекеттік Дума]] депутаттары Бекхан Барахоев, Ризван Курбановтың оны өлтіруді ұйымдастыруға әрекеттенгенін айтып, «басқасын дәлелдемесе» қанды қақтығыс жасаймыз деп қорқытқан. Қадыров оларды Wildberries кеңсесіндегі атыс оқиғасы аясында атады, оның айтуынша, олар ұлтаралық дәм беруге тырысты.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/10/10/kadyrov-ob-yavil-krovnuyu-mest-senatoru-suleymanu-kerimovu|title=Кадыров пообещал объявить кровную месть сенатору Сулейману Керимову|lang=ru|website=Meduza|accessdate=2024-10-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7215727|title=Кадыров пригрозил Керимову кровной местью |website=[[Коммерсантъ]]|date=2024-10-10|accessdate=2024-10-17}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Wildberries]] [[Санат:2024 жылдағы Мәскеу]] [[Санат:18 қыркүйек оқиғалары]] [[Санат:Мәскеудегі кісі өлтіру]] [[Санат:Ресейдегі қылмыстық істер]] [[Санат:2024 жылдағы Ресей]] qn0wrcxhky31v5f5je5wcl2hnt6ncdg 3629308 3629288 2026-07-13T05:58:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] соңғы нұсқасына қайтарды 3517353 wikitext text/x-wiki {{Оқиға|атауы=Мәскеудегі Wildberries кеңсесіндегі атыс|дата=2024 жыл 18 қыркүйек|орын=[[Мәскеу]], [[Романов көшесі]], 4 корпус 2|қатысушылар=[[Владислав Сергеевич Бакальчук|Владислав Бакальчук]], [[Умар Чичаев]]|өлім=2|жарақаттанғандар=7<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/982637|title=Возбуждено уголовное дело о стрельбе в офисе Wildberries|website=[[Интерфакс]]|date=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|archivedate=2024-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918145431/https://www.interfax.ru/russia/982637|url-status=live}}</ref>|ана тілі={{Lang-ru|Стрельба у офиса Wildberries в Москве}}|себебі=Wildberries-ді Russ-пен біріктіру}} '''Мәскеудегі Wildberries кеңсесіндегі атыс''' ({{Lang-ru|Стрельба у офиса Wildberries в Москве}}) — 2024 жылы 18 қыркүйекте [[Мәскеу]]де Романов көшесіндегі [[Wildberries]] бас кеңсесінің жанында орын алған екі топ адамдар арасындағы қарулы қақтығыс. Оқиға салдарынан екі күзетші қаза тауып, жеті адам жараланды. Бұған Wildberries-ді Russ-пен біріктіру түріндегі компанияны «қайта ұйымдастыру» туралы корпоративтік дау себеп болды. == Қақтығыстың барысы == Wildberries бас директоры Татьяна Бакальчуктың айтуынша, оның күйеуі және маркетплейстің негізін қалаушы Владислав Бакальчук, Wildberries-тің бұрынғы коммерциялық директоры Сергей Ануфриевпен<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.ru/biznes/518365-soosnovatel-wildberries-sergej-anufriev-forbes-eto-iznacal-no-semejnyj-biznes|title=Сооснователь Wildberries Сергей Ануфриев — Forbes: «Это изначально семейный бизнес»|author=Романова, Татьяна|website=[[Forbes Russia]]|date=2024-08-06|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918114245/https://www.forbes.ru/biznes/518365-soosnovatel-wildberries-sergej-anufriev-forbes-eto-iznacal-no-semejnyj-biznes|archivedate=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|url-status=live}}</ref> және онымен бірге келген Wildberries банкінің директорлар кеңесінің бұрынғы төрағасы Владимир Бакинмен бірге кеңсеге «заңсыз кіріп» әрекет жасап, компанияға «заңсыз кіруге» әрекеттенген.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2024/09/18/v-tsentre-moskvy-u-glavnogo-ofisa-wildberries-proizoshla-strelba|title=В центре Москвы у главного офиса Wildberries произошла стрельба|lang=ru|website=[[Meduza]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918111349/https://meduza.io/feature/2024/09/18/v-tsentre-moskvy-u-glavnogo-ofisa-wildberries-proizoshla-strelba|archivedate=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c4glmdr7jy3o|title=Стрельба у офиса Wildberries в центре Москвы. Татьяна Бакальчук заявила о попытке рейдерского захвата компании ее мужем|lang=ru|website=[[Русская служба Би-би-си]]|date=2024-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918132613/https://www.bbc.com/russian/articles/c4glmdr7jy3o|archivedate=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|url-status=live}}</ref> Бұл арада Владислав Бакальчук және оның тобы компанияның қоймаларының құрылысын тоқтату туралы келіссөздер жүргізуге келгенде «олар оған шабуыл жасамақ болғанын» айтты.<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/vladislav-bakalchuk-rasskazal-svoyu-versiyu-inczidenta-u-ofisa-wildberries/|title=Владислав Бакальчук рассказал свою версию инцидента у офиса Wildberries|lang=ru|first=Андрей.|last=Суворов|website=[[RTVI]]|date=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|archivedate=2024-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918145851/https://rtvi.com/news/vladislav-bakalchuk-rasskazal-svoyu-versiyu-inczidenta-u-ofisa-wildberries/|url-status=live}}</ref> Бакальчук кеңсеге келмес бұрын қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Ресей ІІМ хабарласып, ықтимал арандатушылықтарды күткенін айтты.<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/news/2024/09/18/23951689.shtml|title=Владислав Бакальчук рассказал, кто стрелял у офиса Wildberries в Москве|lang=ru|author=Родионова, Дарья|website=[[Газета.ru]]|date=2024-09-22|accessdate=2024-09-22}}</ref> Жарияланған видеоларда Владислав Бакальчук өзімен бірге жүргендердің, соның ішінде Шешенстанның Шелковский ауданының бұрынғы прокуроры мен Бакальчуктың қазіргі адвокаты Анас Эльмурзаевтың көзінше кеңсеге кіретін жолдарды полиция қызметкерлерінің қасында жауып тұрған.<ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2024/09/19/74108114/|title=РБК: силовики задержали Владислава Бакальчука|lang=ru|website=[[Фонтанка.ру]]|date=2024-09-19|accessdate=2024-09-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2024/09/18/74104298/|title=Появление Владислава Бакальчука в офисе Wildberries попало на видео|lang=ru|website=[[Фонтанка.ру]]|date=2024-09-18|accessdate=2024-09-22}}</ref> Тағы бір видеода жиналғандардың бірі кеңсенің әйнек қалқаны сындыра бастайды, ал полиция қызметкерлері оны тоқтатуға тырысады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/18/09/2024/66eafbf89a79472b14a4becd|title=Попытка прорваться в офис Wildberries через разбитое окно. Видео|lang=ru|website=[[РБК (газета)|РБК]]|date=2024-09-18|accessdate=2024-09-22}}</ref> Жиналғандардың кейбірі ішке кіріп үлгерсе, енді кеңсеге жиналғандар оларды тоқтатуға тырысады жәнк атыстар естіледі.<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/video/2024/09/18/pervye-minuty-konflikta-so-strelboj-vozle-ofisa-wildberries.html|title=Первые минуты конфликта со стрельбой возле офиса Wildberries|lang=ru|website=[[Российская газета]]|accessdate=2024-09-22}}</ref> Атыс болған күні Склифосовский атындағы ғылыми-зерттеу институтының жедел жәрдем бөлмесінің жанына 30-ға жуық адам жиналып, атыстан зардап шеккендерді жедел жәрдем алып кеткен. [[ТАСС]] аты-жөнін атамаған құқық қорғау органдарына сілтеме жасап хабарлағандай, жиналғандар дәрігерлердің қарауында жатқан Умар Чичаевты алып кетпек болған. Тверь аудандық соты Чичаевтың бөлмесіне кірмек болған алты ер адамды тұтқындап, оларды полиция қызметкеріне бағынбады деп айыпты деп тапты.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/21922199|title=Арестованные за попытку прорваться в НИИ после стрельбы хотели увезти бойца ММА|lang=ru|website=TACC|accessdate=2024-09-22}}</ref> 18 қыркүйекте Владислав Бакальчуктың адамдары Романов көшесіндегі Wildberries кеңсесіне де, Ленинград даңғылындағы Wildberries кеңсесіне де келді. «Московский комсомолец» Ленинград даңғылы ауданындағы Wildberries кеңсесіне келген топтың аты аталмаған мүшесінің сөзіне сілтеме жасап хабарлағандай, оларға «операцияға өте құрметті адам қатысуды сұраған» (редколлегияда оның аты бар — «Ресейдің оңтүстік аймақтарының біріндегі өте ықпалды саясаткер»), «мақсат Ресейдің оңтүстігіндегі құрылыс болды». Ленинград даңғылы ауданындағы кеңседе келгендер еш қарсылықсыз бір қабатты басып алған, бірақ полиция шақырғаннан кейін қашып кеткен.<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/incident/2024/09/18/razborki-suprugov-bakalchukov-zakonchilis-boyney-v-centre-moskvy-dvoe-ubity.html|title=Разборки супругов Бакальчуков закончились бойней в центре Москвы: двое убиты|lang=ru|website=[[Московский комсомолец]]|date=2024-09-18|accessdate=2024-09-20|archivedate=2024-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240920062155/https://www.mk.ru/incident/2024/09/18/razborki-suprugov-bakalchukov-zakonchilis-boyney-v-centre-moskvy-dvoe-ubity.html|url-status=live}}</ref> == Құрбандар == Атыс нәтижесінде кеңсенің екі күзетшісі Адам Алмазов пен Ислам Елмурзаев қаза тапты. Олардың бірінің қайтыс болғанын компания басшысы Татьяна Бакальчук растады. Екінші күзетшінің өлімі туралы Forbes Russia, «Интерфакс» және РИА Новости компаниядағы дереккөздерге сілтеме жасап жазады.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/09/18/pri-strelbe-v-ofise-wildberries-pogibli-dva-ohrannika|title=При стрельбе в офисе Wildberries погибли два охранника|lang=ru|website=[[Meduza]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918133638/https://meduza.io/news/2024/09/18/pri-strelbe-v-ofise-wildberries-pogibli-dva-ohrannika|archivedate=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|url-status=live}}</ref> Ресейдің Тергеу комитеті екі адамның өлімін растады.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/09/18/sledstvennyy-komitet-vozbudil-delo-ob-ubiystve-i-samoupravstve-posle-strelby-v-ofise-wildberries-v-tsentre-moskve|title=Следственный комитет возбудил дело об убийстве и самоуправстве после стрельбы в офисе Wildberries в центре Москве|lang=ru|website=[[Meduza]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918150655/https://meduza.io/news/2024/09/18/sledstvennyy-komitet-vozbudil-delo-ob-ubiystve-i-samoupravstve-posle-strelby-v-ofise-wildberries-v-tsentre-moskve|archivedate=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|url-status=live}}</ref> 7 адам зардап шекті. Жараланғандар арасында [[аралас жекпе-жек]] шеберлері Абубакар Местоев, шешен Умар Чичаев және ауыр салмақтағы ресейлік бокс чемпионы Рашид Кодзоев бар.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovsport.ru/taekwondo/news/chempion-mira-po-thekvondo-umar-chichaev-postradal-v-perestrelke-u-ofisa-wildberries|title=Чемпион мира по тхэквондо Умар Чичаев пострадал в перестрелке у офиса Wildberries|lang=ru|website=Советский спорт|accessdate=2024-09-18|archivedate=2024-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918130338/https://www.sovsport.ru/taekwondo/news/chempion-mira-po-thekvondo-umar-chichaev-postradal-v-perestrelke-u-ofisa-wildberries|url-status=live}}</ref> == Тергеу == Ресей Федерациясының Тергеу комитеті кісі өлтіру (РФ Қылмыстық кодексінің 105-бабы), екі немесе одан да көп адамды өлтіруге оқталу (ҚК 30-бабының 3-бөлігі, 105-бабының 2-бөлігі), құқық қорғау органының қызметкерін өлтіруге оқталу (РФ ҚК 37-бабы) бойынша қылмыстық іс қозғады. ҚК-нің 330-бабының 2-бөлігі) және атыс қаруын заңсыз сақтау (ҚК-нің 222-бабы).<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/strelba-u-ofisa-wildberries-versii-bakalchukov-i-posledstviya/|title=Стрельба у офиса Wildberries: версии Бакальчуков и последствия|lang=ru|first=Евгения.|last=Лепехина|website=[[RTVI]]|date=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|archivedate=2024-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918150234/https://rtvi.com/news/strelba-u-ofisa-wildberries-versii-bakalchukov-i-posledstviya/|url-status=live}}</ref> Атыс салдарынан 30-ға жуық азамат полиция бөлімшесіне жеткізілді, деп жазады «Интерфакс».<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/moscow/982615|title=Бакальчук подтвердила гибель сотрудника охраны при стрельбе у офиса Wildberries|website=[[Интерфакс]]|date=2024-09-18|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240918152349/https://www.interfax.ru/moscow/982615|archivedate=2024-09-18|accessdate=2024-09-18|url-status=live}}</ref> 2024 жылы 19 қыркүйекте Владислав Бакальчук ұсталды. Кәсіпкердің адвокаттары оған Ресей Қылмыстық кодексінің жоғарыда аталған 5 бабының алғашқы 4 бөлігі бойынша айып тағылғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/19/09/2024/66ebf5cd9a79475744b2953e|title=Силовики задержали Владислава Бакальчука|lang=ru|website=[[РБК (газета)|РБК]]|date=2024-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240919170945/https://www.rbc.ru/society/19/09/2024/66ebf5cd9a79475744b2953e|archivedate=2024-09-19|accessdate=2024-09-20|url-status=live}}</ref> Тергеу комитеті ешқандай айыпты жариялаған жоқ. 20 қыркүйекте Замоскворецкий аудандық соты тергеудің Бакалчуктың үйін дереу тінту туралы өтінішін қарады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/20/09/2024/66ed7d6f9a7947c5a914426a|title=Следствие попросило провести обыск у Владислава Бакальчука|lang=ru|website=[[РБК (газета)|РБК]]|date=2024-09-20|accessdate=2024-09-22}}</ref> 20 қыркүйекте кәсіпкер қамаудан босатылды. Оның өкілдерінің айтуынша, «Ресей Федерациясының Тергеу комитетінің орталық аппаратының тергеушілері оның әрекетінен ешқандай қылмыстық құқық бұзушылықты анықтаған жоқ».<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/vladislav-bakalcuk-otpusen-domoj-posle-perestrelki-u-ofisa-wildberries/a-70288188|title=Бакальчук отпущен домой после задержания по делу о стрельбе|lang=ru|author=Волошинов, Алексей|website=[[Deutsche Welle]]|date=2024-09-20|accessdate=2024-09-22}}</ref> Қыркүйектің 19-ы мен 20-сы күндері Басманный аудандық соты бұл іс бойынша 30 айыпталушыны уақытша ұстау изоляторына жіберген.<ref>{{Cite web|url=https://zona.media/news/2024/09/20/sizo-ne-dlya-vseh|title=Задержанный из‑за перестрелки у офиса Wildberries Бакальчук опубликовал пост со словами «Я дома»; по делу о нападении на компанию в СИЗО отправили 30 человек|lang=ru|website=[[Медиазона]]|date=2024-09-20|accessdate=2024-09-22}}</ref> 21 қыркүйекте Мәскеу соттарының біріккен баспасөз қызметі Мещанский аудандық соты полицияға бағынбағаны үшін (ӘҚБтЗ-нің 19.3-бабы) әкімшілік хаттама бойынша оқ ату ісі бойынша 13 айыпталушыны 15 тәулікке қамауға алғанын хабарлады.<ref>{{Cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/sud-arest-uchastnik-strelby-wildberries/33128749.html|title=Суд в Москве назначил 15 суток ареста 13 участникам стрельбы у офиса Wildberriеs из-за неповиновения силовикам|lang=ru|website=[[Настоящее время (телеканал)|Настоящее время]]|date=2024-09-21|accessdate=2024-09-22}}</ref> == Қақтығыстың мәні == Екі адамның өмірін қиған атыс көпшіліктің наразылығын тудырды. «Новая газета Европа» жазғандай, қақтығысқа [[Шешен Республикасы|Шешенстан]] құқық қорғау органдары өкілдерінің қатысуы ерекше назар аударды. Шешенстан [[Мемлекеттік дума|Мемлекеттік Думасының]] депутаты Адам Делимханов шешен тәртіп сақшыларының қызметтік қару қолданғанын, бұл қызмет бабын асыра пайдалану фактісін ашық мойындады, өйткені атыс олардың юрисдикциясына жатпайтын аумақта болған. «Новая газета Европа» сондай-ақ Мәскеу полициясының әрекетсіздігін атап өтті, бұл «ауызша жанжалдың физикалық зорлық-зомбылыққа ұласып, кейін [[Мәскеу]] орталығындағы қоғамдық орында атыс болуына» жол берді.<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://novayagazeta.eu/articles/2024/09/27/vedma-kotoraia-vsem-zapravliaet|title=Ведьма, которая всем заправляет.|website=[[Новая газета Европа]]|subtitle=Как устроен бизнес по отжатию собственности и как первую публичную пощечину кадыровским рейдерам залепила женщина — Татьяна Бакальчук|date=2024-09-27|accessdate=2024-10-08}}</ref> Бұл оқиға Шешенстан билігінің қолдауымен жүзеге асырылған рейдерлік шабуылдарға деген көзқарастың жаңа кезеңін белгілеген Қадыровтың қауіпсіздік күштерімен «қарсы алған» алғашқы қоғамдық қақтығыс болды. [[Wildberries]] акцияларын қайта бөлу мақсатына жете алмағандықтан, Делимхановпен байланысқан бизнес құрылымдары елеулі беделін жоғалтты.<ref name="автоссылка2" /> 2024 жылдың 10 қазанында Шешенстан басшысы [[Рамзан Ахматұлы Қадыров|Рамзан Қадыров]] [[Дағыстан]]нан [[Ресей Федерация Кеңесі|Федерация Кеңесінің]] мүшесі Сулейман Керимов пен [[Мемлекеттік дума|Мемлекеттік Дума]] депутаттары Бекхан Барахоев, Ризван Курбановтың оны өлтіруді ұйымдастыруға әрекеттенгенін айтып, «басқасын дәлелдемесе» қанды қақтығыс жасаймыз деп қорқытқан. Қадыров оларды Wildberries кеңсесіндегі атыс оқиғасы аясында атады, оның айтуынша, олар ұлтаралық дәм беруге тырысты.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/10/10/kadyrov-ob-yavil-krovnuyu-mest-senatoru-suleymanu-kerimovu|title=Кадыров пообещал объявить кровную месть сенатору Сулейману Керимову|lang=ru|website=Meduza|accessdate=2024-10-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7215727|title=Кадыров пригрозил Керимову кровной местью |website=[[Коммерсантъ]]|date=2024-10-10|accessdate=2024-10-17}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Wildberries]] [[Санат:2024 жылдағы Мәскеу]] [[Санат:18 қыркүйек оқиғалары]] [[Санат:Мәскеудегі кісі өлтіру]] [[Санат:Ресейдегі қылмыстық істер]] [[Санат:2024 жылдағы Ресей]] mu266nj2boevwshtkts72dw2b8noj1u Сербияның мемлекеттік рәміздері 0 760350 3629281 3510536 2026-07-13T04:34:42Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629281 wikitext text/x-wiki '''Сербия Республикасының мемлекеттік рәміздері''' — [[Сербия]]ның және серб халқы мен мәдениетінің нышандары болып табылатын ерекше белгілер (нышандар). Мұндай рәміздерге [[Мемлекеттік ту]], [[Мемлекеттік елтаңба]] және [[Мемлекеттік гимн]] жатады. Ресми мәртебесі жоқ, бірақ ұлттық не халықаралық деңгейде танылған өзге де рәміздер бар. == Сербия Республикасы мемлекеттік ресми рәміздері == [[Сурет:Flag of Serbia.svg|thumb||Сербия мемлекеттік туы]] === Сербия мемлекеттік туы === '''Сербия мемлекеттік туы''' — бұл тікбұрышты матаның үш тең көлденең жолақтан тұратын символы: жоғарғысы қызыл, ортасы көк және төменгісі ақ. Тудың жездену жағынан үштен бір бөлігінде Сербияның кіші гербі бейнеленген. 2010 жылғы 11 қарашада бекітілген. Қоғамдық пайдалануға гербі жоқ нұсқасы да рұқсат етілген, ол Босния және Герцеговина құрамындағы Сербиялық Республикасының ресми туы болып табылады. === Сербия мемлекеттік гербі === '''Сербия мемлекеттік гербі''' — Сербияның егемендігінің бір белгісі, 2004 жылғы 17 тамызда бекітілген. Гербте екі басты [[қыран]] бейнеленген, оның кеуде тұсында қызыл қалқан орналасқан, қалқанда төрт от жұлдызымен крест (серб кресті) бейнеленген. Жоғарғы жағында патшалық тәж және жамылғы бар. Сербия Республикасының кіші гербі — қызыл қалқан ішінде күміс екі басты қыран, оның басында тәж орналасқан. === Сербия мемлекеттік әнұраны === '''Боже правде''' (серб тілінен аударғанда – «Әділетті [[Құдай]]<nowiki/>»). Әнұран мәтінін 1872 жылы Йован Джорджевич жазған, ал музыкасын Даворин Енко шығарған.<ref>{{Cite web |url=http://minsk.mfa.gov.rs/rus/serbiatext.php?id=1348053492&subaction=showfull&template=MeniENG&ucat=119#:~:text=Государственными%20символами%20Республики%20Сербия%20являются,флага%20расположен%20малый%20герб%20Сербии |title=Сербия Республикасы мемлекеттік рәміздері мен әнұраны |access-date=2023-04-21 |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421164456/http://minsk.mfa.gov.rs/rus/serbiatext.php?id=1348053492&subaction=showfull&template=MeniENG&ucat=119#:~:text=Государственными%20символами%20Республики%20Сербия%20являются,флага%20расположен%20малый%20герб%20Сербии |deadlink=no }}</ref> <gallery> File:Coat of arms of Serbia.svg|200px|Сербия мемлекеттік гербі File:Coat of arms of Serbia small.svg|200px|Сербия кіші гербі File:Bože_pravde_za_mešoviti_hor.jpg|200px|Сербия әнұраны </gallery> == Сербия Республикасының ұлттық рәміздері == {| class="wikitable" ! Рәміз !! Сипаттамасы !! Сурет |- ! Азаматтық ту | Тең үш көлденең жолақтан тұратын тікбұрышты мата: қызыл, көк және ақ түсті. | [[Сурет:Civil flag of Serbia.svg|200px|Флаг Сербияның]] |- ! Мемлекеттік рәміз – Сербиялық крест | Грек кресті мен сыртқа қараған төрт от ұшқынынан тұрады. Бұл от ұшқындары «Тек бірлік сербтерді құтқарады» деген сөздің қысқартылған белгісі делінеді. | [[Сурет:Serbian Cross (2004–2010).svg|200px|Сербиялық крест]] |- ! Геральдикалық рәміз – Сербиялық қыран | Гербте және туда бейнеленген екібасты ақ сербиялық қыран. | [[Сурет:Arms of Serbia.svg|200px|Сербия гербі]] |- ! Сербияның қамқоршысы – Әулие Савва | Әулие Савва — Сербия Православ Шіркеуінің негізін қалаушы және алғашқы архиепископы (1219–1233 жылдары). | [[Сурет:Saint Sava in King's church Studenica Studenica.jpg|200px|Әулие Савва]] |- ! Ұлттық киім | Сербиядағы ең кең таралған халықтық киім — Шумадия үлгісі. | [[Сурет:Srpska_nosnja.jpg|200px|Ұлттық киім]] |- ! Мәдени дәстүрлер | Слава — отбасының қамқоршы әулиесін құрметтеу дәстүрі. 2014 жылдың қарашасында ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізілген.<ref>[https://ru.zahn-info-portal.de/wiki/Slava Слава — Slava]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |- ! Ұлттық жануар | Сұр қасқыр — батырлықтың символы. | [[Сурет:Canis lupus PO.jpg|200px|Сұр қасқыр]] |- ! Ұлттық ағаш | Емен — Сербияның рәмізі, күш пен ұзақ өмірдің нышаны. | [[Сурет:Zapis-0755-Progoreoci-hrast-kod-doma 20160710 4799.jpg|200px|Емен ағашы]] |- ! Ұлттық жеміс | Өрік (слива) — серб халқы үшін маңызды, көптеген дәстүрлерде кездеседі. «Үйді өрік ағашы жақсы өсетін жерде салған дұрыс» деген сөз бар. | [[Сурет:Слива (plum).jpg|200px|Слива]] |- ! Ұлттық сусын | Сливовица (өріктен жасалған бренди) — Сербияның ұлттық сусыны. | [[Сурет:Šljivovica (Serbian Slivovitz).jpg|200px|Сливовица]] |- ! Ұлттық тағамдар | Ұлттық тағамдарға чевапчичи, плескавица және гибаница жатады. | [[Сурет:Cevapcici Bosnia (10675837796).jpg|200px|Чевапчичи]] |- ! Ұлттық ескерткіштер | '''Мәдени ескерткіштер (ЮНЕСКО):''' * Стари Рас және Сопочаны монастыры (XIII ғасыр) * Студеница монастыры (XII ғасыр) * Гамзиград — Феликс Ромулиана * Косово ортағасырлық монастырлары: Високи Дечани, Левишская Богоматерь, Грачаница, Печ Патриархаты '''Әдеби мұралар:''' * Мирослав Інжілі (XII ғасыр) * Никола Тесланың мұрағаты '''Негізгі шіркеу:''' * Әулие Савва соборы — әлемдегі ең үлкен православ шіркеу | [[Сурет:Gamzigrad - Felix Romuliana (by Pudelek) 2.JPG|200px|Гамзиград]] |- ! Ұлттық өнер | Серб халқының дәстүрлі бейнелеу, зергерлік, қолөнер және ән-күй өнері. | |- ! Ұлттық аспап | Гусле — ұлттық аспап, гусларлар ән айтып, жыр орындағанда пайдаланған. | [[Сурет:Gusle from Montenegro and Serbia.jpg|200px|Гусле]] |- ! Ұлттық поэзия | Серб эпикалық поэзиясы — ұлттық жырлар, ұрпақтан ұрпаққа ауызша берілген. | |- ! Халық биі | Сербиялық хоровод (kolo) — түрлі аймақтық түрлері бар дәстүрлі би. | |- ! Ұлттық қолөнер | Пирот кілемі (килим) — Сербиядағы ерекше тоқымашылық дәстүрі. | |- ! Ұлттық бас киім | Шайкача — XX ғасырдың басынан ұлттық рәмізге айналған бас киім. Қара, сұр немесе жасыл түсті, жұмсақ матадан жасалған. | [[Сурет:Шајкача.jpg|200px|Шайкача]] |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6933/ Геральдикалық альбом. 15-бет] [[Санат:Сербияның мемлекеттік рәміздері]] iyj3rs2zcs31xts46v4pq1a8htgg7hn 3629315 3629281 2026-07-13T05:59:04Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3510536 wikitext text/x-wiki '''Сербия Республикасының мемлекеттік рәміздері''' — [[Сербия]]ның және серб халқы мен мәдениетінің нышандары болып табылатын ерекше белгілер (нышандар). Мұндай рәміздерге [[Мемлекеттік ту]], [[Мемлекеттік елтаңба]] және [[Мемлекеттік гимн]] жатады. Ресми мәртебесі жоқ, бірақ ұлттық не халықаралық деңгейде танылған өзге де рәміздер бар. == Сербия Республикасы мемлекеттік ресми рәміздері == [[Сурет:Flag of Serbia.svg|thumb||Сербия мемлекеттік туы]] === Сербия мемлекеттік туы === '''Сербия мемлекеттік туы''' — бұл тікбұрышты матаның үш тең көлденең жолақтан тұратын символы: жоғарғысы қызыл, ортасы көк және төменгісі ақ. Тудың жездену жағынан үштен бір бөлігінде Сербияның кіші гербі бейнеленген. 2010 жылғы 11 қарашада бекітілген. Қоғамдық пайдалануға гербі жоқ нұсқасы да рұқсат етілген, ол Босния және Герцеговина құрамындағы Сербиялық Республикасының ресми туы болып табылады. === Сербия мемлекеттік гербі === '''Сербия мемлекеттік гербі''' — Сербияның егемендігінің бір белгісі, 2004 жылғы 17 тамызда бекітілген. Гербте екі басты қыран бейнеленген, оның кеуде тұсында қызыл қалқан орналасқан, қалқанда төрт от жұлдызымен крест (серб кресті) бейнеленген. Жоғарғы жағында патшалық тәж және жамылғы бар. Сербия Республикасының кіші гербі — қызыл қалқан ішінде күміс екі басты қыран, оның басында тәж орналасқан. === Сербия мемлекеттік әнұраны === '''Боже правде''' (серб тілінен аударғанда – «Әділетті Құдай»). Әнұран мәтінін 1872 жылы Йован Джорджевич жазған, ал музыкасын Даворин Енко шығарған.<ref>{{Cite web |url=http://minsk.mfa.gov.rs/rus/serbiatext.php?id=1348053492&subaction=showfull&template=MeniENG&ucat=119#:~:text=Государственными%20символами%20Республики%20Сербия%20являются,флага%20расположен%20малый%20герб%20Сербии |title=Сербия Республикасы мемлекеттік рәміздері мен әнұраны |access-date=2023-04-21 |archive-date=2023-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421164456/http://minsk.mfa.gov.rs/rus/serbiatext.php?id=1348053492&subaction=showfull&template=MeniENG&ucat=119#:~:text=Государственными%20символами%20Республики%20Сербия%20являются,флага%20расположен%20малый%20герб%20Сербии |deadlink=no }}</ref> <gallery> File:Coat of arms of Serbia.svg|200px|Сербия мемлекеттік гербі File:Coat of arms of Serbia small.svg|200px|Сербия кіші гербі File:Bože_pravde_za_mešoviti_hor.jpg|200px|Сербия әнұраны </gallery> == Сербия Республикасының ұлттық рәміздері == {| class="wikitable" ! Рәміз !! Сипаттамасы !! Сурет |- ! Азаматтық ту | Тең үш көлденең жолақтан тұратын тікбұрышты мата: қызыл, көк және ақ түсті. | [[Сурет:Civil flag of Serbia.svg|200px|Флаг Сербияның]] |- ! Мемлекеттік рәміз – Сербиялық крест | Грек кресті мен сыртқа қараған төрт от ұшқынынан тұрады. Бұл от ұшқындары «Тек бірлік сербтерді құтқарады» деген сөздің қысқартылған белгісі делінеді. | [[Сурет:Serbian Cross (2004–2010).svg|200px|Сербиялық крест]] |- ! Геральдикалық рәміз – Сербиялық қыран | Гербте және туда бейнеленген екібасты ақ сербиялық қыран. | [[Сурет:Arms of Serbia.svg|200px|Сербия гербі]] |- ! Сербияның қамқоршысы – Әулие Савва | Әулие Савва — Сербия Православ Шіркеуінің негізін қалаушы және алғашқы архиепископы (1219–1233 жылдары). | [[Сурет:Saint Sava in King's church Studenica Studenica.jpg|200px|Әулие Савва]] |- ! Ұлттық киім | Сербиядағы ең кең таралған халықтық киім — Шумадия үлгісі. | [[Сурет:Srpska_nosnja.jpg|200px|Ұлттық киім]] |- ! Мәдени дәстүрлер | Слава — отбасының қамқоршы әулиесін құрметтеу дәстүрі. 2014 жылдың қарашасында ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізілген.<ref>[https://ru.zahn-info-portal.de/wiki/Slava Слава — Slava]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | |- ! Ұлттық жануар | Сұр қасқыр — батырлықтың символы. | [[Сурет:Canis lupus PO.jpg|200px|Сұр қасқыр]] |- ! Ұлттық ағаш | Емен — Сербияның рәмізі, күш пен ұзақ өмірдің нышаны. | [[Сурет:Zapis-0755-Progoreoci-hrast-kod-doma 20160710 4799.jpg|200px|Емен ағашы]] |- ! Ұлттық жеміс | Өрік (слива) — серб халқы үшін маңызды, көптеген дәстүрлерде кездеседі. «Үйді өрік ағашы жақсы өсетін жерде салған дұрыс» деген сөз бар. | [[Сурет:Слива (plum).jpg|200px|Слива]] |- ! Ұлттық сусын | Сливовица (өріктен жасалған бренди) — Сербияның ұлттық сусыны. | [[Сурет:Šljivovica (Serbian Slivovitz).jpg|200px|Сливовица]] |- ! Ұлттық тағамдар | Ұлттық тағамдарға чевапчичи, плескавица және гибаница жатады. | [[Сурет:Cevapcici Bosnia (10675837796).jpg|200px|Чевапчичи]] |- ! Ұлттық ескерткіштер | '''Мәдени ескерткіштер (ЮНЕСКО):''' * Стари Рас және Сопочаны монастыры (XIII ғасыр) * Студеница монастыры (XII ғасыр) * Гамзиград — Феликс Ромулиана * Косово ортағасырлық монастырлары: Високи Дечани, Левишская Богоматерь, Грачаница, Печ Патриархаты '''Әдеби мұралар:''' * Мирослав Інжілі (XII ғасыр) * Никола Тесланың мұрағаты '''Негізгі шіркеу:''' * Әулие Савва соборы — әлемдегі ең үлкен православ шіркеу | [[Сурет:Gamzigrad - Felix Romuliana (by Pudelek) 2.JPG|200px|Гамзиград]] |- ! Ұлттық өнер | Серб халқының дәстүрлі бейнелеу, зергерлік, қолөнер және ән-күй өнері. | |- ! Ұлттық аспап | Гусле — ұлттық аспап, гусларлар ән айтып, жыр орындағанда пайдаланған. | [[Сурет:Gusle from Montenegro and Serbia.jpg|200px|Гусле]] |- ! Ұлттық поэзия | Серб эпикалық поэзиясы — ұлттық жырлар, ұрпақтан ұрпаққа ауызша берілген. | |- ! Халық биі | Сербиялық хоровод (kolo) — түрлі аймақтық түрлері бар дәстүрлі би. | |- ! Ұлттық қолөнер | Пирот кілемі (килим) — Сербиядағы ерекше тоқымашылық дәстүрі. | |- ! Ұлттық бас киім | Шайкача — XX ғасырдың басынан ұлттық рәмізге айналған бас киім. Қара, сұр немесе жасыл түсті, жұмсақ матадан жасалған. | [[Сурет:Шајкача.jpg|200px|Шайкача]] |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6933/ Геральдикалық альбом. 15-бет] [[Санат:Сербияның мемлекеттік рәміздері]] 1y30qtsg8albo7gzuk28vmhvv1oyi6w Афиналық демократия 0 761731 3629280 3486685 2026-07-13T04:33:55Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629280 wikitext text/x-wiki [[Сурет:AGMA Stèle de la démocratie.jpg|thumb|220px|right|«Демократия стеласы» деп аталатын [[барельеф|барельефте]] Демос (халықтың бейнесі) пен Демократияның тұлғаландыруы бейнеленген: Демократия Демосқа тәж кигізіп тұр. [[Агора мұражайы (Афина)|Афинаның Агора мұражайы]].]] '''Афиналық демократия''' б.з.д. VI ғасыр шамасында [[Ежелгі Грекия|Грекиядағы]] [[Қала-мемлекеті|қала-мемлекет]] ([[Полис (ежелгі қала)|полис]]) — [[Ежелгі Афина|Афинада]] дамыды. Бұл жүйе Афина қаласын және оны қоршаған [[Аттика]] аумағын қамтыды және еркіндік, теңдік пен қауіпсіздікті қолдауға негізделді.<ref>Alwine, Andrew T. (2016). [https://www.jstor.org/stable/44157490 "Freedom and Patronage in the Athenian Democracy".] ''The Journal of Hellenic Studies''. '''136''': 1–17. ISSN 0075-4269.</ref> Афина — ежелгі Грекиядағы демократиялық қала-мемлекеттердің ішіндегі ең танымалы болғанымен, жалғыз немесе ең алғашқысы емес еді; Афинаға дейін де бірнеше басқа полистер демократиялық конституциялар енгізген болатын.<ref>Robinson, Eric W. (1997). ''The First Democracies: Early Popular Government Outside Athens''. Historia – Einzelschriften. Stuttgart, Germany: Franz Steiner Verlag. ISBN 978-3515069519.</ref><ref>Robinson, Eric W. (2011). ''Democracy beyond Athens: Popular Government in the Greek Classical Age''. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 978-0521843317.</ref> Б.з.д. IV ғасырдың соңына қарай, бар болғаны мыңнан астам грек қалаларының жартысына жуығы демократиялық басқару жүйесін қолданған болуы мүмкін.<ref>Josiah Ober, ''The Rise and Fall of Classical Greece'' (2015) Princeton University Press.</ref> Афинада [[Заңнама|заң шығару]] мен [[Атқарушы билік|атқарушы билікке]] негізделген [[саяси жүйе]] болған. Саяси қатысу құқығы тек ересек, еркін ер адамдарға берілген (яғни [[Метек|метектерге]], әйелдерге және құлдарға берілмеген). Осындай азаматтар бүкіл ересек халықтың шамамен 30 пайызынан аспаған деп есептеледі.<ref name=":4">Thorley, John (2005). ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&pg=PA74&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Athenian Democracy]'' Lancaster Pamphlets in Ancient History. Routledge. p. 74. ISBN 978-1-13-479335-8.</ref> Афиналық демократияның дамуына б.з.д. 594 жылы [[Солон]], б.з.д. 508–507 жылдары [[Клисфен]] және б.з.д. 462 жылы [[Эфиальт]] маңызды үлес қосты.<ref name=":0">[https://www.britannica.com/place/ancient-Greece "Ancient Greek civilization – The reforms of Cleisthenes".] ''Encyclopedia Britannica''.</ref> Клисфен азаматтарды байлығына емес, тұрған жеріне қарай он топқа бөліп, ақсүйектердің шексіз билігін шектеді.<ref name=":0" /> Афиналық демократияның ең ұзақ мерзімді басшысы — [[Перикл]] болды. Оның өлімінен кейін, [[Пелопоннес соғысы|Пелопоннес соғысының]] соңына қарай, демократия екі рет — б.з.д. 411 және 404 жылдары — қысқа уақытқа [[Олигархия|олигархиялық]] төңкерістермен үзіліске ұшырады. Кейінірек [[Евклид (архонт)|Евклид]] тұсында демократия қалпына келтірілді, бірақ біршама өзгеріске ұшырады. Бүгінгі таңда бізге белгілі демократияның ең егжей-тегжейлі сипаттамалары осы IV ғасырдағы өзгертілген үлгіге қатысты, Перикл дәуіріндегісіне емес. Б.з.д. 322 жылы [[Ежелгі Македония|македониялықтар]] демократияны жойды. Кейін Афинаның саяси институттары қайта жанданды, бірақ олардың бастапқы демократиялық үлгіге қаншалықты сәйкес келгені — пікірталас тудыратын мәселе. == Этимологиясы == «[[Демократия]]<nowiki/>» сөзі ([[Грек тілі|грекше]]: ''dēmokratia'', δημοκρατία) екі құрамдас бөліктен тұрады: ''dêmos'' (δῆμος — дәстүрлі түрде «халық» немесе «қала тұрғындары» деп түсіндіріледі) және ''krátos'' (κράτος — «күш», «билік» деген мағынада). Сондықтан бұл сөз тура мағынасында «халық билігі» дегенді білдіреді. «Монархия» және «олигархия» сияқты сөздердегі екінші бөлік — ''archē'' (ἀρχή), бұл сөз бастапқыда «бастау», «бірінші нәрсе» дегенді білдірген және сол арқылы «басты орын», «билік», «егемендік» мағынасын алған. Осы ұқсастық негізінде Афина демократтары енгізген жаңа басқару формасына ''«демархия»'' (δημαρχία) ұғымы қолданылар еді деп күтуге болады. Алайда бұл сөз сол кезде-ақ басқа мағынаға ие болған: ол [[Муниципалитет|қалалық]] магистраттың лауазымы немесе [[Мэр|мэрлік]] қызмет ретінде қолданылған (қазіргі заманда ''«демархия»'' сөзі жаңа мағынаға ие болған). Басқару жүйелері алғаш демократиялық деп танылған кезде «демократия» сөзі нақты қолданыста болған-болмағаны белгісіз. Бұл ұғымның алғашқы тұжырымды түрде қолданылуы шамамен б.з.д. 470 жылдарға, [[Эсхил|Эсхилдің]] ''«[[Жалбарынушылар (Эсхил)|Жалбарынушылар]]<nowiki/>»'' трагедиясына (604-жол) тиесілі деп есептеледі. Онда хор былай дейді: ''dēmou kratousa cheir'' (δήμου κρατούσα χειρ) — бұл шамамен «халық билік жүргізіп тұрған қол» дегенге саяды. Пьеса контекстінде бұл жол патша кез келген маңызды шешімді (мұнда — Данаос қыздарын Аргосқа қабылдау мәселесі) қабылдамас бұрын, халық жиналысынан рұқсат алуы тиіс екенін білдіреді. Яғни, халық жиналысы арқылы жүзеге асатын билік патшаның шешіміне [[вето]] қоя алады. Бұл сөз одан кейін [[Геродот|Геродоттың]] еңбектерінде де кездеседі (''[[Тарих (Геродот)|Тарих]]'', 6.43.3) — әрі етістік, әрі [[зат есім]] түрінде: ''dēmokrateomai'' (δημοκρατέομαι) — «мен демократияға қатысамын» және ''dēmokratia'' (δημοκρατία) — «демократия». Бұл ұғым үшін бұған дейін қолданылған сөз — [[Изономия|''изономия'']] (isonomia), яғни «барлық азаматтардың заң алдындағы теңдігі». Геродот бұл сөзді де талқылауында атап өтеді.<ref>Vlastos, Gregory (1953). [https://www.jstor.org/stable/292054?origin=crossref "Isonomia".] ''American Journal of Philology''. '''74''' (4): 337–366.</ref> Шамамен б.з.д. 460 жылдары ''Демократ'' (Δημοκράτης) есімді адам белгілі болған,<ref>Raaflaub, Kurt A. (2007). "The Breakthrough of Demokratia in Mid-Fifth-Century Athens". In Raaflaub, Kurt A.; Ober, Josiah; Wallace, Robert (eds.). ''Origins of Democracy in Ancient Greece''. Berkeley: University of California Press. p. 112.</ref> оның есімі демократиялық сенімді білдіру мақсатында ойлап табылған болуы мүмкін. Бұл есім [[Эолида|Эолидалық]] [[Темнос]] қаласында да кездеседі.<ref>[[Ксенофонт]], ''Anabasis'' 4.4.15.</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = Draco engraving from 1833 (cropped).jpg | caption1 = [[Драконт]]. Қашалып жасалған портрет, 1833 жыл | image2 = Solon demands to pledge respect for his laws.jpg | caption2 = «[[Солон]] өз заңдарына құрметпен қарауға ант беруді талап етуде», кітап иллюстрациясы (Аугсбург, 1832 ж.) | image3 = Cleisthenes.jpg | caption3 = '''Афина демократиясының атасы''' ретінде танылған [[Клисфен|Клисфеннің]] қазіргі заманғы [[бюст|бюсті]] — [[Огайо]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штатының]] астанасы [[Колумбус (Огайо)|Колумбус]] қаласындағы [[Огайо штатының Капитолийі|Капитолий]] ғимаратында көрмеге қойылған. | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} Ежелгі Грекияда демократиялық басқару жүйесін енгізген жалғыз [[Полис (ежелгі қала)|полис]] Афина емес еді. [[Аристотель]] басқа да қалалардың демократиялық басқару формасын қабылдағанын атап өтеді. Дегенмен, демократиялық институттардың қалыптасуы туралы жалпы тарихи баяндаулар көбінесе Афинаға сүйенеді, өйткені дәл осы қала-мемлекеттің жүйесі толық тарихи жазбалармен жақсы құжатталған. Оның ішінде, бізге дейін жеткен жалғыз толық «конституция» — Аристотель мен оның шәкірттері б.з.д. IV ғасырда жинақтаған «[[Конституциялар (Аристотель)|Конституциялар]]<nowiki/>» (''Politeiai'') жинағының бір бөлігі ретінде сақталған.<ref>Clarke, Paul Barry; Foweraker, Joe. ''[https://books.google.kz/books?id=qry16UDq83EC&redir_esc=y Encyclopedia of Democratic Thought]'' Routledge. ISBN 978-1-136-90863-7.</ref> Афинада алғашқы демократиялық басқару жүйесі пайда болғанға дейін, билік [[Архонт|архонттар]] деп аталатын бірқатар лауазым иелерінің<ref name=":12">[https://www.britannica.com/topic/archon-ancient-Greek-magistrate "Archon | Ancient Greek Magistrates & Role in Athenian Democracy | Britannica"] ''www.britannica.com''.</ref> және архонттық қызмет мерзімін аяқтағандардан құралған [[Ареопаг]] кеңесінің қолында болған. Бұл мекемелердің мүшелері, әдетте, ақсүйектер қатарынан шығатын. Б.з.д. 621 жылы [[Драконт]] бұрынғы [[Дәстүрлі (ауызекі) құқық|ауызша құқық]] жүйесінің орнына заңдарды [[Кодекс|жазбаша түрде]] енгізіп, оларды тек [[сот]] арқылы ғана жүзеге асыру тәртібін орнатты.<ref name=":1">Thorley, J., ''Athenian Democracy'', Routledge, 2005, p. 10.</ref><ref>Farrar, Cynthia (1 December 1988). ''[https://books.google.kz/books?id=Bp04AAAAIAAJ&redir_esc=y The Origins of Democratic Thinking: The Invention of Politics in Classical Athens]'' ISBN 978-0-521-37584-9.</ref> Кейіннен «[[Драконт заңдары]]<nowiki/>» деп аталған бұл заңдар өте қатал әрі шектеуші болған, сондықтан олардың көпшілігі кейіннен күшін жойды. Соған қарамастан, жазбаша заңдар кодексі — өз заманы үшін жаңалық болып саналып, Афиналық демократияның ең алғашқы қадамдарының бірі ретінде бағаланады.<ref>[https://www.britannica.com/topic/Draconian-laws "Draconian laws | Definition & Facts".] ''Encyclopedia Britannica''.</ref> Б.з.д. 594 жылы [[Солон]] бас архонт болып тағайындалып, Афина қоғамындағы теңсіздікке байланысты туындап келе жатқан қайшылықтарды жеңілдету мақсатында экономикалық және конституциялық реформалар жасай бастады. Оның реформалары азаматтықты жаңаша анықтап берді: Аттикадағы әрбір еркін тұрғын саяси қызмет атқаруға мүмкіндік алды — яғни, Афина азаматтары халық жиналыстарына қатысу құқығына ие болды. Солонның мақсаты — үкіметке тек ақсүйектер ғана емес, мүлікке ие басқа да азаматтық топтарды да қатыстыру арқылы ақсүйек отбасылардың ықпалын әлсірету еді. Ол қоғамды төрт мүліктік топқа бөлді: # [[Пентакосиомедимн|Пентакосиомедимндер]] — ең байлар (жылдық табысы кем дегенде 500 [[медимн]]) # [[Гиппейлер]] — атпен әскерге шығатындар (300–500 медимн) # [[Зеугиттер]] — орташа жер иелері (200–300 медимн) # [[Феттер]] — ең кедей еркін азаматтар (200 медимннен аз табысы бар)<ref>Thorley, John (2004). ''Athenian democracy'' (2nd ed.). London & New York: Routledge. ISBN 0-203-62256-1.</ref> Бұл жүйе саяси құқықтар мен міндеттерді азаматтардың байлығына қарай бөлуді енгізді және Афинадағы кейінгі демократиялық құрылымның негізін қалады. Солон бұрын тек ақсүйектерге тән болған саяси рөлдерді жері бар әрбір еркін азаматқа беру арқылы қала-мемлекеттің әлеуметтік құрылымын түбегейлі өзгертті. Оның реформалары аясында күнделікті басқару істерін жүргізіп, саяси күн тәртібін айқындайтын орган ретінде [[буле]] (400 адамнан тұратын кеңес; әрбір төрт филаның 100 өкілі) құрылды.<ref name=":1" /> Бұған дейін осы рөлді атқарған Ареопаг кеңесі сақталып қалды, бірақ енді оның міндеті «заңдарды қорғау» қызметімен шектелді.<ref>[[Британника энциклопедиясы]], [https://www.britannica.com/topic/Areopagus-Greek-council Areopagus.]</ref> Солон демократияға қосқан тағы бір маңызды үлесі — [[Экклесия]] немесе Халық жиналысын құруы болды. Бұл жиналысқа барлық ер азаматтардың қатысуына мүмкіндік берілді. Бұл ретте халық жиналыстарында талқыланған мәселелер ауқымы өте кең болды. Және де, ареопаг халық билік органдары тарапынан енгізілген жаңалықтар мемлекеттің негізін шайқалтпауын қадағалайтын саяси жүйенің консервативті, тежеуші элементі ретінде сақталса да, азаматтардың және әлеуметтік топтардың әлдеқайда көбірек саны полис өміріне ықпал ете бастады. Солон сондай-ақ елеулі экономикалық реформалар жасады: барлық бұрынғы қарыздарды жойды, қарызға байланысты құлдыққа түскендерді босатты, адамның өзін кепілге қою арқылы қарыз алу тәжірибесіне тыйым салды. Бұл өзгерістер Афина қоғамындағы қарыздық құлдық пен экономикалық теңсіздікті қайта құрылымдау үшін жасалған болатын.<ref name=":11">[[Британника энциклопедиясы]], [https://www.britannica.com/topic/Solons-laws Solon’s laws]</ref> Осылайша, саяси жүйені демократияландыру жолында айқын қадам жасалды. Дегенмен, жаңа тәртіптер бірден орныққан жоқ және әлі де болса екіге бөлінген афиналық қоғамды қанағаттандырмады. Халық демократияны одан әрі күшейтуді талап етті, ал бұрынғы тәртіптерді жақтаушылар өз құқықтарының бұзылғанын сезінді. Осындай бірліктің болмауын б.з.д. 561 жылы енді ғана қалыптаса бастаған афиналық демократия [[Тирания|тиран]] [[Писистрат]] тарапынан ең радикалды кедей демостың қолдауымен құлатылды. Солон енгізген кейбір қағидалар сақталып қалды, алайда барлық маңызды лауазымдар жоғарғы билеушімен туыстық негіз бойынша тағайындалды.<ref>''В. В. Латышев.'' Очерк греческих древностей. — Алетейя, 1997. — Т. 1.</ref><ref>''Плутарх.'' Сравнительные жизнеописания в двух томах. — 2. — Наука, 1994. — Т. 1.</ref> Алайда оның ұлы [[Гиппий (тиран)|Гиппий]] б.з.д. 510 жылы қуылғаннан кейін демократия қайта қалпына келтірілді. Б.з.д. 508 және 507 жылдары [[Клисфен]] реформалар жүргізіп, ақсүйек әулеттердің үстемдігін әлсіретті және әрбір афиналық азаматты қаланың басқаруымен тікелей байланыстырып қойды. Клисфен Аттикадағы барлық еркін тұрғындарды Афина азаматтары ретінде ресми түрде мойындады, бұл оларға саяси құқық пен азаматтық бірлік сезімін берді.<ref>Farrar, Cynthia (1 December 1988). ''[https://books.google.kz/books?id=Bp04AAAAIAAJ&q=%22ensuing+conflict+was%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22ensuing%20conflict%20was%22&f=false The Origins of Democratic Thinking: The Invention of Politics in Classical Athens]'' ISBN 978-0-521-37584-9.</ref> Ол бұл мақсатқа жету үшін дәстүрлі рулық ([[фила]]) бөліністердің саяси рөлін жойып, олардың орнына он жаңа фила құрды. Әрбір жаңа фила шамамен үш [[Триттия|триттиядан]] (географиялық аудан) құралды, ал әр триттия бірнеше [[Дем (Жер аймағы)|демнен]] (кіші әкімшілік бірлік) тұрды. 18 жастан асқан әрбір ер азамат өзі тіркелген демге ресми түрде жазылуға міндетті болды. Бұл жүйе азаматтардың саяси өмірге қатысуын қамтамасыз ететін маңызды негізге айналды.<ref>Thorley, John (20 June 2005). ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&q=between+30,000&redir_esc=y#v=snippet&q=between%2030%2C000&f=false Athenian Democracy]'' Routledge. ISBN 978-1-134-79335-8.</ref> Үшінші реформалар жиынтығы б.з.д. 462/1 жылы [[Эфиальт|Эфиальттің]] бастамасымен жүзеге асырылды. Эфиальттің қарсыластары сол кезде спарталықтарға көмек көрсету мақсатында қаладан тыс жерде жүргенде, ол Экклесияны (халық жиналысын) Ареопаг кеңесінің өкілеттігін шектеуге көндірді. Осы реформаның нәтижесінде Ареопагтың билігі тек кісі өлтіру және қасиетті заттарға қол сұғу (қасиеттілікке қол сұғушылық) істерін қарайтын қылмыстық сот ретіндегі қызметімен шектелді.<ref name=":13">Thorley, J., ''Athenian Democracy'', Routledge, 2005, pp. 55–56</ref> Сол уақытта немесе көп ұзамай, Ареопаг кеңесінің құрамына мүлік цензі төмен азаматтар да қабылданатын болды — бұл бұрын тек жоғары мүлік санатына жататын азаматтарға тән болған артықшылықты жойып, кеңес құрамын демократияландыруға бағытталған маңызды қадам еді. Б.з.д. 413 жылы Афинаның [[Сицилия жорығы|Сицилия жорығында]] күйрете жеңілуінен кейін, кейбір азаматтар қаланы құлдырауға әкеліп жатыр деп есептеген радикалды демократияны шектеу шараларын қолға алды. Бастапқыда бұл әрекеттер конституциялық жолмен жүзеге асырылса да, ақыры [[Б.з.д. 411 жылғы Афинадағы төңкеріс|б.з.д. 411 жылы болған төңкеріспен]] Афинада 400 Кеңесі атты олигархиялық үкімет құрылды. Алайда бұл [[олигархия]] төрт-ақ ай өмір сүріп, оның орнына қайтадан демократиялық сипаттағы үкімет келді. Афинада демократиялық басқару жүйесі б.з.д. 404 жылы Спартаға тізе бүккенге дейін жалғасты. Осы кезде билік «[[Отыз тиран]]<nowiki/>» деп аталған, Спартаға жақтас олигархтардың қолына өтті.<ref>Blackwell, Christopher. [https://brewminate.com/the-development-of-athenian-democracy/ "The Development of Athenian Democracy".] ''brewminate.com''</ref> Бірақ бір жылдан кейін, демократияны жақтаушылар билікті қайтарып алды, және б.з.д. 338 жылы [[Макендондық Филипп II|II Филипптің]] [[Ежелгі Македония|Македония]] әскері Афинаны жаулап алғанға дейін демократиялық басқару жүйесі өз жалғасын тапты. === Қазіргі заманғы демократиямен байланысы === Қазіргі заманғы демократия өзінің түп-тамырымен ежелгі Афина түп-негіздеріне сүйенсе де, ол қазіргі басқару талаптарына сай бейімделіп дамыды. Афина демократиясының басты ерекшелігі — тікелей қатысу болған, алайда бұл жүйе жиі [[Тобыр психологиясы|тобыр психологиясының]] әсері мен шешімдерді асығыс қабылдау сияқты қиындықтарға тап болатын. Ал қазіргі демократиялық жүйелер билік тармақтарының арасында тепе-теңдік пен [[Биліктердің бөлінуі|өзара бақылау]] қағидатын басты орынға қояды. Мұндай құрылымдар шешімдердің терең талқылау мен байыпты ой елегінен өткізуге негізделуін қамтамасыз етуге тырысады, осылайша қоғамдық пікірдің ықпалымен қабылданатын асығыс шешімдердің алдын алуға бағытталған. Сонымен қатар, қазіргі демократиялық мемлекеттер түрлі көзқарастарды ескеретін жүйелер қалыптастырған, бұл өз кезегінде биліктің аз ғана топтың қолында шоғырлану қаупін төмендетіп, саяси жағынан саналы сайлаушыны тәрбиелеуге септігін тигізеді.<ref>Cary, M (1927). [https://www.jstor.org/stable/24400152 "Athenian Democracy".] ''History''. NEW SERIES, Vol. 12, No. 47 (OCTOBER, 1927), pp. 206-214 (9 pages)</ref> === Салдары === Б.з.д. 336 жылы [[Макендондық Филипп II|II Филипп]] грек полистерінің коалициясын бастап Парсыға қарсы соғыс жариялады, алайда бұл одақта грек әскерлері өз қалаларының адалдығы үшін кепілдік ретінде де қарастырылды. Кейінірек [[Ескендір Зұлқарнайын|Ұлы Александр]] мен Афина арасындағы қатынастар нашарлай түсті — әсіресе ол б.з.д. 324 жылы [[Вавилон|Вавилонға]] оралғаннан кейін. Александр қайтыс болған соң, Афина мен Спарта бірнеше қала-мемлекетпен бірігіп Македонияға қарсы соғыс ашты, бірақ жеңіліп қалды.<ref name=":3">Habicht, Christian. ''[https://books.google.kz/books?id=--Hay8eZ5loC&q=%22athenians+completely%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22athenians%20completely%22&f=false Athens from Alexander to Antony]'' Harvard University Press. ISBN 978-0-674-05111-9</ref> Нәтижесінде Афина эллинистік бақылауға өтті. Македония патшасы қалада саяси басқарушы ретінде жергілікті өкіл тағайындады. Мысалы, [[Кассандр]] тағайындаған [[Деметрий Фалерлік|Фалерлік Деметрий]] дәстүрлі афиналық саяси институттардың сыртқы құрылымын сақтағанымен, халық оларды Македонияның қуыршақ билеушілері деп санады. Кейінірек [[Деметрий I Полиоркет|Деметрий Поллиоркет]] Кассандрдың Афинадағы билігін жойып, Деметрий Фалерлік жер аударылып, б.з.д. 307 жылы демократия қалпына келтірілді. Алайда бұл кезеңге қарай Афина саяси жағынан әлсіз, ықпалсыз қалаға айналып кеткен еді.<ref>Green, Peter (1 December 1990). ''[https://books.google.kz/books?id=1QOvJ14Jxv8C&q=%22backed+puppet+dictator%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22backed%20puppet%20dictator%22&f=false Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age]'' University of California Press. ISBN 978-0-520-08349-3.</ref> Мұның бір мысалы: сол 307 жылы Македония мен Мысырдың қолдауына ие болу мақсатында үш жаңа [[фила]] (ру) құрылды. Оның екеуі — Македония патшасы мен оның ұлына, ал үшіншісі — Мысыр патшасына арналып аталған. Алайда, б.з.д. 200 жылы [[Ежелгі Рим|Рим]] Македониямен соғыс бастаған кезде, афиналықтар бұрын құрылған екі филаны (Македония патшасы мен ұлына арналған) таратып, он екінші жаңа филаны [[Пергам]] патшасының құрметіне құрды. Афина Рим жағында екенін жариялады, және б.з.д. 146 жылы қала «автономды одақтас қала» (лат. ''civitas foederata'') мәртебесін алды, бұл оған ішкі істерін өз бетінше басқаруға мүмкіндік берді. Бұл мәртебе Афинаға демократияның сыртқы формаларын сақтауға мүмкіндік берді, дегенмен Рим билігі қаланың ақсүйектерін күшейтетін конституцияны қамтамасыз етті.<ref name=":2">[https://books.google.kz/books?id=3hs9AAAAIAAJ&dq=athenian+democracy+rome&pg=PA447&redir_esc=y#v=onepage&q=athenian%20democracy%20rome&f=false A Companion to Greek Studies] Edited by Leonard Whibley. Cambridge University Press.</ref> Рим билігі тұсында [[Архонт|архонттар]] жоғары лауазым иелері болып қала берді. Олар сайланып тұрды, тіпті [[Домициан]] мен [[Адриан]] сияқты шетелдіктер де бұл қызметті құрметті атақ ретінде иеленген. Төрт архонт сот істерін жүргізуге жауапты болды. Кеңес (оның құрамы әр кезеңде 300 бен 750 аралығында өзгеріп отырды) жеребе арқылы тағайындалды. Алайда ол өзінің маңыздылығын жоғалтып, оның орнын [[Ареопаг]] басты — бұл кеңес сайланған архонттардан құрылып, ақсүйектік сипатта болды және кең өкілеттіктерге ие болды. Адриан тұсынан бастап қала қаржысын императорлық бақылаушы (куратор) қадағалайтын болды. Рим империясы құлағаннан кейін де ежелгі конституцияның сұлбасы сақталып, архонттар мен Ареопаг кеңесі өз қызметін жалғастыра берді.<ref name=":2" /> Б.з.д. 88 жылы философ [[Афенион|Афенионның]] басшылығымен төңкеріс болды. Ол өзін [[Тирания|тиран]] ретінде жариялап, [[Экклесия|Экклесияны]] (Халық жиналысын) өз қалауынша лауазымдарға адамдар тағайындауға көндірді. Афенион [[Понт]] патшасы [[VI Митридат|Митридатпен]] одақтасып, Римге қарсы соғыс ашты. Соғыс барысында Афенион қаза тауып, оның орнын [[Аристион]] басты. Римнің жеңімпаз қолбасшысы [[Публий Корнелий Сулла]] афиналықтарды құлдыққа сатпады және өмірлерін сақтап қалды. Сонымен қатар, ол б.з.д. 86 жылы бұрынғы үкіметті қалпына келтірді.<ref>Cartledge, Paul; Garnsey, Peter; Gruen, Erich S. ''[https://books.google.kz/books?id=LNCv7A05JWoC&dq=athens++%22athenion%22+88+bc&pg=PA145&redir_esc=y#v=onepage&q=athens%20%20%22athenion%22%2088%20bc&f=false Hellenistic Constructs: Essays in Culture, History, and Historiography]'' University of California Press. ISBN 978-0-520-20676-2.</ref> Алайда [[Октавиан Август]] кезінде Рим империяға айналған соң, Афинаның ресми тәуелсіздігі жойылып, оның басқару жүйесі римдік муниципалитеттердің типтік үлгісіне көшті. Қалада [[Декуриондар (Рим әкімшілігі)|декуриондар]] сенаты құрылып, әкімшілік басқару осы жүйеге сәйкестендірілді.<ref name=":3" /> == Мемлекет басқаруына қатысу және одан шеттетілу == === Афина халқының саны мен құрамы === {{Толық мақала|Ежелгі Грекиядағы құлдық}} Ежелгі Афина халқының саны туралы бағалар әртүрлі. Б.з.д. IV ғасырда Аттикада 250 000–300 000 адам өмір сүрген болуы мүмкін.<ref name=":4" /> Азамат отбасылары 100 000 адамға жетуі мүмкін еді, және олардың шамамен 30 000-ы жиналыста дауыс беру құқығына ие ересек ер азаматтар болған. Б.з.д. V ғасырдың ортасында ересек ер азаматтардың саны 60 000-ға дейін жеткен болуы мүмкін, бірақ бұл сан [[Пелопоннес соғысы]] кезінде күрт төмендеді.<ref name=":5">John A. Rothchild. [https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1020397 Introduction to Athenian Democracy of the Fifth and Fourth Centuries BCE] Wayne State University Law School</ref> Бұл құлдырау тұрақты болды, себебі төменде сипатталған азаматты анықтаудың қатаңырақ ережелері енгізілді. Қазіргі заман көзқарасынан бұл сандар аз болып көрінуі мүмкін, бірақ грек қала-мемлекеттері арасында Афина ірі қала болған: мыңға жуық грек қалаларының көбісі әрқайсысы 1 000–1 500 ересек ер азаматтан ғана тұра алатын; ал ірі алпауыт болған [[Коринф|Коринфтің]] өзінде ең көбі 15 000 адам болған.<ref>Dixon, Michael D. (27 June 2014). ''[https://books.google.kz/books?id=hN7pAwAAQBAJ&dq=corinth+population&pg=PA44&redir_esc=y#v=onepage&q=corinth%20population&f=false Late Classical and Early Hellenistic Corinth: 338–196 BC]'' Routledge. ISBN 978-1-317-67649-2.</ref> Халықтың азамат еместер бөлігін тұрақты тұратын шетелдіктер (метэкилер) мен құлдар құрады, және, мүмкін, құлдар олардың ішінде көбірек болған. Б.з.д. 338 жылы шешен [[Гиперид]] (13-фрагмент) [[Аттика|Аттикада]] 150 000 құл бар деп мәлімдеген, бірақ бұл сан, шамасы, тек әсер ретінде айтылған: құлдар азаматтардан көп болғанымен, олар оларды басып тастаған жоқ.<ref>Kamen, Deborah E. (21 July 2013). ''[https://books.google.kz/books?id=calr-oiSrTEC&dq=hyperides+fragment+13+attica+slaves+150,000&pg=PA9&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperides%20fragment%2013%20attica%20slaves%20150%2C000&f=false Status in Classical Athens]'' Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-4653-5.</ref> === Афинадағы азаматтық === Афинада тек [[Эфебия|эфеб]] ретінде әскери дайындықтан өткен ересек ер афиналық азаматтардың ғана дауыс беру құқығы болған. Үкіметке шын мәнінде қатысқан халықтың пайызы жалпы тұрғындардың 10%-дан 20%-ға дейінгі бөлігін құраған, бірақ бұл б.з.д. V ғасырдан IV ғасырға дейін өзгеріп отырған.<ref name=":5" /> Бұл халықтың көп бөлігін: [[Ежелгі Грекиядағы құлдық|құлдарды]], азат етілген құлдарды, балаларды, әйелдерді және [[Метек|метектерді]] (Афинада тұратын шетелдіктер) шеттеткен.<ref name=":6">[https://www.ascsa.edu.gr/excavations/athenian-agora Athenian Agora] American School of Classical Studies at Athens</ref> Әйелдердің құқықтары мен артықшылықтары шектеулі болған, олардың қоғамдық орындарда қозғалысы шектелген және олар ер адамдардан қатты оқшауланған.<ref name=":6" /> Грек [[Қала-мемлекеті|қала-мемлекеттеріндегі]] азаматтықтың эксклюзивті және ата-бабаға негізделген түсінігін ескерсек, салыстырмалы түрде халықтың үлкен бөлігі Афинада және оған ұқсас радикалды демократияларда үкіметке қатыса алған, бұл оларды олигархиялар мен аристократиялармен салыстырғанда ерекшелендіреді.<ref name=":5" /> Көп жағдайда Афина азаматтықты туу арқылы берілетін критерийге сүйенген. Бұл критерий үш санатқа бөлінген: афиналық әкеден еркін туған, афиналық әкеден еркін және заңды некеден туған, және афиналық әке мен афиналық шешеден еркін және заңды некеден туған.<ref name=":7">Lape, Susan (2010). ''[https://search.worldcat.org/title/798549142 Race and citizen identity in the classical Athenian democracy]'' Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-511-67676-5.</ref> Афиналықтар адамның қай отбасынан туғанын және туу жағдайын оның азамат ретіндегі саяси болмысы мен лауазымдарға ие болу мүмкіндігімен байланысты деп есептеген. [[Ежелгі Афина|Ежелгі Афинада]] азаматтық тек мемлекет алдындағы заңды міндет қана емес, сонымен қатар этникалық-ұлттық тектіліктің бір түрі ретінде де қарастырылған болуы мүмкін деген болжам бар. «Афиналық» атағы еркін тұрғындарға беріліп, оларды азамат ретінде тануға және қаладағы басқа «азамат емес» тұрғындарға қарағанда ерекше артықшылықтар мен құқықтық қорғанысқа ие болуға мүмкіндік берген.<ref name=":7" /> Афина заңдары тарихында [[Солон|Солонның]] заңдары азаматтар (афиналықтар) мен азамат емес тұрғындар (афиналық емес еркіндер) арасындағы құқықтық қорғаныс шекарасын анық көрсеткен. Азаматтар — еркін деп танылғандар, ал азамат емес адамдар заң жүзінде құлдыққа түсуге жататын болған.<ref name=":7" /> Сондай-ақ дауыс беру құқығынан құқығы уақытша тоқтатылған азаматтар да айырылған (көбінесе қалаға қарызын төлемегені үшін — ''[[атимия]]'' ұғымына қараңыз). Кейбір афиналықтар үшін бұл тұрақты (және тіпті мұрагерлікпен берілетін) құқықтан айырылу ретінде қарастырылған. Кейбір афиналық азаматтар басқаларға қарағанда саяси өмірге анағұрлым белсенді қатысқанымен, бұл жүйенің жұмыс істеуі үшін қажет болған орасан зор қатысушылар саны тікелей демократияға қатысқан азаматтардың ауқымын көрсетеді — бұл қазіргі кез келген демократиядан әлдеқайда кең болған.<ref name=":5" /> Афина азаматы болу үшін азаматтың ата-анасы да азамат болуға тиіс еді; [[Перикл]] мен [[Кимон|Кимонның]] б.з.д. 450 жылғы реформаларынан кейін, азаматтық тек екі афиналық ата-анадан туғандарға ғана берілетін болды.<ref>Thorley, J., ''Athenian Democracy'', Routledge, 2005, p. 54.</ref> Бұл заң артқа қарай қолданылмағанымен, бес жылдан кейін Мысыр патшасы жіберген астық сыйы барлық азаматтарға таратылмақ болғанда, көптеген «заңсыз» азаматтар тіркеуден алынып тасталды.<ref>Gagarin, Michael; Cohen, David. ''[https://books.google.kz/books?id=v0yJ9fECG88C&dq=plutarch+pericles+grain+egypt&pg=PA278&redir_esc=y The Cambridge Companion to Ancient Greek Law]'' Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-82689-1.</ref> Азаматтық жеке адамға да, оның ұрпақтарына да қолданылды. Сонымен қатар, оны Халық жиналысы (Экклесия) арнайы шешіммен де бере алатын. Кейде азаматтық тұтас халықтарға да берілді (мысалы, б.з.д. 427 жылы — [[Платея|платеяліктерге]], б.з.д. 405 жылы — [[Самос|самостықтарға]]). Алайда IV ғасырға қарай азаматтық тек жеке адамдарға ғана, 6000 адамдық кворуммен арнайы дауыс беру арқылы берілетін болды. Бұл, әдетте, мемлекетке ерекше қызмет көрсеткендерге марапат ретінде ұсынылатын. Бір ғасыр ішінде осылайша берілген азаматтықтар саны мыңдап емес, жүздеп есептеледі.<ref>Sinclair, R. K. (1988). ''[https://books.google.kz/books?id=RxH3UcC2FYwC&q=%22citizenship+was+not%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22citizenship%20was%20not%22&f=false Democracy and Participation in Athens]'' Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-42389-2.</ref> ''Ксения графе'' (ξενίας γραφή) — азаматтық құқықтарды заңсыз пайдаланған адамға қарсы қозғалатын іс болатын. Егер кінәсі дәлелденсе, адам құлдыққа сатылатын, ал оның мүлкі мемлекет пайдасына тәркіленетін.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0062:alphabetic+letter=X:entry+group=1:entry=xenias-graphe-harpers Xenias Graphé] Harry Thurston Peck, ''Harpers Dictionary of Classical Antiquities (1898).''</ref> === Афинадағы әйелдердің орны === Афина демократиясына тек ересек ер афиналық азаматтар ғана қатыса алғандықтан, әйелдер үнемі үкіметтен және қоғамдық рөлдерден шеттетілген. Азаматтық мәселесінде де бұл ұғым әйелдерге сирек қатысты қолданылған. Оның орнына әйелдер көбінесе астэ (''astē'') деп аталған, яғни «қалаға тиесілі әйел» немесе Аттикэ гунэ (''Attikē gunē'') — «Аттикалық әйел / жұбай» деген мағынаны білдірген. «Афиналық» деген атау көбіне тек ер азаматтарға арналған болатын.<ref name=":8">Pritchard, David (2014). [https://www.cambridge.org/core/journals/greece-and-rome/article/position-of-attic-women-in-democratic-athens/4A45F942BCEE5E69ACC7ED8AC9EAD1CB "The Position of Attic Women in Democratic Athens"] ''Greece and Rome''. Cambridge University Press</ref> Периклдің азаматтық туралы заңы (азаматтық тек екі ата-анасы да афиналық болған балаларға беріледі деген) қабылданғанға дейін полис әйелдерді азамат ретінде тіркемеген, және оларға арналған арнайы есеп жүргізілмеген. Соның салдарынан көптеген сот істерінде әйелдердің афиналық еркектің әйелі екенін дәлелдеу қажет болған.<ref name=":8" /> Тек үкіметтен ғана емес, әйелдер қоғамдық пікірталастар мен сөз сөйлеу салаларынан да тыс қалған. Шешендер тіпті азаматтардың әйелдері мен қыздарының есімдерін атамауға тырысқан немесе оларға жанама жолмен сілтеме жасаған.<ref name=":8" /> Қоғамдық өмірден ығыстырылған әйелдердің рөлі үй шаруасымен айналысу және екінші сортты адам ретінде қарастырылып, әкесі немесе күйеуінің толық билігіне бағынышты болумен шектелген.<ref>ameson, Michael H. (1997), Brulé, Pierre; Oulhen, Jacques (eds.), [https://books.openedition.org/pur/20971 "Women and Democracy in Fourth-century Athens"] Presses universitaires de Rennes, pp. 95–107, ISBN 978-2-7535-2482-8. "Афиналық әйелдердің идеал бейнесі — үнсіз, аты-жөні аталмайтын және көрінбейтін болуы керек еді, тек кейбір діни рәсімдерде ғана ерекшелік жасалатын. Олар үй ішінде қалуға тиісті болатын, есік қаққанға жауап бермеу, ал көшеге жүгіріп шығу мүлде орынсыз саналатын (Menander Fr. 592 Koerte). Бөгде ер адамдар үйге келген жағдайда, әйелдер олармен араласуға тыйым салынған. Сондай-ақ, мүлікке иелік ету құқықтары да қатты шектелген — әйелдер толыққанды меншік иесі бола алмаған.</ref> Афиналық ер адамдардың ойынша, әйелдерді саясаттан шеттету себептерінің бірі — олардың әйелдерді жыныстық және зияткерлік тұрғыда кемтар деп кеңінен санауы болды. Афиналық ерлер әйелдердің жыныстық құмарлығы жоғары деп есептеген, сондықтан егер оларға қоғамда еркін әрекет етуге рұқсат берілсе, олар арсыз болады деп қорыққан. Осыны ескере отырып, олар әйелдер некесіз қатынасқа түсіп, некесіз ұл туады деп қауіптенген, бұл жағдайда мұрагерлік пен мүлікті беру жүйесі, сондай-ақ егер баланың ата-аналығы күмән тудырса, оның азаматтық мәртебесі де қауіпке ұшырайды.<ref name=":8" /> Зияткерлік тұрғыда афиналық ер адамдар әйелдер ерлерге қарағанда ақылсыз деп есептеген және сондықтан да, сол кездегі варварлар мен құлдар сияқты, оларды саяси мәселелер мен істер жөніндегі қоғамдық пікірталастарға тиімді қатыса алмайды әрі үлес қоса алмайды деп санаған. Бұл ұстанымдар, сондай-ақ әйелдердің шайқаста соғысуына тыйым салу (азамат болудың тағы бір талабы) — афиналық ер адамдардың көзқарасы бойынша әйелдер табиғатынан азаматтыққа лайық емес деген ойға негіз болған.<ref>Hubbard, Ben (March–April 2020). [https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/revealing-the-hidden-lives-of-ancient-greek-women "Revealing the Hidden Lives of Ancient Greek Women".] ''National Geographic History Magazine''</ref> Дауыс беру және азаматтық құқықтарынан шеттетілгеніне қарамастан, әйелдерге дінді ұстану құқығы берілген.<ref name=":8" /> == Басқарудың негізгі органдары == Өзінің тарихы барысында Афина әртүрлі басшылар тұсында көптеген әртүрлі конституциялық жүйелерді бастан өткерді. Афинадағы реформалар тарихының бір бөлігі, сондай-ақ басқа ежелгі грек қала-мемлекеттерінің конституцияларының жинағы [[Аристотель]] немесе оның шәкірттерінің бірі құрастырған «[[Афиналық полития (Аристотель)|Афиналық]] [[Афиналық полития (Аристотель)|полития]]<nowiki/>» деп аталатын үлкен әрі жан-жақты жинаққа біріктірілген. «[[Афиналық полития (Аристотель)|Афиналық полития]]<nowiki/>» Афина үкіметінің құрылымы мен оның жұмыс үрдісін сипаттайды.<ref>[https://classics.mit.edu/Aristotle/athenian_const.1.1.html The Athenian Constitution translated by Sir Frederic G. Kenyon] . The Internet Classics Archive</ref> Азаматтар жүздеп, кейде мыңдап жиналатын үш саяси орган болды: # [[Экклесия]] (халық жиналысы) – кей жағдайларда 6 000 адамнан тұратын кворум қажет етілген; # [[Буле]] (500 кеңесі); # Соттар – ең аз дегенде 200 адам, кей жағдайларда 6 000-ға дейін жеткен. Осы үш органның ішінде шынайы билік экклесия мен соттарға тиесілі болды – бірақ соттар экклесия сияқты ешқашан жай ғана ''демос'' («халық») деп аталмаған, себебі олар тек отыз жастан асқан азаматтардан құралған. Маңызды бір ерекшелік – экклесия мен соттардағы дауыс беруші азаматтар кеңес мүшелері мен өзге де лауазымды тұлғалар сияқты қадағалау мен сот жауапкершілігіне тартылмаған. Б.з.д. V ғасырда экклесия саяси маңызы бар істерді өзі сот ретінде қарап отырған жағдайлар жиі кездескен, және бұл кездейсоқ емес: 6 000 саны – әрі экклесиядағы толық кворум, әрі жыл сайын сот мүшелері таңдалатын пулдың көлемі болған. Алайда б.з.д. IV ғасырдың ортасына қарай, экклесияның соттық қызметтері едәуір шектелді, дегенмен ол әрдайым саяси істерді бастау сияқты рөлдерді өз қолында сақтап қалды. === Экклесия === {{Толық мақала|Экклесия}} Афина демократиясының орталық оқиғалары — экклесия (''ἐκκλησία, ekklesía'') жиналыстары болды. [[Парламент|Парламенттен]] айырмашылығы, экклесия мүшелері сайланбайтын, жиналысқа өз қалауы бойынша қатысатын құқыққа ие азаматтар еді. Афинада құрылған грек демократиясы [[Тікелей демократия|тікелей сипатта]] болды, яғни [[өкілдік демократия]] емес: кез келген 20 жастан асқан ер азамат қатыса алатын,<ref name=":9">Thorley, John. ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&q=between+30,000&redir_esc=y#v=snippet&q=between%2030%2C000&f=false Athenian Democracy]'' Routledge. ISBN 978-1-134-79335-8.</ref> әрі бұл азаматтық міндет ретінде қарастырылған. Демократияның лауазымды тұлғалары ішінара экклесия арқылы сайланды, бірақ көп бөлігі [[Жеребе арқылы сайлау|жеребе арқылы таңдалды]]. Экклесияның төрт негізгі қызметі болды: # Атқарушы шешімдер шығару (мысалы, соғыс жариялау немесе шетелдікке азаматтық беру сияқты декреттер қабылдау); # Кейбір лауазым иелерін сайлау; # Заң шығару; # Саяси қылмыстарды қарау. Жүйе дамыған сайын, соңғы қызмет — саяси қылмыстарды қарау — соттарға берілді. Экклесиядағы стандартты процедура — ұсынылған мәселеге қарсы және жақтап сөйлеулер, содан кейін қол көтеру арқылы дауыс беру (иә немесе жоқ) болатын. Маңызды мәселелерде кейде тұрақты көзқарас блоктары болғанымен, [[Саяси партия|саяси партиялар]] болған жоқ, сондай-ақ [[Вестминстер жүйесі|Вестминстер жүйесіндегі]] сияқты [[үкімет]] немесе [[Парламенттік оппозиция|оппозиция]] деген түсінік те болмаған. Дауыс беру жай [[Көпшілік ережесі|көпшілік]] дауыспен жүргізілді. Кем дегенде б.з.д. V ғасырда, экклесияның өкілеттігіне дерлік ешқандай шектеу қойылмаған. Егер экклесия заң бұзса, жалғыз салдары — ол өзі қабылдаған ұсынысты ұсынғандарды жазалауы мүмкін еді. Егер бір қате шешім қабылданса, экклесияның көзқарасы бойынша, бұл тек өзінің адастырылғандығынан болған.<ref name=":9" /> Көптеген ежелгі демократиялардағыдай, дауыс беру үшін жеке қатысу қажет болған. Әскери қызмет немесе ұзақ қашықтық азаматтық құқықты жүзеге асыруға кедергі келтірген. Дауыс беру, әдетте, қол көтеру арқылы (''χειροτονία, kheirotonia'' — «қол созу») жүргізілді, нәтижені лауазымды адамдар көзбен анықтаған. Бұл, әсіресе қараңғы түсе бастағанда, қиындық тудырған. Алайда кез келген қатысушы лауазым иелерінен дауыс санауды қайта жүргізуді талап ете алатын.<ref name=":9" /> Кейбір ерекше дауыс берулер үшін, мысалы азаматтық беру кезінде, 6 000 адамдық кворум қажет болды. Мұндай жағдайларда кішігірім түрлі түсті тастар пайдаланылған: ақ түс – "иә", қара түс – "жоқ" дегенді білдірген. Жиын соңында әрбір дауыс беруші таңдаған тасын үлкен балшық ыдысқа тастаған, кейін бұл ыдыс жарып ашылып, дауыстар саналған. [[Остракизм]] — Афина демократиясына тән ерекше құбылыс, б.з.д. V ғасырдың басында енгізілген. Бұл тәжірибе Экклесияға мемлекет тұрақтылығына қауіп төндіруі мүмкін деп танылған азаматты қуғынға жіберуге мүмкіндік берді. Жыл сайын өткізілетін бұл дауыс беру болашақ [[Тирания|тирандарға]] немесе [[Парламенттік фракция|саяси фракцияларға]] қарсы алдын ала сақтық шарасы болатын. Зерттеуші Старрдың айтуынша, остракизм — Афинаның демократияны қорғау үшін ықпалды тұлғаларға шектеу қою арқылы, бірақ қатал жазаларға жүгінбей, саяси тұрақтылық пен еркіндікті тең ұстауға тырысқан әрекеті болған.<ref>Starr, Chester G (1990). ''The Birth of Athenian Democracy: The Assembly in the Fifth Century B.C.'' (1st ed.). New York: Oxford University Press. pp. 57–64. ISBN 978-0195065862.</ref> Б.з.д. V ғасырда жыл сайын 10 тұрақты экклесия отырысы өткізілген — әрбір он [[Аттика күнтізбесі|мемлекеттік айда]] бір реттен. Қажет болған жағдайда қосымша жиналыстар да шақырылатын. Келесі ғасырда бұл жүйе өзгеріп, жылына 40 жиналыс өткізілетін болған — әрбір айда 4 жиналыстан. Оның біреуі негізгі жиналыс (kyria ekklesia) деп аталды. Қосымша жиналыстар әлі де шақырылып отырған, әсіресе б.з.д. 355 жылға дейін, саяси сот процестері сотта емес, экклесияда өткен. Жиналыстар қатаң белгіленген күндерде емес, ай күнтізбесімен есептелетін жыл сайынғы мерекелерге сәйкес келмеу үшін ауысып отырған. Сонымен қатар, төрт жиналыстың барлығы көбіне айдың соңына қарай жинақталып өткізілетін үрдіс болған.<ref>Manville, Philip Brook (14 July 2014). ''[https://books.google.kz/books?id=RBcABAAAQBAJ&q=%22assembly+normally%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22assembly%20normally%22&f=false The Origins of Citizenship in Ancient Athens]'' Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-6083-8.</ref> Экклесия жиналысына қатысу әрдайым ерікті бола бермеген. Б.з.д. V ғасырда қызыл бояуға малынған арқанмен тізбек құрған мемлекеттік құлдар азаматтарды [[Агора|агорада]] (орталық алаңда) жинап, жиналыс өтетін орын — [[Пникс|Пникске]] қарай айдап апарған. Егер адамның киіміне қызыл бояу жұқса, айыппұл салынған.<ref>[[Аристофан]], ''Acharnians'' 17–22.</ref> Б.з.д. 403 жылы демократия қалпына келтірілгеннен кейін, экклесияға қатысқаны үшін ақы төлеу жүйесі енгізілді. Бұл жаңалық азаматтардың жиналыстарға деген қызығушылығын арттырды. Тек алғашқы келген 6 000 адам ғана жиналысқа кіргізіліп, төлем алған. Бұдан кейін қызыл арқан енді кешіккендерді сыртта ұстау үшін пайдаланылған.<ref>[[Аристофан]], ''Ekklesiazousai'' 378-9</ref> === Буле === {{Толық мақала|Буле}} Б.з.д. 594 жылы [[Солон]] экклесия жұмысына бағыт-бағдар беру үшін 400 адамнан тұратын [[буле]] (кеңес) құрды деп айтылады.<ref>Terry Buckley, [https://books.google.kz/books?id=pxqIAgAAQBAJ&pg=PA98&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Aspects of Greek History: ''A Source-Based Approach'',] Routledge, 2006, p. 98</ref> Кейін Клисфеннің реформаларынан кейін, бұл кеңес 500 адамға дейін кеңейтілді және жыл сайын жеребе арқылы сайланатын болды. Клисфен енгізген 10 филаның әрқайсысы кемінде 30 жастағы 50 кеңесші жіберетін. Буленің мемлекеттік істердегі рөлдері: * Қаржыны басқару; * Әскердің атты жасағы мен флотын қадағалау; * Стратегтерге кеңес беру; * Жаңа сайланған магистраттарды бекіту; * Шетелдік елшілерді қабылдау. Ең бастысы, буле экклесияға арналған алдын ала қаралатын ұсыныстар — [[Пробулевма|пробулевмаларды]] дайындаған. Төтенше жағдайлар кезінде экклесия булеге уақытша ерекше өкілеттіктер бере алатын.<ref>[https://www.britannica.com/topic/boule-ancient-Greek-council "Boule: ancient Greek council".] ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Клисфен булеге мүше болуды [[Зеугиттер|зеугит]] және одан жоғары әлеуметтік топтармен шектеді. Бұл шешім, шамасы, осы топтардың қаржылық мүдделері оларды тиімді басқаруға ынталандырады деген есеппен қабылданған. Кеңес мүшесі болу үшін адам өз демінде мақұлдануы тиіс еді, ал дем өз атынан жергілікті саясатта тәжірибесі бар және басқаруға тиімді қатыса алатын адамдарды таңдауға мүдделі болатын.<ref name=":10">Thorley, John (20 June 2005). ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&q=%22those+of+zeugitai+status%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22those%20of%20zeugitai%20status%22&f=false Athenian Democracy]'' Routledge. ISBN 978-1-134-79335-8.</ref> Буледегі он филаның әрқайсысынан шыққан мүшелер бірізділікпен кезекпен буленің тұрақты комитеті — [[Притания|притан]] ретінде отыз алты күндік мерзімге қызмет атқарды. Кезекшіліктегі барлық елу притания мүшесі экклесия мен буле жиналатын [[булевтерий]] ғимаратына іргелес орналасқан [[Пританей|Пританейдегі]] [[фолос]] деп аталатын арнайы жерде тұрып, сонда тамақтандырылған. Әр күн сайын әр филадан бір адам жеребе арқылы төраға ретінде таңдалды, ол келесі 24 сағат бойы тфолос ішінде қалуға міндетті болды және буле мен экклесия жиналыстарына төрағалық етті.<ref name=":10" /> Бұған қоса, буле экклесияның атқарушы комитеті ретінде де қызмет атқарды және кейбір басқарушы магистраттардың қызметін бақылап отырды. Буле түрлі алқалар мен магистраттардың жұмыстарын үйлестіріп, өз құрамынан жеребе арқылы таңдалатын он адамдық арнайы алқалар құрды. Бұл алқалар теңіз істерінен бастап діни рәсімдерді өткізуге дейінгі түрлі салаларға жауапты болды.<ref>Hignett, ''History of the Athenian Constitution'', 238</ref> Жалпы алғанда, буле мемлекеттің әкімшілік басқаруының үлкен бөлігін атқарғанымен, шешім қабылдауда дербестік шеңбері шектеулі болды. Буленің саясатқа ықпалы негізінен пробулевтикалық қызметі арқылы іске асты — яғни ол экклесияға ұсыныстар дайындап берді, ал атқарушы рөлінде тек экклесияның шешімдерін жүзеге асырды.<ref>Hignett, ''History of the Athenian Constitution'', 241</ref> === Соттар (Дикастерий) === {{Толық мақала|Дикастерий}} Афинада толық азаматтық құқықтарға негізделген (''[[атимия]][[атимия|ны]]'' қараңыз) күрделі құқықтық жүйе болған. Лауазым иелеріне қойылатын жас шегімен бірдей, бірақ экклесияға қатысу үшін талап етілетін жастан он жасқа үлкен — 30 жас немесе одан жоғары болу талабы соттарға экклесиямен салыстырғанда белгілі бір бедел берген. Алқа мүшелері ант қабылдауға міндетті болған, бұл экклесияға қатысуға қойылмайтын талап. Соттардың қолданған билігі экклесиямен бірдей негізге сүйенген: екеуі де халық еркін тікелей білдіретін орган ретінде қарастырылған. Лауазымды тұлғалар (магистраттар) қызметтік теріс қылықтары үшін айыпталып, сотқа тартылуы мүмкін болса, алқа мүшелерін ешкім айыптай алмайтын, себебі олар шын мәнінде халықтың өзі болған және олардың үстінен жоғары билік жоқ деп есептелген. Мұның салдары ретінде, кем дегенде айыпталушылардың тарапынан, егер сот әділетсіз шешім шығарса, бұл тек сот талапкердің жалған дәлелдері арқылы адасып қалды деген ұстанымға негізделген.<ref>Dover, K. J.; Dover, Kenneth James. ''[https://books.google.kz/books?id=XvyoMAUCTh8C&redir_esc=y Greek Popular Morality in the Time of Plato and Aristotle]'' Hackett. ISBN 0-87220-245-3.</ref> Негізінде, талап қоюдың екі деңгейі болған: кіші түрі — дике (δίκη) немесе жеке талап, және үлкен түрі — графе (γραφή) немесе қоғамдық талап. Жеке талаптар үшін ең аз алқа саны — 200 адам (егер дауласқан сома 1 000 драхмадан асса, бұл сан 401-ге дейін көбейтілген), ал қоғамдық талаптар үшін — 501 адам. Клисфен реформалары аясында алқалар 6000 адамнан тұратын пулдан жеребе арқылы іріктелген, әр филадан 600 адам.<ref>Thorley, J., ''Athenian Democracy'', Routledge, 2005, pp. 36–38.</ref> Аса маңызды қоғамдық істер үшін алқа саны қосымша 500 адамнан арттырылуы мүмкін болған. 1000 және 1500 адамдық алқалар жиі кездеседі, ал кем дегенде бір жағдайда (жаңа типтегі іс алғаш сотқа түскенде, мысалы [[Графе параномон|''графе параномон'']]) барлық 6000 адам бір іске қатысқан болуы мүмкін.<ref>MacDowell, Douglas Maurice. ''[https://books.google.kz/books?id=92_Nz8jjrSUC&dq=athens+court+jury+6000&pg=PA36&redir_esc=y#v=onepage&q=athens%20court%20jury%206000&f=false The Law in Classical Athens]'' Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-9365-2.</ref> Істерді талапкерлердің өздері ұсынған, олар бір реттік сөйлеу арқылы, [[Су сағаты|су сағатымен]] (''клепсидра'') өлшенген уақыт шеңберінде сөз сөйлеген: алдымен айыптаушы, содан кейін айыпталушы. Қоғамдық істерде әр тарапқа сөйлеу үшін үш сағат берілген, жеке істерде бұл уақыт әлдеқайда қысқа болған (бірақ мұнда дауласу сомасына байланысты сәйкестік сақталған). Шешімдер талқылауға арнайы уақыт бөлінбестен, дауыс беру арқылы қабылданған. Алқа мүшелері дауыс беру кезінде бір-бірімен бейресми түрде сөйлесе алған және кейде сот процесі даулы әрі қатты айқаймен өткен — сот мүшелері талапкерлердің айтқандарына наразы немесе сенбейтінін айқайлап білдірген. Бұл, бәлкім, пікір бірлігін қалыптастыруда белгілі бір рөл атқарған. Алқа тек "иә" немесе "жоқ" деген дауыс бере алған — айыпталушының кінәсі мен жазаға қатысты. Жеке істер бойынша тек жәбірленуші немесе оның отбасы ғана айып тағуға құқылы болған, ал қоғамдық істерде кез келген азамат (толық азаматтық құқыққа ие болған — ''ho boulomenos'', «қалаған кез келген адам») іс қозғай алатын, себебі бұл істер бүкіл қауымға әсер ететін деп саналған. Әділ сот тез өткен: іс бір күннен артық созылмауға тиіс, және күн батқанша аяқталуы қажет еді.<ref>[https://books.google.kz/books?id=8D_--jaxt3EC&dq=athens+court+jury+%22one+day%22+-georgia+-ohio&pg=PA1013&redir_esc=y#v=onepage&q=athens%20court%20jury%20%22one%20day%22%20-georgia%20-ohio&f=false ABA Journal] October 1971</ref> Кейбір үкімдер автоматты түрде жаза тағайындауға алып келген, бірақ ондай жағдай болмаса, екі тарап та өз жазаларын ұсынған, алқа екі ұсыныстың бірін қосымша дауыс беру арқылы таңдаған.<ref>Arnason, Johann P.; Raaflaub, Kurt A.; Wagner, Peter. ''[https://books.google.kz/books?id=PCbeFkmvXB0C&dq=athens+court+jury+penalty+-georgia+-ohio&pg=PA167&redir_esc=y The Greek Polis and the Invention of Democracy]'' Wiley. ISBN 978-1-118-56160-7.</ref> [[Апелляция]] қарастырылмаған. Алайда сотта жеңіске жеткен тараптың куәгерлеріне қарсы талап қою механизмі болған, бұл жағдай бұрынғы үкімнің қайта қаралуына әкелуі мүмкін. Алқа мүшелеріне ақы төлеу шамамен б.з.д. 462 жылы енгізілген және бұл бастама [[Перикл|Периклге]] тиесілі деп есептеледі. [[Аристотель]] бұл төлемді радикалды демократияның негізгі белгісі деп сипаттайды (''[[Саясат (Аристотель)|Саясат]], 1294a37''). [[Пелопоннес соғысы|Пелопоннес соғысының]] басында [[Клеон]] бұл төлемді екі [[Обол|оболдан]] үш оболға дейін көтерген, және сол деңгейде қалған; бастапқы мөлшері белгісіз. Айта кетерлік жайт — бұл тәжірибе экклесия жиналысына қатысқаны үшін ақы төлеуден 50 жылдан астам бұрын енгізілген. Сот жүйесін жүргізу Афина мемлекетінің негізгі шығындарының бірі болған және б.з.д. IV ғасырда кейбір қаржылық дағдарыс кезеңдерінде, жеке істер бойынша соттар уақытша тоқтатылған.<ref>Rhodes, P. J. (24 August 2011). ''[https://books.google.kz/books?id=5fkjzwJxCA4C&q=suspension&pg=PA235&redir_esc=y#v=snippet&q=suspension&f=false A History of the Classical Greek World]'' John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-5858-2.</ref> Бұл жүйе айқын кәсібилікті жоққа шығаратын сипатқа ие болған. * Сотта кәсіби төрешілер төрағалық етпеген, * Сот алқасына ешкім құқық нұсқауын бермеген; * Алқа мүшелері — кездейсоқ таңдалған, заң саласынан ешбір тәжірибесі жоқ жай азаматтар болған.<ref>Hansen, Mogens (2010). "The Concepts of Demos, Ekklesia, and Dikasterion in Classical Athens". ''Greek, Roman, and Byzantine Studies'': 499–536.</ref> Магистраттардың міндеті тек әкімшілік сипатта болған және олар да қарапайым адамдар еді. Афинада жыл сайынғы магистрат қызметтері көбіне өмірде бір-ақ рет атқарылатын. Кәсіби [[Адвокат|адвокаттар]] мүлде болмаған — тараптар өз азаматтық құқығы негізінде сөйлеуге міндетті болған. Егер қандай да бір кәсібилік болса, ол жасырын сипатта жүретін: ''[[логограф]]'' (logographos, шешендік сөз жазушы) жалдап сөйлеуге болатын, бірақ бұл қызмет сотта жарнамаланбаған және алқа мүшелеріне талапкердің өзі сөйлеп тұрғандай көрінуі әлдеқайда әсерлі болған.<ref>MacDowell, Douglas Maurice (1986). ''[https://books.google.kz/books?id=92_Nz8jjrSUC&q=logographos&redir_esc=y#v=snippet&q=logographos&f=false The Law in Classical Athens]'' Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-9365-2.</ref> === Халық жиналысы мен соттар арасындағы ықпалдың ауысуы === Жүйе дами келе, соттар (яғни басқа кейіптегі азаматтар) экклесияның билігіне араласа бастады. Б.з.д. 355 жылдан бастап, саяси сот істері экклесияда емес, тек соттарда ғана қаралатын болды. Б.з.д. 416 жылы [[Графе параномон|''графе параномон'']] (''«заңға қайшы ұсыныстарға қарсы айыптау»'') енгізілді. Осы тәртіп бойынша, экклесия қабылдаған немесе ұсынған кез келген шешім сотта қаралып, тоқтатылуы мүмкін еді — сот оны жойып, тіпті ұсыныс жасаған адамды жазалауы да мүмкін болған. Ерекше назар аударар нәрсе — шешімді бұғаттау және сотта сәтті қайта қарау оны экклесияда дауыс бермей-ақ заңдастыруға жеткілікті болған. Мысалы: екі адам экклесияда бір ұсыныс бойынша келіспей қалады; біреуінің ұсынысы қабылданады. Енді олар сотқа барады, және экклесияда жеңілген адам ұсыныс пен оның авторын сотқа тартады. Мұндай істердің саны өте көп болған. Осылайша, соттар іс жүзінде жоғарғы палата сияқты рөл атқара бастады. Б.з.д. V ғасырда атқарушы декрет пен заң арасында ешқандай рәсімдік айырмашылық болмаған — екеуі де экклесияда қаралып, қабылданған. Алайда б.з.д. 403 жылдан бастап, бұл екеуі қатаң түрде ажыратылды. Осыдан кейін заңдар экклесияда емес, жыл сайынғы 6 000 алқадан арнайы таңдалған азаматтар тобы — [[Номотет|номотеттер]] (''νομοθέται'', «заң шығарушылар») арқылы қабылданатын болды.<ref name=":9" /> === Бастама көтеруші азаматтар === Жоғарыда сипатталған институттар — экклесия, лауазымды тұлғалар, кеңес, соттар — барлық жүйені алға жылжытқан басты тұлғасыз толық болмайды. Бұл тұлға — ho boulomenos (ὁ βουλόμενος - ''«қалаған адам», немесе «қалаған кез келген адам»''). Бұл тіркес азаматтың келесі істерге бастама көтеру құқығын білдіреді: * экклесияда сөз сөйлеу, * қоғамдық талап, арыз беру (яғни бүкіл саяси қауымдастыққа әсер ететін іс бойынша), * заң ұсыну (заң шығарушылардың алдына) немесе кеңеске ұсыныспен жүгіну. Лауазымды тұлғалардан айырмашылығы, бастама көтерген азамат қызметке кіріспес бұрын сайлауға түспейді, қызметтен кеткен соң автоматты түрде есеп бермейді себебі бұл институттарда нақты өкілеттік мерзімі болмайды, және кейде бұл әрекет бір ғана сәтке созылатын болуы мүмкін. Алайда, демократиялық сахнаға шығу — қауіпті қадам болған. Егер басқа бір азамат бастама көтерсе, кез келген қоғам қайраткері өз әрекеттері үшін жауапқа тартылып, жазалануы мүмкін. Мұндай жағдайда, бастама көтеруші азамат енді kategoros (κατήγορος - ''«айыптаушы»'') деп аталған — бұл сөз кісі өлтіру істерінде де қолданылған, және ол ho diokon (ὁ διώκων - ''«қудалаушы»'') деген қалыпты ұғымнан ерекше.<ref>Gagarin, Michael; Cohen, David. ''[https://books.google.kz/books?id=v0yJ9fECG88C&q=who+pursues&redir_esc=y The Cambridge Companion to Ancient Greek Law]'' Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-82689-1.</ref> [[Перикл]], [[Фукидид|Фукидидтің]] айтуынша, афиналықтарды саясат жөнінде өте жақсы хабардар деп сипаттаған:<blockquote>''Біз саясатқа қызықпайтын адамды өз ісімен айналысып жүрген жан деп айтпаймыз; біз мұндай адамның бұл жерде мүлде шаруасы жоқ дейміз''.<ref>"Funeral Oration", Thucydides II.40, trans. Rex Warner (1954).</ref></blockquote>«Идиот» сөзі бастапқыда жай ғана «жеке азамат» дегенді білдірген; кейінгі дәуірдегі «ақымақ адам» деген мағынамен ұштастыра отырып, бұл сөз қазіргі заманғы кейбір комментаторлар тарапынан ежелгі афиналықтар саясатқа араласпаған адамдарды ақымақ деп санаған дегенді көрсету үшін қолданылады.<ref>Goldhill, S., 2004, The Good Citizen, in Love, Sex & Tragedy: Why Classics Matters. John Murray, London, 179-94.</ref><ref>Anthamatten, Eric. [https://www.nytimes.com/2017/06/12/opinion/trump-and-the-true-meaning-of-idiot.html "Trump and the True Meaning of 'Idiot'".] ''The New York Times''. ISSN 0362-4331</ref><ref>Parker, Walter C. (January 2005)."Teaching Against Idiocy". ''Phi Delta Kappan''. '''86''' (5): 344.</ref> Алайда, сөздің тарихи мағынасының даму барысы бұл түсіндіруге дәлел болмайды.<ref>Sparkes, A.W. (1988). "Idiots, Ancient and Modern". ''Australian Journal of Political Science''. '''23''' (1): 101–102.</ref> Афиналық демократия жағдайында сайлаушылар пікір білдіру және талқылауға әсер ету мүмкіндігіне бірдей ие болғанымен, олар әрдайым табысты бола бермеген және көбіне азшылық өздері келіспеген шешімге дауыс беруге мәжбүр болған.<ref>Benn, Stanley (2006). "Democracy". In Borchert, Donald M. (ed.). ''Encyclopedia of Philosophy''. Vol. 2 (2nd ed.). Detroit: Macmillan Reference US. pp. 699–703.</ref> === Архонттар және Ареопаг === {{Толық мақала|Архонт|Ареопаг}} Солонның реформаларына дейін, б.з.д. VII ғасырда, Афинаны бірнеше [[архонт]] (алдымен үшеу, кейін тоғыз) және ықпалды ақсүйек әулеттерінен құралған [[Ареопаг]] кеңесі басқарған. Азаматтар жиналысының бір түрі (мүмкін, [[Гоплит|гоплиттер]] [[Қоғамдық тап|табынан]]) болған сияқты, алайда Солонның реформаларына дейін мемлекетті архонттар мен Ареопаг басқарған және халықтың басқаруға ешқандай қатысы болмаған.<ref>Thorley, John (20 June 2005). ''[https://books.google.kz/books?id=YQaFAgAAQBAJ&q=%22the+arkhons,+with%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22the%20arkhons%2C%20with%22&f=false Athenian Democracy]'' Routledge. ISBN 978-1-134-79334-1.</ref> Бастапқыда архонттар, әрқашан аристои қатарынан таңдалып, үш магистраттан тұрған: * [[Эпоним архонты]] (ἄρχων ἐπώνυμος / epốnumos Arkhon немесе ὁ ἄρχων / ho Arkhon, тура мағынасында «архонт», нақтыламасыз), ол жылға өзінің атын берген. Бұл қала-мемлекеттегі ең жоғары саяси лауазым болды. Бұл лауазым архаикалық кезеңнен бастап белгілі, Афина монархиядан демократияға көшкенде қалыптасқан.<ref>Hornblower, Simon. [https://www.britannica.com/place/ancient-Greece/The-reforms-of-Cleisthenes "The reforms of Cleisthenes".] ''Britannica''.</ref> Эпоним архонты, мүмкін, монархия аяқталғаннан кейін мемлекетті басқаруды өз мойнына алған, ал діни міндеттер мен соғыс істері басқа архонттарға тиесілі болған. Эпоним архонты ауысуы тарихи тұрғыдан өте маңызды болған, себебі жыл оның атымен аталған, және ол заңдардың, келісімдердің, және қоғамдық жазбалардың басында көрсетілген. Ол азаматтық басқару және қоғамдық құзырет үшін жауапты болған. Ол жесірлер мен жетімдердің қамқоршысы болған және отбасылық дауларды қадағалаған. Ол сондай-ақ театр мәселелерімен айналысып, тетралогиялардың демеушілері мен жеңімпаздарын тағайындаған. Тарихи баяндауларда жылдар әдетте сол уақытта эпоним лауазымын атқарған архонттың атымен белгіленген. * [[Базилеус архонты]] (ἄρχων βασιλεὺς / árkhôn basileùs), ежелгі патшалардың діни қызметтерін өз мойнына алған. Ол қаланың «бас абызы» болған және, сол себепті, зайырлы салада да міндеттері бар қасиетті лауазымды тұлға болған. Ол діни рәсімдерге жауапты болған және Ареопагқа төрағалық еткен. Ол орындалуы тиіс діни тыйымдарды енгізген. Сонымен қатар, ол аймақтар мен қасиетті орындарды бақылап, қоғам атынан құрбандықтар шалып, құпия мейрамдар мен [[Ленея|Ленеяны]] басқарған. Оның жауапкершілік саласы сондай-ақ адам өлтіру және құдайға қарсы әрекеттер сияқты істер бойынша, мысалы, ғибадатханаларды тонау және діни қызмет лауазымының заңсыздығы секілді, оның құқықтық өкілеттігіне сәйкес келген. Базилеус архонтының әйелі — базилина — Афинадағы Буколейон мерекесінде қаланың амандығы үшін [[Дионис]] құдайына күйеуге шығып, жыныстық қатынасқа түсуі керек деген сенім болған; бұл заңның нақты қалай жүзеге асқаны белгісіз. * [[Полемарх архонты]] (ἄρχων πολέμαρχος / polemarkhos Arkhon), бастапқыда патшалардан мұраға қалған әскери өкілеттігі бойынша әскерді басқарған, бірақ бұл билікті б.з.д. 487 жылдан кейін стратегтерге берген. Кейбір тарихшылардың айтуынша, полемарх қала-мемлекеттің қарулы күштерінің [[Жоғарғы Бас Қолбасшы|бас қолбасшысы]] болған. [[Марафон шайқасы|Марафон шайқасында]] [[Геродот]] полемарх [[Каллимах (полемарх)|Каллимахтың]] дауысын шайқасқа кіру мәселесін шешкен шешуші фактор ретінде сипаттаған; бұл дауыс полемархтың стратегке тең дәрежеде немесе бас қолбасшы болғанын білдіреді дегенге қатысты пікірталастар бар.<ref>Godley, A.D. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.%206.109&lang=original "Herodotus, The Histories".] ''www.perseus.tufts.edu''</ref><ref>E.Badian, ''Antichthon'', 1971, 1–34</ref><ref>N. G. L. Hammond, Studies in Greek History, (1973), 346–364</ref> Полемархтың әскери міндеттері б.з.д. 487 жылға дейін жалғасқан, сол кезде жаңа тәртіп енгізіліп, магистраттар жеребе бойынша тағайындала бастады.<ref>Gilbert, Gustav (1895). ''[https://books.google.kz/books?id=5LwoAAAAYAAJ&q=polemarch+role+in+sparta&pg=PA153&redir_esc=y#v=snippet&q=polemarch%20role%20in%20sparta&f=false The Constitutional Antiquities of Sparta and Athens]'' S. Sonnenschein & Company. p. 153.</ref><ref>Hamel, Debra (1998). ''[https://books.google.kz/books?id=bDTCbh7wmr0C&q=polemarch+in+athens+role&pg=PA79&redir_esc=y#v=snippet&q=polemarch%20in%20athens%20role&f=false Athenian Generals: Military Authority in the Classical Period]'' BRILL. pp. 79, 80. ISBN 9004109005.</ref> Ол сондай-ақ кейбір діни қызметтерді қайтадан атқарған: * шайқаста қаза тапқан сарбаздарды құрметтеу рәсімдеріне төрағалық еткен. * тиран өлтірушілер — [[Гармодий мен Аристогитон|Гармодий]] [[Гармодий мен Аристогитон|мен Аристогитонды]] еске алу құрметіне рәсімдік құрбандықтар шалған. * афиналық емес азаматтарға қатысты соттық қызметтердіатқарған (негізінен метектерге қатысты сот дауларын қадағалаған). Белгісіз бір уақыттан бастап,<ref>[[Аристотель]] өзінің «Афиналық полития» атты еңбегінің III 3-бөлімінде бұл оқиғаны Акасттың патшалығы немесе Медонттың архонттығы кезіне жатқызады, бірақ бұл сілтемелер мифологиялық сипатта, тарихи емес. Қараңыз: Клод Моссэ, ''La démocratie grecque'', MA Editions, Париж, 1986, мақала: Archontes.</ref> үш архонт тоғыз архонтқа айналды, олардың үшеуіне тағы алтауы — [[Тесмотет|тесмотеттер]] деп аталған, бір түрі сот әкімшілері — көмек көрсеткен. Ақырында, Клисфен тоғыз архонттың хабарламаларын жазуға жауапты хатшыны қосты. Осылайша, басқа афиналық магистраттар сияқты, олардың саны онға жетті. Солонның реформалары архонттардың тек ақсүйек әулеттерінен ғана емес, жоғары мүлік иелері топтарынан да шығуына мүмкіндік берді. Ареопаг бұрынғы архонттардан құралғандықтан, бұл ақырында ол жердегі ақсүйектердің үстемдігінің әлсіреуіне алып келді. Солон сондай-ақ саяси жүйеге өзгерістер енгізіп, кең ауқымды қатысуға мүмкіндік берді.<ref name=":11" /> Алайда, Солон азаматтар жиналысын құрғанына қарамастан, архонттар мен Ареопаг әлі де айтарлықтай билікке ие болған.<ref>Sinclair, R. K. (1988). ''[https://books.google.kz/books?id=RxH3UcC2FYwC&q=%22liberty+of+Athenians%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22liberty%20of%20Athenians%22&f=false Democracy and Participation in Athens]'' Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-42389-2<nowiki/>7</ref> Клисфеннің реформалары архонттарды Экклесия сайлайтын болғанын білдірді, бірақ олар әлі де жоғарғы тап өкілдерінен таңдалатын.<ref name=":12" /> Ареопаг «Заңдардың қорғаушысы» ретіндегі құзырын сақтап қалды, яғни ол өзіне конституцияға қайшы деп есептеген әрекеттерге [[вето]] қоя алатын, алайда бұл іс жүзінде қалай жұмыс істегені нақты емес.<ref name=":13" /> [[Эфиальт]] және кейінірек Перикл Ареопагты басқа мекемелерді бақылау және қадағалау рөлінен айырды, бұл оның билігін күрт төмендетті. 458 жылы қойылған «[[Эвменидтер (Эсхил)|Эвменидтер]]<nowiki/>» пьесасында асыл текті болған [[Эсхил]] Ареопагты Афинаның өзі құрған сот ретінде сипаттайды — бұл оның биліктен айрылуына қарамастан Ареопагтың абыройын сақтап қалуға жасалған әрекет сияқты көрінеді.<ref name=":13" /> === Лауазымды тұлғалар === Жыл сайын шамамен 1 100 азамат (оның ішінде 500 кеңес мүшелері де бар) лауазым атқарған. Олардың көпшілігі [[Жеребе арқылы сайлау|жеребе бойынша]], ал әлдеқайда аз және беделдірек тобы — шамамен 100 адам — [[сайлау]] арқылы тағайындалған. Екі әдіс те міндетті болмаған; азаматтар өз еркімен кандидатурасын ұсынуы тиіс болған. Әсіресе жеребе арқылы таңдалғандар — арнайы біліктілігі жоқ қарапайым азаматтар болған. Бұл дерлік сөзсіз еді, себебі стратегтерден басқа барлық лауазымдарға қатаң мерзімдік шектеулер қойылған. Мысалы, азамат өмірінде тек екі рет және араға жыл салып қана Буле мүшесі бола алған.<ref>Thorley, John (20 June 2005). ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&q=athenian+democracy+thorley&redir_esc=y#v=snippet&q=athenian%20democracy%20thorley&f=false Athenian Democracy]'' Routledge. ISBN 978-1-134-79335-8.</ref> Сонымен қатар, лауазым иелеріне қатысты белгілі бір шектеулер де болған. Жас шектеуі белгіленіп, ең төменгі жас — 30 деп белгіленген, бұл кез келген уақытта ересек азаматтардың шамамен үштен бірін жарамсыз еткен. Белгісіз бір бөлігі сондай-ақ азаматтық құқығынан айырылған ([[атимия]]), олардың бір бөлігі — тұрақты, ал енді бірі уақытша шеттетілген. Бұдан бөлек, барлық таңдалған азаматтар қызметке кіріспес бұрын тексеруден ([[докимасия]]) өткен, осы сәтте олар қызметке жіберілмей қалуы да мүмкін еді. Экклесияда дауыс берген азаматтар бақылау мен жазаға тартылудан босатылған болса, сол азаматтар лауазымды қызмет атқарған кезде, халыққа қызмет еткен болып саналған және өте қатаң жазаға ұшырауы мүмкін болған. Қызметке кіріспестен бұрын тексеруден бөлек, лауазымды тұлғалар қызметтен кеткен соң да қызметін тексеруге ([[эутина]], “есеп тапсыру”) міндетті болған. Бұл екі рәсім көп жағдайда қысқа әрі формалды сипатта болса да, егер бір азамат бұл мәселеге сотта шағымданғысы келсе, істі алқа сотына жеткізу мүмкіндігі болған.<ref>Thorley, John (20 June 2005). ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&q=athenian+democracy+thorley&redir_esc=y#v=snippet&q=athenian%20democracy%20thorley&f=false Athenian Democracy]'' Routledge. ISBN 978-1-134-79335-8.</ref> Егер тексеру сотқа жетсе, бұрынғы лауазым иесі ауыр жазаға тартылуы мүмкін еді. Тіпті лауазым атқару кезінде де кез келген лауазымды тұлға [[Импичмент|импичментке]] ұшырап, экклесия шешімімен қызметінен босатылуы мүмкін болған. Жыл сайын өтетін он “негізгі жиналыстың” әрқайсысында күн тәртібінде нақты түрде «Лауазымды тұлғалар өз міндеттерін дұрыс атқарып жатыр ма?» деген сұрақ қойылған. Лауазымды тұлға ретінде белсенді болған азаматтар экклесияда дауыс бергенде немесе алқаби ретінде қызмет еткен кезінен мүлде өзгеше рөл атқарған. Жалпы алғанда, бұл лауазымды тұлғалар жүзеге асырған билік күнделікті әкімшілікке қатысты және өте шектеулі болған. Бұл лауазымды тұлғалар халықтың өкілдері емес, олардың агенттері болған, сондықтан олардың рөлі басқару емес, әкімшілік ету болған. Лауазымды тұлғалардың өкілеттігі нақты анықталған және бастама көтеру қабілеттері шектеулі болған. Жазалауға келгенде, ешбір лауазымды тұлға елу драхмадан артық айыппұл сала алмаған. Бұдан жоғары кез келген айыппұл сотқа жеткізілуі тиіс болған. Біліктілік басты мәселе болып көрінбеген, кем дегенде б.з.д. IV ғасырда, басты назар олардың демократияға адалдығына немесе олигархиялық бейімділігіне аударылған. Демократияның этикасының бір бөлігі, керісінше, жалпылама біліктілікті үздіксіз қатысу арқылы қалыптастыру болған. Б.з.д. V ғасырдағы жүйеде жыл сайын сайланатын он генерал жиі өте беделді болған, бірақ олардың билігі, негізінен, олардың жиі сөйлеген сөздерінде және экклесиядағы беделінде жатқан, нақты берілген өкілеттікте емес. ==== Жеребе бойынша сайлау ==== Жеке тұлғаны жеребе бойынша сайлау еңбегіне немесе сатып алынуы мүмкін жеке беделіне емес, азаматтығына негізделген. Сондықтан жеребе әдісі дауыс сатып алу арқылы жемқорлықты болдырмау құралы ретінде қарастырылған және ол азаматтарға саяси теңдік берген, өйткені әрбір азаматтың мемлекеттік лауазымға ие болуға тең мүмкіндігі болған. Бұл әдіс сондай-ақ [[Демагогия|демагогияға]] қарсы тосқауыл ретінде қызмет еткен, дегенмен бұл тосқауыл кемшіліксіз болмаған және сайлауда сайлаушылардың көңілін табу әрекеттерін толықтай тоқтатпаған.<ref>Samons, L., ''What's Wrong with Democracy?: From Athenian Practice to American Worship'', University of California Press, 2004, pp. 44–45.</ref> Жауапкершілікті білікті не біліксіз адамдарға кездейсоқ тапсырудың айқын қауіптері бар, бірақ бұл жүйеде мүмкін болатын мәселелерді жұмсартуға бағытталған тетіктер де қарастырылған. Афинада лауазымға таңдалған азаматтар топпен (кеңестермен, алқалармен) қызмет атқарған. Топ ішінде бір адамның дұрыс жолды білетін ықтималдығы жоғары және білмейтіндер білетіндерден үйренуі мүмкін. Белгілі бір лауазымды атқару кезеңінде топтағы әр адам басқаларын бақылау арқылы тексеріп отырған. Алайда, мысалы, тоғыз архонт секілді, сырттай бір кеңес болып көрінгенімен, әрқайсысы мүлде түрлі қызметтер атқарған лауазымды тұлғалар да болған. Жеребе арқылы тағайындалатын ешбір лауазымды бір адам екі рет иелене алмайтын. Жалғыз ерекшелік — буле (500 кеңесі). Бұл жағдайда демографиялық қажеттілікке байланысты, азамат өмірінде екі рет қызмет ете алатын болған. Бұл қағида архонттар сияқты магистраттарға көмек көрсететін хатшылар мен көмекші хатшыларға дейін қолданылған. Афиналықтар үшін сақтанатын басты нәрсе біліксіздік емес, лауазымды билікті ұзақ мерзімге иеленуге ұмтылу болған сияқты.<ref>Raaflaub, Kurt A., Ober, Josiah and Wallace Robert W., ''Origins of Democracy in Ancient Greece'', University of California Press, 2007 p. 182.</ref> ==== Сайлау ==== Афиналық сайлау кезінде мың адамның шамамен жүзге жуығы жеребе бойынша емес, сайлау арқылы таңдалған. Бұл топта екі негізгі санат болған: көп мөлшердегі ақшаны басқаруға жауапты лауазымды тұлғалар және он генерал, яғни стратегтер. Қаржыға жауапты лауазымды тұлғалардың сайлану себептерінің бірі — ұрланған ақшаны олардың мүлкінен өндіріп алуға болатындығы еді; жалпы алғанда, сайлау бай адамдарға басымдық берген, бірақ бұл жағдайда байлық іс жүзінде қажетті шарт болған. Генералдар тек олардың рөлі арнайы білімді талап еткендіктен ғана емес, сонымен қатар соғыстар жүріп жатқан бүкіл грек әлемінде тәжірибесі мен байланыстары бар адамдар болуы керек болғандықтан сайланған. Б.з.д. V ғасырда, әсіресе Периклдің бейнесі арқылы қарағанда, генералдар полистегі ең ықпалды адамдардың қатарында болуы мүмкін еді. Дегенмен, Перикл жағдайында, оның билігі жыл сайынғы бірнеше рет генерал болып сайлануынан (әр жылы тағы тоғыз адаммен бірге) туындады деп түсіну қате. Оның лауазым иесі болуы — оның ықпалының көрінісі мен нәтижесі болған. Бұл ықпал оның экклесиямен қарым-қатынасына негізделген, ал бұл қарым-қатынас ең алдымен кез келген азаматтың халық алдында шығып сөйлеу құқығында жатқан. Б.з.д. IV ғасырдағы демократия нұсқасында генерал және экклесиядағы негізгі саяси шешен рөлдері әдетте әртүрлі адамдармен орындалатын болған. Бұл ішінара кейінгі кезеңде қолданылған соғыстың барған сайын маманданған түрлерінің салдары еді. Сайланған лауазымды тұлғалар да қызметке кіріспестен бұрын тексеруге және қызметтен кейін бақылауға ұшыраған. Сондай-ақ олар экклесия жиналған кез келген уақытта қызметінен босатылуы мүмкін еді. Тіпті лауазымда болған кезде «қызметін тиісінше атқармағаны» үшін өлім жазасы да болған.<ref>Cartledge, Paul. [https://web.archive.org/web/20100416085011/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-43.html "Ostracism: selection and de-selection in ancient Greece".] ''History & Policy''. United Kingdom</ref> == Сын == Афина демократиясын көне де, қазіргі де көптеген сыншылар сынаған. Ежелгі грек сыншыларының қатарына қолбасшы әрі тарихшы [[Фукидид]], драматург [[Аристофан]], [[Сократ|Сократтың]] шәкірті [[Платон]], Платонның шәкірті [[Аристотель]] және [[Афиналық полития (Псевдо-Ксенофонт)|Ескі Олигарх]] деген атпен белгілі бір жазушы кіреді. Қазіргі сыншылар көбінесе саяси қатысудың шектеулі талаптарын сынға алса, ежелгілер демократияны тым инклюзивті деп есептеген. Олардың ойынша, қарапайым халық билік жүргізуге міндетті түрде лайық емес және олар үлкен қателіктерге жол беруі мүмкін еді.<ref name=":14">Tangian, Andranik (2020). "Chapter 1 Athenian democracy and Chapter 6 Direct democracy". ''Analytical theory of democracy. Vols. 1 and 2''. Studies in Choice and Welfare. Cham, Switzerland: Springer. pp. 3–43, 263–315.</ref> Сэмонс былай дейді:<blockquote>Қазіргі заманда Афинадан қазіргі ойға, үкіметке немесе қоғамға қатысты сабақ немесе шабыт іздеу ниеті мына бір таңғаларлық парадоксқа тап болады: ежелгі демократияны дүниеге әкеліп, оны жүзеге асырған халық бізге бұл басқару түріне (философиялық немесе теориялық деңгейде) қатысты тек сыннан басқа ештеңе қалдырмаған. Одан да бұрын, демократиялық үкімет кезеңіндегі Афинаның нақты тарихы көптеген сәтсіздіктермен, қателіктермен және қиянаттармен белгіленген — ең әйгілісі Сократтың өлім жазасына кесілуі — және бұл қазіргі кезде кең таралған «демократия жақсы басқаруға әкеледі» деген ұғымға көлеңке түсіретін сияқты.<ref>Samons, Loren J. ''[https://books.google.kz/books?id=HhoFUylKLAAC&q=%22modern+desire+to+look+to+Athens%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22modern%20desire%20to%20look%20to%20Athens%22&f=false What's Wrong with Democracy?]'' University of California Press. ISBN 978-0-520-23660-8.</ref></blockquote>Фукидид, өзінің аристократиялық және тарихи көзқарасынан, демократиялық үкіметтегі елеулі кемшілік – қарапайым халықтың тіпті заманауи фактілерге тым сенгіштігі әділ басқаруға кедергі болады деп есептеді, бұл оның сыншыл-тарихи көзқарасынан айырмашылық танытты. Мысалы, ол Спартаға қатысты қателіктерді атап өтеді; афиналықтар қате түрде Спарта патшаларының әрқайсысы билеуші кеңесте екі дауысқа ие деп және Спартада Питанат локосы деп аталатын батальон бар деп сенген. Фукидид үшін бұл салғырттық қарапайым халықтың "дайын әңгімелерді артық көретіндігімен" байланысты болған.<ref>Ober, J., ''Political Dissent in Democratic Athens: Intellectual Critics of Popular Rule'', Princeton University Press, 2001, pp. 54 & 78–79.</ref> Дәл сол сияқты, Платон мен Аристотель демократиялық басқаруды сан жағынан басым кедейлердің байларды езгіге салуы ретінде сынаған. Олар оны әркімнің тең құқығы бар әділ жүйе ретінде емес, айқын әділетсіз жүйе ретінде қарастырған. Аристотельдің еңбектерінде бұл "арифметикалық" және "геометриялық" (яғни, пропорционалды) теңдік арасындағы айырмашылық ретінде жіктеледі.<ref>Kagan, D. (2013). ''[https://books.google.kz/books?id=z9garz74CJ0C&q=athens+kagan&pg=PA108&redir_esc=y#v=snippet&q=athens%20kagan&f=false The Fall of the Athenian Empire]'' Cornell University Press. p. 108. ISBN 9780801467264.</ref><ref name=":14" /> Демостың басқаруын ежелгі сыншылар бейберекет және ерікті деп санаған. Екі мысал бұл көзқарасты дәлелдейді: * Б.з.д. 406 жылы, Сицилиядағы кең көлемді шабуыл күштерінің жойылуынан кейінгі бірнеше жылдық жеңілістерден соң, афиналықтар ақыры [[Аргинус шайқасы|Аргинус теңіз шайқасында]] спарталықтарды жеңді. Шайқастан кейін дауыл тұрып, қолбасшы генералдар тірі қалғандарды жинай алмады. Афиналықтар сегіз генералдың алтауын соттап, өлім жазасына кесті. Техникалық тұрғыдан бұл заңсыз болды, өйткені генералдар Афина заңдары талап еткендей жеке-жеке емес, бір топ ретінде сотталып, үкім шығарылды. Сол күні экклесияда төрағалық еткен азамат Сократ болып, (ешқандай әсері болмағанымен) бұл әрекетке қарсылық білдіріп, халықтың қалағанын істеуге толық құқылы емес екендігін айту — масқара екенін жеткізді. Бұл заңсыз әділетсіздіктен бөлек, кейінірек демос бұл шешімге өкініп, оларды адастырғандар кінәлі деп тапты. Генералдарды бірге соттауды ұсынғандардың өзі, соның ішінде ұсыныс авторы да, сотқа тартылды.<ref>Hobden, Fiona; Tuplin, Christopher. ''[https://books.google.kz/books?id=lmipXXWdohoC&dq=athens+execute+generals+Arginusae&pg=PA197&redir_esc=y#v=onepage&q=athens%20execute%20generals%20Arginusae&f=false Xenophon: Ethical Principles and Historical Enquiry]'' BRILL. ISBN 978-90-04-22437-7.</ref> * Б.з.д. 399 жылы [[Сократтың ісі бойынша сот|Сократтың өзі "жастарды бұзды және бөтен құдайларға сенеді" деген айыппен сотталып]], өлім жазасына кесілді. Оның өлімі Еуропаға бүгінге дейін есте сақталған алғашқы интеллектуалды мерт етілген тұлғаны сыйлады, бірақ демократияға оның шәкірті және демократияның жауы Платон арқылы мәңгілік жағымсыз атақ әкелді. Сократтың соттағы дәлелдеріне сүйене отырып, Лорен Сэмонс былай деп жазады: "Әрине, кез келген көпшілік, оның ішінде алқабилердің көпшілігі де, дұрыс шешім қабылдауы екіталай деген қорытынды шығады." Алайда, "кейбіреулер бұған қарсы уәж келтіріп: Афина — Сократты дүниеге әкелген жалғыз қала-мемлекет деп айтуы мүмкін. Кейбіреулер сөзін жалғастырып, Сократты өлім жазасына кескен сияқты оқиғаларды афиналықтардың өз демократиясының мәні мен мүмкіндігін толық түсінбеуінің мысалы ретінде қабылдауымыз керек деп айтуы мүмкін."<ref>Samons, Loren J. ''[https://books.google.kz/books?id=HhoFUylKLAAC&q=%22only+criticism+of%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22only%20criticism%20of%22&f=false What's Wrong with Democracy?]'' University of California Press. ISBN 978-0-520-23660-8.</ref> [[Платон]] [[Сократ|Сократтың]] өліміне демократияны кінәлағанымен, оның демостың басқаруына деген сыны әлдеқайда ауқымды болған. Оның көптеген еңбектері демократияға балама жүйелерге арналған. «[[Мемлекет (Платон)|Мемлекет]]<nowiki/>», «[[Саясаткер (Платон)|Саясаткер]]<nowiki/>» және «[[Заңдар (Платон)|Заңдар]]<nowiki/>» атты еңбектерінде ол демократиялық басқаруға қарсы көптеген уәждер келтіріп, керісінше тар ауқымды, білімге негізделген басқару формасын жақтаған:<blockquote>«Қаланы басқару міндеті тек білімі бар адамдарға сеніп тапсырылуы тиіс, өйткені тек солар ғана өз азаматтарына білім арқылы ізгілікке, яғни жетілуге жетуге көмектесе алады.»<ref>Beck, Hans. ''[https://books.google.kz/books?id=ZQfFuJBiWvsC&q=%22organization+of+the+city+must%22&redir_esc=y A Companion to Ancient Greek Government]''[https://books.google.kz/books?id=ZQfFuJBiWvsC&q=%22organization+of+the+city+must%22&redir_esc=y .] Wiley. ISBN 978-1-118-30318-4.</ref></blockquote>Демократиялық сәтсіздіктерді жүйелік мәселе ретінде қарау керек пе, әлде Пелопоннес соғысы кезіндегі төтенше жағдайлардың салдары ма — бұл талқылауға ашық мәселе. Дегенмен, кемшіліктерді түзетуге бағытталған әрекеттер болғаны байқалады.<ref>Adamidis, Vasileios (2019). [https://irep.ntu.ac.uk/id/eprint/36810/ "Manifestations of Populism in late 5th Century Athens".] ''New Studies in History and Law'': 11–28. ISBN 9789605982386.</ref> Б.з.д. 403 жылы демократияның жаңа нұсқасы енгізілді, бірақ оны бұған дейінгі де, кейінгі де реформалармен байланыстыруға болады (мысалы: б.з.д. 416 ж. — [[графе параномон]], б.з.д. 355 ж. — экклесияда саяси соттардың тоқтатылуы). Мысалы, номотесия жүйесі енгізілді. Бұл жүйеде:<blockquote>Жаңа заңды кез келген азамат ұсынуға құқылы болды. Қолданыстағы заңды өзгерту ұсынысы міндетті түрде оны алмастыратын жаңа заң жобасымен бірге ұсынылуы тиіс еді. Ұсынысты жасаған азамат оны алдын ала жариялауы керек болатын: жариялау — ұсынысты агорадағы Эпоним қаһармандарының мүсіндерінің жанындағы ағартылған тақтаға жазып ілу арқылы жүзеге асырылды. Бұл ұсынысты Буле (Кеңес) қарастырып, ол Экклесия (Жалпы жиналыс) күн тәртібіне енгізілетін. Егер экклесия ұсынылған өзгерісті қолдаса, жоба әрі қарай [[Номотет|номотеттер]] деп аталатын (сөзбе-сөз «заң орнатушылар») азаматтар тобында қаралатын.<ref name=":5" /></blockquote>Уақыт өте келе, жауапкершілік экклесиядан соттарға ауыса бастады: заңдарды алқабилер қабылдай бастады, ал экклесия шешімдері қайта қарауға болатын болды. Яғни, барлық азаматтардың жаппай жиналысы біршама шеттетіліп, орнына ант берген, бір күн ішінде тек бір мәселені қарайтын мыңға жуық азаматтан құралған топтардың рөлі артты. Бұл өзгерістің бір кемшілігі — жаңа демократия жүйесі жедел әрі шешуші әрекет қажет болған жағдайларда баяу жауап беруге бейім болды. Тағы бір сын бағыты – демократия мен Афина өмірінің жағымсыз қырлары арасындағы мазасыз байланысты байқау. Демократия Афина империализмінен отыз жылдан астам уақыт бұрын пайда болғанымен, олар кейде бір-бірімен байланыстырылып жатады. Ең кемінде б.з.д. V ғасырдың көп бөлігінде демократия бағынышты мемлекеттерден тұратын империя есебінен қоректенді. Мелесийдің ұлы [[Фукидид (Мелесийдің ұлы)|Фукидид]] (тарихшы емес), ақсүйек ретінде, бұл саясаттарға қарсы тұрды және сол үшін б.з.д. 443 жылы [[Остракизм|остракизмге]] ұшырады. Кейде империалистік демократия аса қатыгездікпен әрекет етті, мысалы, [[Мелос]] аралының бүкіл ер адамдарын өлім жазасына кесіп, әйелдері мен балаларын құлдыққа сатып жіберу туралы шешім қабылдағанда, тек Афинаға бағынышты болудан бас тартқаны үшін. Қарапайым халық сан жағынан теңіз флотында басымдыққа ие болды, және олар бұл флотты ескекші ретінде жұмыс істеу және шетелдік әкімшілік лауазымдар арқылы өз мүдделерін көздеуге пайдаланды. Бұған қоса, олар империядан түскен табысты мемлекеттік қызмет үшін жалақы төлеуге жұмсады. Бұл көзқарас антидемократиялық брошюрада баяндалған, оның аноним авторын жиі «[[Афиналық полития (Псевдо-Ксенофонт)|Ескі Олигарх]]<nowiki/>» деп атайды. Бұл жазушы (сондай-ақ псевдо-Ксенофонт деп те аталады) демократияға қарсы бірнеше сыни ескертпелер жасаған, мысалы:<ref>Ober, Josiah. ''[https://books.google.kz/books?id=iKXXc7AFuakC&q=%22democracy%E2%80%99s+domestic+and+foreign%22&redir_esc=y Political Dissent in Democratic Athens: Intellectual Critics of Popular Rule]'' Princeton University Press. ISBN 0-691-08981-7.</ref> * Демократиялық басқару бүкіл полистің емес, ұсақ әрі өз мүддесін көздейтін топтардың пайдасына жұмыс істейді. * Саяси жауапкершілікті ұжымдастыру — бұл алдамшы тәжірибелерге жол ашып, кейбір шаралар танымал болмаған кезде жеке адамдарды жазықсыз жапа шеккен етуге әкеледі. * Жүйенің ашықтығы оппозицияны да сол жүйенің бір бөлігіне айналдырып жібереді, сондықтан демократияда, кемшіліктері бола тұра, қарсыластар аз. * Империялық саясат жүргізетін демократиялық Афина полистен тыс жерде де демократияға ұмтылысты таратады. * Демократиялық үкімет ресурстарды бақылауға тәуелді, бұл үшін әскери күш пен материалдық қанау қажет. * Бостандық пен теңдік ұғымдары шектен тыс кеңейтіліп, азамат еместерді де көп қамтиды. * Табиғи және саяси әлемнің ара жігін көмескі ете отырып, демократия биліктегілерді өз мүддесіне қарсы келетін бейморальдық әрекеттерге итермелейді. Аристотель де демократиядан гөрі жақсырақ деп санаған басқару түрі туралы жазған. Оның пікірінше, билікке кез келген азаматтың бірдей қатысуы емес, ізгілігі жоғары азаматтардың көбірек ықпалға ие болуы — әлдеқайда орынды.<ref>Beck, Hans. ''[https://books.google.kz/books?id=ZQfFuJBiWvsC&q=%22the+chief+determinant+%22&redir_esc=y A Companion to Ancient Greek Government]'' Wiley. ISBN 978-1-118-30318-4.</ref> Сонымен қатар, кейбір зерттеушілер Афина демократиясы кезінде кемсітушілік шекаралары айқындала түсті деп есептейді, әсіресе әйелдер мен құлдар арасында, сондай-ақ азаматтар мен азамат емес тұрғындар арасында. Ер азаматтың рөлін тым асыра мадақтау, осы мәртебеге ие болмағандардың қоғамдық жағдайын әлсіретіп жіберді деген уәж де бар. * Бастапқыда, ер адам азамат болып есептелуі үшін оның әкесі азамат болуы жеткілікті еді. [[Перикл|Периклдің]] тұсында, б.з.д. 450 жылы, талаптар қатайтылып, азамат тек афиналық әке мен афиналық анадан туған жағдайда ғана азамат деп танылатын болды. Сондықтан шетелдік аналары барлар, яғни метроксениялар, енді азаматтықтан шығарылды. [[Демосфен]] заманына қарай мұндай аралас некелер үшін қатаң жазалар қолданылды. Ғасыр басында белгілі болған көптеген афиналықтар бұл заң күшіне енген жағдайда азаматтықтан айырылатын еді: демократияның негізін қалаушы [[Клисфен|Клисфеннің]] анасы афиналық болмаған, ал [[Кимон]] мен [[Фемистокл|Фемистоклдың]] аналары грек те емес, [[Фракиялықтар|фракиялық]] болған.<ref name=":15">[[iarchive:atheniandemocrac00hans|The Athenian democracy in the age of Demosthenes]] University of Oklahoma Press</ref> * Сол сияқты, әйелдердің жағдайы да Афинада басқа грек қалаларымен салыстырғанда төменірек болғаны байқалады. Спартада әйелдер көпшілік алдында дене жаттығуларына қатысқан – сондықтан [[Аристофан|Аристофанның]] «[[Лисистрата]]<nowiki/>» пьесасында афиналық әйелдер спарталық әріптестерінің күнге күйген, бұлшықетті денелеріне таңданады – және әйелдер өз атына мүлік иелене алған, ал Афинада бұл мүмкін емес еді. [[Мизогиния]] (әйелдерді кемсіту) Афинада ойлап табылмағанымен, сол кездегі басқа мемлекеттерге қарағанда Афинада мизогиния қаталдау болды деген пікір бар.<ref>Just, Roger (7 March 2008). ''[https://books.google.kz/books?id=-U6IAgAAQBAJ&q=worse+in+athens&redir_esc=y#v=snippet&q=worse%20in%20athens&f=false Women in Athenian Law and Life]'' Routledge. ISBN 978-1-134-93167-5.</ref> * Құлдық Афинада басқа грек қалаларымен салыстырғанда кең таралған. Шынында да, шетелдік грек еместерді («[[Варварлар|варварларды]]<nowiki/>») жылжымалы мүлік ретінде пайдалану – яғни заттық [[Құлдық|құл]] ретінде – афиналық тәжірибе сияқты көрінеді. Бұл парадоксалды сұрақты туындатады: демократия құлдыққа «негізделген» бе? Құлдарға иелік ету, тіпті аз ғана құл ұстау байлықпен бірдей болмаса да, кедейлеу афиналықтардың өз уақыттарының көп бөлігін саяси өмірге арнауына мүмкіндік бергені анық сияқты.<ref>Rodriguez, Junius P. ''[https://books.google.kz/books?id=ATq5_6h2AT0C&dq=athens+democracy+++++slavery&pg=PA313&redir_esc=y <nowiki>The Historical Encyclopedia of World Slavery [2 Volumes]</nowiki>]'' Bloomsbury Academic. ISBN 978-0-87436-885-7.</ref> Бірақ бұл қосымша уақыт демократия үшін шешуші болды ма, оны нақты айту мүмкін емес. Құл иеленудің кең таралуы сондай-ақ байлардың (нақты еңбек етуден бос азшылықтың) бос уақыттары кедей әріптестерін қанауға онша тәуелді болмауына да әсер етті. Жалақыға жұмыс істеу біреудің еркіне бағыну деп есептелгенімен, Афинада (б.з.д. VI ғасырдың басында Солонның реформаларынан кейін) борыштық құлдық жойылған еді. Азаматтар арасындағы жаңа теңдік түріне жол ашу демократияға алып келді, ал демократия, өз кезегінде, бос уақытқа қолжетімділікті бай мен кедей арасында белгілі бір дәрежеде теңестіру үшін жаңа құрал – заттық құлдықты қажет етті. Сенімді статистика болмағандықтан, осы байланыстардың бәрі жорамал болып қалады. Алайда, [[Корнелиус Касториадис]] атап өткендей, басқа қоғамдар да құл ұстаған, бірақ оларда демократия дамымаған. Құлдық мәселесіне қатысты да, бастапқыда афиналық әкелер құл әйелдерден туған балаларын азамат ретінде тіркей алған деген жорамал бар.<ref name=":15" /> XIX ғасырдан бастап, афиналық демократияның нұсқасы кейбір топтар тарапынан қазіргі қоғамдар әлі де қол жеткізе алмай жүрген мақсат ретінде қарастырылып келеді. Олар [[Өкілдік демократия|өкілдік демократияны]] афиналық үлгідегі [[Тікелей демократия|тікелей демократиямен]] толықтыруды немесе тіпті ауыстыруды қалайды, бәлкім [[Электронды демократия|электронды демократияны]] пайдалану арқылы. Басқа бір топ, керісінше, көптеген афиналықтардың үкіметке қатысуына рұқсат етілмегенін ескеріп, афиналық демократияны мүлде демократия деп есептемейді. "Афинамен салыстырулар жалғаса бермек, өйткені қоғамдар қазіргі жағдайларда демократияны жүзеге асыруға ұмтыла береді, ал олардың жетістіктері мен сәтсіздіктері талқыланып отырады."<ref name=":16">Grafton, Anthony; Most, Glenn W.; Settis, Salvatore ''[https://books.google.kz/books?id=LbqF8z2bq3sC&q=%22overlooking+the+fact+that%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22overlooking%20the%20fact%20that%22&f=false The Classical Tradition]'' Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03572-0.</ref> Грек философы және белсендісі [[Такис Фотопулос]] былай деп уәж айтқан: "Афиналық демократияның түпкілікті сәтсіздігі әдеттегідей сыншылар айтатындай, демократияның ішкі қайшылықтарынан емес, керісінше, афиналық демократия ешқашан инклюзивті демократияға жетіліп үлгермегендіктен болды. Мұны жай ғана жетілмеген "объективті" жағдайлармен, өндіргіш күштердің төмен даму деңгейімен және т.б. түсіндіру жеткіліксіз – бұл факторлар қаншалықты маңызды болса да, дәл сол объективті жағдайлар ол кезде [[Жерорта теңізі]] өңірінің көптеген жерлерінде, Грекияны айтпағанда, кең тараған болатын, бірақ демократия тек Афинада ғана гүлденді".<ref>[https://www.inclusivedemocracy.org/fotopoulos/english/brbooks/brtid/IDBook.pdf "Fotopoulos Takis, ''Towards An Inclusive Democracy'', Cassell/Continuum, 1997, p. 194"] (PDF)</ref> == Мұрасы == XX ғасырдың ортасынан бастап, көпшілік мемлекеттер үкіметтерінің нақты құрамына қарамастан өздерін демократиялық деп жариялады. Алайда афиналық демократия жойылғаннан кейін оны жақсы басқару формасы ретінде бағалағандар аз болды.<ref>''Paul Cartledge.'' [https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekcritics_01.shtml Critics and Critiques of Athenian Democracy] ''www.bbc.co.uk''</ref> Билікті заңдастыру Платон мен Аристотельдің теріс сипаттамаларына қарсы тұратындай түрде тұжырымдалмады, олар демократияны байларды тонайтын кедейлердің билігі деп санаған. Демократия "ұжымдық тирания" ретінде қабылдана бастады. "XVIII ғасырдың соңына дейін демократия үнемі айыпталып келді." Кейде демократиялық элементтері бар аралас конституциялар дамыды, бірақ "ол азаматтардың өзін-өзі басқаруы дегенді білдірмеді".<ref name=":16" /> Афиналық демократия дәстүрі XVIII ғасырдағы көтерісшілердің зияткерлік негізінің маңызды бөлігі болды деп айту жаңсақ болар еді. Америка мен [[Франция]] көтерісшілеріне, сондай-ақ ағылшын радикалдарына шабыт берген классикалық үлгі Грекия емес, Рим болды, ал [[Цицерон]] мен [[Гай Юлий Цезарь|Цезарь]] дәуіріндегі [[Рим империясы|Рим]] демократия емес, республика болды. Осылайша, 1787 жылы Филадельфияда жиналған [[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|Америка Құрама Штаттарының]] [[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушылар]] кеңесі Ареопаг кеңесін емес, кейіннен [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолийде]] жиналатын [[Сенат|Сенатты]] құрды.<ref>Hansen, Mogens Herman. ''[https://books.google.kz/books?id=8lPaSAnZg28C&q=%22it+would+be+misleading+%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22it%20would%20be%20misleading%20%22&f=false The Tradition of Ancient Greek Democracy and Its Importance for Modern Democracy]'' Kgl. Danske Videnskabernes Selskab. ISBN 978-87-7304-320-2.</ref> [[Жан-Жак Руссо|Руссоның]] (1712–1778) ізімен, "демократия билік жүргізуге халықтың тікелей қатысуы емес, халық егемендігімен байланыстырыла бастады". Бірқатар неміс философтары мен ақындары ежелгі Афинадағы өмірдің толыққанды болмысын көріп, одан ләззат алды, және көп ұзамай "ағылшын либералдары афиналықтарды қолдайтын жаңа уәж ұсынды". Қарсы тарапта, [[Сэмюэл Джонсон]] сияқты ойшылдар демократиялық шешім қабылдайтын органдардың надандығына алаңдады, бірақ "[[Томас Бабингтон Маколей|Маколей]], [[Джон Стюарт Милль]] және [[Джордж Грот]] афиналық демократияның басты күші азаматтардың жоғары мәдени деңгейінде жатыр деп білді және Британияда ежелгі афиналықтар жеткен деңгейге ұқсас ортақ азаматтық сананы қалыптастыра алатын білім беру жүйесін жақсартуды ұсынды".<ref>Euben, J. Peter; Wallach, John R.; Ober, Josiah. ''[https://books.google.kz/books?id=9OhhSc1ds4QC&dq=grote++athenian+democracy&pg=PA96&redir_esc=y#v=onepage&q=grote%20%20athenian%20democracy&f=false Athenian Political Thought and the Reconstruction of American Democracy]'' Cornell University Press. ISBN 0-8014-8179-1.</ref> Джордж Гроут өзінің "Грекия тарихы" (1846–1856) еңбегінде "афиналық демократия — кедейлердің тираниясы да, тобырдың билігі де емес" деп мәлімдеді. Ол әрбір азаматқа дауыс беру құқығын беру арқылы ғана мемлекет жалпы мүдде үшін басқарылатынын дәлелдеуге болады деп есептеді. Кейінірек, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғанға дейін демократия ежелгі тарихи контекстен ажыратыла бастады. Осыдан кейін ол саяси билікті ұйымдастырудың көптеген ықтимал тәсілдерінің бірі ғана болуды доғарды. Оның орнына, демократия теңдікке негізделген қоғамдағы жалғыз мүмкін саяси жүйеге айналды.<ref>Vlassopoulos, Kostas. ''[https://books.google.kz/books?id=hkuPnwa3k00C&dq=Politics:+Antiquity+and+Its+Legacy&pg=PP1&redir_esc=y#v=onepage&q=Politics%3A%20Antiquity%20and%20Its%20Legacy&f=false Politics: Antiquity and Its Legacy]'' Oxford University Press. ISBN 978-0-19-988870-2.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Афиналық демократия]] [[Санат:Саяси жүйелер]] 4srxyvvclfafivy2dpt4agbxxzqfyyu 3629316 3629280 2026-07-13T05:59:08Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Epoxa-HH|Epoxa-HH]] соңғы нұсқасына қайтарды 3486685 wikitext text/x-wiki [[Сурет:AGMA Stèle de la démocratie.jpg|thumb|220px|right|«Демократия стеласы» деп аталатын [[барельеф|барельефте]] Демос (халықтың бейнесі) пен Демократияның тұлғаландыруы бейнеленген: Демократия Демосқа тәж кигізіп тұр. [[Агора мұражайы (Афина)|Афинаның Агора мұражайы]].]] '''Афиналық демократия''' б.з.д. VI ғасыр шамасында [[Ежелгі Грекия|Грекиядағы]] [[Қала-мемлекеті|қала-мемлекет]] ([[Полис (ежелгі қала)|полис]]) — [[Ежелгі Афина|Афинада]] дамыды. Бұл жүйе Афина қаласын және оны қоршаған [[Аттика]] аумағын қамтыды және еркіндік, теңдік пен қауіпсіздікті қолдауға негізделді.<ref>Alwine, Andrew T. (2016). [https://www.jstor.org/stable/44157490 "Freedom and Patronage in the Athenian Democracy".] ''The Journal of Hellenic Studies''. '''136''': 1–17. ISSN 0075-4269.</ref> Афина — ежелгі Грекиядағы демократиялық қала-мемлекеттердің ішіндегі ең танымалы болғанымен, жалғыз немесе ең алғашқысы емес еді; Афинаға дейін де бірнеше басқа полистер демократиялық конституциялар енгізген болатын.<ref>Robinson, Eric W. (1997). ''The First Democracies: Early Popular Government Outside Athens''. Historia – Einzelschriften. Stuttgart, Germany: Franz Steiner Verlag. ISBN 978-3515069519.</ref><ref>Robinson, Eric W. (2011). ''Democracy beyond Athens: Popular Government in the Greek Classical Age''. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 978-0521843317.</ref> Б.з.д. IV ғасырдың соңына қарай, бар болғаны мыңнан астам грек қалаларының жартысына жуығы демократиялық басқару жүйесін қолданған болуы мүмкін.<ref>Josiah Ober, ''The Rise and Fall of Classical Greece'' (2015) Princeton University Press.</ref> Афинада [[Заңнама|заң шығару]] мен [[Атқарушы билік|атқарушы билікке]] негізделген [[саяси жүйе]] болған. Саяси қатысу құқығы тек ересек, еркін ер адамдарға берілген (яғни [[Метек|метектерге]], әйелдерге және құлдарға берілмеген). Осындай азаматтар бүкіл ересек халықтың шамамен 30 пайызынан аспаған деп есептеледі.<ref name=":4">Thorley, John (2005). ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&pg=PA74&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Athenian Democracy]'' Lancaster Pamphlets in Ancient History. Routledge. p. 74. ISBN 978-1-13-479335-8.</ref> Афиналық демократияның дамуына б.з.д. 594 жылы [[Солон]], б.з.д. 508–507 жылдары [[Клисфен]] және б.з.д. 462 жылы [[Эфиальт]] маңызды үлес қосты.<ref name=":0">[https://www.britannica.com/place/ancient-Greece "Ancient Greek civilization – The reforms of Cleisthenes".] ''Encyclopedia Britannica''.</ref> Клисфен азаматтарды байлығына емес, тұрған жеріне қарай он топқа бөліп, ақсүйектердің шексіз билігін шектеді.<ref name=":0" /> Афиналық демократияның ең ұзақ мерзімді басшысы — [[Перикл]] болды. Оның өлімінен кейін, [[Пелопоннес соғысы|Пелопоннес соғысының]] соңына қарай, демократия екі рет — б.з.д. 411 және 404 жылдары — қысқа уақытқа [[Олигархия|олигархиялық]] төңкерістермен үзіліске ұшырады. Кейінірек [[Евклид (архонт)|Евклид]] тұсында демократия қалпына келтірілді, бірақ біршама өзгеріске ұшырады. Бүгінгі таңда бізге белгілі демократияның ең егжей-тегжейлі сипаттамалары осы IV ғасырдағы өзгертілген үлгіге қатысты, Перикл дәуіріндегісіне емес. Б.з.д. 322 жылы [[Ежелгі Македония|македониялықтар]] демократияны жойды. Кейін Афинаның саяси институттары қайта жанданды, бірақ олардың бастапқы демократиялық үлгіге қаншалықты сәйкес келгені — пікірталас тудыратын мәселе. == Этимологиясы == «[[Демократия]]<nowiki/>» сөзі ([[Грек тілі|грекше]]: ''dēmokratia'', δημοκρατία) екі құрамдас бөліктен тұрады: ''dêmos'' (δῆμος — дәстүрлі түрде «халық» немесе «қала тұрғындары» деп түсіндіріледі) және ''krátos'' (κράτος — «күш», «билік» деген мағынада). Сондықтан бұл сөз тура мағынасында «халық билігі» дегенді білдіреді. «Монархия» және «олигархия» сияқты сөздердегі екінші бөлік — ''archē'' (ἀρχή), бұл сөз бастапқыда «бастау», «бірінші нәрсе» дегенді білдірген және сол арқылы «басты орын», «билік», «егемендік» мағынасын алған. Осы ұқсастық негізінде Афина демократтары енгізген жаңа басқару формасына ''«демархия»'' (δημαρχία) ұғымы қолданылар еді деп күтуге болады. Алайда бұл сөз сол кезде-ақ басқа мағынаға ие болған: ол [[Муниципалитет|қалалық]] магистраттың лауазымы немесе [[Мэр|мэрлік]] қызмет ретінде қолданылған (қазіргі заманда ''«демархия»'' сөзі жаңа мағынаға ие болған). Басқару жүйелері алғаш демократиялық деп танылған кезде «демократия» сөзі нақты қолданыста болған-болмағаны белгісіз. Бұл ұғымның алғашқы тұжырымды түрде қолданылуы шамамен б.з.д. 470 жылдарға, [[Эсхил|Эсхилдің]] ''«[[Жалбарынушылар (Эсхил)|Жалбарынушылар]]<nowiki/>»'' трагедиясына (604-жол) тиесілі деп есептеледі. Онда хор былай дейді: ''dēmou kratousa cheir'' (δήμου κρατούσα χειρ) — бұл шамамен «халық билік жүргізіп тұрған қол» дегенге саяды. Пьеса контекстінде бұл жол патша кез келген маңызды шешімді (мұнда — Данаос қыздарын Аргосқа қабылдау мәселесі) қабылдамас бұрын, халық жиналысынан рұқсат алуы тиіс екенін білдіреді. Яғни, халық жиналысы арқылы жүзеге асатын билік патшаның шешіміне [[вето]] қоя алады. Бұл сөз одан кейін [[Геродот|Геродоттың]] еңбектерінде де кездеседі (''[[Тарих (Геродот)|Тарих]]'', 6.43.3) — әрі етістік, әрі зат есім түрінде: ''dēmokrateomai'' (δημοκρατέομαι) — «мен демократияға қатысамын» және ''dēmokratia'' (δημοκρατία) — «демократия». Бұл ұғым үшін бұған дейін қолданылған сөз — [[Изономия|''изономия'']] (isonomia), яғни «барлық азаматтардың заң алдындағы теңдігі». Геродот бұл сөзді де талқылауында атап өтеді.<ref>Vlastos, Gregory (1953). [https://www.jstor.org/stable/292054?origin=crossref "Isonomia".] ''American Journal of Philology''. '''74''' (4): 337–366.</ref> Шамамен б.з.д. 460 жылдары ''Демократ'' (Δημοκράτης) есімді адам белгілі болған,<ref>Raaflaub, Kurt A. (2007). "The Breakthrough of Demokratia in Mid-Fifth-Century Athens". In Raaflaub, Kurt A.; Ober, Josiah; Wallace, Robert (eds.). ''Origins of Democracy in Ancient Greece''. Berkeley: University of California Press. p. 112.</ref> оның есімі демократиялық сенімді білдіру мақсатында ойлап табылған болуы мүмкін. Бұл есім [[Эолида|Эолидалық]] [[Темнос]] қаласында да кездеседі.<ref>[[Ксенофонт]], ''Anabasis'' 4.4.15.</ref> == Тарихы == === Қалыптасуы === {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = Draco engraving from 1833 (cropped).jpg | caption1 = [[Драконт]]. Қашалып жасалған портрет, 1833 жыл | image2 = Solon demands to pledge respect for his laws.jpg | caption2 = «[[Солон]] өз заңдарына құрметпен қарауға ант беруді талап етуде», кітап иллюстрациясы (Аугсбург, 1832 ж.) | image3 = Cleisthenes.jpg | caption3 = '''Афина демократиясының атасы''' ретінде танылған [[Клисфен|Клисфеннің]] қазіргі заманғы [[бюст|бюсті]] — [[Огайо]] [[АҚШ штаттарының тізімі|штатының]] астанасы [[Колумбус (Огайо)|Колумбус]] қаласындағы [[Огайо штатының Капитолийі|Капитолий]] ғимаратында көрмеге қойылған. | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} Ежелгі Грекияда демократиялық басқару жүйесін енгізген жалғыз [[Полис (ежелгі қала)|полис]] Афина емес еді. [[Аристотель]] басқа да қалалардың демократиялық басқару формасын қабылдағанын атап өтеді. Дегенмен, демократиялық институттардың қалыптасуы туралы жалпы тарихи баяндаулар көбінесе Афинаға сүйенеді, өйткені дәл осы қала-мемлекеттің жүйесі толық тарихи жазбалармен жақсы құжатталған. Оның ішінде, бізге дейін жеткен жалғыз толық «конституция» — Аристотель мен оның шәкірттері б.з.д. IV ғасырда жинақтаған «[[Конституциялар (Аристотель)|Конституциялар]]<nowiki/>» (''Politeiai'') жинағының бір бөлігі ретінде сақталған.<ref>Clarke, Paul Barry; Foweraker, Joe. ''[https://books.google.kz/books?id=qry16UDq83EC&redir_esc=y Encyclopedia of Democratic Thought]'' Routledge. ISBN 978-1-136-90863-7.</ref> Афинада алғашқы демократиялық басқару жүйесі пайда болғанға дейін, билік [[Архонт|архонттар]] деп аталатын бірқатар лауазым иелерінің<ref name=":12">[https://www.britannica.com/topic/archon-ancient-Greek-magistrate "Archon | Ancient Greek Magistrates & Role in Athenian Democracy | Britannica"] ''www.britannica.com''.</ref> және архонттық қызмет мерзімін аяқтағандардан құралған [[Ареопаг]] кеңесінің қолында болған. Бұл мекемелердің мүшелері, әдетте, ақсүйектер қатарынан шығатын. Б.з.д. 621 жылы [[Драконт]] бұрынғы [[Дәстүрлі (ауызекі) құқық|ауызша құқық]] жүйесінің орнына заңдарды [[Кодекс|жазбаша түрде]] енгізіп, оларды тек [[сот]] арқылы ғана жүзеге асыру тәртібін орнатты.<ref name=":1">Thorley, J., ''Athenian Democracy'', Routledge, 2005, p. 10.</ref><ref>Farrar, Cynthia (1 December 1988). ''[https://books.google.kz/books?id=Bp04AAAAIAAJ&redir_esc=y The Origins of Democratic Thinking: The Invention of Politics in Classical Athens]'' ISBN 978-0-521-37584-9.</ref> Кейіннен «[[Драконт заңдары]]<nowiki/>» деп аталған бұл заңдар өте қатал әрі шектеуші болған, сондықтан олардың көпшілігі кейіннен күшін жойды. Соған қарамастан, жазбаша заңдар кодексі — өз заманы үшін жаңалық болып саналып, Афиналық демократияның ең алғашқы қадамдарының бірі ретінде бағаланады.<ref>[https://www.britannica.com/topic/Draconian-laws "Draconian laws | Definition & Facts".] ''Encyclopedia Britannica''.</ref> Б.з.д. 594 жылы [[Солон]] бас архонт болып тағайындалып, Афина қоғамындағы теңсіздікке байланысты туындап келе жатқан қайшылықтарды жеңілдету мақсатында экономикалық және конституциялық реформалар жасай бастады. Оның реформалары азаматтықты жаңаша анықтап берді: Аттикадағы әрбір еркін тұрғын саяси қызмет атқаруға мүмкіндік алды — яғни, Афина азаматтары халық жиналыстарына қатысу құқығына ие болды. Солонның мақсаты — үкіметке тек ақсүйектер ғана емес, мүлікке ие басқа да азаматтық топтарды да қатыстыру арқылы ақсүйек отбасылардың ықпалын әлсірету еді. Ол қоғамды төрт мүліктік топқа бөлді: # [[Пентакосиомедимн|Пентакосиомедимндер]] — ең байлар (жылдық табысы кем дегенде 500 [[медимн]]) # [[Гиппейлер]] — атпен әскерге шығатындар (300–500 медимн) # [[Зеугиттер]] — орташа жер иелері (200–300 медимн) # [[Феттер]] — ең кедей еркін азаматтар (200 медимннен аз табысы бар)<ref>Thorley, John (2004). ''Athenian democracy'' (2nd ed.). London & New York: Routledge. ISBN 0-203-62256-1.</ref> Бұл жүйе саяси құқықтар мен міндеттерді азаматтардың байлығына қарай бөлуді енгізді және Афинадағы кейінгі демократиялық құрылымның негізін қалады. Солон бұрын тек ақсүйектерге тән болған саяси рөлдерді жері бар әрбір еркін азаматқа беру арқылы қала-мемлекеттің әлеуметтік құрылымын түбегейлі өзгертті. Оның реформалары аясында күнделікті басқару істерін жүргізіп, саяси күн тәртібін айқындайтын орган ретінде [[буле]] (400 адамнан тұратын кеңес; әрбір төрт филаның 100 өкілі) құрылды.<ref name=":1" /> Бұған дейін осы рөлді атқарған Ареопаг кеңесі сақталып қалды, бірақ енді оның міндеті «заңдарды қорғау» қызметімен шектелді.<ref>[[Британника энциклопедиясы]], [https://www.britannica.com/topic/Areopagus-Greek-council Areopagus.]</ref> Солон демократияға қосқан тағы бір маңызды үлесі — [[Экклесия]] немесе Халық жиналысын құруы болды. Бұл жиналысқа барлық ер азаматтардың қатысуына мүмкіндік берілді. Бұл ретте халық жиналыстарында талқыланған мәселелер ауқымы өте кең болды. Және де, ареопаг халық билік органдары тарапынан енгізілген жаңалықтар мемлекеттің негізін шайқалтпауын қадағалайтын саяси жүйенің консервативті, тежеуші элементі ретінде сақталса да, азаматтардың және әлеуметтік топтардың әлдеқайда көбірек саны полис өміріне ықпал ете бастады. Солон сондай-ақ елеулі экономикалық реформалар жасады: барлық бұрынғы қарыздарды жойды, қарызға байланысты құлдыққа түскендерді босатты, адамның өзін кепілге қою арқылы қарыз алу тәжірибесіне тыйым салды. Бұл өзгерістер Афина қоғамындағы қарыздық құлдық пен экономикалық теңсіздікті қайта құрылымдау үшін жасалған болатын.<ref name=":11">[[Британника энциклопедиясы]], [https://www.britannica.com/topic/Solons-laws Solon’s laws]</ref> Осылайша, саяси жүйені демократияландыру жолында айқын қадам жасалды. Дегенмен, жаңа тәртіптер бірден орныққан жоқ және әлі де болса екіге бөлінген афиналық қоғамды қанағаттандырмады. Халық демократияны одан әрі күшейтуді талап етті, ал бұрынғы тәртіптерді жақтаушылар өз құқықтарының бұзылғанын сезінді. Осындай бірліктің болмауын б.з.д. 561 жылы енді ғана қалыптаса бастаған афиналық демократия [[Тирания|тиран]] [[Писистрат]] тарапынан ең радикалды кедей демостың қолдауымен құлатылды. Солон енгізген кейбір қағидалар сақталып қалды, алайда барлық маңызды лауазымдар жоғарғы билеушімен туыстық негіз бойынша тағайындалды.<ref>''В. В. Латышев.'' Очерк греческих древностей. — Алетейя, 1997. — Т. 1.</ref><ref>''Плутарх.'' Сравнительные жизнеописания в двух томах. — 2. — Наука, 1994. — Т. 1.</ref> Алайда оның ұлы [[Гиппий (тиран)|Гиппий]] б.з.д. 510 жылы қуылғаннан кейін демократия қайта қалпына келтірілді. Б.з.д. 508 және 507 жылдары [[Клисфен]] реформалар жүргізіп, ақсүйек әулеттердің үстемдігін әлсіретті және әрбір афиналық азаматты қаланың басқаруымен тікелей байланыстырып қойды. Клисфен Аттикадағы барлық еркін тұрғындарды Афина азаматтары ретінде ресми түрде мойындады, бұл оларға саяси құқық пен азаматтық бірлік сезімін берді.<ref>Farrar, Cynthia (1 December 1988). ''[https://books.google.kz/books?id=Bp04AAAAIAAJ&q=%22ensuing+conflict+was%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22ensuing%20conflict%20was%22&f=false The Origins of Democratic Thinking: The Invention of Politics in Classical Athens]'' ISBN 978-0-521-37584-9.</ref> Ол бұл мақсатқа жету үшін дәстүрлі рулық ([[фила]]) бөліністердің саяси рөлін жойып, олардың орнына он жаңа фила құрды. Әрбір жаңа фила шамамен үш [[Триттия|триттиядан]] (географиялық аудан) құралды, ал әр триттия бірнеше [[Дем (Жер аймағы)|демнен]] (кіші әкімшілік бірлік) тұрды. 18 жастан асқан әрбір ер азамат өзі тіркелген демге ресми түрде жазылуға міндетті болды. Бұл жүйе азаматтардың саяси өмірге қатысуын қамтамасыз ететін маңызды негізге айналды.<ref>Thorley, John (20 June 2005). ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&q=between+30,000&redir_esc=y#v=snippet&q=between%2030%2C000&f=false Athenian Democracy]'' Routledge. ISBN 978-1-134-79335-8.</ref> Үшінші реформалар жиынтығы б.з.д. 462/1 жылы [[Эфиальт|Эфиальттің]] бастамасымен жүзеге асырылды. Эфиальттің қарсыластары сол кезде спарталықтарға көмек көрсету мақсатында қаладан тыс жерде жүргенде, ол Экклесияны (халық жиналысын) Ареопаг кеңесінің өкілеттігін шектеуге көндірді. Осы реформаның нәтижесінде Ареопагтың билігі тек кісі өлтіру және қасиетті заттарға қол сұғу (қасиеттілікке қол сұғушылық) істерін қарайтын қылмыстық сот ретіндегі қызметімен шектелді.<ref name=":13">Thorley, J., ''Athenian Democracy'', Routledge, 2005, pp. 55–56</ref> Сол уақытта немесе көп ұзамай, Ареопаг кеңесінің құрамына мүлік цензі төмен азаматтар да қабылданатын болды — бұл бұрын тек жоғары мүлік санатына жататын азаматтарға тән болған артықшылықты жойып, кеңес құрамын демократияландыруға бағытталған маңызды қадам еді. Б.з.д. 413 жылы Афинаның [[Сицилия жорығы|Сицилия жорығында]] күйрете жеңілуінен кейін, кейбір азаматтар қаланы құлдырауға әкеліп жатыр деп есептеген радикалды демократияны шектеу шараларын қолға алды. Бастапқыда бұл әрекеттер конституциялық жолмен жүзеге асырылса да, ақыры [[Б.з.д. 411 жылғы Афинадағы төңкеріс|б.з.д. 411 жылы болған төңкеріспен]] Афинада 400 Кеңесі атты олигархиялық үкімет құрылды. Алайда бұл [[олигархия]] төрт-ақ ай өмір сүріп, оның орнына қайтадан демократиялық сипаттағы үкімет келді. Афинада демократиялық басқару жүйесі б.з.д. 404 жылы Спартаға тізе бүккенге дейін жалғасты. Осы кезде билік «[[Отыз тиран]]<nowiki/>» деп аталған, Спартаға жақтас олигархтардың қолына өтті.<ref>Blackwell, Christopher. [https://brewminate.com/the-development-of-athenian-democracy/ "The Development of Athenian Democracy".] ''brewminate.com''</ref> Бірақ бір жылдан кейін, демократияны жақтаушылар билікті қайтарып алды, және б.з.д. 338 жылы [[Макендондық Филипп II|II Филипптің]] [[Ежелгі Македония|Македония]] әскері Афинаны жаулап алғанға дейін демократиялық басқару жүйесі өз жалғасын тапты. === Қазіргі заманғы демократиямен байланысы === Қазіргі заманғы демократия өзінің түп-тамырымен ежелгі Афина түп-негіздеріне сүйенсе де, ол қазіргі басқару талаптарына сай бейімделіп дамыды. Афина демократиясының басты ерекшелігі — тікелей қатысу болған, алайда бұл жүйе жиі [[Тобыр психологиясы|тобыр психологиясының]] әсері мен шешімдерді асығыс қабылдау сияқты қиындықтарға тап болатын. Ал қазіргі демократиялық жүйелер билік тармақтарының арасында тепе-теңдік пен [[Биліктердің бөлінуі|өзара бақылау]] қағидатын басты орынға қояды. Мұндай құрылымдар шешімдердің терең талқылау мен байыпты ой елегінен өткізуге негізделуін қамтамасыз етуге тырысады, осылайша қоғамдық пікірдің ықпалымен қабылданатын асығыс шешімдердің алдын алуға бағытталған. Сонымен қатар, қазіргі демократиялық мемлекеттер түрлі көзқарастарды ескеретін жүйелер қалыптастырған, бұл өз кезегінде биліктің аз ғана топтың қолында шоғырлану қаупін төмендетіп, саяси жағынан саналы сайлаушыны тәрбиелеуге септігін тигізеді.<ref>Cary, M (1927). [https://www.jstor.org/stable/24400152 "Athenian Democracy".] ''History''. NEW SERIES, Vol. 12, No. 47 (OCTOBER, 1927), pp. 206-214 (9 pages)</ref> === Салдары === Б.з.д. 336 жылы [[Макендондық Филипп II|II Филипп]] грек полистерінің коалициясын бастап Парсыға қарсы соғыс жариялады, алайда бұл одақта грек әскерлері өз қалаларының адалдығы үшін кепілдік ретінде де қарастырылды. Кейінірек [[Ескендір Зұлқарнайын|Ұлы Александр]] мен Афина арасындағы қатынастар нашарлай түсті — әсіресе ол б.з.д. 324 жылы [[Вавилон|Вавилонға]] оралғаннан кейін. Александр қайтыс болған соң, Афина мен Спарта бірнеше қала-мемлекетпен бірігіп Македонияға қарсы соғыс ашты, бірақ жеңіліп қалды.<ref name=":3">Habicht, Christian. ''[https://books.google.kz/books?id=--Hay8eZ5loC&q=%22athenians+completely%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22athenians%20completely%22&f=false Athens from Alexander to Antony]'' Harvard University Press. ISBN 978-0-674-05111-9</ref> Нәтижесінде Афина эллинистік бақылауға өтті. Македония патшасы қалада саяси басқарушы ретінде жергілікті өкіл тағайындады. Мысалы, [[Кассандр]] тағайындаған [[Деметрий Фалерлік|Фалерлік Деметрий]] дәстүрлі афиналық саяси институттардың сыртқы құрылымын сақтағанымен, халық оларды Македонияның қуыршақ билеушілері деп санады. Кейінірек [[Деметрий I Полиоркет|Деметрий Поллиоркет]] Кассандрдың Афинадағы билігін жойып, Деметрий Фалерлік жер аударылып, б.з.д. 307 жылы демократия қалпына келтірілді. Алайда бұл кезеңге қарай Афина саяси жағынан әлсіз, ықпалсыз қалаға айналып кеткен еді.<ref>Green, Peter (1 December 1990). ''[https://books.google.kz/books?id=1QOvJ14Jxv8C&q=%22backed+puppet+dictator%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22backed%20puppet%20dictator%22&f=false Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age]'' University of California Press. ISBN 978-0-520-08349-3.</ref> Мұның бір мысалы: сол 307 жылы Македония мен Мысырдың қолдауына ие болу мақсатында үш жаңа [[фила]] (ру) құрылды. Оның екеуі — Македония патшасы мен оның ұлына, ал үшіншісі — Мысыр патшасына арналып аталған. Алайда, б.з.д. 200 жылы [[Ежелгі Рим|Рим]] Македониямен соғыс бастаған кезде, афиналықтар бұрын құрылған екі филаны (Македония патшасы мен ұлына арналған) таратып, он екінші жаңа филаны [[Пергам]] патшасының құрметіне құрды. Афина Рим жағында екенін жариялады, және б.з.д. 146 жылы қала «автономды одақтас қала» (лат. ''civitas foederata'') мәртебесін алды, бұл оған ішкі істерін өз бетінше басқаруға мүмкіндік берді. Бұл мәртебе Афинаға демократияның сыртқы формаларын сақтауға мүмкіндік берді, дегенмен Рим билігі қаланың ақсүйектерін күшейтетін конституцияны қамтамасыз етті.<ref name=":2">[https://books.google.kz/books?id=3hs9AAAAIAAJ&dq=athenian+democracy+rome&pg=PA447&redir_esc=y#v=onepage&q=athenian%20democracy%20rome&f=false A Companion to Greek Studies] Edited by Leonard Whibley. Cambridge University Press.</ref> Рим билігі тұсында [[Архонт|архонттар]] жоғары лауазым иелері болып қала берді. Олар сайланып тұрды, тіпті [[Домициан]] мен [[Адриан]] сияқты шетелдіктер де бұл қызметті құрметті атақ ретінде иеленген. Төрт архонт сот істерін жүргізуге жауапты болды. Кеңес (оның құрамы әр кезеңде 300 бен 750 аралығында өзгеріп отырды) жеребе арқылы тағайындалды. Алайда ол өзінің маңыздылығын жоғалтып, оның орнын [[Ареопаг]] басты — бұл кеңес сайланған архонттардан құрылып, ақсүйектік сипатта болды және кең өкілеттіктерге ие болды. Адриан тұсынан бастап қала қаржысын императорлық бақылаушы (куратор) қадағалайтын болды. Рим империясы құлағаннан кейін де ежелгі конституцияның сұлбасы сақталып, архонттар мен Ареопаг кеңесі өз қызметін жалғастыра берді.<ref name=":2" /> Б.з.д. 88 жылы философ [[Афенион|Афенионның]] басшылығымен төңкеріс болды. Ол өзін [[Тирания|тиран]] ретінде жариялап, [[Экклесия|Экклесияны]] (Халық жиналысын) өз қалауынша лауазымдарға адамдар тағайындауға көндірді. Афенион [[Понт]] патшасы [[VI Митридат|Митридатпен]] одақтасып, Римге қарсы соғыс ашты. Соғыс барысында Афенион қаза тауып, оның орнын [[Аристион]] басты. Римнің жеңімпаз қолбасшысы [[Публий Корнелий Сулла]] афиналықтарды құлдыққа сатпады және өмірлерін сақтап қалды. Сонымен қатар, ол б.з.д. 86 жылы бұрынғы үкіметті қалпына келтірді.<ref>Cartledge, Paul; Garnsey, Peter; Gruen, Erich S. ''[https://books.google.kz/books?id=LNCv7A05JWoC&dq=athens++%22athenion%22+88+bc&pg=PA145&redir_esc=y#v=onepage&q=athens%20%20%22athenion%22%2088%20bc&f=false Hellenistic Constructs: Essays in Culture, History, and Historiography]'' University of California Press. ISBN 978-0-520-20676-2.</ref> Алайда [[Октавиан Август]] кезінде Рим империяға айналған соң, Афинаның ресми тәуелсіздігі жойылып, оның басқару жүйесі римдік муниципалитеттердің типтік үлгісіне көшті. Қалада [[Декуриондар (Рим әкімшілігі)|декуриондар]] сенаты құрылып, әкімшілік басқару осы жүйеге сәйкестендірілді.<ref name=":3" /> == Мемлекет басқаруына қатысу және одан шеттетілу == === Афина халқының саны мен құрамы === {{Толық мақала|Ежелгі Грекиядағы құлдық}} Ежелгі Афина халқының саны туралы бағалар әртүрлі. Б.з.д. IV ғасырда Аттикада 250 000–300 000 адам өмір сүрген болуы мүмкін.<ref name=":4" /> Азамат отбасылары 100 000 адамға жетуі мүмкін еді, және олардың шамамен 30 000-ы жиналыста дауыс беру құқығына ие ересек ер азаматтар болған. Б.з.д. V ғасырдың ортасында ересек ер азаматтардың саны 60 000-ға дейін жеткен болуы мүмкін, бірақ бұл сан [[Пелопоннес соғысы]] кезінде күрт төмендеді.<ref name=":5">John A. Rothchild. [https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1020397 Introduction to Athenian Democracy of the Fifth and Fourth Centuries BCE] Wayne State University Law School</ref> Бұл құлдырау тұрақты болды, себебі төменде сипатталған азаматты анықтаудың қатаңырақ ережелері енгізілді. Қазіргі заман көзқарасынан бұл сандар аз болып көрінуі мүмкін, бірақ грек қала-мемлекеттері арасында Афина ірі қала болған: мыңға жуық грек қалаларының көбісі әрқайсысы 1 000–1 500 ересек ер азаматтан ғана тұра алатын; ал ірі алпауыт болған [[Коринф|Коринфтің]] өзінде ең көбі 15 000 адам болған.<ref>Dixon, Michael D. (27 June 2014). ''[https://books.google.kz/books?id=hN7pAwAAQBAJ&dq=corinth+population&pg=PA44&redir_esc=y#v=onepage&q=corinth%20population&f=false Late Classical and Early Hellenistic Corinth: 338–196 BC]'' Routledge. ISBN 978-1-317-67649-2.</ref> Халықтың азамат еместер бөлігін тұрақты тұратын шетелдіктер (метэкилер) мен құлдар құрады, және, мүмкін, құлдар олардың ішінде көбірек болған. Б.з.д. 338 жылы шешен [[Гиперид]] (13-фрагмент) [[Аттика|Аттикада]] 150 000 құл бар деп мәлімдеген, бірақ бұл сан, шамасы, тек әсер ретінде айтылған: құлдар азаматтардан көп болғанымен, олар оларды басып тастаған жоқ.<ref>Kamen, Deborah E. (21 July 2013). ''[https://books.google.kz/books?id=calr-oiSrTEC&dq=hyperides+fragment+13+attica+slaves+150,000&pg=PA9&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperides%20fragment%2013%20attica%20slaves%20150%2C000&f=false Status in Classical Athens]'' Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-4653-5.</ref> === Афинадағы азаматтық === Афинада тек [[Эфебия|эфеб]] ретінде әскери дайындықтан өткен ересек ер афиналық азаматтардың ғана дауыс беру құқығы болған. Үкіметке шын мәнінде қатысқан халықтың пайызы жалпы тұрғындардың 10%-дан 20%-ға дейінгі бөлігін құраған, бірақ бұл б.з.д. V ғасырдан IV ғасырға дейін өзгеріп отырған.<ref name=":5" /> Бұл халықтың көп бөлігін: [[Ежелгі Грекиядағы құлдық|құлдарды]], азат етілген құлдарды, балаларды, әйелдерді және [[Метек|метектерді]] (Афинада тұратын шетелдіктер) шеттеткен.<ref name=":6">[https://www.ascsa.edu.gr/excavations/athenian-agora Athenian Agora] American School of Classical Studies at Athens</ref> Әйелдердің құқықтары мен артықшылықтары шектеулі болған, олардың қоғамдық орындарда қозғалысы шектелген және олар ер адамдардан қатты оқшауланған.<ref name=":6" /> Грек [[Қала-мемлекеті|қала-мемлекеттеріндегі]] азаматтықтың эксклюзивті және ата-бабаға негізделген түсінігін ескерсек, салыстырмалы түрде халықтың үлкен бөлігі Афинада және оған ұқсас радикалды демократияларда үкіметке қатыса алған, бұл оларды олигархиялар мен аристократиялармен салыстырғанда ерекшелендіреді.<ref name=":5" /> Көп жағдайда Афина азаматтықты туу арқылы берілетін критерийге сүйенген. Бұл критерий үш санатқа бөлінген: афиналық әкеден еркін туған, афиналық әкеден еркін және заңды некеден туған, және афиналық әке мен афиналық шешеден еркін және заңды некеден туған.<ref name=":7">Lape, Susan (2010). ''[https://search.worldcat.org/title/798549142 Race and citizen identity in the classical Athenian democracy]'' Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-511-67676-5.</ref> Афиналықтар адамның қай отбасынан туғанын және туу жағдайын оның азамат ретіндегі саяси болмысы мен лауазымдарға ие болу мүмкіндігімен байланысты деп есептеген. [[Ежелгі Афина|Ежелгі Афинада]] азаматтық тек мемлекет алдындағы заңды міндет қана емес, сонымен қатар этникалық-ұлттық тектіліктің бір түрі ретінде де қарастырылған болуы мүмкін деген болжам бар. «Афиналық» атағы еркін тұрғындарға беріліп, оларды азамат ретінде тануға және қаладағы басқа «азамат емес» тұрғындарға қарағанда ерекше артықшылықтар мен құқықтық қорғанысқа ие болуға мүмкіндік берген.<ref name=":7" /> Афина заңдары тарихында [[Солон|Солонның]] заңдары азаматтар (афиналықтар) мен азамат емес тұрғындар (афиналық емес еркіндер) арасындағы құқықтық қорғаныс шекарасын анық көрсеткен. Азаматтар — еркін деп танылғандар, ал азамат емес адамдар заң жүзінде құлдыққа түсуге жататын болған.<ref name=":7" /> Сондай-ақ дауыс беру құқығынан құқығы уақытша тоқтатылған азаматтар да айырылған (көбінесе қалаға қарызын төлемегені үшін — ''[[атимия]]'' ұғымына қараңыз). Кейбір афиналықтар үшін бұл тұрақты (және тіпті мұрагерлікпен берілетін) құқықтан айырылу ретінде қарастырылған. Кейбір афиналық азаматтар басқаларға қарағанда саяси өмірге анағұрлым белсенді қатысқанымен, бұл жүйенің жұмыс істеуі үшін қажет болған орасан зор қатысушылар саны тікелей демократияға қатысқан азаматтардың ауқымын көрсетеді — бұл қазіргі кез келген демократиядан әлдеқайда кең болған.<ref name=":5" /> Афина азаматы болу үшін азаматтың ата-анасы да азамат болуға тиіс еді; [[Перикл]] мен [[Кимон|Кимонның]] б.з.д. 450 жылғы реформаларынан кейін, азаматтық тек екі афиналық ата-анадан туғандарға ғана берілетін болды.<ref>Thorley, J., ''Athenian Democracy'', Routledge, 2005, p. 54.</ref> Бұл заң артқа қарай қолданылмағанымен, бес жылдан кейін Мысыр патшасы жіберген астық сыйы барлық азаматтарға таратылмақ болғанда, көптеген «заңсыз» азаматтар тіркеуден алынып тасталды.<ref>Gagarin, Michael; Cohen, David. ''[https://books.google.kz/books?id=v0yJ9fECG88C&dq=plutarch+pericles+grain+egypt&pg=PA278&redir_esc=y The Cambridge Companion to Ancient Greek Law]'' Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-82689-1.</ref> Азаматтық жеке адамға да, оның ұрпақтарына да қолданылды. Сонымен қатар, оны Халық жиналысы (Экклесия) арнайы шешіммен де бере алатын. Кейде азаматтық тұтас халықтарға да берілді (мысалы, б.з.д. 427 жылы — [[Платея|платеяліктерге]], б.з.д. 405 жылы — [[Самос|самостықтарға]]). Алайда IV ғасырға қарай азаматтық тек жеке адамдарға ғана, 6000 адамдық кворуммен арнайы дауыс беру арқылы берілетін болды. Бұл, әдетте, мемлекетке ерекше қызмет көрсеткендерге марапат ретінде ұсынылатын. Бір ғасыр ішінде осылайша берілген азаматтықтар саны мыңдап емес, жүздеп есептеледі.<ref>Sinclair, R. K. (1988). ''[https://books.google.kz/books?id=RxH3UcC2FYwC&q=%22citizenship+was+not%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22citizenship%20was%20not%22&f=false Democracy and Participation in Athens]'' Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-42389-2.</ref> ''Ксения графе'' (ξενίας γραφή) — азаматтық құқықтарды заңсыз пайдаланған адамға қарсы қозғалатын іс болатын. Егер кінәсі дәлелденсе, адам құлдыққа сатылатын, ал оның мүлкі мемлекет пайдасына тәркіленетін.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0062:alphabetic+letter=X:entry+group=1:entry=xenias-graphe-harpers Xenias Graphé] Harry Thurston Peck, ''Harpers Dictionary of Classical Antiquities (1898).''</ref> === Афинадағы әйелдердің орны === Афина демократиясына тек ересек ер афиналық азаматтар ғана қатыса алғандықтан, әйелдер үнемі үкіметтен және қоғамдық рөлдерден шеттетілген. Азаматтық мәселесінде де бұл ұғым әйелдерге сирек қатысты қолданылған. Оның орнына әйелдер көбінесе астэ (''astē'') деп аталған, яғни «қалаға тиесілі әйел» немесе Аттикэ гунэ (''Attikē gunē'') — «Аттикалық әйел / жұбай» деген мағынаны білдірген. «Афиналық» деген атау көбіне тек ер азаматтарға арналған болатын.<ref name=":8">Pritchard, David (2014). [https://www.cambridge.org/core/journals/greece-and-rome/article/position-of-attic-women-in-democratic-athens/4A45F942BCEE5E69ACC7ED8AC9EAD1CB "The Position of Attic Women in Democratic Athens"] ''Greece and Rome''. Cambridge University Press</ref> Периклдің азаматтық туралы заңы (азаматтық тек екі ата-анасы да афиналық болған балаларға беріледі деген) қабылданғанға дейін полис әйелдерді азамат ретінде тіркемеген, және оларға арналған арнайы есеп жүргізілмеген. Соның салдарынан көптеген сот істерінде әйелдердің афиналық еркектің әйелі екенін дәлелдеу қажет болған.<ref name=":8" /> Тек үкіметтен ғана емес, әйелдер қоғамдық пікірталастар мен сөз сөйлеу салаларынан да тыс қалған. Шешендер тіпті азаматтардың әйелдері мен қыздарының есімдерін атамауға тырысқан немесе оларға жанама жолмен сілтеме жасаған.<ref name=":8" /> Қоғамдық өмірден ығыстырылған әйелдердің рөлі үй шаруасымен айналысу және екінші сортты адам ретінде қарастырылып, әкесі немесе күйеуінің толық билігіне бағынышты болумен шектелген.<ref>ameson, Michael H. (1997), Brulé, Pierre; Oulhen, Jacques (eds.), [https://books.openedition.org/pur/20971 "Women and Democracy in Fourth-century Athens"] Presses universitaires de Rennes, pp. 95–107, ISBN 978-2-7535-2482-8. "Афиналық әйелдердің идеал бейнесі — үнсіз, аты-жөні аталмайтын және көрінбейтін болуы керек еді, тек кейбір діни рәсімдерде ғана ерекшелік жасалатын. Олар үй ішінде қалуға тиісті болатын, есік қаққанға жауап бермеу, ал көшеге жүгіріп шығу мүлде орынсыз саналатын (Menander Fr. 592 Koerte). Бөгде ер адамдар үйге келген жағдайда, әйелдер олармен араласуға тыйым салынған. Сондай-ақ, мүлікке иелік ету құқықтары да қатты шектелген — әйелдер толыққанды меншік иесі бола алмаған.</ref> Афиналық ер адамдардың ойынша, әйелдерді саясаттан шеттету себептерінің бірі — олардың әйелдерді жыныстық және зияткерлік тұрғыда кемтар деп кеңінен санауы болды. Афиналық ерлер әйелдердің жыныстық құмарлығы жоғары деп есептеген, сондықтан егер оларға қоғамда еркін әрекет етуге рұқсат берілсе, олар арсыз болады деп қорыққан. Осыны ескере отырып, олар әйелдер некесіз қатынасқа түсіп, некесіз ұл туады деп қауіптенген, бұл жағдайда мұрагерлік пен мүлікті беру жүйесі, сондай-ақ егер баланың ата-аналығы күмән тудырса, оның азаматтық мәртебесі де қауіпке ұшырайды.<ref name=":8" /> Зияткерлік тұрғыда афиналық ер адамдар әйелдер ерлерге қарағанда ақылсыз деп есептеген және сондықтан да, сол кездегі варварлар мен құлдар сияқты, оларды саяси мәселелер мен істер жөніндегі қоғамдық пікірталастарға тиімді қатыса алмайды әрі үлес қоса алмайды деп санаған. Бұл ұстанымдар, сондай-ақ әйелдердің шайқаста соғысуына тыйым салу (азамат болудың тағы бір талабы) — афиналық ер адамдардың көзқарасы бойынша әйелдер табиғатынан азаматтыққа лайық емес деген ойға негіз болған.<ref>Hubbard, Ben (March–April 2020). [https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/revealing-the-hidden-lives-of-ancient-greek-women "Revealing the Hidden Lives of Ancient Greek Women".] ''National Geographic History Magazine''</ref> Дауыс беру және азаматтық құқықтарынан шеттетілгеніне қарамастан, әйелдерге дінді ұстану құқығы берілген.<ref name=":8" /> == Басқарудың негізгі органдары == Өзінің тарихы барысында Афина әртүрлі басшылар тұсында көптеген әртүрлі конституциялық жүйелерді бастан өткерді. Афинадағы реформалар тарихының бір бөлігі, сондай-ақ басқа ежелгі грек қала-мемлекеттерінің конституцияларының жинағы [[Аристотель]] немесе оның шәкірттерінің бірі құрастырған «[[Афиналық полития (Аристотель)|Афиналық]] [[Афиналық полития (Аристотель)|полития]]<nowiki/>» деп аталатын үлкен әрі жан-жақты жинаққа біріктірілген. «[[Афиналық полития (Аристотель)|Афиналық полития]]<nowiki/>» Афина үкіметінің құрылымы мен оның жұмыс үрдісін сипаттайды.<ref>[https://classics.mit.edu/Aristotle/athenian_const.1.1.html The Athenian Constitution translated by Sir Frederic G. Kenyon] . The Internet Classics Archive</ref> Азаматтар жүздеп, кейде мыңдап жиналатын үш саяси орган болды: # [[Экклесия]] (халық жиналысы) – кей жағдайларда 6 000 адамнан тұратын кворум қажет етілген; # [[Буле]] (500 кеңесі); # Соттар – ең аз дегенде 200 адам, кей жағдайларда 6 000-ға дейін жеткен. Осы үш органның ішінде шынайы билік экклесия мен соттарға тиесілі болды – бірақ соттар экклесия сияқты ешқашан жай ғана ''демос'' («халық») деп аталмаған, себебі олар тек отыз жастан асқан азаматтардан құралған. Маңызды бір ерекшелік – экклесия мен соттардағы дауыс беруші азаматтар кеңес мүшелері мен өзге де лауазымды тұлғалар сияқты қадағалау мен сот жауапкершілігіне тартылмаған. Б.з.д. V ғасырда экклесия саяси маңызы бар істерді өзі сот ретінде қарап отырған жағдайлар жиі кездескен, және бұл кездейсоқ емес: 6 000 саны – әрі экклесиядағы толық кворум, әрі жыл сайын сот мүшелері таңдалатын пулдың көлемі болған. Алайда б.з.д. IV ғасырдың ортасына қарай, экклесияның соттық қызметтері едәуір шектелді, дегенмен ол әрдайым саяси істерді бастау сияқты рөлдерді өз қолында сақтап қалды. === Экклесия === {{Толық мақала|Экклесия}} Афина демократиясының орталық оқиғалары — экклесия (''ἐκκλησία, ekklesía'') жиналыстары болды. [[Парламент|Парламенттен]] айырмашылығы, экклесия мүшелері сайланбайтын, жиналысқа өз қалауы бойынша қатысатын құқыққа ие азаматтар еді. Афинада құрылған грек демократиясы [[Тікелей демократия|тікелей сипатта]] болды, яғни [[өкілдік демократия]] емес: кез келген 20 жастан асқан ер азамат қатыса алатын,<ref name=":9">Thorley, John. ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&q=between+30,000&redir_esc=y#v=snippet&q=between%2030%2C000&f=false Athenian Democracy]'' Routledge. ISBN 978-1-134-79335-8.</ref> әрі бұл азаматтық міндет ретінде қарастырылған. Демократияның лауазымды тұлғалары ішінара экклесия арқылы сайланды, бірақ көп бөлігі [[Жеребе арқылы сайлау|жеребе арқылы таңдалды]]. Экклесияның төрт негізгі қызметі болды: # Атқарушы шешімдер шығару (мысалы, соғыс жариялау немесе шетелдікке азаматтық беру сияқты декреттер қабылдау); # Кейбір лауазым иелерін сайлау; # Заң шығару; # Саяси қылмыстарды қарау. Жүйе дамыған сайын, соңғы қызмет — саяси қылмыстарды қарау — соттарға берілді. Экклесиядағы стандартты процедура — ұсынылған мәселеге қарсы және жақтап сөйлеулер, содан кейін қол көтеру арқылы дауыс беру (иә немесе жоқ) болатын. Маңызды мәселелерде кейде тұрақты көзқарас блоктары болғанымен, [[Саяси партия|саяси партиялар]] болған жоқ, сондай-ақ [[Вестминстер жүйесі|Вестминстер жүйесіндегі]] сияқты [[үкімет]] немесе [[Парламенттік оппозиция|оппозиция]] деген түсінік те болмаған. Дауыс беру жай [[Көпшілік ережесі|көпшілік]] дауыспен жүргізілді. Кем дегенде б.з.д. V ғасырда, экклесияның өкілеттігіне дерлік ешқандай шектеу қойылмаған. Егер экклесия заң бұзса, жалғыз салдары — ол өзі қабылдаған ұсынысты ұсынғандарды жазалауы мүмкін еді. Егер бір қате шешім қабылданса, экклесияның көзқарасы бойынша, бұл тек өзінің адастырылғандығынан болған.<ref name=":9" /> Көптеген ежелгі демократиялардағыдай, дауыс беру үшін жеке қатысу қажет болған. Әскери қызмет немесе ұзақ қашықтық азаматтық құқықты жүзеге асыруға кедергі келтірген. Дауыс беру, әдетте, қол көтеру арқылы (''χειροτονία, kheirotonia'' — «қол созу») жүргізілді, нәтижені лауазымды адамдар көзбен анықтаған. Бұл, әсіресе қараңғы түсе бастағанда, қиындық тудырған. Алайда кез келген қатысушы лауазым иелерінен дауыс санауды қайта жүргізуді талап ете алатын.<ref name=":9" /> Кейбір ерекше дауыс берулер үшін, мысалы азаматтық беру кезінде, 6 000 адамдық кворум қажет болды. Мұндай жағдайларда кішігірім түрлі түсті тастар пайдаланылған: ақ түс – "иә", қара түс – "жоқ" дегенді білдірген. Жиын соңында әрбір дауыс беруші таңдаған тасын үлкен балшық ыдысқа тастаған, кейін бұл ыдыс жарып ашылып, дауыстар саналған. [[Остракизм]] — Афина демократиясына тән ерекше құбылыс, б.з.д. V ғасырдың басында енгізілген. Бұл тәжірибе Экклесияға мемлекет тұрақтылығына қауіп төндіруі мүмкін деп танылған азаматты қуғынға жіберуге мүмкіндік берді. Жыл сайын өткізілетін бұл дауыс беру болашақ [[Тирания|тирандарға]] немесе [[Парламенттік фракция|саяси фракцияларға]] қарсы алдын ала сақтық шарасы болатын. Зерттеуші Старрдың айтуынша, остракизм — Афинаның демократияны қорғау үшін ықпалды тұлғаларға шектеу қою арқылы, бірақ қатал жазаларға жүгінбей, саяси тұрақтылық пен еркіндікті тең ұстауға тырысқан әрекеті болған.<ref>Starr, Chester G (1990). ''The Birth of Athenian Democracy: The Assembly in the Fifth Century B.C.'' (1st ed.). New York: Oxford University Press. pp. 57–64. ISBN 978-0195065862.</ref> Б.з.д. V ғасырда жыл сайын 10 тұрақты экклесия отырысы өткізілген — әрбір он [[Аттика күнтізбесі|мемлекеттік айда]] бір реттен. Қажет болған жағдайда қосымша жиналыстар да шақырылатын. Келесі ғасырда бұл жүйе өзгеріп, жылына 40 жиналыс өткізілетін болған — әрбір айда 4 жиналыстан. Оның біреуі негізгі жиналыс (kyria ekklesia) деп аталды. Қосымша жиналыстар әлі де шақырылып отырған, әсіресе б.з.д. 355 жылға дейін, саяси сот процестері сотта емес, экклесияда өткен. Жиналыстар қатаң белгіленген күндерде емес, ай күнтізбесімен есептелетін жыл сайынғы мерекелерге сәйкес келмеу үшін ауысып отырған. Сонымен қатар, төрт жиналыстың барлығы көбіне айдың соңына қарай жинақталып өткізілетін үрдіс болған.<ref>Manville, Philip Brook (14 July 2014). ''[https://books.google.kz/books?id=RBcABAAAQBAJ&q=%22assembly+normally%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22assembly%20normally%22&f=false The Origins of Citizenship in Ancient Athens]'' Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-6083-8.</ref> Экклесия жиналысына қатысу әрдайым ерікті бола бермеген. Б.з.д. V ғасырда қызыл бояуға малынған арқанмен тізбек құрған мемлекеттік құлдар азаматтарды [[Агора|агорада]] (орталық алаңда) жинап, жиналыс өтетін орын — [[Пникс|Пникске]] қарай айдап апарған. Егер адамның киіміне қызыл бояу жұқса, айыппұл салынған.<ref>[[Аристофан]], ''Acharnians'' 17–22.</ref> Б.з.д. 403 жылы демократия қалпына келтірілгеннен кейін, экклесияға қатысқаны үшін ақы төлеу жүйесі енгізілді. Бұл жаңалық азаматтардың жиналыстарға деген қызығушылығын арттырды. Тек алғашқы келген 6 000 адам ғана жиналысқа кіргізіліп, төлем алған. Бұдан кейін қызыл арқан енді кешіккендерді сыртта ұстау үшін пайдаланылған.<ref>[[Аристофан]], ''Ekklesiazousai'' 378-9</ref> === Буле === {{Толық мақала|Буле}} Б.з.д. 594 жылы [[Солон]] экклесия жұмысына бағыт-бағдар беру үшін 400 адамнан тұратын [[буле]] (кеңес) құрды деп айтылады.<ref>Terry Buckley, [https://books.google.kz/books?id=pxqIAgAAQBAJ&pg=PA98&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Aspects of Greek History: ''A Source-Based Approach'',] Routledge, 2006, p. 98</ref> Кейін Клисфеннің реформаларынан кейін, бұл кеңес 500 адамға дейін кеңейтілді және жыл сайын жеребе арқылы сайланатын болды. Клисфен енгізген 10 филаның әрқайсысы кемінде 30 жастағы 50 кеңесші жіберетін. Буленің мемлекеттік істердегі рөлдері: * Қаржыны басқару; * Әскердің атты жасағы мен флотын қадағалау; * Стратегтерге кеңес беру; * Жаңа сайланған магистраттарды бекіту; * Шетелдік елшілерді қабылдау. Ең бастысы, буле экклесияға арналған алдын ала қаралатын ұсыныстар — [[Пробулевма|пробулевмаларды]] дайындаған. Төтенше жағдайлар кезінде экклесия булеге уақытша ерекше өкілеттіктер бере алатын.<ref>[https://www.britannica.com/topic/boule-ancient-Greek-council "Boule: ancient Greek council".] ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Клисфен булеге мүше болуды [[Зеугиттер|зеугит]] және одан жоғары әлеуметтік топтармен шектеді. Бұл шешім, шамасы, осы топтардың қаржылық мүдделері оларды тиімді басқаруға ынталандырады деген есеппен қабылданған. Кеңес мүшесі болу үшін адам өз демінде мақұлдануы тиіс еді, ал дем өз атынан жергілікті саясатта тәжірибесі бар және басқаруға тиімді қатыса алатын адамдарды таңдауға мүдделі болатын.<ref name=":10">Thorley, John (20 June 2005). ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&q=%22those+of+zeugitai+status%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22those%20of%20zeugitai%20status%22&f=false Athenian Democracy]'' Routledge. ISBN 978-1-134-79335-8.</ref> Буледегі он филаның әрқайсысынан шыққан мүшелер бірізділікпен кезекпен буленің тұрақты комитеті — [[Притания|притан]] ретінде отыз алты күндік мерзімге қызмет атқарды. Кезекшіліктегі барлық елу притания мүшесі экклесия мен буле жиналатын [[булевтерий]] ғимаратына іргелес орналасқан [[Пританей|Пританейдегі]] [[фолос]] деп аталатын арнайы жерде тұрып, сонда тамақтандырылған. Әр күн сайын әр филадан бір адам жеребе арқылы төраға ретінде таңдалды, ол келесі 24 сағат бойы тфолос ішінде қалуға міндетті болды және буле мен экклесия жиналыстарына төрағалық етті.<ref name=":10" /> Бұған қоса, буле экклесияның атқарушы комитеті ретінде де қызмет атқарды және кейбір басқарушы магистраттардың қызметін бақылап отырды. Буле түрлі алқалар мен магистраттардың жұмыстарын үйлестіріп, өз құрамынан жеребе арқылы таңдалатын он адамдық арнайы алқалар құрды. Бұл алқалар теңіз істерінен бастап діни рәсімдерді өткізуге дейінгі түрлі салаларға жауапты болды.<ref>Hignett, ''History of the Athenian Constitution'', 238</ref> Жалпы алғанда, буле мемлекеттің әкімшілік басқаруының үлкен бөлігін атқарғанымен, шешім қабылдауда дербестік шеңбері шектеулі болды. Буленің саясатқа ықпалы негізінен пробулевтикалық қызметі арқылы іске асты — яғни ол экклесияға ұсыныстар дайындап берді, ал атқарушы рөлінде тек экклесияның шешімдерін жүзеге асырды.<ref>Hignett, ''History of the Athenian Constitution'', 241</ref> === Соттар (Дикастерий) === {{Толық мақала|Дикастерий}} Афинада толық азаматтық құқықтарға негізделген (''[[атимия]][[атимия|ны]]'' қараңыз) күрделі құқықтық жүйе болған. Лауазым иелеріне қойылатын жас шегімен бірдей, бірақ экклесияға қатысу үшін талап етілетін жастан он жасқа үлкен — 30 жас немесе одан жоғары болу талабы соттарға экклесиямен салыстырғанда белгілі бір бедел берген. Алқа мүшелері ант қабылдауға міндетті болған, бұл экклесияға қатысуға қойылмайтын талап. Соттардың қолданған билігі экклесиямен бірдей негізге сүйенген: екеуі де халық еркін тікелей білдіретін орган ретінде қарастырылған. Лауазымды тұлғалар (магистраттар) қызметтік теріс қылықтары үшін айыпталып, сотқа тартылуы мүмкін болса, алқа мүшелерін ешкім айыптай алмайтын, себебі олар шын мәнінде халықтың өзі болған және олардың үстінен жоғары билік жоқ деп есептелген. Мұның салдары ретінде, кем дегенде айыпталушылардың тарапынан, егер сот әділетсіз шешім шығарса, бұл тек сот талапкердің жалған дәлелдері арқылы адасып қалды деген ұстанымға негізделген.<ref>Dover, K. J.; Dover, Kenneth James. ''[https://books.google.kz/books?id=XvyoMAUCTh8C&redir_esc=y Greek Popular Morality in the Time of Plato and Aristotle]'' Hackett. ISBN 0-87220-245-3.</ref> Негізінде, талап қоюдың екі деңгейі болған: кіші түрі — дике (δίκη) немесе жеке талап, және үлкен түрі — графе (γραφή) немесе қоғамдық талап. Жеке талаптар үшін ең аз алқа саны — 200 адам (егер дауласқан сома 1 000 драхмадан асса, бұл сан 401-ге дейін көбейтілген), ал қоғамдық талаптар үшін — 501 адам. Клисфен реформалары аясында алқалар 6000 адамнан тұратын пулдан жеребе арқылы іріктелген, әр филадан 600 адам.<ref>Thorley, J., ''Athenian Democracy'', Routledge, 2005, pp. 36–38.</ref> Аса маңызды қоғамдық істер үшін алқа саны қосымша 500 адамнан арттырылуы мүмкін болған. 1000 және 1500 адамдық алқалар жиі кездеседі, ал кем дегенде бір жағдайда (жаңа типтегі іс алғаш сотқа түскенде, мысалы [[Графе параномон|''графе параномон'']]) барлық 6000 адам бір іске қатысқан болуы мүмкін.<ref>MacDowell, Douglas Maurice. ''[https://books.google.kz/books?id=92_Nz8jjrSUC&dq=athens+court+jury+6000&pg=PA36&redir_esc=y#v=onepage&q=athens%20court%20jury%206000&f=false The Law in Classical Athens]'' Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-9365-2.</ref> Істерді талапкерлердің өздері ұсынған, олар бір реттік сөйлеу арқылы, [[Су сағаты|су сағатымен]] (''клепсидра'') өлшенген уақыт шеңберінде сөз сөйлеген: алдымен айыптаушы, содан кейін айыпталушы. Қоғамдық істерде әр тарапқа сөйлеу үшін үш сағат берілген, жеке істерде бұл уақыт әлдеқайда қысқа болған (бірақ мұнда дауласу сомасына байланысты сәйкестік сақталған). Шешімдер талқылауға арнайы уақыт бөлінбестен, дауыс беру арқылы қабылданған. Алқа мүшелері дауыс беру кезінде бір-бірімен бейресми түрде сөйлесе алған және кейде сот процесі даулы әрі қатты айқаймен өткен — сот мүшелері талапкерлердің айтқандарына наразы немесе сенбейтінін айқайлап білдірген. Бұл, бәлкім, пікір бірлігін қалыптастыруда белгілі бір рөл атқарған. Алқа тек "иә" немесе "жоқ" деген дауыс бере алған — айыпталушының кінәсі мен жазаға қатысты. Жеке істер бойынша тек жәбірленуші немесе оның отбасы ғана айып тағуға құқылы болған, ал қоғамдық істерде кез келген азамат (толық азаматтық құқыққа ие болған — ''ho boulomenos'', «қалаған кез келген адам») іс қозғай алатын, себебі бұл істер бүкіл қауымға әсер ететін деп саналған. Әділ сот тез өткен: іс бір күннен артық созылмауға тиіс, және күн батқанша аяқталуы қажет еді.<ref>[https://books.google.kz/books?id=8D_--jaxt3EC&dq=athens+court+jury+%22one+day%22+-georgia+-ohio&pg=PA1013&redir_esc=y#v=onepage&q=athens%20court%20jury%20%22one%20day%22%20-georgia%20-ohio&f=false ABA Journal] October 1971</ref> Кейбір үкімдер автоматты түрде жаза тағайындауға алып келген, бірақ ондай жағдай болмаса, екі тарап та өз жазаларын ұсынған, алқа екі ұсыныстың бірін қосымша дауыс беру арқылы таңдаған.<ref>Arnason, Johann P.; Raaflaub, Kurt A.; Wagner, Peter. ''[https://books.google.kz/books?id=PCbeFkmvXB0C&dq=athens+court+jury+penalty+-georgia+-ohio&pg=PA167&redir_esc=y The Greek Polis and the Invention of Democracy]'' Wiley. ISBN 978-1-118-56160-7.</ref> [[Апелляция]] қарастырылмаған. Алайда сотта жеңіске жеткен тараптың куәгерлеріне қарсы талап қою механизмі болған, бұл жағдай бұрынғы үкімнің қайта қаралуына әкелуі мүмкін. Алқа мүшелеріне ақы төлеу шамамен б.з.д. 462 жылы енгізілген және бұл бастама [[Перикл|Периклге]] тиесілі деп есептеледі. [[Аристотель]] бұл төлемді радикалды демократияның негізгі белгісі деп сипаттайды (''[[Саясат (Аристотель)|Саясат]], 1294a37''). [[Пелопоннес соғысы|Пелопоннес соғысының]] басында [[Клеон]] бұл төлемді екі [[Обол|оболдан]] үш оболға дейін көтерген, және сол деңгейде қалған; бастапқы мөлшері белгісіз. Айта кетерлік жайт — бұл тәжірибе экклесия жиналысына қатысқаны үшін ақы төлеуден 50 жылдан астам бұрын енгізілген. Сот жүйесін жүргізу Афина мемлекетінің негізгі шығындарының бірі болған және б.з.д. IV ғасырда кейбір қаржылық дағдарыс кезеңдерінде, жеке істер бойынша соттар уақытша тоқтатылған.<ref>Rhodes, P. J. (24 August 2011). ''[https://books.google.kz/books?id=5fkjzwJxCA4C&q=suspension&pg=PA235&redir_esc=y#v=snippet&q=suspension&f=false A History of the Classical Greek World]'' John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-5858-2.</ref> Бұл жүйе айқын кәсібилікті жоққа шығаратын сипатқа ие болған. * Сотта кәсіби төрешілер төрағалық етпеген, * Сот алқасына ешкім құқық нұсқауын бермеген; * Алқа мүшелері — кездейсоқ таңдалған, заң саласынан ешбір тәжірибесі жоқ жай азаматтар болған.<ref>Hansen, Mogens (2010). "The Concepts of Demos, Ekklesia, and Dikasterion in Classical Athens". ''Greek, Roman, and Byzantine Studies'': 499–536.</ref> Магистраттардың міндеті тек әкімшілік сипатта болған және олар да қарапайым адамдар еді. Афинада жыл сайынғы магистрат қызметтері көбіне өмірде бір-ақ рет атқарылатын. Кәсіби [[Адвокат|адвокаттар]] мүлде болмаған — тараптар өз азаматтық құқығы негізінде сөйлеуге міндетті болған. Егер қандай да бір кәсібилік болса, ол жасырын сипатта жүретін: ''[[логограф]]'' (logographos, шешендік сөз жазушы) жалдап сөйлеуге болатын, бірақ бұл қызмет сотта жарнамаланбаған және алқа мүшелеріне талапкердің өзі сөйлеп тұрғандай көрінуі әлдеқайда әсерлі болған.<ref>MacDowell, Douglas Maurice (1986). ''[https://books.google.kz/books?id=92_Nz8jjrSUC&q=logographos&redir_esc=y#v=snippet&q=logographos&f=false The Law in Classical Athens]'' Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-9365-2.</ref> === Халық жиналысы мен соттар арасындағы ықпалдың ауысуы === Жүйе дами келе, соттар (яғни басқа кейіптегі азаматтар) экклесияның билігіне араласа бастады. Б.з.д. 355 жылдан бастап, саяси сот істері экклесияда емес, тек соттарда ғана қаралатын болды. Б.з.д. 416 жылы [[Графе параномон|''графе параномон'']] (''«заңға қайшы ұсыныстарға қарсы айыптау»'') енгізілді. Осы тәртіп бойынша, экклесия қабылдаған немесе ұсынған кез келген шешім сотта қаралып, тоқтатылуы мүмкін еді — сот оны жойып, тіпті ұсыныс жасаған адамды жазалауы да мүмкін болған. Ерекше назар аударар нәрсе — шешімді бұғаттау және сотта сәтті қайта қарау оны экклесияда дауыс бермей-ақ заңдастыруға жеткілікті болған. Мысалы: екі адам экклесияда бір ұсыныс бойынша келіспей қалады; біреуінің ұсынысы қабылданады. Енді олар сотқа барады, және экклесияда жеңілген адам ұсыныс пен оның авторын сотқа тартады. Мұндай істердің саны өте көп болған. Осылайша, соттар іс жүзінде жоғарғы палата сияқты рөл атқара бастады. Б.з.д. V ғасырда атқарушы декрет пен заң арасында ешқандай рәсімдік айырмашылық болмаған — екеуі де экклесияда қаралып, қабылданған. Алайда б.з.д. 403 жылдан бастап, бұл екеуі қатаң түрде ажыратылды. Осыдан кейін заңдар экклесияда емес, жыл сайынғы 6 000 алқадан арнайы таңдалған азаматтар тобы — [[Номотет|номотеттер]] (''νομοθέται'', «заң шығарушылар») арқылы қабылданатын болды.<ref name=":9" /> === Бастама көтеруші азаматтар === Жоғарыда сипатталған институттар — экклесия, лауазымды тұлғалар, кеңес, соттар — барлық жүйені алға жылжытқан басты тұлғасыз толық болмайды. Бұл тұлға — ho boulomenos (ὁ βουλόμενος - ''«қалаған адам», немесе «қалаған кез келген адам»''). Бұл тіркес азаматтың келесі істерге бастама көтеру құқығын білдіреді: * экклесияда сөз сөйлеу, * қоғамдық талап, арыз беру (яғни бүкіл саяси қауымдастыққа әсер ететін іс бойынша), * заң ұсыну (заң шығарушылардың алдына) немесе кеңеске ұсыныспен жүгіну. Лауазымды тұлғалардан айырмашылығы, бастама көтерген азамат қызметке кіріспес бұрын сайлауға түспейді, қызметтен кеткен соң автоматты түрде есеп бермейді себебі бұл институттарда нақты өкілеттік мерзімі болмайды, және кейде бұл әрекет бір ғана сәтке созылатын болуы мүмкін. Алайда, демократиялық сахнаға шығу — қауіпті қадам болған. Егер басқа бір азамат бастама көтерсе, кез келген қоғам қайраткері өз әрекеттері үшін жауапқа тартылып, жазалануы мүмкін. Мұндай жағдайда, бастама көтеруші азамат енді kategoros (κατήγορος - ''«айыптаушы»'') деп аталған — бұл сөз кісі өлтіру істерінде де қолданылған, және ол ho diokon (ὁ διώκων - ''«қудалаушы»'') деген қалыпты ұғымнан ерекше.<ref>Gagarin, Michael; Cohen, David. ''[https://books.google.kz/books?id=v0yJ9fECG88C&q=who+pursues&redir_esc=y The Cambridge Companion to Ancient Greek Law]'' Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-82689-1.</ref> [[Перикл]], [[Фукидид|Фукидидтің]] айтуынша, афиналықтарды саясат жөнінде өте жақсы хабардар деп сипаттаған:<blockquote>''Біз саясатқа қызықпайтын адамды өз ісімен айналысып жүрген жан деп айтпаймыз; біз мұндай адамның бұл жерде мүлде шаруасы жоқ дейміз''.<ref>"Funeral Oration", Thucydides II.40, trans. Rex Warner (1954).</ref></blockquote>«Идиот» сөзі бастапқыда жай ғана «жеке азамат» дегенді білдірген; кейінгі дәуірдегі «ақымақ адам» деген мағынамен ұштастыра отырып, бұл сөз қазіргі заманғы кейбір комментаторлар тарапынан ежелгі афиналықтар саясатқа араласпаған адамдарды ақымақ деп санаған дегенді көрсету үшін қолданылады.<ref>Goldhill, S., 2004, The Good Citizen, in Love, Sex & Tragedy: Why Classics Matters. John Murray, London, 179-94.</ref><ref>Anthamatten, Eric. [https://www.nytimes.com/2017/06/12/opinion/trump-and-the-true-meaning-of-idiot.html "Trump and the True Meaning of 'Idiot'".] ''The New York Times''. ISSN 0362-4331</ref><ref>Parker, Walter C. (January 2005)."Teaching Against Idiocy". ''Phi Delta Kappan''. '''86''' (5): 344.</ref> Алайда, сөздің тарихи мағынасының даму барысы бұл түсіндіруге дәлел болмайды.<ref>Sparkes, A.W. (1988). "Idiots, Ancient and Modern". ''Australian Journal of Political Science''. '''23''' (1): 101–102.</ref> Афиналық демократия жағдайында сайлаушылар пікір білдіру және талқылауға әсер ету мүмкіндігіне бірдей ие болғанымен, олар әрдайым табысты бола бермеген және көбіне азшылық өздері келіспеген шешімге дауыс беруге мәжбүр болған.<ref>Benn, Stanley (2006). "Democracy". In Borchert, Donald M. (ed.). ''Encyclopedia of Philosophy''. Vol. 2 (2nd ed.). Detroit: Macmillan Reference US. pp. 699–703.</ref> === Архонттар және Ареопаг === {{Толық мақала|Архонт|Ареопаг}} Солонның реформаларына дейін, б.з.д. VII ғасырда, Афинаны бірнеше [[архонт]] (алдымен үшеу, кейін тоғыз) және ықпалды ақсүйек әулеттерінен құралған [[Ареопаг]] кеңесі басқарған. Азаматтар жиналысының бір түрі (мүмкін, [[Гоплит|гоплиттер]] [[Қоғамдық тап|табынан]]) болған сияқты, алайда Солонның реформаларына дейін мемлекетті архонттар мен Ареопаг басқарған және халықтың басқаруға ешқандай қатысы болмаған.<ref>Thorley, John (20 June 2005). ''[https://books.google.kz/books?id=YQaFAgAAQBAJ&q=%22the+arkhons,+with%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22the%20arkhons%2C%20with%22&f=false Athenian Democracy]'' Routledge. ISBN 978-1-134-79334-1.</ref> Бастапқыда архонттар, әрқашан аристои қатарынан таңдалып, үш магистраттан тұрған: * [[Эпоним архонты]] (ἄρχων ἐπώνυμος / epốnumos Arkhon немесе ὁ ἄρχων / ho Arkhon, тура мағынасында «архонт», нақтыламасыз), ол жылға өзінің атын берген. Бұл қала-мемлекеттегі ең жоғары саяси лауазым болды. Бұл лауазым архаикалық кезеңнен бастап белгілі, Афина монархиядан демократияға көшкенде қалыптасқан.<ref>Hornblower, Simon. [https://www.britannica.com/place/ancient-Greece/The-reforms-of-Cleisthenes "The reforms of Cleisthenes".] ''Britannica''.</ref> Эпоним архонты, мүмкін, монархия аяқталғаннан кейін мемлекетті басқаруды өз мойнына алған, ал діни міндеттер мен соғыс істері басқа архонттарға тиесілі болған. Эпоним архонты ауысуы тарихи тұрғыдан өте маңызды болған, себебі жыл оның атымен аталған, және ол заңдардың, келісімдердің, және қоғамдық жазбалардың басында көрсетілген. Ол азаматтық басқару және қоғамдық құзырет үшін жауапты болған. Ол жесірлер мен жетімдердің қамқоршысы болған және отбасылық дауларды қадағалаған. Ол сондай-ақ театр мәселелерімен айналысып, тетралогиялардың демеушілері мен жеңімпаздарын тағайындаған. Тарихи баяндауларда жылдар әдетте сол уақытта эпоним лауазымын атқарған архонттың атымен белгіленген. * [[Базилеус архонты]] (ἄρχων βασιλεὺς / árkhôn basileùs), ежелгі патшалардың діни қызметтерін өз мойнына алған. Ол қаланың «бас абызы» болған және, сол себепті, зайырлы салада да міндеттері бар қасиетті лауазымды тұлға болған. Ол діни рәсімдерге жауапты болған және Ареопагқа төрағалық еткен. Ол орындалуы тиіс діни тыйымдарды енгізген. Сонымен қатар, ол аймақтар мен қасиетті орындарды бақылап, қоғам атынан құрбандықтар шалып, құпия мейрамдар мен [[Ленея|Ленеяны]] басқарған. Оның жауапкершілік саласы сондай-ақ адам өлтіру және құдайға қарсы әрекеттер сияқты істер бойынша, мысалы, ғибадатханаларды тонау және діни қызмет лауазымының заңсыздығы секілді, оның құқықтық өкілеттігіне сәйкес келген. Базилеус архонтының әйелі — базилина — Афинадағы Буколейон мерекесінде қаланың амандығы үшін [[Дионис]] құдайына күйеуге шығып, жыныстық қатынасқа түсуі керек деген сенім болған; бұл заңның нақты қалай жүзеге асқаны белгісіз. * [[Полемарх архонты]] (ἄρχων πολέμαρχος / polemarkhos Arkhon), бастапқыда патшалардан мұраға қалған әскери өкілеттігі бойынша әскерді басқарған, бірақ бұл билікті б.з.д. 487 жылдан кейін стратегтерге берген. Кейбір тарихшылардың айтуынша, полемарх қала-мемлекеттің қарулы күштерінің [[Жоғарғы Бас Қолбасшы|бас қолбасшысы]] болған. [[Марафон шайқасы|Марафон шайқасында]] [[Геродот]] полемарх [[Каллимах (полемарх)|Каллимахтың]] дауысын шайқасқа кіру мәселесін шешкен шешуші фактор ретінде сипаттаған; бұл дауыс полемархтың стратегке тең дәрежеде немесе бас қолбасшы болғанын білдіреді дегенге қатысты пікірталастар бар.<ref>Godley, A.D. [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.%206.109&lang=original "Herodotus, The Histories".] ''www.perseus.tufts.edu''</ref><ref>E.Badian, ''Antichthon'', 1971, 1–34</ref><ref>N. G. L. Hammond, Studies in Greek History, (1973), 346–364</ref> Полемархтың әскери міндеттері б.з.д. 487 жылға дейін жалғасқан, сол кезде жаңа тәртіп енгізіліп, магистраттар жеребе бойынша тағайындала бастады.<ref>Gilbert, Gustav (1895). ''[https://books.google.kz/books?id=5LwoAAAAYAAJ&q=polemarch+role+in+sparta&pg=PA153&redir_esc=y#v=snippet&q=polemarch%20role%20in%20sparta&f=false The Constitutional Antiquities of Sparta and Athens]'' S. Sonnenschein & Company. p. 153.</ref><ref>Hamel, Debra (1998). ''[https://books.google.kz/books?id=bDTCbh7wmr0C&q=polemarch+in+athens+role&pg=PA79&redir_esc=y#v=snippet&q=polemarch%20in%20athens%20role&f=false Athenian Generals: Military Authority in the Classical Period]'' BRILL. pp. 79, 80. ISBN 9004109005.</ref> Ол сондай-ақ кейбір діни қызметтерді қайтадан атқарған: * шайқаста қаза тапқан сарбаздарды құрметтеу рәсімдеріне төрағалық еткен. * тиран өлтірушілер — [[Гармодий мен Аристогитон|Гармодий]] [[Гармодий мен Аристогитон|мен Аристогитонды]] еске алу құрметіне рәсімдік құрбандықтар шалған. * афиналық емес азаматтарға қатысты соттық қызметтердіатқарған (негізінен метектерге қатысты сот дауларын қадағалаған). Белгісіз бір уақыттан бастап,<ref>[[Аристотель]] өзінің «Афиналық полития» атты еңбегінің III 3-бөлімінде бұл оқиғаны Акасттың патшалығы немесе Медонттың архонттығы кезіне жатқызады, бірақ бұл сілтемелер мифологиялық сипатта, тарихи емес. Қараңыз: Клод Моссэ, ''La démocratie grecque'', MA Editions, Париж, 1986, мақала: Archontes.</ref> үш архонт тоғыз архонтқа айналды, олардың үшеуіне тағы алтауы — [[Тесмотет|тесмотеттер]] деп аталған, бір түрі сот әкімшілері — көмек көрсеткен. Ақырында, Клисфен тоғыз архонттың хабарламаларын жазуға жауапты хатшыны қосты. Осылайша, басқа афиналық магистраттар сияқты, олардың саны онға жетті. Солонның реформалары архонттардың тек ақсүйек әулеттерінен ғана емес, жоғары мүлік иелері топтарынан да шығуына мүмкіндік берді. Ареопаг бұрынғы архонттардан құралғандықтан, бұл ақырында ол жердегі ақсүйектердің үстемдігінің әлсіреуіне алып келді. Солон сондай-ақ саяси жүйеге өзгерістер енгізіп, кең ауқымды қатысуға мүмкіндік берді.<ref name=":11" /> Алайда, Солон азаматтар жиналысын құрғанына қарамастан, архонттар мен Ареопаг әлі де айтарлықтай билікке ие болған.<ref>Sinclair, R. K. (1988). ''[https://books.google.kz/books?id=RxH3UcC2FYwC&q=%22liberty+of+Athenians%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22liberty%20of%20Athenians%22&f=false Democracy and Participation in Athens]'' Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-42389-2<nowiki/>7</ref> Клисфеннің реформалары архонттарды Экклесия сайлайтын болғанын білдірді, бірақ олар әлі де жоғарғы тап өкілдерінен таңдалатын.<ref name=":12" /> Ареопаг «Заңдардың қорғаушысы» ретіндегі құзырын сақтап қалды, яғни ол өзіне конституцияға қайшы деп есептеген әрекеттерге [[вето]] қоя алатын, алайда бұл іс жүзінде қалай жұмыс істегені нақты емес.<ref name=":13" /> [[Эфиальт]] және кейінірек Перикл Ареопагты басқа мекемелерді бақылау және қадағалау рөлінен айырды, бұл оның билігін күрт төмендетті. 458 жылы қойылған «[[Эвменидтер (Эсхил)|Эвменидтер]]<nowiki/>» пьесасында асыл текті болған [[Эсхил]] Ареопагты Афинаның өзі құрған сот ретінде сипаттайды — бұл оның биліктен айрылуына қарамастан Ареопагтың абыройын сақтап қалуға жасалған әрекет сияқты көрінеді.<ref name=":13" /> === Лауазымды тұлғалар === Жыл сайын шамамен 1 100 азамат (оның ішінде 500 кеңес мүшелері де бар) лауазым атқарған. Олардың көпшілігі [[Жеребе арқылы сайлау|жеребе бойынша]], ал әлдеқайда аз және беделдірек тобы — шамамен 100 адам — [[сайлау]] арқылы тағайындалған. Екі әдіс те міндетті болмаған; азаматтар өз еркімен кандидатурасын ұсынуы тиіс болған. Әсіресе жеребе арқылы таңдалғандар — арнайы біліктілігі жоқ қарапайым азаматтар болған. Бұл дерлік сөзсіз еді, себебі стратегтерден басқа барлық лауазымдарға қатаң мерзімдік шектеулер қойылған. Мысалы, азамат өмірінде тек екі рет және араға жыл салып қана Буле мүшесі бола алған.<ref>Thorley, John (20 June 2005). ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&q=athenian+democracy+thorley&redir_esc=y#v=snippet&q=athenian%20democracy%20thorley&f=false Athenian Democracy]'' Routledge. ISBN 978-1-134-79335-8.</ref> Сонымен қатар, лауазым иелеріне қатысты белгілі бір шектеулер де болған. Жас шектеуі белгіленіп, ең төменгі жас — 30 деп белгіленген, бұл кез келген уақытта ересек азаматтардың шамамен үштен бірін жарамсыз еткен. Белгісіз бір бөлігі сондай-ақ азаматтық құқығынан айырылған ([[атимия]]), олардың бір бөлігі — тұрақты, ал енді бірі уақытша шеттетілген. Бұдан бөлек, барлық таңдалған азаматтар қызметке кіріспес бұрын тексеруден ([[докимасия]]) өткен, осы сәтте олар қызметке жіберілмей қалуы да мүмкін еді. Экклесияда дауыс берген азаматтар бақылау мен жазаға тартылудан босатылған болса, сол азаматтар лауазымды қызмет атқарған кезде, халыққа қызмет еткен болып саналған және өте қатаң жазаға ұшырауы мүмкін болған. Қызметке кіріспестен бұрын тексеруден бөлек, лауазымды тұлғалар қызметтен кеткен соң да қызметін тексеруге ([[эутина]], “есеп тапсыру”) міндетті болған. Бұл екі рәсім көп жағдайда қысқа әрі формалды сипатта болса да, егер бір азамат бұл мәселеге сотта шағымданғысы келсе, істі алқа сотына жеткізу мүмкіндігі болған.<ref>Thorley, John (20 June 2005). ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&q=athenian+democracy+thorley&redir_esc=y#v=snippet&q=athenian%20democracy%20thorley&f=false Athenian Democracy]'' Routledge. ISBN 978-1-134-79335-8.</ref> Егер тексеру сотқа жетсе, бұрынғы лауазым иесі ауыр жазаға тартылуы мүмкін еді. Тіпті лауазым атқару кезінде де кез келген лауазымды тұлға [[Импичмент|импичментке]] ұшырап, экклесия шешімімен қызметінен босатылуы мүмкін болған. Жыл сайын өтетін он “негізгі жиналыстың” әрқайсысында күн тәртібінде нақты түрде «Лауазымды тұлғалар өз міндеттерін дұрыс атқарып жатыр ма?» деген сұрақ қойылған. Лауазымды тұлға ретінде белсенді болған азаматтар экклесияда дауыс бергенде немесе алқаби ретінде қызмет еткен кезінен мүлде өзгеше рөл атқарған. Жалпы алғанда, бұл лауазымды тұлғалар жүзеге асырған билік күнделікті әкімшілікке қатысты және өте шектеулі болған. Бұл лауазымды тұлғалар халықтың өкілдері емес, олардың агенттері болған, сондықтан олардың рөлі басқару емес, әкімшілік ету болған. Лауазымды тұлғалардың өкілеттігі нақты анықталған және бастама көтеру қабілеттері шектеулі болған. Жазалауға келгенде, ешбір лауазымды тұлға елу драхмадан артық айыппұл сала алмаған. Бұдан жоғары кез келген айыппұл сотқа жеткізілуі тиіс болған. Біліктілік басты мәселе болып көрінбеген, кем дегенде б.з.д. IV ғасырда, басты назар олардың демократияға адалдығына немесе олигархиялық бейімділігіне аударылған. Демократияның этикасының бір бөлігі, керісінше, жалпылама біліктілікті үздіксіз қатысу арқылы қалыптастыру болған. Б.з.д. V ғасырдағы жүйеде жыл сайын сайланатын он генерал жиі өте беделді болған, бірақ олардың билігі, негізінен, олардың жиі сөйлеген сөздерінде және экклесиядағы беделінде жатқан, нақты берілген өкілеттікте емес. ==== Жеребе бойынша сайлау ==== Жеке тұлғаны жеребе бойынша сайлау еңбегіне немесе сатып алынуы мүмкін жеке беделіне емес, азаматтығына негізделген. Сондықтан жеребе әдісі дауыс сатып алу арқылы жемқорлықты болдырмау құралы ретінде қарастырылған және ол азаматтарға саяси теңдік берген, өйткені әрбір азаматтың мемлекеттік лауазымға ие болуға тең мүмкіндігі болған. Бұл әдіс сондай-ақ [[Демагогия|демагогияға]] қарсы тосқауыл ретінде қызмет еткен, дегенмен бұл тосқауыл кемшіліксіз болмаған және сайлауда сайлаушылардың көңілін табу әрекеттерін толықтай тоқтатпаған.<ref>Samons, L., ''What's Wrong with Democracy?: From Athenian Practice to American Worship'', University of California Press, 2004, pp. 44–45.</ref> Жауапкершілікті білікті не біліксіз адамдарға кездейсоқ тапсырудың айқын қауіптері бар, бірақ бұл жүйеде мүмкін болатын мәселелерді жұмсартуға бағытталған тетіктер де қарастырылған. Афинада лауазымға таңдалған азаматтар топпен (кеңестермен, алқалармен) қызмет атқарған. Топ ішінде бір адамның дұрыс жолды білетін ықтималдығы жоғары және білмейтіндер білетіндерден үйренуі мүмкін. Белгілі бір лауазымды атқару кезеңінде топтағы әр адам басқаларын бақылау арқылы тексеріп отырған. Алайда, мысалы, тоғыз архонт секілді, сырттай бір кеңес болып көрінгенімен, әрқайсысы мүлде түрлі қызметтер атқарған лауазымды тұлғалар да болған. Жеребе арқылы тағайындалатын ешбір лауазымды бір адам екі рет иелене алмайтын. Жалғыз ерекшелік — буле (500 кеңесі). Бұл жағдайда демографиялық қажеттілікке байланысты, азамат өмірінде екі рет қызмет ете алатын болған. Бұл қағида архонттар сияқты магистраттарға көмек көрсететін хатшылар мен көмекші хатшыларға дейін қолданылған. Афиналықтар үшін сақтанатын басты нәрсе біліксіздік емес, лауазымды билікті ұзақ мерзімге иеленуге ұмтылу болған сияқты.<ref>Raaflaub, Kurt A., Ober, Josiah and Wallace Robert W., ''Origins of Democracy in Ancient Greece'', University of California Press, 2007 p. 182.</ref> ==== Сайлау ==== Афиналық сайлау кезінде мың адамның шамамен жүзге жуығы жеребе бойынша емес, сайлау арқылы таңдалған. Бұл топта екі негізгі санат болған: көп мөлшердегі ақшаны басқаруға жауапты лауазымды тұлғалар және он генерал, яғни стратегтер. Қаржыға жауапты лауазымды тұлғалардың сайлану себептерінің бірі — ұрланған ақшаны олардың мүлкінен өндіріп алуға болатындығы еді; жалпы алғанда, сайлау бай адамдарға басымдық берген, бірақ бұл жағдайда байлық іс жүзінде қажетті шарт болған. Генералдар тек олардың рөлі арнайы білімді талап еткендіктен ғана емес, сонымен қатар соғыстар жүріп жатқан бүкіл грек әлемінде тәжірибесі мен байланыстары бар адамдар болуы керек болғандықтан сайланған. Б.з.д. V ғасырда, әсіресе Периклдің бейнесі арқылы қарағанда, генералдар полистегі ең ықпалды адамдардың қатарында болуы мүмкін еді. Дегенмен, Перикл жағдайында, оның билігі жыл сайынғы бірнеше рет генерал болып сайлануынан (әр жылы тағы тоғыз адаммен бірге) туындады деп түсіну қате. Оның лауазым иесі болуы — оның ықпалының көрінісі мен нәтижесі болған. Бұл ықпал оның экклесиямен қарым-қатынасына негізделген, ал бұл қарым-қатынас ең алдымен кез келген азаматтың халық алдында шығып сөйлеу құқығында жатқан. Б.з.д. IV ғасырдағы демократия нұсқасында генерал және экклесиядағы негізгі саяси шешен рөлдері әдетте әртүрлі адамдармен орындалатын болған. Бұл ішінара кейінгі кезеңде қолданылған соғыстың барған сайын маманданған түрлерінің салдары еді. Сайланған лауазымды тұлғалар да қызметке кіріспестен бұрын тексеруге және қызметтен кейін бақылауға ұшыраған. Сондай-ақ олар экклесия жиналған кез келген уақытта қызметінен босатылуы мүмкін еді. Тіпті лауазымда болған кезде «қызметін тиісінше атқармағаны» үшін өлім жазасы да болған.<ref>Cartledge, Paul. [https://web.archive.org/web/20100416085011/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-43.html "Ostracism: selection and de-selection in ancient Greece".] ''History & Policy''. United Kingdom</ref> == Сын == Афина демократиясын көне де, қазіргі де көптеген сыншылар сынаған. Ежелгі грек сыншыларының қатарына қолбасшы әрі тарихшы [[Фукидид]], драматург [[Аристофан]], [[Сократ|Сократтың]] шәкірті [[Платон]], Платонның шәкірті [[Аристотель]] және [[Афиналық полития (Псевдо-Ксенофонт)|Ескі Олигарх]] деген атпен белгілі бір жазушы кіреді. Қазіргі сыншылар көбінесе саяси қатысудың шектеулі талаптарын сынға алса, ежелгілер демократияны тым инклюзивті деп есептеген. Олардың ойынша, қарапайым халық билік жүргізуге міндетті түрде лайық емес және олар үлкен қателіктерге жол беруі мүмкін еді.<ref name=":14">Tangian, Andranik (2020). "Chapter 1 Athenian democracy and Chapter 6 Direct democracy". ''Analytical theory of democracy. Vols. 1 and 2''. Studies in Choice and Welfare. Cham, Switzerland: Springer. pp. 3–43, 263–315.</ref> Сэмонс былай дейді:<blockquote>Қазіргі заманда Афинадан қазіргі ойға, үкіметке немесе қоғамға қатысты сабақ немесе шабыт іздеу ниеті мына бір таңғаларлық парадоксқа тап болады: ежелгі демократияны дүниеге әкеліп, оны жүзеге асырған халық бізге бұл басқару түріне (философиялық немесе теориялық деңгейде) қатысты тек сыннан басқа ештеңе қалдырмаған. Одан да бұрын, демократиялық үкімет кезеңіндегі Афинаның нақты тарихы көптеген сәтсіздіктермен, қателіктермен және қиянаттармен белгіленген — ең әйгілісі Сократтың өлім жазасына кесілуі — және бұл қазіргі кезде кең таралған «демократия жақсы басқаруға әкеледі» деген ұғымға көлеңке түсіретін сияқты.<ref>Samons, Loren J. ''[https://books.google.kz/books?id=HhoFUylKLAAC&q=%22modern+desire+to+look+to+Athens%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22modern%20desire%20to%20look%20to%20Athens%22&f=false What's Wrong with Democracy?]'' University of California Press. ISBN 978-0-520-23660-8.</ref></blockquote>Фукидид, өзінің аристократиялық және тарихи көзқарасынан, демократиялық үкіметтегі елеулі кемшілік – қарапайым халықтың тіпті заманауи фактілерге тым сенгіштігі әділ басқаруға кедергі болады деп есептеді, бұл оның сыншыл-тарихи көзқарасынан айырмашылық танытты. Мысалы, ол Спартаға қатысты қателіктерді атап өтеді; афиналықтар қате түрде Спарта патшаларының әрқайсысы билеуші кеңесте екі дауысқа ие деп және Спартада Питанат локосы деп аталатын батальон бар деп сенген. Фукидид үшін бұл салғырттық қарапайым халықтың "дайын әңгімелерді артық көретіндігімен" байланысты болған.<ref>Ober, J., ''Political Dissent in Democratic Athens: Intellectual Critics of Popular Rule'', Princeton University Press, 2001, pp. 54 & 78–79.</ref> Дәл сол сияқты, Платон мен Аристотель демократиялық басқаруды сан жағынан басым кедейлердің байларды езгіге салуы ретінде сынаған. Олар оны әркімнің тең құқығы бар әділ жүйе ретінде емес, айқын әділетсіз жүйе ретінде қарастырған. Аристотельдің еңбектерінде бұл "арифметикалық" және "геометриялық" (яғни, пропорционалды) теңдік арасындағы айырмашылық ретінде жіктеледі.<ref>Kagan, D. (2013). ''[https://books.google.kz/books?id=z9garz74CJ0C&q=athens+kagan&pg=PA108&redir_esc=y#v=snippet&q=athens%20kagan&f=false The Fall of the Athenian Empire]'' Cornell University Press. p. 108. ISBN 9780801467264.</ref><ref name=":14" /> Демостың басқаруын ежелгі сыншылар бейберекет және ерікті деп санаған. Екі мысал бұл көзқарасты дәлелдейді: * Б.з.д. 406 жылы, Сицилиядағы кең көлемді шабуыл күштерінің жойылуынан кейінгі бірнеше жылдық жеңілістерден соң, афиналықтар ақыры [[Аргинус шайқасы|Аргинус теңіз шайқасында]] спарталықтарды жеңді. Шайқастан кейін дауыл тұрып, қолбасшы генералдар тірі қалғандарды жинай алмады. Афиналықтар сегіз генералдың алтауын соттап, өлім жазасына кесті. Техникалық тұрғыдан бұл заңсыз болды, өйткені генералдар Афина заңдары талап еткендей жеке-жеке емес, бір топ ретінде сотталып, үкім шығарылды. Сол күні экклесияда төрағалық еткен азамат Сократ болып, (ешқандай әсері болмағанымен) бұл әрекетке қарсылық білдіріп, халықтың қалағанын істеуге толық құқылы емес екендігін айту — масқара екенін жеткізді. Бұл заңсыз әділетсіздіктен бөлек, кейінірек демос бұл шешімге өкініп, оларды адастырғандар кінәлі деп тапты. Генералдарды бірге соттауды ұсынғандардың өзі, соның ішінде ұсыныс авторы да, сотқа тартылды.<ref>Hobden, Fiona; Tuplin, Christopher. ''[https://books.google.kz/books?id=lmipXXWdohoC&dq=athens+execute+generals+Arginusae&pg=PA197&redir_esc=y#v=onepage&q=athens%20execute%20generals%20Arginusae&f=false Xenophon: Ethical Principles and Historical Enquiry]'' BRILL. ISBN 978-90-04-22437-7.</ref> * Б.з.д. 399 жылы [[Сократтың ісі бойынша сот|Сократтың өзі "жастарды бұзды және бөтен құдайларға сенеді" деген айыппен сотталып]], өлім жазасына кесілді. Оның өлімі Еуропаға бүгінге дейін есте сақталған алғашқы интеллектуалды мерт етілген тұлғаны сыйлады, бірақ демократияға оның шәкірті және демократияның жауы Платон арқылы мәңгілік жағымсыз атақ әкелді. Сократтың соттағы дәлелдеріне сүйене отырып, Лорен Сэмонс былай деп жазады: "Әрине, кез келген көпшілік, оның ішінде алқабилердің көпшілігі де, дұрыс шешім қабылдауы екіталай деген қорытынды шығады." Алайда, "кейбіреулер бұған қарсы уәж келтіріп: Афина — Сократты дүниеге әкелген жалғыз қала-мемлекет деп айтуы мүмкін. Кейбіреулер сөзін жалғастырып, Сократты өлім жазасына кескен сияқты оқиғаларды афиналықтардың өз демократиясының мәні мен мүмкіндігін толық түсінбеуінің мысалы ретінде қабылдауымыз керек деп айтуы мүмкін."<ref>Samons, Loren J. ''[https://books.google.kz/books?id=HhoFUylKLAAC&q=%22only+criticism+of%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22only%20criticism%20of%22&f=false What's Wrong with Democracy?]'' University of California Press. ISBN 978-0-520-23660-8.</ref> [[Платон]] [[Сократ|Сократтың]] өліміне демократияны кінәлағанымен, оның демостың басқаруына деген сыны әлдеқайда ауқымды болған. Оның көптеген еңбектері демократияға балама жүйелерге арналған. «[[Мемлекет (Платон)|Мемлекет]]<nowiki/>», «[[Саясаткер (Платон)|Саясаткер]]<nowiki/>» және «[[Заңдар (Платон)|Заңдар]]<nowiki/>» атты еңбектерінде ол демократиялық басқаруға қарсы көптеген уәждер келтіріп, керісінше тар ауқымды, білімге негізделген басқару формасын жақтаған:<blockquote>«Қаланы басқару міндеті тек білімі бар адамдарға сеніп тапсырылуы тиіс, өйткені тек солар ғана өз азаматтарына білім арқылы ізгілікке, яғни жетілуге жетуге көмектесе алады.»<ref>Beck, Hans. ''[https://books.google.kz/books?id=ZQfFuJBiWvsC&q=%22organization+of+the+city+must%22&redir_esc=y A Companion to Ancient Greek Government]''[https://books.google.kz/books?id=ZQfFuJBiWvsC&q=%22organization+of+the+city+must%22&redir_esc=y .] Wiley. ISBN 978-1-118-30318-4.</ref></blockquote>Демократиялық сәтсіздіктерді жүйелік мәселе ретінде қарау керек пе, әлде Пелопоннес соғысы кезіндегі төтенше жағдайлардың салдары ма — бұл талқылауға ашық мәселе. Дегенмен, кемшіліктерді түзетуге бағытталған әрекеттер болғаны байқалады.<ref>Adamidis, Vasileios (2019). [https://irep.ntu.ac.uk/id/eprint/36810/ "Manifestations of Populism in late 5th Century Athens".] ''New Studies in History and Law'': 11–28. ISBN 9789605982386.</ref> Б.з.д. 403 жылы демократияның жаңа нұсқасы енгізілді, бірақ оны бұған дейінгі де, кейінгі де реформалармен байланыстыруға болады (мысалы: б.з.д. 416 ж. — [[графе параномон]], б.з.д. 355 ж. — экклесияда саяси соттардың тоқтатылуы). Мысалы, номотесия жүйесі енгізілді. Бұл жүйеде:<blockquote>Жаңа заңды кез келген азамат ұсынуға құқылы болды. Қолданыстағы заңды өзгерту ұсынысы міндетті түрде оны алмастыратын жаңа заң жобасымен бірге ұсынылуы тиіс еді. Ұсынысты жасаған азамат оны алдын ала жариялауы керек болатын: жариялау — ұсынысты агорадағы Эпоним қаһармандарының мүсіндерінің жанындағы ағартылған тақтаға жазып ілу арқылы жүзеге асырылды. Бұл ұсынысты Буле (Кеңес) қарастырып, ол Экклесия (Жалпы жиналыс) күн тәртібіне енгізілетін. Егер экклесия ұсынылған өзгерісті қолдаса, жоба әрі қарай [[Номотет|номотеттер]] деп аталатын (сөзбе-сөз «заң орнатушылар») азаматтар тобында қаралатын.<ref name=":5" /></blockquote>Уақыт өте келе, жауапкершілік экклесиядан соттарға ауыса бастады: заңдарды алқабилер қабылдай бастады, ал экклесия шешімдері қайта қарауға болатын болды. Яғни, барлық азаматтардың жаппай жиналысы біршама шеттетіліп, орнына ант берген, бір күн ішінде тек бір мәселені қарайтын мыңға жуық азаматтан құралған топтардың рөлі артты. Бұл өзгерістің бір кемшілігі — жаңа демократия жүйесі жедел әрі шешуші әрекет қажет болған жағдайларда баяу жауап беруге бейім болды. Тағы бір сын бағыты – демократия мен Афина өмірінің жағымсыз қырлары арасындағы мазасыз байланысты байқау. Демократия Афина империализмінен отыз жылдан астам уақыт бұрын пайда болғанымен, олар кейде бір-бірімен байланыстырылып жатады. Ең кемінде б.з.д. V ғасырдың көп бөлігінде демократия бағынышты мемлекеттерден тұратын империя есебінен қоректенді. Мелесийдің ұлы [[Фукидид (Мелесийдің ұлы)|Фукидид]] (тарихшы емес), ақсүйек ретінде, бұл саясаттарға қарсы тұрды және сол үшін б.з.д. 443 жылы [[Остракизм|остракизмге]] ұшырады. Кейде империалистік демократия аса қатыгездікпен әрекет етті, мысалы, [[Мелос]] аралының бүкіл ер адамдарын өлім жазасына кесіп, әйелдері мен балаларын құлдыққа сатып жіберу туралы шешім қабылдағанда, тек Афинаға бағынышты болудан бас тартқаны үшін. Қарапайым халық сан жағынан теңіз флотында басымдыққа ие болды, және олар бұл флотты ескекші ретінде жұмыс істеу және шетелдік әкімшілік лауазымдар арқылы өз мүдделерін көздеуге пайдаланды. Бұған қоса, олар империядан түскен табысты мемлекеттік қызмет үшін жалақы төлеуге жұмсады. Бұл көзқарас антидемократиялық брошюрада баяндалған, оның аноним авторын жиі «[[Афиналық полития (Псевдо-Ксенофонт)|Ескі Олигарх]]<nowiki/>» деп атайды. Бұл жазушы (сондай-ақ псевдо-Ксенофонт деп те аталады) демократияға қарсы бірнеше сыни ескертпелер жасаған, мысалы:<ref>Ober, Josiah. ''[https://books.google.kz/books?id=iKXXc7AFuakC&q=%22democracy%E2%80%99s+domestic+and+foreign%22&redir_esc=y Political Dissent in Democratic Athens: Intellectual Critics of Popular Rule]'' Princeton University Press. ISBN 0-691-08981-7.</ref> * Демократиялық басқару бүкіл полистің емес, ұсақ әрі өз мүддесін көздейтін топтардың пайдасына жұмыс істейді. * Саяси жауапкершілікті ұжымдастыру — бұл алдамшы тәжірибелерге жол ашып, кейбір шаралар танымал болмаған кезде жеке адамдарды жазықсыз жапа шеккен етуге әкеледі. * Жүйенің ашықтығы оппозицияны да сол жүйенің бір бөлігіне айналдырып жібереді, сондықтан демократияда, кемшіліктері бола тұра, қарсыластар аз. * Империялық саясат жүргізетін демократиялық Афина полистен тыс жерде де демократияға ұмтылысты таратады. * Демократиялық үкімет ресурстарды бақылауға тәуелді, бұл үшін әскери күш пен материалдық қанау қажет. * Бостандық пен теңдік ұғымдары шектен тыс кеңейтіліп, азамат еместерді де көп қамтиды. * Табиғи және саяси әлемнің ара жігін көмескі ете отырып, демократия биліктегілерді өз мүддесіне қарсы келетін бейморальдық әрекеттерге итермелейді. Аристотель де демократиядан гөрі жақсырақ деп санаған басқару түрі туралы жазған. Оның пікірінше, билікке кез келген азаматтың бірдей қатысуы емес, ізгілігі жоғары азаматтардың көбірек ықпалға ие болуы — әлдеқайда орынды.<ref>Beck, Hans. ''[https://books.google.kz/books?id=ZQfFuJBiWvsC&q=%22the+chief+determinant+%22&redir_esc=y A Companion to Ancient Greek Government]'' Wiley. ISBN 978-1-118-30318-4.</ref> Сонымен қатар, кейбір зерттеушілер Афина демократиясы кезінде кемсітушілік шекаралары айқындала түсті деп есептейді, әсіресе әйелдер мен құлдар арасында, сондай-ақ азаматтар мен азамат емес тұрғындар арасында. Ер азаматтың рөлін тым асыра мадақтау, осы мәртебеге ие болмағандардың қоғамдық жағдайын әлсіретіп жіберді деген уәж де бар. * Бастапқыда, ер адам азамат болып есептелуі үшін оның әкесі азамат болуы жеткілікті еді. [[Перикл|Периклдің]] тұсында, б.з.д. 450 жылы, талаптар қатайтылып, азамат тек афиналық әке мен афиналық анадан туған жағдайда ғана азамат деп танылатын болды. Сондықтан шетелдік аналары барлар, яғни метроксениялар, енді азаматтықтан шығарылды. [[Демосфен]] заманына қарай мұндай аралас некелер үшін қатаң жазалар қолданылды. Ғасыр басында белгілі болған көптеген афиналықтар бұл заң күшіне енген жағдайда азаматтықтан айырылатын еді: демократияның негізін қалаушы [[Клисфен|Клисфеннің]] анасы афиналық болмаған, ал [[Кимон]] мен [[Фемистокл|Фемистоклдың]] аналары грек те емес, [[Фракиялықтар|фракиялық]] болған.<ref name=":15">[[iarchive:atheniandemocrac00hans|The Athenian democracy in the age of Demosthenes]] University of Oklahoma Press</ref> * Сол сияқты, әйелдердің жағдайы да Афинада басқа грек қалаларымен салыстырғанда төменірек болғаны байқалады. Спартада әйелдер көпшілік алдында дене жаттығуларына қатысқан – сондықтан [[Аристофан|Аристофанның]] «[[Лисистрата]]<nowiki/>» пьесасында афиналық әйелдер спарталық әріптестерінің күнге күйген, бұлшықетті денелеріне таңданады – және әйелдер өз атына мүлік иелене алған, ал Афинада бұл мүмкін емес еді. [[Мизогиния]] (әйелдерді кемсіту) Афинада ойлап табылмағанымен, сол кездегі басқа мемлекеттерге қарағанда Афинада мизогиния қаталдау болды деген пікір бар.<ref>Just, Roger (7 March 2008). ''[https://books.google.kz/books?id=-U6IAgAAQBAJ&q=worse+in+athens&redir_esc=y#v=snippet&q=worse%20in%20athens&f=false Women in Athenian Law and Life]'' Routledge. ISBN 978-1-134-93167-5.</ref> * Құлдық Афинада басқа грек қалаларымен салыстырғанда кең таралған. Шынында да, шетелдік грек еместерді («[[Варварлар|варварларды]]<nowiki/>») жылжымалы мүлік ретінде пайдалану – яғни заттық [[Құлдық|құл]] ретінде – афиналық тәжірибе сияқты көрінеді. Бұл парадоксалды сұрақты туындатады: демократия құлдыққа «негізделген» бе? Құлдарға иелік ету, тіпті аз ғана құл ұстау байлықпен бірдей болмаса да, кедейлеу афиналықтардың өз уақыттарының көп бөлігін саяси өмірге арнауына мүмкіндік бергені анық сияқты.<ref>Rodriguez, Junius P. ''[https://books.google.kz/books?id=ATq5_6h2AT0C&dq=athens+democracy+++++slavery&pg=PA313&redir_esc=y <nowiki>The Historical Encyclopedia of World Slavery [2 Volumes]</nowiki>]'' Bloomsbury Academic. ISBN 978-0-87436-885-7.</ref> Бірақ бұл қосымша уақыт демократия үшін шешуші болды ма, оны нақты айту мүмкін емес. Құл иеленудің кең таралуы сондай-ақ байлардың (нақты еңбек етуден бос азшылықтың) бос уақыттары кедей әріптестерін қанауға онша тәуелді болмауына да әсер етті. Жалақыға жұмыс істеу біреудің еркіне бағыну деп есептелгенімен, Афинада (б.з.д. VI ғасырдың басында Солонның реформаларынан кейін) борыштық құлдық жойылған еді. Азаматтар арасындағы жаңа теңдік түріне жол ашу демократияға алып келді, ал демократия, өз кезегінде, бос уақытқа қолжетімділікті бай мен кедей арасында белгілі бір дәрежеде теңестіру үшін жаңа құрал – заттық құлдықты қажет етті. Сенімді статистика болмағандықтан, осы байланыстардың бәрі жорамал болып қалады. Алайда, [[Корнелиус Касториадис]] атап өткендей, басқа қоғамдар да құл ұстаған, бірақ оларда демократия дамымаған. Құлдық мәселесіне қатысты да, бастапқыда афиналық әкелер құл әйелдерден туған балаларын азамат ретінде тіркей алған деген жорамал бар.<ref name=":15" /> XIX ғасырдан бастап, афиналық демократияның нұсқасы кейбір топтар тарапынан қазіргі қоғамдар әлі де қол жеткізе алмай жүрген мақсат ретінде қарастырылып келеді. Олар [[Өкілдік демократия|өкілдік демократияны]] афиналық үлгідегі [[Тікелей демократия|тікелей демократиямен]] толықтыруды немесе тіпті ауыстыруды қалайды, бәлкім [[Электронды демократия|электронды демократияны]] пайдалану арқылы. Басқа бір топ, керісінше, көптеген афиналықтардың үкіметке қатысуына рұқсат етілмегенін ескеріп, афиналық демократияны мүлде демократия деп есептемейді. "Афинамен салыстырулар жалғаса бермек, өйткені қоғамдар қазіргі жағдайларда демократияны жүзеге асыруға ұмтыла береді, ал олардың жетістіктері мен сәтсіздіктері талқыланып отырады."<ref name=":16">Grafton, Anthony; Most, Glenn W.; Settis, Salvatore ''[https://books.google.kz/books?id=LbqF8z2bq3sC&q=%22overlooking+the+fact+that%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22overlooking%20the%20fact%20that%22&f=false The Classical Tradition]'' Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03572-0.</ref> Грек философы және белсендісі [[Такис Фотопулос]] былай деп уәж айтқан: "Афиналық демократияның түпкілікті сәтсіздігі әдеттегідей сыншылар айтатындай, демократияның ішкі қайшылықтарынан емес, керісінше, афиналық демократия ешқашан инклюзивті демократияға жетіліп үлгермегендіктен болды. Мұны жай ғана жетілмеген "объективті" жағдайлармен, өндіргіш күштердің төмен даму деңгейімен және т.б. түсіндіру жеткіліксіз – бұл факторлар қаншалықты маңызды болса да, дәл сол объективті жағдайлар ол кезде Жерорта теңізі өңірінің көптеген жерлерінде, Грекияны айтпағанда, кең тараған болатын, бірақ демократия тек Афинада ғана гүлденді".<ref>[https://www.inclusivedemocracy.org/fotopoulos/english/brbooks/brtid/IDBook.pdf "Fotopoulos Takis, ''Towards An Inclusive Democracy'', Cassell/Continuum, 1997, p. 194"] (PDF)</ref> == Мұрасы == XX ғасырдың ортасынан бастап, көпшілік мемлекеттер үкіметтерінің нақты құрамына қарамастан өздерін демократиялық деп жариялады. Алайда афиналық демократия жойылғаннан кейін оны жақсы басқару формасы ретінде бағалағандар аз болды.<ref>''Paul Cartledge.'' [https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekcritics_01.shtml Critics and Critiques of Athenian Democracy] ''www.bbc.co.uk''</ref> Билікті заңдастыру Платон мен Аристотельдің теріс сипаттамаларына қарсы тұратындай түрде тұжырымдалмады, олар демократияны байларды тонайтын кедейлердің билігі деп санаған. Демократия "ұжымдық тирания" ретінде қабылдана бастады. "XVIII ғасырдың соңына дейін демократия үнемі айыпталып келді." Кейде демократиялық элементтері бар аралас конституциялар дамыды, бірақ "ол азаматтардың өзін-өзі басқаруы дегенді білдірмеді".<ref name=":16" /> Афиналық демократия дәстүрі XVIII ғасырдағы көтерісшілердің зияткерлік негізінің маңызды бөлігі болды деп айту жаңсақ болар еді. Америка мен Франция көтерісшілеріне, сондай-ақ ағылшын радикалдарына шабыт берген классикалық үлгі Грекия емес, Рим болды, ал [[Цицерон]] мен [[Гай Юлий Цезарь|Цезарь]] дәуіріндегі [[Рим империясы|Рим]] демократия емес, республика болды. Осылайша, 1787 жылы Филадельфияда жиналған [[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|Америка Құрама Штаттарының]] [[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушылар]] кеңесі Ареопаг кеңесін емес, кейіннен [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолийде]] жиналатын [[Сенат|Сенатты]] құрды.<ref>Hansen, Mogens Herman. ''[https://books.google.kz/books?id=8lPaSAnZg28C&q=%22it+would+be+misleading+%22&redir_esc=y#v=snippet&q=%22it%20would%20be%20misleading%20%22&f=false The Tradition of Ancient Greek Democracy and Its Importance for Modern Democracy]'' Kgl. Danske Videnskabernes Selskab. ISBN 978-87-7304-320-2.</ref> [[Жан-Жак Руссо|Руссоның]] (1712–1778) ізімен, "демократия билік жүргізуге халықтың тікелей қатысуы емес, халық егемендігімен байланыстырыла бастады". Бірқатар неміс философтары мен ақындары ежелгі Афинадағы өмірдің толыққанды болмысын көріп, одан ләззат алды, және көп ұзамай "ағылшын либералдары афиналықтарды қолдайтын жаңа уәж ұсынды". Қарсы тарапта, [[Сэмюэл Джонсон]] сияқты ойшылдар демократиялық шешім қабылдайтын органдардың надандығына алаңдады, бірақ "[[Томас Бабингтон Маколей|Маколей]], [[Джон Стюарт Милль]] және [[Джордж Грот]] афиналық демократияның басты күші азаматтардың жоғары мәдени деңгейінде жатыр деп білді және Британияда ежелгі афиналықтар жеткен деңгейге ұқсас ортақ азаматтық сананы қалыптастыра алатын білім беру жүйесін жақсартуды ұсынды".<ref>Euben, J. Peter; Wallach, John R.; Ober, Josiah. ''[https://books.google.kz/books?id=9OhhSc1ds4QC&dq=grote++athenian+democracy&pg=PA96&redir_esc=y#v=onepage&q=grote%20%20athenian%20democracy&f=false Athenian Political Thought and the Reconstruction of American Democracy]'' Cornell University Press. ISBN 0-8014-8179-1.</ref> Джордж Гроут өзінің "Грекия тарихы" (1846–1856) еңбегінде "афиналық демократия — кедейлердің тираниясы да, тобырдың билігі де емес" деп мәлімдеді. Ол әрбір азаматқа дауыс беру құқығын беру арқылы ғана мемлекет жалпы мүдде үшін басқарылатынын дәлелдеуге болады деп есептеді. Кейінірек, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғанға дейін демократия ежелгі тарихи контекстен ажыратыла бастады. Осыдан кейін ол саяси билікті ұйымдастырудың көптеген ықтимал тәсілдерінің бірі ғана болуды доғарды. Оның орнына, демократия теңдікке негізделген қоғамдағы жалғыз мүмкін саяси жүйеге айналды.<ref>Vlassopoulos, Kostas. ''[https://books.google.kz/books?id=hkuPnwa3k00C&dq=Politics:+Antiquity+and+Its+Legacy&pg=PP1&redir_esc=y#v=onepage&q=Politics%3A%20Antiquity%20and%20Its%20Legacy&f=false Politics: Antiquity and Its Legacy]'' Oxford University Press. ISBN 978-0-19-988870-2.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Афиналық демократия]] [[Санат:Саяси жүйелер]] 7f9utq7kpxopgfjech26ljzs9cmp3be Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json 10 764845 3629255 3628987 2026-07-12T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3629255 json application/json { "articles": 244244, "pages": 668444, "edits": 3625535, "users": 179680, "activeusers": 329, "admins": 15, "files": 8762 } 8l1g5r1mh5896osiwtvuzcvnfw124ah 6-7 0 768180 3629275 3621553 2026-07-13T04:25:50Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629275 wikitext text/x-wiki [[Сурет:6-7 Meme Washington University.jpg|thumb|[[Сент-Луистағы Вашингтон университеті|Вашингтон университеті]] кампусындағы тротуарда салынған «6-7» жазуы бар бор өнері]] «'''6-7'''» («'''сикс сэвэн'''» деп оқылады; '''67''', '''6&nbsp;7''' және '''6,&nbsp;7''' деп те жазылады) — 2025 жылы [[TikTok]] пен [[Instagram|Instagram Reels]]-те пайда болған [[интернет-мем]] және жасөспірімдер [[слэнг|сленгі]] термині.<ref>{{Cite web |last=Johar |first=Vritti |date=2025-02-04 |title=What Does '6-7' Mean on TikTok? Trend Explained |url=https://www.comingsoon.net/guides/news/1915531-what-does-6-7-mean-tiktok-explained |access-date=2025-08-24 |website=[[ComingSoon.net]]}}</ref> Бұл фразаның нақты тұрақты мағынасы жоқ. Бұл [[сөз тіркесі]] {{аударылмаған 3|Skrilla|Skrilla|en|Skrilla}} орындаған «Doot Doot (6 7)» әнінен шыққан. Ән кәсіби баскетболшылардың, әсіресе бойы 6 фут 7 дюйм (2,01&nbsp;метр) деп көрсетілетін [[Ламело Болл]]дың видеоларында кеңінен таралу арқылы танымал болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Suggs |first=David |date=2025-03-03 |title=LeBron James '6-7' meme, explained: How Lakers star became subject of basketball's latest TikTok trend |url=https://www.sportingnews.com/us/nba/los-angeles-lakers/news/lebron-james-6-7-meme-explained-lakers-tiktok-trend/676117f588d4aaecc56a3d83 |access-date=2025-09-03 |website=Sporting News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Caruso |first=Skyler |date=2025-04-29 |title=Why Are Teens Saying 6-7? The Reason Behind the Now Viral Phrase Among Kids |url=https://people.com/what-does-six-seven-mean-all-about-tiktok-trend-11724247 |access-date=2025-09-10 |website=People}}</ref> Мемді одан әрі кеңінен танытқан жайт — {{аударылмаған 3|Overtime Elite|Overtime Elite|en|Overtime Elite}} лигасының ойыншысы Тейлен «TK» Киннидің бұл тіркесті жиі қолдануы болды.<ref name="NY">{{Cite news |last=Schnell |first=Lindsay |date=2025-09-12 |title=What is '6-7′? It started with this high school basketball and social media star |url=https://www.nytimes.com/athletic/6619536/2025/09/12/basketball-taylen-kinney-high-school-social-trend/ |access-date=2025-09-26 |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> 2025 жылғы наурызда Мэверик Тревиллиан есімді бала баскетбол ойынында бұл сөзді айғайлап, ерекше қимыл жасаған сәтінің [[вирустық видео]]ға айналуынан кейін «67 Kid» ({{lang-kk|67 бала}}) ретінде танымал болды.<ref name="WP">{{Cite news |last=O'Neill |first=Shane |date=2025-10-21 |title=Why kids keep saying '6-7': 'It's really beautiful because it's dumb' |url=https://www.washingtonpost.com/style/trends/2025/10/21/six-seven-meme-gen-alpha/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251030161606/https://www.washingtonpost.com/style/trends/2025/10/21/six-seven-meme-gen-alpha/ |archive-date=30 October 2025 |access-date=2025-11-04 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Бірқатар ақпарат құралдары бұл мемді «[[брейнрот]]» құбылысымен — сапасы төмен цифрлық контент түрімен байланыстырады.<ref name=":6">{{Cite news |last=Robinson |first=Lauern |date=2025-09-26 |title='6-7' trend: New 'brain rot' phrase sweeps Aussie classrooms |url=https://www.news.com.au/lifestyle/parenting/school-life/67-trend-new-brain-rot-phrase-sweeps-aussie-classrooms/news-story/dfb60d6dc71e32ec4074b9b1911d3a39 |access-date=2025-10-02 |work=News.com.au}}</ref> Кейбір сарапшылар оны [[Альфа буыны]]ның [[интернет мәдениеті]]не белсенді түрде еніп келе жатқанын көрсететін белгі ретінде қарастырады.<ref name=":8">{{Cite web |last=Notopoulos |first=Katie |date=2025-09-11 |title=Gen Alpha is yelling out '6-7' and '41.' It a meme that makes no sense — and that's the point. |url=https://www.businessinsider.com/six-seven-forty-one-gen-alpha-slang-meme-brainrot-ai-2025-9 |access-date=2025-10-05 |website=Business Insider}}</ref> == Шығуы және таралуы == [[Сурет:Six-seven jack-o-lantern, Toronto 2025.jpg|thumb|2025 жылғы [[Хэллоуин]]ге арналған 6-7 ойылған асқабақ шамы]] Сленг «Doot Doot (6 7)» атты [[Дрилл|дрилл-рэп]] жанрындағы әннен шыққан. Бұл әнде америкалық рэпер {{аударылмаған 3|Skrilla|Skrilla|en|Skrilla}} келесі жолдарды орындайды: «… I know he dyin' (oh my, oh my God) 6-7, I just bipped right on the highway (Bip, bip)», — дәл осы кезде бит күшейеді.<ref name="azcentral">{{Cite web |last=Kaur |first=Dina |date=2025-08-13 |title=What does '67' mean? Here's what to know about new viral TikTok slang |url=https://www.azcentral.com/story/entertainment/life/2025/08/13/what-does-6-7-mean/85645327007/ |access-date=2025-08-24 |website=The Arizona Republic}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vargas |first=Alani |date=2025-09-19 |title=What the Heck Does '6-7' Mean? TikTok Slang Term Revealed |url=https://parade.com/living/what-does-6-7-mean |access-date=2025-10-06 |website=Parade}}</ref> Әндегі «6-7» санының мағынасы анық емес: кейбіреулер оны Skrilla туған [[Филадельфия]]дағы 67-көшеге,<ref name=":1">{{Cite news |last=Gamerman |first=Ellen |date=2025-10-14 |title=The Numbers Six and Seven Are Making Life Hell for Math Teachers |url=https://www.wsj.com/lifestyle/six-seven-meme-teens-math-teachers-42764bcb |access-date=2025-10-15 |work=The Wall Street Journal}}</ref> басқалары Чикагодағы 67-көшеге байланыстырады.<ref>{{cite web |last1=Dator |first1=James |title=Understanding the '6-7 meme, and how LaMelo Ball is involved |url=https://www.sbnation.com/nba/1081682/understanding-the-6-7-meme-and-how-lamelo-ball-is-involved |website=[[SB Nation]] |access-date=15 October 2025 |date=24 September 2025}}</ref><ref name="azcentral" /> [[Лингвистика|Лингвист]] және афроамерикалық [[ағылшын тілі]] жөніндегі маман Тейлор Джонс бұл тіркес «10-67» коды — полицияның өлім туралы хабарлау үшін қолданатын радио кодына сілтеме болуы мүмкін деп болжайды.<ref name="Jones2025">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=laZpTO7IFtA |title=Is 67 just brain rot? |date=October 13, 2025 |last=Jones |first=Taylor |type=Video |access-date=October 14, 2025 |via=YouTube}}</ref> Бұл түсіндіру ән жолдарында аталған атыс қаруы туралы контекстпен және Джонстың пікірінше, баяндаушының жол полициясы тоқтатқан кезде өзін кінәсіз етіп көрсетуге тырысқан көрінісімен сәйкес келеді.<ref name="Jones2025" /> Ал Skrilla-ның өзі: «Мен оған ешқашан нақты мағына жүктеген жоқпын және әлі де жүктегім келмейді», — деп мәлімдеген.<ref name=":1" /> Ән 2024 жылдың желтоқсанында бейресми түрде жарық көрді<ref name=":4">{{Cite web |last=Good |first=Anna |date=2025-02-04 |title=Why do you keep seeing '6-7?' on TikTok? The viral trend and LaMelo Ball meme, explained |url=https://www.dailydot.com/memes/6-7-meaning-tiktok-lamelo-ball/ |access-date=2025-10-05 |website=The Daily Dot}}</ref> (ал ресми түрде — 2025 жылғы 7 ақпанда).<ref>{{Citation |title=Doot Doot (6 7) - Single by Skrilla on Apple Music |date=2025-02-07 |url=https://music.apple.com/us/album/doot-doot-6-7-single/1794830401 |access-date=2025-10-05}}</ref> Көп ұзамай әннің дыбысы кәсіби баскетболшылардың видеоларында кеңінен қолданыла бастады, әсіресе бойы 6 фут 7 дюйм (2,01 м) болатын [[Ламело Болл]]дың видеоларында.<ref name=":4" /> Әннің ресми емес шығарылымынан бірнеше апта өткен соң,<ref name=":7">{{Cite web |last=Pierre |first=Alphonse |date=2025-10-23 |title=Let's Talk About "6 7" |url=https://pitchfork.com/thepitch/lets-talk-about-skrilla-doot-doot-6-7/ |access-date=2025-10-24 |website=Pitchfork |language=en-US}}</ref> Overtime Elite лигасында ойнайтын жас баскетболшы Тейлен Кинни әлеуметтік желіде [[Starbucks]] сусынын «six, seven» деп бағалап тұрған видеосы таралғаннан кейін осы тіркеспен тығыз байланысты тұлғаға айналды.<ref name="NY" /><ref name="fox4kc">{{Cite web |last=Bink |first=Addy |date=2025-09-27 |title=Are your kids always saying '6-7?' Here's what it means |url=https://fox4kc.com/news/national/are-your-kids-always-saying-6-7-heres-what-it-means/ |access-date=2025-09-27 |website=FOX 4 Kansas City WDAF-TV}}</ref> Overtime Elite контентінде бұл сөзді жиі қолдануы оған «Mr. 6-7» ({{lang-kk|6-7 мырза}} деген лақап ат әкелді, кейін ол «6-7» брендімен консервіленген су желісін шығарды.<ref name="NY" /><ref name="fox4kc" /> Мем [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|NBA]]-дағы үздік сәттерде, [[Әйелдер ұлттық баскетбол қауымдастығы|WNBA]] баспасөз конференцияларында, [[Ұлттық футбол лигасы|NFL]] ойындарындағы тачдаун тойлауларында және тіпті бұрынғы NBA жұлдызы [[Шакил О’Нил]] секілді танымал адамдар тарапынан да қолданылды — О’Нил тіркестің мағынасын түсінбейтінін айтса да, мемге арналған видеоға қатысқан.<ref name="NY" /> Спорт саласынан тыс, әлеуметтік желі пайдаланушылары мемді, мысалы, емтиханнан 67% алғанына әзіл ретінде және басқа байланыссыз жағдайларда да қолдана бастады.<ref name=":3">{{Cite web |last=Ahmad |first=Manahil |date=2025-08-19 |title=What does the '67' slang term on TikTok mean? What to know about the viral meme |url=https://www.northjersey.com/story/news/2025/08/19/67-slang-term-meaning-and-use-on-tiktok-what-to-know/85724368007/ |access-date=2025-08-24 |website=North Jersey Media Group}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Askinasi |first=Rachel |date=2025-08-29 |title=What Does 67 Mean, And Why Do Your Kids Keep Saying It? |url=https://www.today.com/parents/family/what-does-six-seven-mean-rcna228046 |access-date=2025-08-31 |website=TODAY.com}}</ref><ref name=":4" /> «6-7» сленгінің ерекшелігі оның офлайн ортада, әсіресе мектептерде кең таралуына мүмкіндік берді.<ref name=":8" /> Кейбір мектептерде оның жиі қолданылуы сабаққа кедергі тудырғандықтан, бұл сөзді айтуға тыйым салынған.<ref>{{cite web |last=Upton-Clark |first=Eve |date=October 10, 2025 |title=Heard kids saying '6-7'? It's so annoying that schools are banning it |url=https://www.fastcompany.com/91419371/6-7-tiktok-brainrot-ban-schools |access-date=October 16, 2025 |website=Fast Company}}</ref> Бұл сандар белгілі бір нақты мағынасыз қолданылады және [[Альфа буыны]]на тән «ішкі қалжың» рөлін атқарады.<ref name=":8" /> «Mason» ({{lang-kk|Мейсон}}) деген ат кейде осы сленгті шамадан тыс қолданатын стереотипті ақ нәсілді жасөспірімді сипаттау үшін пайдаланылады.<ref name="HT" /> === 67 бала === [[Сурет:Maverick Trevillian, also known as the "67 Kid" on a dirt bike - October 2025.png|thumb|245x245px|«67 бала» [[Венис (Лос Анжелес)|Венис]]тағы ([[Калифорния]]) фан кездесуде, 2025 жыл]] 2025 жылғы 31 наурызда [[Ютубер|YouTuber]] Кэм Уайлдер «My Overpowered AAU Team has Finally Returned!» атты видеосын жариялады. Бұл видеода кейін «67 Kid» ({{lang-kk|67 бала}}) деген лақап атқа ие болған Мэверик Тревиллиан<ref name="WP" /> камераға жақындап, алақандарын жоғары қаратып қолдарын жоғары-төмен жылжытып, «six seven» деп айқайлайды.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=yd4Zdpl5qBA&t=806s |title=MY OVERPOWERED AAU TEAM HAS FINALLY RETURNED! |date=2025-03-31 |last=Wilder |first=Cam |access-date=2025-09-28 |via=YouTube}}</ref><ref name="HT">{{Cite web |last=Das Biswas |first=Shuvrajit |date=2025-09-01 |title=Who is SCP-67 kid? 'Literally everyone is talking about the dude', say netizens as TikTok trend goes viral |url=https://www.hindustantimes.com/trending/us/who-is-scp-67-kid-literally-everyone-is-talking-about-the-dude-say-netizens-as-tiktok-trend-goes-viral-101756679865278.html |access-date=2025-09-01 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bain |first=Ellissa |date=2025-08-18 |title=Right, what does 67 actually mean? Here's why the random number is all over TikTok |url=https://thetab.com/2025/08/18/right-what-does-67-actually-mean-heres-why-the-random-number-is-all-over-tiktok |access-date=2025-08-24 |website=The Tab}}</ref> 2025 жылғы тамызда әлеуметтік желі қолданушылары Тревиллианның бейнесін бұрмалап, оғаш немесе гротеск сипатта көрсететін, аналогтық қорқыныш стиліне ұқсас фото-редакциялар жасай бастады. Бұл мем «SCP-067 Kid» деп аталып, [[SCP Foundation]] — фантастикалық паранормалдық объектілер туралы бірлескен көркем жоба — стилистикасын сатиралық түрде пародиялайды. «SCP-067 Kid» жоба канонында бар «SCP-067» объектісімен шатастырылмауы керек, себебі канондағы нысан — ерекше қасиеті бар қалам.<ref name="HT" /><ref>{{Cite web |last=Ahmad |first=Arslan |date=2025-09-02 |title=Who's 67 kid? From Chicago streets to internet: What's buzzing? |url=https://www.thenews.com.pk/latest/1340580-whos-67-kid-from-chicago-street-to-internet-whats-buzzing |access-date=2025-09-03 |website=The News International}}</ref><ref>{{Cite web |title=SCP-067 - SCP Foundation |url=https://scp-wiki.wikidot.com/scp-067 |access-date=2025-11-04 |website=The SCP Foundation |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Unknown |first=Saad |date=2025-08-07 |title=SCP‑67 Horror Trend Takes Over TikTok |website=Vocal.Media |url=https://vocal.media/theSwamp/scp-67-horror-trend-takes-over-tik-tok |access-date=2025-11-09}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Skibidi Toilet]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|67 (meme)|6-7}} * Мемді бастаған [https://www.tiktok.com/@matvii%20grinblat/video/7443337851552484638 оригинал TikTok видео] * {{YouTube|id=yd4Zdpl5qBA|time=13m26s|title=67 баламен Кэм Уайлдердің видеосы}} [[Санат:Интернет жаргондары]] b56l1af9jhce1tu48vpb83gyfv382w3 3629320 3629275 2026-07-13T05:59:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:HiOne'kazakh|HiOne'kazakh]] соңғы нұсқасына қайтарды 3621553 wikitext text/x-wiki [[Сурет:6-7 Meme Washington University.jpg|thumb|[[Сент-Луистағы Вашингтон университеті|Вашингтон университеті]] кампусындағы тротуарда салынған «6-7» жазуы бар бор өнері]] «'''6-7'''» («'''сикс сэвэн'''» деп оқылады; '''67''', '''6&nbsp;7''' және '''6,&nbsp;7''' деп те жазылады) — 2025 жылы [[TikTok]] пен [[Instagram|Instagram Reels]]-те пайда болған [[интернет-мем]] және жасөспірімдер [[слэнг|сленгі]] термині.<ref>{{Cite web |last=Johar |first=Vritti |date=2025-02-04 |title=What Does '6-7' Mean on TikTok? Trend Explained |url=https://www.comingsoon.net/guides/news/1915531-what-does-6-7-mean-tiktok-explained |access-date=2025-08-24 |website=[[ComingSoon.net]]}}</ref> Бұл фразаның нақты тұрақты мағынасы жоқ. Бұл сөз тіркесі {{аударылмаған 3|Skrilla|Skrilla|en|Skrilla}} орындаған «Doot Doot (6 7)» әнінен шыққан. Ән кәсіби баскетболшылардың, әсіресе бойы 6 фут 7 дюйм (2,01&nbsp;метр) деп көрсетілетін [[Ламело Болл]]дың видеоларында кеңінен таралу арқылы танымал болды.<ref name=":0">{{Cite web |last=Suggs |first=David |date=2025-03-03 |title=LeBron James '6-7' meme, explained: How Lakers star became subject of basketball's latest TikTok trend |url=https://www.sportingnews.com/us/nba/los-angeles-lakers/news/lebron-james-6-7-meme-explained-lakers-tiktok-trend/676117f588d4aaecc56a3d83 |access-date=2025-09-03 |website=Sporting News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Caruso |first=Skyler |date=2025-04-29 |title=Why Are Teens Saying 6-7? The Reason Behind the Now Viral Phrase Among Kids |url=https://people.com/what-does-six-seven-mean-all-about-tiktok-trend-11724247 |access-date=2025-09-10 |website=People}}</ref> Мемді одан әрі кеңінен танытқан жайт — {{аударылмаған 3|Overtime Elite|Overtime Elite|en|Overtime Elite}} лигасының ойыншысы Тейлен «TK» Киннидің бұл тіркесті жиі қолдануы болды.<ref name="NY">{{Cite news |last=Schnell |first=Lindsay |date=2025-09-12 |title=What is '6-7′? It started with this high school basketball and social media star |url=https://www.nytimes.com/athletic/6619536/2025/09/12/basketball-taylen-kinney-high-school-social-trend/ |access-date=2025-09-26 |work=[[The New York Times]] |issn=0362-4331}}</ref> 2025 жылғы наурызда Мэверик Тревиллиан есімді бала баскетбол ойынында бұл сөзді айғайлап, ерекше қимыл жасаған сәтінің [[вирустық видео]]ға айналуынан кейін «67 Kid» ({{lang-kk|67 бала}}) ретінде танымал болды.<ref name="WP">{{Cite news |last=O'Neill |first=Shane |date=2025-10-21 |title=Why kids keep saying '6-7': 'It's really beautiful because it's dumb' |url=https://www.washingtonpost.com/style/trends/2025/10/21/six-seven-meme-gen-alpha/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251030161606/https://www.washingtonpost.com/style/trends/2025/10/21/six-seven-meme-gen-alpha/ |archive-date=30 October 2025 |access-date=2025-11-04 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Бірқатар ақпарат құралдары бұл мемді «[[брейнрот]]» құбылысымен — сапасы төмен цифрлық контент түрімен байланыстырады.<ref name=":6">{{Cite news |last=Robinson |first=Lauern |date=2025-09-26 |title='6-7' trend: New 'brain rot' phrase sweeps Aussie classrooms |url=https://www.news.com.au/lifestyle/parenting/school-life/67-trend-new-brain-rot-phrase-sweeps-aussie-classrooms/news-story/dfb60d6dc71e32ec4074b9b1911d3a39 |access-date=2025-10-02 |work=News.com.au}}</ref> Кейбір сарапшылар оны [[Альфа буыны]]ның [[интернет мәдениеті]]не белсенді түрде еніп келе жатқанын көрсететін белгі ретінде қарастырады.<ref name=":8">{{Cite web |last=Notopoulos |first=Katie |date=2025-09-11 |title=Gen Alpha is yelling out '6-7' and '41.' It a meme that makes no sense — and that's the point. |url=https://www.businessinsider.com/six-seven-forty-one-gen-alpha-slang-meme-brainrot-ai-2025-9 |access-date=2025-10-05 |website=Business Insider}}</ref> == Шығуы және таралуы == [[Сурет:Six-seven jack-o-lantern, Toronto 2025.jpg|thumb|2025 жылғы [[Хэллоуин]]ге арналған 6-7 ойылған асқабақ шамы]] Сленг «Doot Doot (6 7)» атты [[Дрилл|дрилл-рэп]] жанрындағы әннен шыққан. Бұл әнде америкалық рэпер {{аударылмаған 3|Skrilla|Skrilla|en|Skrilla}} келесі жолдарды орындайды: «… I know he dyin' (oh my, oh my God) 6-7, I just bipped right on the highway (Bip, bip)», — дәл осы кезде бит күшейеді.<ref name="azcentral">{{Cite web |last=Kaur |first=Dina |date=2025-08-13 |title=What does '67' mean? Here's what to know about new viral TikTok slang |url=https://www.azcentral.com/story/entertainment/life/2025/08/13/what-does-6-7-mean/85645327007/ |access-date=2025-08-24 |website=The Arizona Republic}}</ref><ref>{{Cite web |last=Vargas |first=Alani |date=2025-09-19 |title=What the Heck Does '6-7' Mean? TikTok Slang Term Revealed |url=https://parade.com/living/what-does-6-7-mean |access-date=2025-10-06 |website=Parade}}</ref> Әндегі «6-7» санының мағынасы анық емес: кейбіреулер оны Skrilla туған [[Филадельфия]]дағы 67-көшеге,<ref name=":1">{{Cite news |last=Gamerman |first=Ellen |date=2025-10-14 |title=The Numbers Six and Seven Are Making Life Hell for Math Teachers |url=https://www.wsj.com/lifestyle/six-seven-meme-teens-math-teachers-42764bcb |access-date=2025-10-15 |work=The Wall Street Journal}}</ref> басқалары Чикагодағы 67-көшеге байланыстырады.<ref>{{cite web |last1=Dator |first1=James |title=Understanding the '6-7 meme, and how LaMelo Ball is involved |url=https://www.sbnation.com/nba/1081682/understanding-the-6-7-meme-and-how-lamelo-ball-is-involved |website=[[SB Nation]] |access-date=15 October 2025 |date=24 September 2025}}</ref><ref name="azcentral" /> [[Лингвистика|Лингвист]] және афроамерикалық ағылшын тілі жөніндегі маман Тейлор Джонс бұл тіркес «10-67» коды — полицияның өлім туралы хабарлау үшін қолданатын радио кодына сілтеме болуы мүмкін деп болжайды.<ref name="Jones2025">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=laZpTO7IFtA |title=Is 67 just brain rot? |date=October 13, 2025 |last=Jones |first=Taylor |type=Video |access-date=October 14, 2025 |via=YouTube}}</ref> Бұл түсіндіру ән жолдарында аталған атыс қаруы туралы контекстпен және Джонстың пікірінше, баяндаушының жол полициясы тоқтатқан кезде өзін кінәсіз етіп көрсетуге тырысқан көрінісімен сәйкес келеді.<ref name="Jones2025" /> Ал Skrilla-ның өзі: «Мен оған ешқашан нақты мағына жүктеген жоқпын және әлі де жүктегім келмейді», — деп мәлімдеген.<ref name=":1" /> Ән 2024 жылдың желтоқсанында бейресми түрде жарық көрді<ref name=":4">{{Cite web |last=Good |first=Anna |date=2025-02-04 |title=Why do you keep seeing '6-7?' on TikTok? The viral trend and LaMelo Ball meme, explained |url=https://www.dailydot.com/memes/6-7-meaning-tiktok-lamelo-ball/ |access-date=2025-10-05 |website=The Daily Dot}}</ref> (ал ресми түрде — 2025 жылғы 7 ақпанда).<ref>{{Citation |title=Doot Doot (6 7) - Single by Skrilla on Apple Music |date=2025-02-07 |url=https://music.apple.com/us/album/doot-doot-6-7-single/1794830401 |access-date=2025-10-05}}</ref> Көп ұзамай әннің дыбысы кәсіби баскетболшылардың видеоларында кеңінен қолданыла бастады, әсіресе бойы 6 фут 7 дюйм (2,01 м) болатын [[Ламело Болл]]дың видеоларында.<ref name=":4" /> Әннің ресми емес шығарылымынан бірнеше апта өткен соң,<ref name=":7">{{Cite web |last=Pierre |first=Alphonse |date=2025-10-23 |title=Let's Talk About "6 7" |url=https://pitchfork.com/thepitch/lets-talk-about-skrilla-doot-doot-6-7/ |access-date=2025-10-24 |website=Pitchfork |language=en-US}}</ref> Overtime Elite лигасында ойнайтын жас баскетболшы Тейлен Кинни әлеуметтік желіде [[Starbucks]] сусынын «six, seven» деп бағалап тұрған видеосы таралғаннан кейін осы тіркеспен тығыз байланысты тұлғаға айналды.<ref name="NY" /><ref name="fox4kc">{{Cite web |last=Bink |first=Addy |date=2025-09-27 |title=Are your kids always saying '6-7?' Here's what it means |url=https://fox4kc.com/news/national/are-your-kids-always-saying-6-7-heres-what-it-means/ |access-date=2025-09-27 |website=FOX 4 Kansas City WDAF-TV}}</ref> Overtime Elite контентінде бұл сөзді жиі қолдануы оған «Mr. 6-7» ({{lang-kk|6-7 мырза}} деген лақап ат әкелді, кейін ол «6-7» брендімен консервіленген су желісін шығарды.<ref name="NY" /><ref name="fox4kc" /> Мем [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|NBA]]-дағы үздік сәттерде, [[Әйелдер ұлттық баскетбол қауымдастығы|WNBA]] баспасөз конференцияларында, [[Ұлттық футбол лигасы|NFL]] ойындарындағы тачдаун тойлауларында және тіпті бұрынғы NBA жұлдызы [[Шакил О’Нил]] секілді танымал адамдар тарапынан да қолданылды — О’Нил тіркестің мағынасын түсінбейтінін айтса да, мемге арналған видеоға қатысқан.<ref name="NY" /> Спорт саласынан тыс, әлеуметтік желі пайдаланушылары мемді, мысалы, емтиханнан 67% алғанына әзіл ретінде және басқа байланыссыз жағдайларда да қолдана бастады.<ref name=":3">{{Cite web |last=Ahmad |first=Manahil |date=2025-08-19 |title=What does the '67' slang term on TikTok mean? What to know about the viral meme |url=https://www.northjersey.com/story/news/2025/08/19/67-slang-term-meaning-and-use-on-tiktok-what-to-know/85724368007/ |access-date=2025-08-24 |website=North Jersey Media Group}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Askinasi |first=Rachel |date=2025-08-29 |title=What Does 67 Mean, And Why Do Your Kids Keep Saying It? |url=https://www.today.com/parents/family/what-does-six-seven-mean-rcna228046 |access-date=2025-08-31 |website=TODAY.com}}</ref><ref name=":4" /> «6-7» сленгінің ерекшелігі оның офлайн ортада, әсіресе мектептерде кең таралуына мүмкіндік берді.<ref name=":8" /> Кейбір мектептерде оның жиі қолданылуы сабаққа кедергі тудырғандықтан, бұл сөзді айтуға тыйым салынған.<ref>{{cite web |last=Upton-Clark |first=Eve |date=October 10, 2025 |title=Heard kids saying '6-7'? It's so annoying that schools are banning it |url=https://www.fastcompany.com/91419371/6-7-tiktok-brainrot-ban-schools |access-date=October 16, 2025 |website=Fast Company}}</ref> Бұл сандар белгілі бір нақты мағынасыз қолданылады және [[Альфа буыны]]на тән «ішкі қалжың» рөлін атқарады.<ref name=":8" /> «Mason» ({{lang-kk|Мейсон}}) деген ат кейде осы сленгті шамадан тыс қолданатын стереотипті ақ нәсілді жасөспірімді сипаттау үшін пайдаланылады.<ref name="HT" /> === 67 бала === [[Сурет:Maverick Trevillian, also known as the "67 Kid" on a dirt bike - October 2025.png|thumb|245x245px|«67 бала» [[Венис (Лос Анжелес)|Венис]]тағы ([[Калифорния]]) фан кездесуде, 2025 жыл]] 2025 жылғы 31 наурызда [[Ютубер|YouTuber]] Кэм Уайлдер «My Overpowered AAU Team has Finally Returned!» атты видеосын жариялады. Бұл видеода кейін «67 Kid» ({{lang-kk|67 бала}}) деген лақап атқа ие болған Мэверик Тревиллиан<ref name="WP" /> камераға жақындап, алақандарын жоғары қаратып қолдарын жоғары-төмен жылжытып, «six seven» деп айқайлайды.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=yd4Zdpl5qBA&t=806s |title=MY OVERPOWERED AAU TEAM HAS FINALLY RETURNED! |date=2025-03-31 |last=Wilder |first=Cam |access-date=2025-09-28 |via=YouTube}}</ref><ref name="HT">{{Cite web |last=Das Biswas |first=Shuvrajit |date=2025-09-01 |title=Who is SCP-67 kid? 'Literally everyone is talking about the dude', say netizens as TikTok trend goes viral |url=https://www.hindustantimes.com/trending/us/who-is-scp-67-kid-literally-everyone-is-talking-about-the-dude-say-netizens-as-tiktok-trend-goes-viral-101756679865278.html |access-date=2025-09-01 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bain |first=Ellissa |date=2025-08-18 |title=Right, what does 67 actually mean? Here's why the random number is all over TikTok |url=https://thetab.com/2025/08/18/right-what-does-67-actually-mean-heres-why-the-random-number-is-all-over-tiktok |access-date=2025-08-24 |website=The Tab}}</ref> 2025 жылғы тамызда әлеуметтік желі қолданушылары Тревиллианның бейнесін бұрмалап, оғаш немесе гротеск сипатта көрсететін, аналогтық қорқыныш стиліне ұқсас фото-редакциялар жасай бастады. Бұл мем «SCP-067 Kid» деп аталып, [[SCP Foundation]] — фантастикалық паранормалдық объектілер туралы бірлескен көркем жоба — стилистикасын сатиралық түрде пародиялайды. «SCP-067 Kid» жоба канонында бар «SCP-067» объектісімен шатастырылмауы керек, себебі канондағы нысан — ерекше қасиеті бар қалам.<ref name="HT" /><ref>{{Cite web |last=Ahmad |first=Arslan |date=2025-09-02 |title=Who's 67 kid? From Chicago streets to internet: What's buzzing? |url=https://www.thenews.com.pk/latest/1340580-whos-67-kid-from-chicago-street-to-internet-whats-buzzing |access-date=2025-09-03 |website=The News International}}</ref><ref>{{Cite web |title=SCP-067 - SCP Foundation |url=https://scp-wiki.wikidot.com/scp-067 |access-date=2025-11-04 |website=The SCP Foundation |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Unknown |first=Saad |date=2025-08-07 |title=SCP‑67 Horror Trend Takes Over TikTok |website=Vocal.Media |url=https://vocal.media/theSwamp/scp-67-horror-trend-takes-over-tik-tok |access-date=2025-11-09}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Skibidi Toilet]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|67 (meme)|6-7}} * Мемді бастаған [https://www.tiktok.com/@matvii%20grinblat/video/7443337851552484638 оригинал TikTok видео] * {{YouTube|id=yd4Zdpl5qBA|time=13m26s|title=67 баламен Кэм Уайлдердің видеосы}} [[Санат:Интернет жаргондары]] icb28byljeaepk0tuuh98zesahje6r3 Жеті (фильм) 0 772949 3629284 3541945 2026-07-13T04:36:55Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629284 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Жеті |Шынайы атауы = Seven (Se7en) |Суреті = Se7en.webp |Сурет ені = 230 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[триллер]], [[детектив]], [[криминалдық фильм]], [[нео-нуар]]<ref>{{Cite web |url=https://www.marieclaire.ru/stil-zjizny/osobo-opasny-5-luchshikh-trillerov-o-seriinykh-ubiicakh/ |title=Особо опасны: 5 лучших триллеров о серийных убийцах |access-date=2020-08-21 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815134705/https://www.marieclaire.ru/stil-zjizny/osobo-opasny-5-luchshikh-trillerov-o-seriinykh-ubiicakh/ |url-status=live }}</ref> |Режиссёрі = [[Дэвид Финчер]] |Продюсері = Арнольд Копельсон<br>Филлис Карлайл |Сценарист = Эндрю Кевин Уокер |Актерлер = [[Брэд Питт]]<br>[[Морган Фримен]]<br>[[Гвинет Пэлтроу]]<br>[[Кевин Спейси]] |Операторы = Дариус Хонджи |Композиторы = Говард Шор |Компания = Arnold Kopelson Productions |Дистрибьютор = New Line Cinema |Ұзақтығы = 127 мин |Бюджеті = $33 млн<ref name="box">{{Cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=seven.htm |title=Seven (1995) - Box Office Mojo |access-date=2011-03-08 |archive-date=2015-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150830115239/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=seven.htm |url-status=live }}</ref> |Түсім = $327.3 млн<ref name="box"/> |Мемлекет = {{байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[ағылшын тілі]] |Жыл = 1995 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0114369 |Сайты = }} '''Жеті''' ({{lang-en|Seven}} немесе {{lang-en|Se7en}}) — режиссер [[Дэвид Финчер]]дің 1995 жылы жарық көрген американдық нео-нуарлық детективті триллері. Фильм сценарийін Эндрю Кевин Уокер жазған. Басты рөлдерді [[Брэд Питт]] пен [[Морган Фримен]] сомдайды. Фильм желісі зейнетке шығуға дайындалып жүрген ардагер детектив Уильям Сомерсет пен оның жас әрі қызуқанды серіктесі Дэвид Миллстің айналасында өрбиді. Олар [[Библия|Киелі кітапт]]ағы «жеті күнәні» (ашкөздік, арамтамақтық, жалқаулық, тәкаппарлық, нәпсіқұмарлық, қызғаныш және ашу) негізге ала отырып, қатыгез сериялық кісі өлтірулерді жүзеге асыратын қылмыскердің ізіне түседі. Туынды өзінің ауыр атмосферасымен, күңгірт визуалды стилімен және кино тарихындағы ең таңқаларлық әрі есте қаларлық финалдардың бірімен танымал. Фильмнің әлемдік премьерасы 1995 жылы 22 қыркүйекте [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]] өтті. «Жеті» прокатында үлкен табысқа жетіп, 33 миллион доллар бюджетімен әлем бойынша 327 миллион доллардан астам қаражат жинады. Фильм киносыншылардың жоғары бағасына ие болып, «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығына ([[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|үздік монтаж]]) және [[BAFTA]] марапатына номинациялар алды. Туынды Дэвид Финчердің режиссерлік мансабындағы шешуші туындыға айналып, оны заманауи киноның үздік шеберлерінің қатарына қосты. Фильмдегі операторлық жұмыс пен қоюшы суретшінің еңбегі триллер жанрының эстетикасына үлкен ықпал етті. «Жеті» барлық уақыттағы ең үздік детективті триллерлердің бірі болып саналады және көптеген беделді басылымдардың рейтингтерінде тұрақты түрде жоғары орындарға ие болып келеді. Ол [[IMDb]] сайтындағы ең жоғары бағаланған 250 фильмнің тізімінде алғашқы жиырмалықтың қатарына кіреді. == Сюжеті == Детектив Уильям Сомерсет ([[Морган Фримен]]) — зейнетке шығуға бір апта ғана қалған, қылмыс әлемінен шаршаған ардагер. Оның орнына жас әрі өршіл детектив Дэвид Миллс ([[Брэд Питт]]) тағайындалады. Олардың алғашқы бірлескен ісі ерекше қатыгездікпен өлтірілген адамның өлімінен басталады. Қылмыс орнынан «Арамтамақтық» (Gluttony) деген жазу табылады. Көп ұзамай екінші қылмыс орын алып, бай адвокаттың денесі жанынан «Ашкөздік» (Greed) деген жазу шығады. Сомерсет бұл кездейсоқ өлімдер емес, Киелі кітаптағы «жеті өлімші күнәні» негізге алған сериялық кісі өлтірушінің ісі екенін түсінеді. Қылмыскер әр құрбанды белгілі бір күнәсі үшін жазалап, келесі құрбандарды іздеуді жалғастырады: «Жалқаулық» (Sloth), «Нәпсіқұмарлық» (Lust) және «Тәкаппарлық» (Pride). Детективтер кітапханалық тізімдер арқылы Джон Доу<ref group="note">Ағылшын тілді елдерде «Джон Доу» есімі сот процесіндегі белгісіз немесе анонимді қатысушыларды, сондай-ақ аты-жөні анықталмаған мәйіттерді белгілеу үшін қолданылады.</ref> есімді күдіктінің ізіне түседі. Бірақ ол өте сақ және ақылды болып шығады, тіпті полицейлердің өзін тығырыққа тірейді. Алтыншы және жетінші күнәлар қалғанда, Джон Доу күтпеген жерден өз еркімен полиция бөлімшесіне келіп, беріледі. Алайда, ол соңғы екі мәйіттің қайда екенін көрсету үшін детективтердің тек онымен бірге қала сыртындағы белгісіз жерге баруын талап етеді. Ол жерге жеткенде, курьер Миллстің атына жіберілген жұмбақ қорапты әкеледі. Қораптың ішінде не барын білген Сомерсет шошып кетеді. Джон Доу Миллстің жүкті әйелі Трейсиді «Қызғаныш» (Envy) күнәсі үшін өлтіргенін мойындайды. Енді жоспарын аяқтау үшін оған Миллстің «Ашу» (Wrath) үстінде өзін өлтіруі керек екенін айтып, оны арандатады. Фильм психологиялық тұрғыдан ауыр, драмалық финалмен аяқталады. == Рөлдерде == * [[Брэд Питт]] — Дэвид Миллс: ізгі ниетті, бірақ қызуқанды кісі өлтіру бөлімінің детективі * [[Морган Фримен]] — Уильям Сомерсет: өз жұмысынан көңілі қалған ардагер полиция лейтенанты * [[Гвинет Пэлтроу]] — Трейси Миллс: детектив Миллстің жары * Ричард Раундтри — Мартин Тэлбот: округтік прокурор * Р. Ли Эрми — полиция капитаны: детективтердің қатал басшысы * Джон К. Макгинли — [[Калифорния]]: SWAT арнайы жасағының жетекшісі * [[Кевин Спейси]] — Джон Доу: жеті өлімші күнәні негізге алған сериялық кісі өлтіруші == Ескертпелер == {{notelist}} {{reflist|group="note"}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0114369}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Дэвид Финчер фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:1995 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ триллер-фильмдері]] [[Санат:Неонуар]] [[Санат:АҚШ қылмыстық драма фильмдері]] [[Санат:New Line Cinema фильмдері]] 74bosg0vc7u0z04f0nx5ne5kryfwc3v 3629312 3629284 2026-07-13T05:58:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] соңғы нұсқасына қайтарды 3541945 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Жеті |Шынайы атауы = Seven (Se7en) |Суреті = Se7en.webp |Сурет ені = 230 |Сурет атауы = Фильм постері |Жанры = [[триллер]], [[детектив]], [[криминалдық фильм]], [[нео-нуар]]<ref>{{Cite web |url=https://www.marieclaire.ru/stil-zjizny/osobo-opasny-5-luchshikh-trillerov-o-seriinykh-ubiicakh/ |title=Особо опасны: 5 лучших триллеров о серийных убийцах |access-date=2020-08-21 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815134705/https://www.marieclaire.ru/stil-zjizny/osobo-opasny-5-luchshikh-trillerov-o-seriinykh-ubiicakh/ |url-status=live }}</ref> |Режиссёрі = [[Дэвид Финчер]] |Продюсері = Арнольд Копельсон<br>Филлис Карлайл |Сценарист = Эндрю Кевин Уокер |Актерлер = [[Брэд Питт]]<br>[[Морган Фримен]]<br>[[Гвинет Пэлтроу]]<br>[[Кевин Спейси]] |Операторы = Дариус Хонджи |Композиторы = Говард Шор |Компания = Arnold Kopelson Productions |Дистрибьютор = New Line Cinema |Ұзақтығы = 127 мин |Бюджеті = $33 млн<ref name="box">{{Cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=seven.htm |title=Seven (1995) - Box Office Mojo |access-date=2011-03-08 |archive-date=2015-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150830115239/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=seven.htm |url-status=live }}</ref> |Түсім = $327.3 млн<ref name="box"/> |Мемлекет = {{байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[ағылшын тілі]] |Жыл = 1995 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0114369 |Сайты = }} '''Жеті''' ({{lang-en|Seven}} немесе {{lang-en|Se7en}}) — режиссер [[Дэвид Финчер]]дің 1995 жылы жарық көрген американдық нео-нуарлық детективті триллері. Фильм сценарийін Эндрю Кевин Уокер жазған. Басты рөлдерді [[Брэд Питт]] пен [[Морган Фримен]] сомдайды. Фильм желісі зейнетке шығуға дайындалып жүрген ардагер детектив Уильям Сомерсет пен оның жас әрі қызуқанды серіктесі Дэвид Миллстің айналасында өрбиді. Олар [[Библия|Киелі кітапт]]ағы «жеті күнәні» (ашкөздік, арамтамақтық, жалқаулық, тәкаппарлық, нәпсіқұмарлық, қызғаныш және ашу) негізге ала отырып, қатыгез сериялық кісі өлтірулерді жүзеге асыратын қылмыскердің ізіне түседі. Туынды өзінің ауыр атмосферасымен, күңгірт визуалды стилімен және кино тарихындағы ең таңқаларлық әрі есте қаларлық финалдардың бірімен танымал. Фильмнің әлемдік премьерасы 1995 жылы 22 қыркүйекте АҚШ-та өтті. «Жеті» прокатында үлкен табысқа жетіп, 33 миллион доллар бюджетімен әлем бойынша 327 миллион доллардан астам қаражат жинады. Фильм киносыншылардың жоғары бағасына ие болып, «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығына ([[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|үздік монтаж]]) және [[BAFTA]] марапатына номинациялар алды. Туынды Дэвид Финчердің режиссерлік мансабындағы шешуші туындыға айналып, оны заманауи киноның үздік шеберлерінің қатарына қосты. Фильмдегі операторлық жұмыс пен қоюшы суретшінің еңбегі триллер жанрының эстетикасына үлкен ықпал етті. «Жеті» барлық уақыттағы ең үздік детективті триллерлердің бірі болып саналады және көптеген беделді басылымдардың рейтингтерінде тұрақты түрде жоғары орындарға ие болып келеді. Ол [[IMDb]] сайтындағы ең жоғары бағаланған 250 фильмнің тізімінде алғашқы жиырмалықтың қатарына кіреді. == Сюжеті == Детектив Уильям Сомерсет ([[Морган Фримен]]) — зейнетке шығуға бір апта ғана қалған, қылмыс әлемінен шаршаған ардагер. Оның орнына жас әрі өршіл детектив Дэвид Миллс ([[Брэд Питт]]) тағайындалады. Олардың алғашқы бірлескен ісі ерекше қатыгездікпен өлтірілген адамның өлімінен басталады. Қылмыс орнынан «Арамтамақтық» (Gluttony) деген жазу табылады. Көп ұзамай екінші қылмыс орын алып, бай адвокаттың денесі жанынан «Ашкөздік» (Greed) деген жазу шығады. Сомерсет бұл кездейсоқ өлімдер емес, Киелі кітаптағы «жеті өлімші күнәні» негізге алған сериялық кісі өлтірушінің ісі екенін түсінеді. Қылмыскер әр құрбанды белгілі бір күнәсі үшін жазалап, келесі құрбандарды іздеуді жалғастырады: «Жалқаулық» (Sloth), «Нәпсіқұмарлық» (Lust) және «Тәкаппарлық» (Pride). Детективтер кітапханалық тізімдер арқылы Джон Доу<ref group="note">Ағылшын тілді елдерде «Джон Доу» есімі сот процесіндегі белгісіз немесе анонимді қатысушыларды, сондай-ақ аты-жөні анықталмаған мәйіттерді белгілеу үшін қолданылады.</ref> есімді күдіктінің ізіне түседі. Бірақ ол өте сақ және ақылды болып шығады, тіпті полицейлердің өзін тығырыққа тірейді. Алтыншы және жетінші күнәлар қалғанда, Джон Доу күтпеген жерден өз еркімен полиция бөлімшесіне келіп, беріледі. Алайда, ол соңғы екі мәйіттің қайда екенін көрсету үшін детективтердің тек онымен бірге қала сыртындағы белгісіз жерге баруын талап етеді. Ол жерге жеткенде, курьер Миллстің атына жіберілген жұмбақ қорапты әкеледі. Қораптың ішінде не барын білген Сомерсет шошып кетеді. Джон Доу Миллстің жүкті әйелі Трейсиді «Қызғаныш» (Envy) күнәсі үшін өлтіргенін мойындайды. Енді жоспарын аяқтау үшін оған Миллстің «Ашу» (Wrath) үстінде өзін өлтіруі керек екенін айтып, оны арандатады. Фильм психологиялық тұрғыдан ауыр, драмалық финалмен аяқталады. == Рөлдерде == * [[Брэд Питт]] — Дэвид Миллс: ізгі ниетті, бірақ қызуқанды кісі өлтіру бөлімінің детективі * [[Морган Фримен]] — Уильям Сомерсет: өз жұмысынан көңілі қалған ардагер полиция лейтенанты * [[Гвинет Пэлтроу]] — Трейси Миллс: детектив Миллстің жары * Ричард Раундтри — Мартин Тэлбот: округтік прокурор * Р. Ли Эрми — полиция капитаны: детективтердің қатал басшысы * Джон К. Макгинли — Калифорния: SWAT арнайы жасағының жетекшісі * [[Кевин Спейси]] — Джон Доу: жеті өлімші күнәні негізге алған сериялық кісі өлтіруші == Ескертпелер == {{notelist}} {{reflist|group="note"}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb title|0114369}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Дэвид Финчер фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:1995 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:АҚШ триллер-фильмдері]] [[Санат:Неонуар]] [[Санат:АҚШ қылмыстық драма фильмдері]] [[Санат:New Line Cinema фильмдері]] fy0lmhbsxezbayk64ejuva2e1folh28 Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет 4 775564 3629266 3629062 2026-07-13T03:05:58Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3629266 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 49521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 152892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 308000] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 34646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 116053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 385997] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 36074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 90606] |- |4 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18574] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 267712] |- |6 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6893] |- |7 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 2295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 15833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 21651] |- |8 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83725] |- |9 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9583] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 84362] |- |11 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127352] |- |12 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 2448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7504] |- |13 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 15231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 110640] |- |14 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21916] |- |15 |[[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5178] |- |16 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23787] |- |17 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62616] |- |18 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 29140] |- |19 |[[Колледж]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 3130] |- |20 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 78180] |- |21 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23554] |- |22 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6195] |- |23 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59325] |- |24 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31020] |- |25 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45939] |- |26 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28245] |- |27 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121537] |- |28 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 37136] |- |29 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 10622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106810] |- |30 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30486] |- |31 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116175] |- |32 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49477] |- |33 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35585] |- |34 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 59011] |- |35 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 39404] |- |36 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 64009] |- |37 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 12158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13673] |- |38 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36872] |- |39 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31874] |- |40 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10533] |- |41 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24284] |- |42 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13347] |- |43 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27861] |- |44 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 43047] |- |45 |[[Ақыр заман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2845] |- |46 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 65931] |- |47 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 23316] |- |48 |[[Рафаил Иосифович Розенсон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1625] |- |49 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 29709] |- |50 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38209] |- |51 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4656] |- |52 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 5914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58458] |- |53 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23534] |- |54 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26455] |- |55 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23907] |- |56 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 29901] |- |57 |[[Жылқы еті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1759] |- |58 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20332] |- |59 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99890] |- |60 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20280] |- |61 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 5597] |- |62 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36003] |- |63 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35219] |- |64 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84745] |- |65 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26180] |- |66 |[[:Сурет:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 4] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1276] |- |67 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27876] |- |68 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23711] |- |69 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9396] |- |70 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31043] |- |71 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77155] |- |72 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 7291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64200] |- |73 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181] |- |74 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17858] |- |75 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7229] |- |76 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34812] |- |77 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15734] |- |78 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34163] |- |79 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8100] |- |80 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 54993] |- |81 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58472] |- |82 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50440] |- |83 |[[Күл ауруы уыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1329] |- |84 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50426] |- |85 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27946] |- |86 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13542] |- |87 |[[Футболдан әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4714] |- |88 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11739] |- |89 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33487] |- |90 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8513] |- |91 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 3767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 31780] |- |92 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12030] |- |93 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36202] |- |94 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13138] |- |95 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72177] |- |96 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3632] |- |97 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 5859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30212] |- |98 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29512] |- |99 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40236] |- |100 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23704] |- |101 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21212] |- |102 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 5341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46447] |- |103 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3260] |- |104 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29420] |- |105 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11016] |- |106 |[[Әпике Кәріпқызы Әбенова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 966] |- |107 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23828] |- |108 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54717] |- |109 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39055] |- |110 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 4839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24866] |- |111 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 8392] |- |112 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17251] |- |113 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29778] |- |114 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29941] |- |115 |[[Талқылау:Әйел дирижёрлер (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 905] |- |116 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12105] |- |117 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24573] |- |118 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15211] |- |119 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5916] |- |120 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 21977] |- |121 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8660] |- |122 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8614] |- |123 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39183] |- |124 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12624] |- |125 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32136] |- |126 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 7740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23575] |- |127 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5675] |- |128 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29484] |- |129 |[[Құмырсқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9077] |- |130 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8425] |- |131 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16034] |- |132 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 3715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24700] |- |133 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19038] |- |134 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5569] |- |135 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16449] |- |136 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31979] |- |137 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7378] |- |138 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3749] |- |139 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5375] |- |140 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19159] |- |141 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15621] |- |142 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 54137] |- |143 |[[Дәрілік өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8592] |- |144 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11363] |- |145 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9206] |- |146 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35481] |- |147 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 5557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22647] |- |148 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18706] |- |149 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14172] |- |150 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26919] |- |151 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12701] |- |152 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 3016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21303] |- |153 |[[Вегетативтік көбею]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 4073] |- |154 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26516] |- |155 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47624] |- |156 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29629] |- |157 |[[Құйынды мекен (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 4111] |- |158 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5838] |- |159 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 3094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7235] |- |160 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11873] |- |161 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11774] |- |162 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15847] |- |163 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43443] |- |164 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17604] |- |165 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4905] |- |166 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23080] |- |167 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16554] |- |168 |[[Кемпірқосақ (сөз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1917] |- |169 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11934] |- |170 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20423] |- |171 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17291] |- |172 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10776] |- |173 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8368] |- |174 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24189] |- |175 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23317] |- |176 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 3375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26636] |- |177 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26340] |- |178 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 5405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28243] |- |179 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14296] |- |180 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9982] |- |181 |[[Алаш партиясы программасының жобасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1748] |- |182 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28442] |- |183 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 4090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65504] |- |184 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4763] |- |185 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9506] |- |186 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9050] |- |187 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17619] |- |188 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28467] |- |189 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8122] |- |190 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19504] |- |191 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12103] |- |192 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21731] |- |193 |[[Рауан Кенжеханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1401] |- |194 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 4141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21792] |- |195 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40778] |- |196 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13625] |- |197 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13283] |- |198 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12464] |- |199 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 4254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33068] |- |200 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16699] |- |201 |[[Қыша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 1296] |- |202 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27737] |- |203 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16564] |- |204 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8166] |- |205 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3806] |- |206 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 19433] |- |207 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17379] |- |208 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14582] |- |209 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9813] |- |210 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16069] |- |211 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15849] |- |212 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12151] |- |213 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12441] |- |214 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12110] |- |215 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16038] |- |216 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5561] |- |217 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15650] |- |218 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18929] |- |219 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12204] |- |220 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 5536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 57124] |- |221 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 4822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24476] |- |222 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 7983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27658] |- |223 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10930] |- |224 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11817] |- |225 |[[Батыр ауылдық округі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 817] |- |226 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 3179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30009] |- |227 |[[Kaspi Bank]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi_Bank 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi_Bank 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi_Bank 4160] |- |228 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14067] |- |229 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6728] |- |230 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32991] |- |231 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15700] |- |232 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10755] |- |233 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3666] |- |234 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20585] |- |235 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11472] |- |236 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14515] |- |237 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15734] |- |238 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16552] |- |239 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29487] |- |240 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13252] |- |241 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7670] |- |242 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15191] |- |243 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 15393] |- |244 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5343] |- |245 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5708] |- |246 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7654] |- |247 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 3072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 23071] |- |248 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 15158] |- |249 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6199] |- |250 |[[Шығанақ Берсиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4119] |- |251 |[[Оливер Три]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 971] |- |252 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16512] |- |253 |[[Абсорбция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 1301] |- |254 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 3403] |- |255 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60455] |- |256 |[[Төлеңгіттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6380] |- |257 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15846] |- |258 |[[Прожектор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 669] |- |259 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16711] |- |260 |[[Бэкрумс (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 635] |- |261 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 3129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25023] |- |262 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9332] |- |263 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8214] |- |264 |[[Халықаралық балаларды қорғау күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 24] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1287] |- |265 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 15266] |- |266 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9438] |- |267 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2686] |- |268 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7491] |- |269 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10623] |- |270 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 4250] |- |271 |[[Нарықтық экономика қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3485] |- |272 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19661] |- |273 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31378] |- |274 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10526] |- |275 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 5780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29579] |- |276 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16513] |- |277 |[[Софы Қалыбекұлы Сматаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1774] |- |278 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7198] |- |279 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11604] |- |280 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11453] |- |281 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7478] |- |282 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13622] |- |283 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11484] |- |284 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13294] |- |285 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13216] |- |286 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9618] |- |287 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20877] |- |288 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12798] |- |289 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39587] |- |290 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8892] |- |291 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8418] |- |292 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5758] |- |293 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17162] |- |294 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11843] |- |295 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18258] |- |296 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14829] |- |297 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6265] |- |298 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15248] |- |299 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 5980] |- |300 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8670] |- |301 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16212] |- |302 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17438] |- |303 |[[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2143] |- |304 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15700] |- |305 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32140] |- |306 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27171] |- |307 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9008] |- |308 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19605] |- |309 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12131] |- |310 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15801] |- |311 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9078] |- |312 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8236] |- |313 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10695] |- |314 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15913] |- |315 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9843] |- |316 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28423] |- |317 |[[Алтын Орда дәуіріндегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1126] |- |318 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14835] |- |319 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7675] |- |320 |[[Менопауза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 2555] |- |321 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10088] |- |322 |[[Заттыбек Көпбосынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5508] |- |323 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9390] |- |324 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12931] |- |325 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23902] |- |326 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 17080] |- |327 |[[Сәттіғұл Жанғабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4232] |- |328 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5690] |- |329 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 18581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40645] |- |330 |[[Әсел Маратқызы Сәдуақасова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 828] |- |331 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7526] |- |332 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9440] |- |333 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1987] |- |334 |[[Жұмыс уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3037] |- |335 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13151] |- |336 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 13875] |- |337 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 9560] |- |338 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9543] |- |339 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26855] |- |340 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8826] |- |341 |[[Әкелер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 886] |- |342 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6106] |- |343 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2742] |- |344 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6854] |- |345 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4780] |- |346 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18361] |- |347 |[[Қарқаралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4677] |- |348 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10136] |- |349 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9517] |- |350 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12560] |- |351 |[[Диуани лұғат ат-түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4906] |- |352 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19906] |- |353 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20415] |- |354 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23058] |- |355 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27007] |- |356 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24046] |- |357 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1578] |- |358 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4042] |- |359 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11149] |- |360 |[[Кесірткелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4825] |- |361 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7890] |- |362 |[[Жезқазған мыс кен орны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1814] |- |363 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26693] |- |364 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 11662] |- |365 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13066] |- |366 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9685] |- |367 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7211] |- |368 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12508] |- |369 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7944] |- |370 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16462] |- |371 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8774] |- |372 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17795] |- |373 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6896] |- |374 |[[Қоғам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 6048] |- |375 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11527] |- |376 |[[Махамбет ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1778] |- |377 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37846] |- |378 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21113] |- |379 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13463] |- |380 |[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1970] |- |381 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30284] |- |382 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12547] |- |383 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6259] |- |384 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15393] |- |385 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25497] |- |386 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13530] |- |387 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7448] |- |388 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 9160] |- |389 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8864] |- |390 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23050] |- |391 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11032] |- |392 |[[Шие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2431] |- |393 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5907] |- |394 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3544] |- |395 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8156] |- |396 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12049] |- |397 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4331] |- |398 |[[Тігін машинасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1857] |- |399 |[[Әлмерек абыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 2902] |- |400 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8248] |- |401 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11240] |- |402 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23479] |- |403 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12872] |- |404 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9302] |- |405 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7955] |- |406 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8563] |- |407 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7187] |- |408 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8471] |- |409 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9517] |- |410 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4275] |- |411 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8344] |- |412 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11692] |- |413 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8589] |- |414 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4738] |- |415 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10551] |- |416 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5740] |- |417 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5650] |- |418 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19256] |- |419 |[[Асу Алмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2783] |- |420 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9107] |- |421 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 3340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18737] |- |422 |[[Халықаралық балалар күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1733] |- |423 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6982] |- |424 |[[Сона]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1780] |- |425 |[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1535] |- |426 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4861] |- |427 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12151] |- |428 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18811] |- |429 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21383] |- |430 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15427] |- |431 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9378] |- |432 |[[Әскери қызмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3588] |- |433 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7740] |- |434 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12265] |- |435 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30239] |- |436 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11677] |- |437 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9938] |- |438 |[[Білге қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5981] |- |439 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5767] |- |440 |[[Лионель Месси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 3932] |- |441 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7528] |- |442 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 14043] |- |443 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22556] |- |444 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5763] |- |445 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3312] |- |446 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 40566] |- |447 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4066] |- |448 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5704] |- |449 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11978] |- |450 |[[Қазақстан бокс федерациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1063] |- |451 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13375] |- |452 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 3838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20328] |- |453 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5848] |- |454 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8656] |- |455 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8041] |- |456 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12099] |- |457 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12009] |- |458 |[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1440] |- |459 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12716] |- |460 |[[Аниме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 1004] |- |461 |[[Психологияның зерттеу әдістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4535] |- |462 |[[Алма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 4084] |- |463 |[[Сәукеле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4699] |- |464 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5721] |- |465 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32500] |- |466 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14566] |- |467 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6375] |- |468 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14156] |- |469 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4720] |- |470 |[[Майкл Джексон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 4188] |- |471 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 1607] |- |472 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12950] |- |473 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25259] |- |474 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 7051] |- |475 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9363] |- |476 |[[:Сурет:Mari holiday Peledysh Payrem 2024 in the Leningrad region 01.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 417] |- |477 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24953] |- |478 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8848] |- |479 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11274] |- |480 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6561] |- |481 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8116] |- |482 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10816] |- |483 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15447] |- |484 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4159] |- |485 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17367] |- |486 |[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1180] |- |487 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7376] |- |488 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 4918] |- |489 |[[Темір баба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 609] |- |490 |[[Сергей Викторович Лохвицкий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 33] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 565] |- |491 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4734] |- |492 |[[Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 416] |- |493 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15110] |- |494 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10102] |- |495 |[[Саясат Нұрбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3310] |- |496 |[[Найман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2591] |- |497 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3749] |- |498 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12157] |- |499 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9024] |- |500 |[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1754] |- |501 |[[Есік жазба ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1088] |- |502 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15351] |- |503 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14498] |- |504 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6165] |- |505 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32295] |- |506 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7141] |- |507 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3719] |- |508 |[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3914] |- |509 |[[Жер сілкіну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 7461] |- |510 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8823] |- |511 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19415] |- |512 |[[Әдет-ғұрыптар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2604] |- |513 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 3963] |- |514 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11522] |- |515 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16734] |- |516 |[[Мемлекеттік ту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 8684] |- |517 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1527] |- |518 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22483] |- |519 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 10582] |- |520 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19750] |- |521 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6829] |- |522 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5452] |- |523 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12385] |- |524 |[[Мастурбация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 4639] |- |525 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5972] |- |526 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9353] |- |527 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15882] |- |528 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5111] |- |529 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6235] |- |530 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9500] |- |531 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8373] |- |532 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4115] |- |533 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24687] |- |534 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 12994] |- |535 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10813] |- |536 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18291] |- |537 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21002] |- |538 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 17975] |- |539 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9901] |- |540 |[[Қазақстан Халық банкі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3412] |- |541 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4860] |- |542 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2476] |- |543 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17000] |- |544 |[[Қапшағай су қоймасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2809] |- |545 |[[Қазақ газеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2281] |- |546 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17768] |- |547 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10544] |- |548 |[[Арқалық (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3632] |- |549 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23832] |- |550 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4405] |- |551 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36335] |- |552 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7627] |- |553 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7356] |- |554 |[[Португалия Ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1023] |- |555 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20848] |- |556 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10398] |- |557 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12701] |- |558 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5713] |- |559 |[[Конъюнктивит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 6431] |- |560 |[[Өкпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 7795] |- |561 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4274] |- |562 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 3466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10238] |- |563 |[[Адай көтерілісі (1870)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 4266] |- |564 |[[Ерлан Рысқалиұлы Рысқали]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1181] |- |565 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5449] |- |566 |[[Білім инновациялық лицейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3705] |- |567 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17246] |- |568 |[[Тодо бичиг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 481] |- |569 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16927] |- |570 |[[Қазақ асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 953] |- |571 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7802] |- |572 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20044] |- |573 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4860] |- |574 |[[Айыртау ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1713] |- |575 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16541] |- |576 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10220] |- |577 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10489] |- |578 |[[Бозжыра шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6406] |- |579 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 12046] |- |580 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10553] |- |581 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22121] |- |582 |[[Ауа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 6006] |- |583 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12529] |- |584 |[[Дат тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 612] |- |585 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5248] |- |586 |[[Әлам ад-Дин Әл-Жауһари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 471] |- |587 |[[Грамматика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4916] |- |588 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8739] |- |589 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4924] |- |590 |[[Өзбекстан қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4791] |- |591 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9127] |- |592 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6724] |- |593 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4790] |- |594 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10631] |- |595 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4015] |- |596 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6472] |- |597 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10530] |- |598 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5436] |- |599 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8488] |- |600 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5721] |- |601 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12952] |- |602 |[[Бөкей ордасы ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2633] |- |603 |[[Кабо-Верде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 1013] |- |604 |[[Қауын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2149] |- |605 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12230] |- |606 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20890] |- |607 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 4828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27309] |- |608 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16198] |- |609 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12899] |- |610 |[[Технологиялық процесс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 820] |- |611 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6059] |- |612 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 11884] |- |613 |[[Мулао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 444] |- |614 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20459] |- |615 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 11204] |- |616 |[[Қалың мал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3900] |- |617 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15261] |- |618 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 2034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16287] |- |619 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7987] |- |620 |[[Араб тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3342] |- |621 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14286] |- |622 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8170] |- |623 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7693] |- |624 |[[Бидай (астық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 4795] |- |625 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13933] |- |626 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6946] |- |627 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8062] |- |628 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4251] |- |629 |[[Ұ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0 3009] |- |630 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4608] |- |631 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6848] |- |632 |[[Халықаралық әйелдер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6054] |- |633 |[[Гайморит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 3604] |- |634 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6689] |- |635 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3916] |- |636 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7701] |- |637 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 5219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18032] |- |638 |[[Асау жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1890] |- |639 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17550] |- |640 |[[Отқа май құю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3335] |- |641 |[[Қазақстан премьер-министрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3991] |- |642 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12145] |- |643 |[[Тобыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2690] |- |644 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5595] |- |645 |[[Серке газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3718] |- |646 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6581] |- |647 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6884] |- |648 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4126] |- |649 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3668] |- |650 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23711] |- |651 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 14305] |- |652 |[[Алатау (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3429] |- |653 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4915] |- |654 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15151] |- |655 |[[Жанабіл Сымағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1285] |- |656 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5868] |- |657 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17583] |- |658 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4645] |- |659 |[[Имантай Сәтбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1049] |- |660 |[[2026 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4166] |- |661 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5249] |- |662 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5788] |- |663 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4676] |- |664 |[[Күн (жұлдыз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6187] |- |665 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 3438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 62634] |- |666 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4061] |- |667 |[[Алтай таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10021] |- |668 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6374] |- |669 |[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8050] |- |670 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15438] |- |671 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4878] |- |672 |[[ИС-1]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%A1-1 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%A1-1 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%A1-1 386] |- |673 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2937] |- |674 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15338] |- |675 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6661] |- |676 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8156] |- |677 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12117] |- |678 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5156] |- |679 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15987] |- |680 |[[Алматы заң колледжі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 688] |- |681 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9084] |- |682 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 2062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 19332] |- |683 |[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3151] |- |684 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4997] |- |685 |[[Григориополь]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 400] |- |686 |[[Шығыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8335] |- |687 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3569] |- |688 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15775] |- |689 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6623] |- |690 |[[Келтеминар мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 784] |- |691 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11099] |- |692 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8419] |- |693 |[[Алтыналмас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 430] |- |694 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5612] |- |695 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 3209] |- |696 |[[Ойыншықтар хикаясы 5]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 488] |- |697 |[[Клавдия Николаевна Чернышева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 389] |- |698 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 7691] |- |699 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22627] |- |700 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 13996] |- |701 |[[Жыныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 2539] |- |702 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6678] |- |703 |[[IC 544]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IC_544 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IC_544 2992] |- |704 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 5842] |- |705 |[[Тана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3152] |- |706 |[[Бағаналы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3204] |- |707 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2091] |- |708 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4432] |- |709 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8871] |- |710 |[[Талқылау:Ғарифолла Есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 333] |- |711 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10233] |- |712 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15847] |- |713 |[[Жай зат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 1767] |- |714 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1944] |- |715 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5667] |- |716 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9267] |- |717 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19219] |- |718 |[[Виттельсбахтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 392] |- |719 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11539] |- |720 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15662] |- |721 |[[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3568] |- |722 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7884] |- |723 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11829] |- |724 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5778] |- |725 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7708] |- |726 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13646] |- |727 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17822] |- |728 |[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3189] |- |729 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 16976] |- |730 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5642] |- |731 |[[Сүлеймен Бақырғани]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2508] |- |732 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18294] |- |733 |[[Эйнштейн постулаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1124] |- |734 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8538] |- |735 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6897] |- |736 |[[Әлеуметтік салық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 739] |- |737 |[[Араб жазуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 3374] |- |738 |[[Ядролық қару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 4289] |- |739 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4575] |- |740 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7391] |- |741 |[[Қандала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3905] |- |742 |[[Уикипедия:Санаттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3687] |- |743 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5477] |- |744 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5484] |- |745 |[[Георгий Михайлович Вицин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 389] |- |746 |[[Жатыр мойны эрозиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5647] |- |747 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22473] |- |748 |[[Ақтөбе гуманитарлық колледжі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 646] |- |749 |[[Тасаттық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 1532] |- |750 |[[Қызыл тамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 843] |- |751 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6549] |- |752 |[[Уикипедия:Мақалаға бастама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 4068] |- |753 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2288] |- |754 |[[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2441] |- |755 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7052] |- |756 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19200] |- |757 |[[Шиелі ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3886] |- |758 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14389] |- |759 |[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1502] |- |760 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7075] |- |761 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16828] |- |762 |[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 6596] |- |763 |[[Палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 68] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 9438] |- |764 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11511] |- |765 |[[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1244] |- |766 |[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2287] |- |767 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10554] |- |768 |[[Эрлинг Холанд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 1056] |- |769 |[[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 673] |- |770 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24529] |- |771 |[[Бұрыш (геометрия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 3772] |- |772 |[[Кельтеминар мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 562] |- |773 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11115] |- |774 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15701] |- |775 |[[Ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2750] |- |776 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5897] |- |777 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3726] |- |778 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5253] |- |779 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9598] |- |780 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4626] |- |781 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7375] |- |782 |[[Бекіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 2631] |- |783 |[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2702] |- |784 |[[Өлім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 1435] |- |785 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5710] |- |786 |[[Әскери шен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5590] |- |787 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5238] |- |788 |[[II Екатерина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1688] |- |789 |[[Ас беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 6159] |- |790 |[[Өтте тас байлану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 4273] |- |791 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5826] |- |792 |[[Назарбаев Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2949] |- |793 |[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1989] |- |794 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7306] |- |795 |[[Созақ ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3749] |- |796 |[[Қазақ ұлттық өнер университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2766] |- |797 |[[Үйлену тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2594] |- |798 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6559] |- |799 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6440] |- |800 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24274] |- |801 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6504] |- |802 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7074] |- |803 |[[Астана LRT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 685] |- |804 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5001] |- |805 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16753] |- |806 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8278] |- |807 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17711] |- |808 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11541] |- |809 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4490] |- |810 |[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8750] |- |811 |[[Ғарифолла Есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1213] |- |812 |[[Орман қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 844] |- |813 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6260] |- |814 |[[Ортаққор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3893] |- |815 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 7460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16809] |- |816 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6671] |- |817 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8252] |- |818 |[[Петр Моисеевич Поспелов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 379] |- |819 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8022] |- |820 |[[Күн күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 5093] |- |821 |[[Лэндон Донован]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 365] |- |822 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6401] |- |823 |[[Шыңғыс хан әулеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 12317] |- |824 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2047] |- |825 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 11276] |- |826 |[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4077] |- |827 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10469] |- |828 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10770] |- |829 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21928] |- |830 |[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5905] |- |831 |[[Жаңа Зеландия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2956] |- |832 |[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5689] |- |833 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11538] |- |834 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6381] |- |835 |[[:Санат:Қазақстан мұнайгаз компаниялары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 501] |- |836 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3758] |- |837 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9458] |- |838 |[[Дания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2450] |- |839 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7865] |- |840 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4614] |- |841 |[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5829] |- |842 |[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2732] |- |843 |[[Игельстром реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4669] |- |844 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10251] |- |845 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4354] |- |846 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9239] |- |847 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 5344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22996] |- |848 |[[Сабина Абайқызы Алтынбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1961] |- |849 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8598] |- |850 |[[Шкала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 608] |- |851 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5087] |- |852 |[[Жылқы аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3344] |- |853 |[[Грузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4002] |- |854 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 2253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12370] |- |855 |[[Дыбыс қысымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 326] |- |856 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8412] |- |857 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7950] |- |858 |[[Сарайшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6501] |- |859 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9795] |- |860 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19583] |- |861 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4975] |- |862 |[[Өт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82 4905] |- |863 |[[BINOM School]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BINOM_School 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BINOM_School 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BINOM_School 1043] |- |864 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12328] |- |865 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15879] |- |866 |[[Лексика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6211] |- |867 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14068] |- |868 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4553] |- |869 |[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3670] |- |870 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4811] |- |871 |[[Кетбұға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 3315] |- |872 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 965] |- |873 |[[Отырар апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9144] |- |874 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3566] |- |875 |[[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1651] |- |876 |[[Бақ өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 462] |- |877 |[[Жиде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2821] |- |878 |[[Төтенше жағдай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2797] |- |879 |[[Құдалық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3926] |- |880 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12300] |- |881 |[[Баян-Өлгей аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 2678] |- |882 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15325] |- |883 |[[Оргазм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 1773] |- |884 |[[Сөзжасам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8272] |- |885 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3460] |- |886 |[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4690] |- |887 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6438] |- |888 |[[Мойын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1092] |- |889 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 6085] |- |890 |[[Бекболат Әшекеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3007] |- |891 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7894] |- |892 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20165] |- |893 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4048] |- |894 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7962] |- |895 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3753] |- |896 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9774] |- |897 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14149] |- |898 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9531] |- |899 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 11261] |- |900 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17216] |- |901 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6314] |- |902 |[[Көнерген сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 9647] |- |903 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15649] |- |904 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 788] |- |905 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8297] |- |906 |[[Самарқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 2258] |- |907 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12533] |- |908 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13249] |- |909 |[[Жәпек бытыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 541] |- |910 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8741] |- |911 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3772] |- |912 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29559] |- |913 |[[Штифенхофен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 306] |- |914 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4787] |- |915 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3806] |- |916 |[[Жәндіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5723] |- |917 |[[Никотин қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 571] |- |918 |[[Темекі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 4351] |- |919 |[[Әсия Әйіпқызы Беркенова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1008] |- |920 |[[Сиыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 7255] |- |921 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18909] |- |922 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 392] |- |923 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5730] |- |924 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19719] |- |925 |[[Адам анатомиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4807] |- |926 |[[Тұрымтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 582] |- |927 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11941] |- |928 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5161] |- |929 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9963] |- |930 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5799] |- |931 |[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18244] |- |932 |[[Аркадий Кемерханұлы Топаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2027] |- |933 |[[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 2474] |- |934 |[[Бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1570] |- |935 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10145] |- |936 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5965] |- |937 |[[Жер тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3238] |- |938 |[[Канада]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5746] |- |939 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6883] |- |940 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6943] |- |941 |[[Қазақстандағы дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 2967] |- |942 |[[SCAT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SCAT 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SCAT 3138] |- |943 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9267] |- |944 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4309] |- |945 |[[Садыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 2757] |- |946 |[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1570] |- |947 |[[Минет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3929] |- |948 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7113] |- |949 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3291] |- |950 |[[Қақбас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 1186] |- |951 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5419] |- |952 |[[Саяси партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 3759] |- |953 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 9859] |- |954 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 16037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39428] |- |955 |[[Сара Тастанбекқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 4067] |- |956 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7376] |- |957 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5575] |- |958 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 7146] |- |959 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7449] |- |960 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7727] |- |961 |[[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1326] |- |962 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5248] |- |963 |[[Ботай (қоныс)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 1703] |- |964 |[[Мекке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 3029] |- |965 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10185] |- |966 |[[Ағатай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1178] |- |967 |[[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 5041] |- |968 |[[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 992] |- |969 |[[Кюрасао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 484] |- |970 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4149] |- |971 |[[Айнымалы ток]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 2760] |- |972 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7328] |- |973 |[[Үлкен көз кесіртке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 450] |- |974 |[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3461] |- |975 |[[Маколей Калкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 541] |- |976 |[[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1658] |- |977 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8520] |- |978 |[[Аят әл-Курси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3513] |- |979 |[[Бейсен Абайұлы Құранбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4783] |- |980 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6934] |- |981 |[[Гарвард университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1757] |- |982 |[[Максимович рауғашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 318] |- |983 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5898] |- |984 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 65] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2715] |- |985 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6192] |- |986 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5787] |- |987 |[[Сәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 2073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5268] |- |988 |[[Карта ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3545] |- |989 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14607] |- |990 |[[Ұлы Жібек Жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 417] |- |991 |[[Ән-Ниса сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3096] |- |992 |[[Адамаралық қарым-қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3878] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} hce02uc8pc5izq2f2pl9x7so5hxif2q Casus belli 0 775847 3629241 3614766 2026-07-12T17:55:17Z Kasymov 10777 3629241 wikitext text/x-wiki '''Казус белли''' ([[Латын тілі|лат]]. ''casus belli'' — «соғысқа себеп болатын жағдай», «әскери оқиға») — [[рим құқығы]] дәуірінен шыққан [[Құқықтану|заң]] [[Құқықтану|ұғымы]]: [[Соғыс жариялау|соғыс жариялауға]] формалды себеп.<ref>Казус белли // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — <abbr>М.</abbr> : Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref> Алғашқы мағынасында ''casus belli'' [[Ежелгі Рим|ежелгі Римнің]] арнайы құқық жүйесіне жататын заң санаты болды. Оны [[Сенат (Ежелгі Рим)|сенат]] шешімдерін жүзеге асыру кезінде [[Коллегия (Ежелгі Рим)|абыздар алқасының]] мүшелері қолданған, бұл шешімдер көршілес халықтарға қойылған талаптарды қамтыған. Сенаттың [[ультиматум]] түрінде қойылған талаптарына белгіленген мерзімде жауап берілмесе, немесе жауап теріс не қанағаттандырмайтын болса, бұл [[Әскери қимылдар|әскери әрекеттерді]] бастауға себеп ретінде қарастырылған.<ref name=":0">''Макушев П. В. и Хридочкин А. В.'' [https://books.google.ca/books?id=kysqDwAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PT247#v=onepage&q&f=false Казус белли] // Международное право. Словарь-справочник. — <abbr>М.</abbr>: Прометей, 2017. — ISBN 978-5-906879-40-0.</ref> XX ғасырда соғысты ұлттық саясаттың құралы ретінде [[Соғыс құқығы|қолдану құқығы]] жойылғаннан кейін, ''casus belli'' ұғымы кейбір мемлекеттер үшін ескірген деп есептеледі.<ref>''Борисов А. Б.'' [https://books.google.ca/books?id=YZ0QDAAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA269#v=onepage&q&f=false Большой юридический словарь] — <abbr>М.</abbr>: Книжный мир, 2010. — С. 269. — ISBN 978-5-8041-042-8.</ref> Сонымен бірге [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы|БҰҰ Жарғысы]] қарулы шабуыл жасалған жағдайда мемлекеттердің жеке немесе ұжымдық өзін-өзі қорғау мақсатында әскери әрекеттер жүргізуіне мүмкіндік береді. Сондай-ақ халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау, бейбітшілікке төнген қатерді, бейбітшіліктің бұзылуын немесе агрессия актісін жою үшін халықаралық қарулы күштерді қолдану мүмкіндігі қарастырылған, егер бұл мәселелерді басқа құралдармен шешу мүмкін болмаса.<ref name=":0" /> == Терминология == ''Casus belli'' термині Еуропада XVII–XVIII ғасырларда кең тарады. Бұл ең алдымен [[Гуго Гроций]] (1653), [[Корнелиус ван Бейнкерсхук|Корнелиус ван]] [[Корнелиус ван Бейнкерсхук|Бейнкерсхук]] (1707) және [[Жан-Жак Бурламаки]] (1732) сияқты ойшылдардың еңбектері арқылы, сондай-ақ ''[[Соғыс құқығы|jus ad bellum]]'' («[[әділетті соғыс теориясы]]<nowiki/>») саяси [[Доктрина|доктринасының]] дамуына байланысты болды.<ref>Russell, Frederick H. (1997). ''The Just War in the Middle Ages''. Cambridge University Press. ISBN 0-521-29276-X.</ref><ref>Childress, James F. [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/004056397803900302 Just-War Theories: The Bases, Interrelations, Priorities, and Functions of Their Criteria] ''Theological Studies''. '''39''' (3): 427–45.</ref> Термин бейресми түрде де қолданылып, мемлекет қақтығысқа кіру үшін алға тартатын кез келген «әділетті себепті» білдіруі мүмкін. Ол сондай-ақ бұл ұғым кең таралғанға дейін соғысқа негіз болған жағдайларды сипаттау үшін,<ref>Zorich, Zach (June 2016). "The First Casus Belli". ''Archeology''. "ең жақсы аң аулау алқаптарына қол жеткізу"</ref> әрі [[Соғыс жариялау|ресми соғыс жарияланбаған]] кезде де әскери әрекеттердің негіздемесін түсіндіру үшін қолданылады (мысалы, [[Тонкин қарары|Тонкин шығанағы қарары]] қабылданар алдындағы жағдайды сипаттағанда). ''Casus belli''-ді ресми түрде жариялаған кезде үкімет әдетте соғысқа барудың себептерін, соғысты жүргізудің жоспарланған тәсілдерін және басқа тараптардың соғыстың алдын алу үшін қандай қадамдар жасай алатынын түсіндіреді. Осы арқылы мемлекет соғысқа тек ең соңғы шара ретінде (''[[ultima ratio]]'') жүгінетінін және оған «әділетті себеп» бар екенін көрсетуге тырысады. Қазіргі [[халықаралық құқық]] соғыс жүргізудің кемінде үш заңды негізін мойындайды: өзін-өзі қорғау, шарт талаптарына сәйкес одақтасты қорғау және [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымының]] мақұлдауы. == Пайдалану себептері == Мемлекеттер басқа бір елге шабуыл жасауды ақтау үшін қоғам алдында белгілі бір негіздеме қажет деп есептеуі мүмкін. Бұл соғысқа ішкі қолдауды күшейту үшін де, сондай-ақ ықтимал одақтастардың қолдауын алу үшін де маңызды. [[Екінші дүниежүзілік соғысы салдары|Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін]] қабылданған [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы|БҰҰ Жарғысы]] қол қойған мемлекеттерге соғыс жүргізуге тыйым салады, тек мына жағдайлардан басқа: * Агрессияға қарсы өзін қорғау немесе шарттық міндеттемелерге сәйкес одақтасты қорғау мақсатында. * БҰҰ ұйымы операцияға алдын ала рұқсат берген жағдайда. Сонымен қатар БҰҰ агрессиялық соғыс бастаған, бірақ ұйымға мүше емес мемлекеттерге қарсы әрекет ету үшін мүше елдерден араласуды талап ету құқығын да өзінде қалдырады.<ref>[https://www.un.org/en/about-us/un-charter/chapter-7 United Nations Charter, Chapter VII] ''www.un.org''</ref> == Тарихи мысалдар == Бұл бөлімде қазіргі заманда болған casus belli-дің ең белгілі және/немесе даулы бірнеше жағдайлары сипатталады. === Екінші апиын соғысы === {{Main|Екінші апиын соғысы}} [[File:Auguste Chapdelaine.jpg|thumb|[[Париждің Шетелдік миссиялар қоғамы|Париждің Шетелдік миссиялар қоғамының]] [[Миссионерлік|миссионері]] [[Огюст Шапделен|Огюст Шапделеннің]] өлім жазасына кесілуі Францияның [[Екінші апиын соғысы|Екінші апиын соғысына]] қатысуының ресми себебі болды]] Еуропалықтар [[Бірінші апиын соғысы|Бірінші апиын соғысынан]] кейін жасалған [[Нанкин келісімшарты|Нанкин]] [[Нанкин келісімшарты|келісімшартына]] сәйкес Қытай порттарына қол жеткізе алды. Франция [[Екінші апиын соғысы|Екінші апиын соғысына]] себеп ретінде [[Огюст Шапделен|Огюст Шапделеннің]] өлімін (''casus belli'') пайдаланды. 1856 жылғы 29 ақпанда француз миссионері Шапделен шетелдіктерге кіруге рұсат етілмеген [[Гуанси-Чжуан автономды ауданы|Гуанси]] провинциясында өлтірілді. Бұған жауап ретінде британдық және француз әскерлері тез арада [[Гуанчжоу]] (Кантон) қаласын бақылауға алды.<ref>[https://www.napoleon.org/en/history-of-the-two-empires/timelines/the-franco-british-expedition-to-china-1860/ The Franco-British expedition to China, 1860] ''napoleon.org''</ref><ref>[https://chiculture.org.hk/en/photo-story/1206 The Invasion of China by the Anglo-French Alliance] ''chiculture.org.hk''</ref> === Америкадағы азамат соғысы === {{Main|Америкадағы азамат соғысы}} [[File:"The Attack on Fort Sumter.".jpg||thumb|«Форт Самтерге шабуыл» - Конфедераттар Форт Самтерді атқылауда (гравюра, шамамен 1861–1865 жж.). Миссури тарих мұражайы]] [[Солтүстік құрама штаттар|Солтүстік]] және [[Оңтүстік құрама штаттар|Оңтүстік]] штаттар арасындағы ұзаққа созылған қайшылықтар (негізінен [[АҚШ-тағы құлдық|құлдық]] мәселесіне байланысты моральдық даулар мен әлеуметтік-экономикалық айырмашылықтар) [[Америкадағы азамат соғысы|Америкадағы азамат соғысының]] негізгі себептері болды. Алайда [[Американың Конфедерация штаттары|Конфедерация]] әскерінің [[Форт Самтер шайқасы|Форт Самтерге шабуылы]] (1861 ж. 12–14 сәуір) [[Одақ (АҚШ)|Одақ]] үшін соғыстың ''casus belli''-і, яғни ресми басталуына себеп болған оқиғаға айналды.<ref name=":1">Watson, William (1887). [https://books.google.kz/books?id=VJpBAAAAYAAJ&pg=PA113&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''Life in the Confederate Army: Being the Observations and Experiences of an Alien in the South During the American Civil War''] United States: Chapman & Hall. p. 113. ISBN 9780722282977.</ref> Тарихшы [[Дэвид Герберт Дональд]] (1996) президент [[Авраам Линкольн|Авраам Линкольннің]] «инаугурациядан Форт Самтерге оқ атылғанға дейінгі айларда қақтығысты болдырмауға қайта-қайта тырысқанын» атап көрсетеді. Бұл оның «бауырластық қанын бірінші болып төкпеу» туралы уәдесін ұстанғанын білдіреді. Сонымен қатар ол бекіністерді беріп жібермеуге де ант берген еді. Осы қарама-қайшы ұстанымдардың жалғыз шешімі Конфедерацияның бірінші болып оқ атуы болатын — және дәл солай болды.<ref>Donald, David Herbert. [https://books.google.kz/books?id=G-t-3BfE-bUC&redir_esc=y Lincoln] p. 293. Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-82535-9.</ref> Конфедерация ардагері [[Уильям Уотсон]] 1887 жылы сол уақытқа дейін АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы [[Уильям Генри Сьюард|Уильям]] [[Уильям Генри Сьюард|Г. Сьюард]] «бөлініп шыққан штаттарға қарсы соғыс жариялау үшін әділ себеп таба алмағанын», ал Самтер оқиғасы оған «іздеген ''casus belli''-ін бергенін» жазған.<ref name=":1" /> Уотсон [[Джефферсон Дэвис]] пен басқа Конфедерация жетекшілерінің Самтердегі жеңісті мақтан тұтып тойлағанын сынға алады. Оның пікірінше, олар бірінші болып шабуыл жасау Конфедерацияға халықаралық деңгейде агрессор ретінде жағымсыз бедел әкелгенін және Сьюардқа «Солтүстіктің толық қолдауына» ие болуға мүмкіндік бергенін ұмытып кетті.<ref name=":1" /> === Испан-Америка соғысы === {{Main|Испан-Америка соғысы}} [[File:Independence Seaport Museum 226.JPG|thumb|1898 ж. шамасында салынған Испанияға ескерту жасап тұрған соғысқұмар [[Сэм ағай|Сэм ағайды]] бейнелейтін карикатура]] «[[USS Maine (ACR-1)|Мэн]]<nowiki/>» — 1898 жылғы 15 ақпанда [[Куба генерал-капитандығы|Испаниялық Кубадағы]] Гавана айлағында батып кеткен [[АҚШ Әскери-теңіз күштері|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің]] кемесі. «Мэн» кемесінің жойылуы Испанияға қарсы соғыстың бірден жариялануына әкелмегенімен, бейбіт шешім мүмкіндігін іс жүзінде жоққа шығарған саяси ахуал қалыптастырды.<ref>Musicant, Ivan. [[iarchive:empirebydefaults00musi|''Empire by Default: The Spanish–American War and the Dawn of the American Century'']]. New York: Henry Holt and Company. pp. 151–152. ISBN 978-0-8050-3500-1.</ref> Испандық тергеу жарылыс көмір қоймаларындағы өздігінен тұтанудан болды деген қорытындыға келді, ал АҚШ-тың Сэмпсон комиссиясының тергеу соты жарылыс сырттан жасалған, яғни [[Торпеда|торпедадан]] болған деп шешті. [[Уильям Мак-Кинли|Мак-Кинли әкімшілігі]] бұл жарылысты ресми түрде ''casus belli'' ретінде көрсетпегенімен, кейбіреулер Кубадағы қатыгездік әрекеттер мен Испанияның бақылауды жоғалтуы туралы пікірлерге байланысты Испаниямен соғысуды бұрыннан жақтаған еді.<ref>Reilly, John C.; Scheina, Robert L. (1980). ''American Battleships 1886–1923: Predreadnought Design and Construction''. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. p. 30. ISBN 978-0-87021-524-7.</ref> Соғыс жақтастары «Мэнді еске алыңдар! Испанияға қарғыс болсын!» деген ұранды кеңінен қолданды.<ref>Frankie Witzenburg. [https://www.usni.org/remember-maine-hell-spain 'Remember the Maine, to Hell With Spain!'] U.S. Naval Institute. www.usni.org</ref><ref>O. P. Jons. [https://scispace.com/pdf/remember-the-maine-5c6lufzzrj.pdf Remember the “MAINE”]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Computer Sciences Corporation (CSC), Advanced Marine Center (AMC), Washington, D.C., USA. Maritime Heritage and Modern Ports. Second International Conference on Maritime Heritage and the Fourth International Conference on Maritime Engineering, Ports and Waterways. WIT Press. pp. 133–142.</ref> === Бірінші дүниежүзілік соғыс === {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = DC-1914-27-d-Sarajevo-cropped.jpg | caption1 = 1914 жылғы 12 шілдеде шыққан италиялық ''La Domenica del Corriere'' газетінде жарияланған қастандық көрінісі. Суретші Акилле Белтраме салған | image2 = Cartoon for a Telegram.jpg | caption2 = 1917 жылғы Циммерман жеделхаты туралы саяси карикатура | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} {{Main|Бірінші дүниежүзілік соғыс}} 1914 жылдың шілдесінде [[Аустрия-Мажарстан|Аустрия-Мажарстанның]] [[Сербия Корольдігі|Сербияға]] қарсы ''casus belli''-і [[Сараево|Сараевода]] Австрия [[Эрцгерцог|эрцгерцогі]] [[Франц Фердинанд|Франц Фердинандты]] [[Сараеводағы қастандық|өлтірген]] қастандықшыларды қаруландыруға, дайындауға және қаржыландыруға сербиялық мемлекеттік қызметкерлердің қатысы бар-жоғын тергеуден Сербияның бас тартуына негізделді. Соғыс Франц Фердинандтың өлімінен бір ай өткен соң Сербия үкіметі Аустрияның ресми талап-нотасынан бас тартқаннан кейін, [[Аустрия-Мажарстан]] соғыс жариялауымен басталды.<ref>Mutschlechner, Martin. [https://ww1.habsburger.net/en/chapters/last-steps-war The last steps into the war] ''Der Erste Weltkrieg''</ref><ref>Johnson, Lonnie (1989). ''Introducing Austria: A Short History''. Studies in Austrian Literature, Culture, and Thought. Ariadne Press. pp. 52–54. ISBN 0-929497-03-1.</ref> Франц Фердинандтың қастандықпен өлтірілуі Бірінші дүниежүзілік соғыстың ең тікелей себебі ретінде қарастырылады.<ref>John McCannon. ''AP World History''. Copyright 2010, 2008, Barron's Educational Series, Inc. page 9.</ref> 1917 жылы Германия империясы Мексикаға [[Циммерман жеделхаты|Циммерман жеделхатын]] жіберді. Онда [[Мексика|Мексиканы]] соғысқа қосылып, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-қа]] қарсы соғысуға көндіруге тырысты; оның орнына Мексикаға бұрын өзіне тиесілі болған [[Техас]], [[Нью-Мексико]] және [[Аризона]] аумақтарын қайтару уәде етілді. Бұл жеделхатты британ барлау қызметі тарапынан ұсталып, Әскери-теңіз басқармасының криптографиялық қызметі («[[40-бөлме]]<nowiki/>») арқылы дешифрланды.<ref>[https://www.independent.co.uk/news/people/historical-notes-184-king-s-road-tighnabruaich-1117153.html Historical Notes: 184 King's Road, Tighnabruaich] The Independent, 8 September 1999</ref> Жеделхат белгілі бір дипломатиялық сақтық шаралары қабылданғаннан кейін жеделхат АҚШ-қа беріліп, 1 наурыз күні баспасөзде жарияланды.<ref>[https://www.bbc.com/news/uk-38581861 Why was the Zimmermann Telegram so important?] BBC News, 17.01.2017</ref>{{efn|Дипломатиялық қиындықтарды болдырмау үшін іс телеграмма туралы ақпарат британ барлауынан емес, америкалық барлауынан шыққандай етіп көрсетілді ([http://www.bbc.com/news/uk-38581861 «Why was the Zimmerman Telegram so important?»] {{Wayback|url=http://www.bbc.com/news/uk-38581861 |date=20170117135038 }}, BBC News, 17.01.2017)}} Нәтижесінде президент [[Томас Вудро Вильсон|Вудро Вильсон]] осы жеделхатты [[АҚШ Конгрессі|Конгресті]] АҚШ-ты Бірінші дүниежүзілік соғысқа [[Антанта]] жағында қатысуға көндіру үшін пайдаланды. Циммерман жеделхатының мазмұны Америкада антигермандық көңіл-күйдің күрт өсуіне әкелді. 1917 жылғы 6 сәуірде АҚШ Конгресі [[АҚШ-тың Германияға соғыс жариялауы (1917)|Германияға ресми түрде соғыс жариялады]].<ref>Link, Arthur S. (1972). ''Woodrow Wilson and the Progressive Era, 1910–1917''. New York: Harper & Row. pp. 252–282.</ref> Сол кездегі [[Мексика]] президенті [[Венустиано Карранса]] бұл ұсыныстың жүзеге асу мүмкіндігін әскери комиссияға тексертіп, комиссия бірқатар себептерге байланысты мұның мүмкін еместігі туралы қорытындыға келді.<ref>[https://www.archives.gov/publications/prologue/2016/winter/zimmermann-telegram#:~:text=Zimmermann's%20alliance%20proposal%20did%20reach,no%20benefit%20in%20accepting%20it. "The Zimmermann Telegram"] ''The U.S. National Archives and Records Administration''</ref> === Екінші дүниежүзілік соғыс === {{Main|Екінші дүниежүзілік соғыс}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg | caption1 = | image2 = USS Nevada passing seaplane ramp prior to first grounding NARA 80-G-32894.jpg | caption2 = [[Жапония империясы|Жапондықтардың]] [[Перл-Харбор|Перл-Харборға]] жасаған шабуылдың салдары | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} [[Маньчжоу-го]] аумағында [[Жапония империясы]] 1937 жылы [[Лугоуцяо көпіріндегі оқиға|Марко Поло көпірі оқиғасын]] ұйымдастырып, оны [[Қытай-жапон соғысы (1937—1945)|Екінші қытай-жапон соғысын]] бастау үшін ''casus belli'' ретінде пайдаланды. Бұл соғыс көбіне Екінші дүниежүзілік соғыстың [[Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхиты майданы|Тынық мұхиты майданының]] басталуы ретінде қарастырылады.<ref>[http://world-war-2.info/battles/bt_17.php Battle of Lugou Bridge] world-war-2.info</ref> [[Адольф Гитлер]] өзінің «[[Менің күресім (Гитлер)|Mein Kampf]]<nowiki/>» атты өмірбаяндық еңбегінде 1920-жылдары [[Немістер|неміс халқы]] үшін ''Lebensraum'' («[[Тіршілік кеңістігі теориясы|тіршілік кеңістігі]]<nowiki/>») саясатын жақтаған, бұл іс жүзінде [[Нацистік Германия|Германияның]] [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропаға]] қарай аумақтық кеңеюін білдіретін.<ref>[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/lebensraum Lebensraum] Holocaust Encyclopedia. encyclopedia.ushmm.org</ref> 1939 жылдың тамызында осы саясаттың алғашқы кезеңін жүзеге асыру үшін Гитлер басқаратын нацистік Германия үкіметі [[Глайвиц оқиғасы|Глайвиц оқиғасын]] ұйымдастырды. 31 тамызда нацистік күштер [[Нацистік Германияның концлагерьлері|концлагерь]] тұтқындарын поляктардың кейпіне енгізіп, Германияның [[Жоғарғы Силезия]] аймағындағы Глайвиц қаласында (қазіргі [[Польша|Польшадағы]] [[Гливице]]) орналасқан ''Sender Gleiwitz'' [[Радиостанция|радиостанциясына]] шабуыл жасады. Бұл оқиға [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстың]] қарсаңында орын алды. Осы оқиға келесі айда [[Польшаға вермахттың басып кіруі|Польшаға басып кіру үшін]] ''casus belli'' ретінде пайдаланылды.<ref>James J. Wirtz, Roy Godson. ''[https://books.google.kz/books?id=PzfQSlTJTXkC&dq=Gleiwitz+incident&pg=PA100&redir_esc=y#v=onepage&q=Gleiwitz%20incident&f=false Strategic Denial and Deception: The Twenty-First Century Challenge]'' Transaction Publishers, 2002, ISBN 0-7658-0898-6</ref> 1941 жылғы 7 желтоқсанда [[Жапония империясы]] [[Гавайи|Гавайидегі]] [[Оаху]] аралында орналасқан [[Перл-Харбор]] әскери-теңіз базасындағы [[АҚШ-тың Тынық мұхиты флоты|АҚШ-тың Тынық мұхиты флотына]] күтпеген әскери шабуыл жасады. Сол кезде [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] Екінші дүниежүзілік соғыста [[Екінші дүниежүзілік соғыста бейтарап елдер|бейтарап ел]] болатын. Әуе шабуылы әуе кеметасушылардан ұшқан ұшақтар арқылы жүзеге асырылды. Перл-Харборға жасалған бұл шабуылдың нәтижесінде АҚШ келесі күні Жапонияға соғыс жариялады.<ref>Morison, Samuel Eliot (2001), ''The Rising Sun in the Pacific, 1931 – April 1942'', History of United States Naval Operations in World War II, University of Illinois Press, ISBN 0-252-06973-0.</ref> === Вьетнам соғысы === {{Main|Вьетнам соғысы}} [[File:Karte - Tonkin-Zwischenfall.jpg|thumb|250px|1964 жылғы 4 тамызда болған оқиғаның АҚШ сипаттамасы]] Көптеген тарихшылар [[Тонкин шығанағы|Тонкин шығанағындағы]] екінші [[Тонкин шығанағындағы оқиға|оқиға]] [[Вьетнам соғысы|Вьетнам соғысына]] қолдан жасалған сылтау болды деген болжам жасайды. [[Вьетнам Демократиялық Республикасы|Солтүстік Вьетнамның]] Әскери-теңіз күштерінің өкілдері екінші оқиға кезінде Солтүстік Вьетнам әскери күштері тарапынан [[USS Maddox (DD-731)|USS Maddox]] кемесіне ешқашан оқ атылмағанын ашық мәлімдеді.<ref>Kathy Wilhelm. [https://archive.seattletimes.com/archive/19951109/2151509/mcnamara-asks-for-truth-about-gulf-of-tonkin----giap-there-was-no-attack Mcnamara Asks For Truth About Gulf Of Tonkin -- Giap: There Was No Attack] seattletimes.com</ref><ref>[https://edition.cnn.com/2014/01/02/world/the-cold-war-landmark-documentary CNN Cold War – Interviews: Robert McNamara] Cable News Network</ref> «[[Соғыс тұманы (фильм)|Соғыс тұманы]]<nowiki/>» (The Fog of War) деректі фильмінде сол кездегі [[АҚШ Қорғаныс министрі]] [[Роберт Стрейндж Макнамара|Роберт Макнамара]] екінші оқиға кезінде шабуылдың болмағанын мойындайды, дегенмен ол өзі мен президент [[Линдон Бэйнс Джонсон|Джонсонның]] сол уақытта бұған сенгенін айтады.<ref>Fred Kaplan. [https://slate.com/culture/2003/12/the-lies-of-the-fog-of-war.html The Evasions of Robert McNamara] slate.com</ref> Тонкин шығанағындағы бірінші оқиғаны (2 тамыз) Тонкин шығанағындағы екінші оқиғамен (4 тамыз) шатастырмау керек. 1 тамызға қарай Солтүстік Вьетнамның патрульдік катерлері Солтүстік Вьетнам суларына жақын маңда сигналдық барлаумен айналысып жүрген АҚШ Әскери-теңіз күштерінің эсминеці ''Maddox''-ты бақылай бастады, ал ұсталған бірнеше хабарлама олардың шабуылға дайындалып жатқанын көрсетті. ''Maddox'' шегінгенімен, келесі күні ең жоғары жылдамдығы 28 [[Түйін (өлшем бірлігі)|түйін]] құрайтын бұл кеме өзінің күнделікті патрульдеуін қайта бастады. Содан кейін оның соңынан ең жоғары жылдамдығы 50 түйін болатын Солтүстік Вьетнамның үш [["Комсомолец" торпедалық катерлер|''P-4'' торпедалық катері]] ілесті. Торпедалық катерлер жақындаған кезде, ''Maddox'' үш ескерту оғын атты. Содан кейін Солтүстік Вьетнам катерлері шабуылға көшті, ал ''Maddox'' үш катердің шабуылына ұшырағаны туралы радиоарна арқылы хабарлады.<ref name=":2">Hanyok, Robert J. [https://www.nsa.gov/portals/75/documents/news-features/declassified-documents/gulf-of-tonkin/articles/release-1/rel1_skunks_bogies.pdf "Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish"] p. 1–55. ''Cryptologic Quarterly''. 19/20 (4/1). Fort Meade: National Security Agency.</ref> Вьетнам соғысының басталуына себеп болған жағдай (casus belli) — екінші оқиға. 4 тамызда бірінші оқиғадан кейін «өз күшін көрсету» мақсатында USS ''Maddox'' пен ''Turner Joy'' әскери кемелері Солтүстік Вьетнам жағалауына бағытталды. Ауа райы бұзылып, теңіз толқындаған кеште эсминецтер Солтүстік Вьетнам әскери-теңіз флотының кезекті шабуылы ретінде қабылданған радарлық, сонарлық және радиосигналдар алды. Шамамен екі сағат бойы (жергілікті уақытпен сағат 21:40-тан 23:35-ке дейін) кемелер радарлық нысаналарға оқ жаудырып, жау туралы электронды және визуалды мәлімдемелер арасында белсенді маневрлер жасады. Әскери-теңіз күштері шабуылдаған екі торпедалық катердің суға батырылғанын алға тартқанына қарамастан, оқиға орнында ешқандай сынықтар, қаза тапқан Солтүстік Вьетнам [[Матрос|матростарының]] денелері немесе болжамды қақтығыстың басқа да физикалық дәлелдері табылмады.<ref>Prados, John. [https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB132/essay.htm "Electronic Briefing Book No. 132 - Essay: 40th Anniversary of the Gulf of Tonkin Incident"] ''National Security Archive at George Washington University''.</ref><ref name=":2" /> АҚШ билігі Вьетнамның екі катері USS Maddox-қа шабуыл жасамақ болғанын және олардың суға батырылғанын мәлімдеді. Солтүстік Вьетнам үкіметі екінші оқиғаны толығымен жоққа шығарды. 4 тамызда түн ортасына таман Джонсон ұлттық телеарнада сөзін бөліп, хабарлама жасады. Ол өз мәлімдемесінде Ханойды/[[Хо Ши Мин|Хо Ши Минді]] агрессор ретінде көрсетіп, Солтүстік Вьетнам кемелерінің АҚШ Әскери-теңіз күштерінің екі әскери кемесіне — ''Maddox'' пен ''Turner Joy''-ға — жасаған шабуылын сипаттап, әскери жауап қайтаруға өкілеттік сұрады.<ref>Ball, Moya Ann (1991). [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0957926591002003002 "Revisiting the Gulf of Tonkin Crisis: An Analysis of the Private Communication of President Johnson and his Advisers".] ''Discourse & Society''. '''2''' (3). p. 281–296.</ref> Кейінгі тергеу амалдары 4 тамыздағы шабуылдың мүлдем болмағанын анықтады; ол жерде Солтүстік Вьетнамның ешқандай кемелері болмаған. Оқиғадан кейін көп ұзамай АҚШ Қорғаныс министрлігінің агенттігі — [[Ұлттық Қауіпсіздік Агенттігі|Ұлттық қауіпсіздік агенттігі]] (NSA) — шабуыл жасалды деген әсер қалдыру үшін барлау мәліметтерін әдейі бұрмалаған.<ref>Paul, Erik Charles. "The Construction of East Asia". [https://link.springer.com/book/10.1057/9781137272782 ''Neoliberal Australia and US Imperialism in East Asia''] p. 114–145. Basingstoke: Palgrave Macmillan</ref><ref>Fujimoto, Hiroshi. The legacy of the Gulf of Tonkin Incident : “Real American war” in Vietnam p. 113–121. ''Nanzan Review of American Studies''. '''36'''. Nagoya: Nanzan University</ref> === Араб-Израиль соғысы === {{Main|Алты күндік соғыс}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = Stationierung der UNEF-Truppen auf dem Sinai.gif | caption1 = [[Синай түбегі|Синайдағы]] БҰҰ-ның төтенше күштерінің (UNEF) орналасуы ([[Газа секторы|Газа секторындағы]] орналасу орындары бұл картада көрсетілмеген) | image2 = 1967 Six Day War - conquest of Sinai 5-6 June.jpg | caption2 = Синайды басып алу картасы. 1967 жылдың 5–6 маусым күндері | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} 1956 жылғы [[Суэц дағдарысы|Суэц дағдарысынан]] кейін, [[Мысыр]] барлық тараптардың 1949 жылғы бітімгершілік келісімдерін сақтауын қамтамасыз ету үшін [[Синай түбегі|Синай түбегінде]] [[БҰҰ-ның Төтенше Күштері|Біріккен Ұлттар Ұйымының Төтенше Күштерін]] (UNEF) орналастыруға келісті.<ref>Rauschning, Dietrich; Wiesbrock, Katja; Lailach, Martin, eds. [https://books.google.kz/books?id=AyM4AAAAIAAJ&dq=997+%22Official+Records+of+the+Security+Council%22,+Fourth+Year,+%22Special+Supplement%22+No.3.&pg=PA30&redir_esc=y#v=onepage&q=997%20%22Official%20Records%20of%20the%20Security%20Council%22%2C%20Fourth%20Year%2C%20%22Special%20Supplement%22%20No.3.&f=false Key Resolutions of the United Nations General Assembly 1946-1996] p. 30. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-59704-3.</ref><ref>Sachar, Howard M. (2007). ''A History of Israel: From the Rise of Zionism to Our Time'' (3rd ed.). pp. 504, 507–508. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-375-71132-9.</ref> Кейінгі жылдары [[Израиль]] мен оның араб көршілері, әсіресе [[Сирия]] арасында көптеген ұсақ шекаралық қақтығыстар орын алды. 1966 жылдың қараша айының басында Сирия президенті [[Нұреддин әл-Атасси]] Мысырмен [[Ұжымдық қауіпсіздік|өзара қорғаныс туралы келісімге]] қол қойды.<ref>Gawrych, George W. (2000). ''The Albatross of Decisive Victory: War and Policy Between Egypt and Israel in the 1967 and 1973 Arab-Israeli Wars''. p. 5. Greenwood Press. ISBN 978-0-313-31302-8. "Кейбір дереккөздер келісімді 4 қарашаға, ал басқалары 7 қарашаға жатқызады. Көптеген дереккөздер жай ғана қараша деп айтады."</ref> Осыдан көп ұзамай, [[Палестинаны азат ету ұйымы|Палестинаны азат ету ұйымының]] (ПАЗҰ) партизандық әрекеттеріне,<ref>Schiff, Zeev (1974) ''History of the Israeli Army'', Straight Arrow Books. p. 145</ref><ref>Churchill, Randolph; Churchill, Winston (1967). ''The Six Day War''. p. 21. Houghton Mifflin Company. ISBN 978-0-395-07532-6.</ref> соның ішінде үш адамның өмірін қиған мина шабуылына жауап ретінде,<ref>Pollack, Kenneth M. [https://books.google.kz/books?id=sSHYdGR_xvoC&redir_esc=y Arabs at War: Military Effectiveness, 1948-1991] p. 290. U of Nebraska Press. ISBN 978-0-8032-0686-1.</ref> [[Израиль қорғаныс әскері|Израиль қорғаныс]] [[Израиль қорғаныс әскері|әскері]] (IDF) Иорданның [[Иордан өзенінің батыс жағалауы|Батыс жағалауындағы]] [[ас-Саму]] ауылына шабуыл жасады.<ref>Segev, Tom (2007). ''1967: Israel, the War, and the Year that Transformed the Middle East''. pp. 149–152. Metropolitan Books. ISBN 978-0-8050-7057-6</ref> Израильдіктермен шайқасқа түскен Иордания бөлімшелері тез арада кері шегіндірілді.<ref>Hart, Alan (1989). ''Arafat, A political biography''. p. 226. Indiana University Press. ISBN 978-0-253-32711-6.</ref> [[Иордания]] королі [[Хусейн ибн Талал|Хусейн]] Мысыр президенті [[Гамаль Абдель Насер|Гамаль Абдель Насерді]] Иорданияға көмекке келмегені және «БҰҰ күштерінің етегіне тығылып отырғаны» үшін сынға алды.<ref>Oren, Michael B. [[iarchive:sixdaysofwarjune0000oren|''Six Days of War: June 1967 and the Making of the Modern Middle East'']]. p. 312. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515174-9.</ref><ref>Burrowes, Robert; Muzzio, Douglas. [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002200277201600206 "The Road to the Six Day War: Towards an Enumerative History of Four Arab States and Israel, 1965–67".] ''The Journal of Conflict Resolution''. '''16''' (2). pp. 224–225. Research Perspectives on the Arab–Israeli Conflict: A Symposium: 211–226.</ref><ref>Shemesh, Moshe. [https://books.google.kz/books?id=4u-ZheMnqf8C&pg=PA118&redir_esc=y Arab Politics, Palestinian Nationalism and the Six Day War: The Crystallization of Arab Strategy and Nasir's Descent to War, 1957-1967] Sussex Academic Press. p. 118. ISBN 978-1-84519-188-7. "Иордания басшылығының Самудағы шабуылдың зардаптарына берген бағасы Король Хусейннің 1967 жылғы 30 мамырда Мысырмен бірлескен қорғаныс пактісіне қол қою арқылы Насердің «соғыс арбасына» қосылу туралы шешіміне негізгі фактор болды. Бұл жақын арада басталатын соғысқа Иорданияның қатысуына себеп болған шешуші фактор еді... Самудағы шабуылдан кейін Израильдің стратегиялық мақсаты Батыс жағалау екеніне көзі жеткен Хусейн, ауқымды соғыс бола қалған жағдайда, Иордания оған белсенді түрде қатысса да, қатыспаса да, Израиль Батыс жағалауға басып кіреді деген шынайы қорқынышпен Насермен одақтасты."</ref><ref>Tessler, Mark A. [[iarchive:historyofisraeli00tess_0|''A History of the Israeli-Palestinian Conflict'']]. Indiana University Press. ISBN 978-0-253-35848-6. p. 378. "1967 жылғы маусым соғысына қарай жағдай: Өңірдегі шиеленістің күшеюі Израильдің қараша айында Самуға және Батыс жағалаудағы басқа екі қалаға жасаған шабуылынан көп уақыт бұрын анық байқалған болатын. Шабуылдар мен оған қайтарылған қарымта соққылардың өршіп бара жатқан спиралі әлдеқашан іске қосылып қойған еді."</ref> 1967 жылғы мамырда Насер [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағынан]] Израильдің Сирия шекарасына әскер жинап жатқаны туралы жалған мәліметтер алды.<ref>Herzog, Chaim (1982). ''The Arab-Israeli Wars''. p. 148. Arms & Armour Press. ISBN 978-0-85368-367-4.</ref> Насер Израиль шекарасындағы Синай түбегінде өз әскерлерін екі қорғаныс шебіне жинай бастады (16 мамыр),<ref>Quigley, John. [https://books.google.kz/books?id=0zEi3qGWLFIC&redir_esc=y The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War] p. 32. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-03206-4.</ref> БҰҰ-ның төтенше күштерін (UNEF) [[Газа секторы|Газа]] мен Синайдан шығарды (19 мамыр) және [[Тиран бұғазы|Тиран бұғазына]] қарап тұрған [[Шарм-эш-Шейх|Шарм-әл-Шейхтегі]] БҰҰ позицияларын иеленді.<ref>Shlaim, Avi (2007). ''Lion of Jordan: The Life of King Hussein in War and Peace''. p. 238. Vintage Books. ISBN 978-1-4000-7828-8.</ref><ref>Mutawi, Samir A. [https://books.google.kz/books?id=g9bBJusRJIMC&pg=PA94&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Jordan in the 1967 War] Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-52858-0. p. 93: "Эшколь мырза мысырлықтарды айыптағанымен, оның бұл жағдайға білдірген реакциясы ұстамдылықтың үлгісі болды. Оның 21 мамырдағы сөйлеген сөзі Насерден өз әскерлерін Синайдан шығаруды талап еткенімен, БҰҰ-ның төтенше күштерін (UNEF) бұғаздан әкету туралы немесе бұғаз Израиль кемелері үшін жабылған жағдайда Израильдің не істейтіні туралы ештеңе айтпады. Келесі күні Насер әлемді таңғалдырған бұдан былай бұғаздың барлық израильдік кемелер үшін шынымен де жабық екенін мәлімдеме жариялады."</ref> Израиль 1957 жылы жасаған мәлімдемелерін қайталап, бұғаздың кез келген жабылуы соғыс қимылы немесе соғысқа сылтау ретінде қарастырылатынын ескертті.<ref>Cohen, Raymond (1988). "Intercultural Communication between Israel and Egypt: Deterrence Failure before the Six-Day war". p. 12. ''Review of International Studies''. '''14''' (1): 1–16.</ref> Бірақ 22–23 мамырда Насер бұғазды Израиль кемелері үшін жабуға бұйрық берді.<ref>Morris, Benny (1999). ''Righteous Victims: A History of the Zionist–Arab Conflict, 1881–1998''. p. 306. Random House. ISBN 978-0-679-42120-7.</ref><ref>Gat, Moshe. [https://books.google.kz/books?id=ntLdA8QIgXIC&redir_esc=y Britain and the Conflict in the Middle East, 1964-1967: The Coming of the Six-Day War] p. 202. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-275-97514-2.</ref><ref>Colonomos, Ariel. [https://books.google.kz/books?id=_YSWUQvAIEUC&q=Egypt+carried+out+mass+mobilization+of+its+troops+on+the+Israeli+border+and+during+the+night+of+May+22%E2%80%9323,+Nasser+decided+to+close+the+Straits+of+Tiran,+which+control+access+to+the+Red+Sea,+to+Israeli+shipping&pg=PA25&redir_esc=y#v=snippet&q=Egypt%20carried%20out%20mass%20mobilization%20of%20its%20troops%20on%20the%20Israeli%20border%20and%20during%20the%20night%20of%20May%2022%E2%80%9323%2C%20Nasser%20decided%20to%20close%20the%20Straits%20of%20Tiran%2C%20which%20control%20access%20to%20the%20Red%20Sea%2C%20to%20Israeli%20shipping&f=false The Gamble of War: Is It Possible to Justify Preventive War?] Palgrave Macmillan. p. 25. ISBN 978-1-137-01894-6.</ref> 30 мамырда Иордания мен Мысыр қорғаныс пактісіне қол қойды. 31 мамырда бұған дейін Хусейннің Иорданияға әскер жіберу туралы ұсынысынан бас тартқан [[Ирак]] президенті [[Абдул Рахман Ариф]] Израильге қарсы тұру үшін Иорданияға әскер мен бронетанктік бөлімшелерді орналастыруға келісті.<ref>Churchill, Randolph; Churchill, Winston (1967). ''The Six Day War''. pp. 52 & 77. Houghton Mifflin Company. ISBN 978-0-395-07532-6.</ref> Кейінірек олар мысырлық контингентпен күшейтілді. 1 маусымда Израиль өз кабинетін кеңейту арқылы [[Ұлттық бірлік үкіметі|Ұлттық бірлік үкіметін]] құрды, ал 4 маусымда соғысқа шығу туралы шешім қабылданды. Келесі күні таңертең Израиль соғысты бастаған [["Мокед" операциясы|«Мокед»]] ([[Иврит тілі|ивритше]] מבצע מוקד‎ — «фокус») операциясын — күтпеген әуе шабуылын жасап, [[алты күндік соғыс]] басталды.<ref>Bowen, Jeremy (2003). ''Six Days: How the 1967 War Shaped the Middle East''. London: Simon & Schuster. ISBN 978-0-7432-3095-7.</ref> === Қытай-Вьетнам соғысы === {{Main|Қытай-Вьетнам соғысы}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = Sino Vietnamese War 1979 map english.svg | caption1 = [[Қытай]] шабуыл жасаған [[Вьетнам]] қалаларының картасы | image2 = VTA Airlift Routes to Vietnam, 1979.png | caption2 = [[КСРО|КСРО-дан]] [[Вьетнам|Вьетнамға]] [[Қытай|Қытайды]] айналып өтетін, өзара көмек туралы шарт бойынша Вьетнам халық әскеріне арналған әскери жүктерді жеткізу үшін пайдаланылған кеңестік [[Әскери-көлік авиациясы|әскери-көлік авиациясының]] әуе бағыттары | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} 1979 жылғы ақпанда Қытай әскерлері Солтүстік Вьетнамға күтпеген жерден басып кіріп, шекара маңындағы бірнеше қаланы тез арада басып алды. Сол жылдың 6 наурызында Қытай өзінің «жазалау миссиясы» орындалғанын жариялады. Осыдан кейін Қытай әскерлері Вьетнамнан шығарылды. Вьетнам Камбоджаны 1989 жылға дейін басып алуын жалғастырды, бұл Қытайдың Вьетнамды Камбоджа ісіне араласудан бас тартқызу туралы алға қойған мақсаттарының біріне қол жеткізе алмағанын аңғартады. Дегенмен, Қытайдың бұл операциясы Вьетнамды [[Ханой|Ханойдың]] қорғанысын күшейту үшін Камбоджаға басып кірген күштердің құрамынан 2-ші корпусты кері қайтаруға мәжбүр етті.<ref>Vn, Baotintuc. [https://baotintuc.vn/chinh-tri/nghe-thuat-chi-dao-dau-tranh-trong-cuoc-chien-dau-bao-ve-bien-gioi-phia-bac-20190218075647669.htm Nghệ thuật chỉ đạo đấu tranh trong Cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc] ''baotintuc.vn''</ref> Бұған қоса, бұл оқиға Қытайдың [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи қабақ соғыстағы]] коммунистік қарсыласы — Кеңес Одағының өзінің вьетнамдық одақтасын қорғай алмағанын көрсетті.<ref>Elleman, Bruce A. [https://books.google.kz/books/about/Modern_Chinese_Warfare_1795_1989.html?id=EfrJ94gA1BoC&redir_esc=y Modern Chinese Warfare, 1795-1989] Routledge. p. 297. ISBN 0415214742.</ref> Вьетнам коммунистері мен Қызыл кхмерлер бұған дейін өзара ынтымақтастықта болғанымен, 1975 жылғы 17 сәуірде Қызыл кхмерлер басшысы [[Пол Пот]] билікке келіп, «[[Демократиялық Кампучия|Демократиялық Кампучияны]]<nowiki/>» құрғаннан кейін қарым-қатынас нашарлап кетті. Екінші жағынан, [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]] [[Камбоджадағы азаматтық соғыс]] кезінде және кейіннен елді басып алу барысында [[Лон Нол]] режиміне қарсы [[Маоизм|маоистік]] Қызыл кхмерлерді қолдады. Қытай Қызыл кхмерлер билігі кезінде оларға ауқымды саяси, логистикалық және әскери қолдау көрсетті.<ref>Storey, Ian. [https://jamestown.org/chinas-tightening-relationship-with-cambodia/ "China's tightening relationship with Cambodia"] ''China Brief''. '''6''' (9).</ref> Вьетнам мен Камбоджа арасындағы шекарада болған көптеген [[Кампучия-Вьетнам соғысы|қақтығыстардан]] кейін және Шығыс аймақтағы тазартулардан қашқан Қызыл кхмерлердің [[Қашқындық|дезертирлерінің]] итермелеуімен Вьетнам 1978 жылғы 25 желтоқсанда Камбоджаға басып кірді. 1979 жылғы 7 қаңтарға қарай вьетнамдық күштер Пномпеньге кіріп, Қызыл кхмерлер басшылығы Камбоджаның батысына қарай қашты. Бұл шабуыл қытайлықтарды аяқ асты қалдырды, [[Пномпень|Пномпеньдегі]] Қытай елшілігі Қызыл кхмерлермен бірге [[Джунгли|джунглиге]] қашып, сонда 15 күн бойы бой тасалауға мәжбүр болды.<ref>Suisheng Zhao. [https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9781503634152/html The Dragon Roars Back. Transformational Leaders and Dynamics of Chinese Foreign Policy] Stanford University Press. ISBN 978-1-5036-3415-2.</ref> Дегенмен, Қызыл кхмерлердің құлауы күтпеген жағдай емес еді, бірақ Қытайдың көзқарасы бойынша, Вьетнамның Камбоджаны иеленіп алуы Қытайдың [[Үндіқытай түбегі|Үндіқытай түбегіндегі]] мүдделеріне және [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азиядағы]] коммунистік емес [[Оңтүстік-шығыс Азия елдерінің ассоциациясы|Оңтүстік-Шығыс Азия елдері қауымдастығының]] (АСЕАН) мемлекеттері арасындағы позициясына қауіп төндірді.<ref>Daniel Tretiak. [https://www.jstor.org/stable/653041 China's Vietnam War and Its Consequences] ''The China Quarterly''. '''80''' (80): 740–767. ISSN 0305-7410.</ref> АСЕАН мүшелері Вьетнамның Камбоджаға басып кіруін халықаралық шекараларды ашық бұзу және агрессиялық акт ретінде қабылдады.<ref>[https://www.straitstimes.com/singapore/sovereignty-principle-was-at-stake-in-vietnams-invasion-of-cambodia-in-1978 Sovereignty principle was at stake in Vietnam's invasion of Cambodia in 1978] ''The Straits Times''</ref> Қытай бұл шабуылды Вьетнамның 1978 жылы Камбоджаға басып кіріп, оны иеленуіне және соның нәтижесінде «Қызыл кхмерлер» билігінің аяқталуына жауап ретінде бастады. Қақтығыс шамамен бір айға созылды, 1979 жылдың наурыз айында Қытай өз әскерлерін кері қайтарды. 1979 жылғы [[Қытай-Вьетнам соғысы]] кезінде Қытай басшысы [[Дэн Сяопин]] [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] [[Вьетнам|Вьетнаммен]] соғысу жоспары Вьетнамның Қытайдың одақтасы болған [[Камбоджа|Камбоджадағы]] «[[Қызыл кхмерлер]]<nowiki/>» режимін [[Кампучия-Вьетнам соғысы|құлатқаны үшін]] кек алу екенін айтты. Дегенмен, қытайлық ұлтшылдар соғыстың нақты себебі (casus belli) Вьетнамдағы этникалық қытайларға көрсетілген нашар көзқарас, сондай-ақ Вьетнамның [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағының]] қолдауымен Камбоджаны өзіне қосып алуға тырысуы деген күдік болғанын алға тартады.<ref>Rachel Lu. [https://foreignpolicy.com/2014/02/19/chinas-little-secret/ China’s Little Secret] foreignpolicy.com</ref> === 2003 жылғы АҚШ-тың Иракқа басып кіруі === {{Main|2003 жылғы АҚШ-тың одақтастарымен Иракқа басып кіруі}} {{Main|Ирак соғысы}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = Colin Powell anthrax vial. 5 Feb 2003 at the UN.jpg | caption1 = 2003 жылғы 5 ақпанда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде баяндама жасап тұрған кезде АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл қолында күйдіргі (антракс) үлгісін бейнелейтін құты ұстап тұрған сәті | image2 = SaddamSpiderHole.jpg | caption2 = 2003 жылғы 13 желтоқсанда «Қызыл таң» операциясы кезінде Саддам Хусейн жасырынған жерінен ұсталып шығарылуда | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} 2003 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] [[Ирак|Иракқа]] [[2003 жылғы АҚШ-тың одақтастарымен Иракқа басып кіруі|басып кірген кезде]], ол 1990–1991 жылдардағы [[Шығанақ соғысы|Парсы шығанағы соғысына]] қатысты бітім шарттарын Ирактың орындамауын, сондай-ақ 1993 жылы бұрынғы президент [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Бушқа]] жасалған қастандық әрекетін жоспарлауын және [[Ұшуға тыйым салынған аймақтар (Ирак)|ұшуға тыйым салынған аймақтарды]] бақылап жүрген коалиция ұшақтарына оқ атуды өзінің ''casus belli'' ретінде көрсетті.<ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/10/20021002-2.html Joint Resolution to Authorize the Use of United States Armed Forces Against Iraq] Office of the Press Secretary</ref> [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]] [[Джордж У. Буш президенттілігі|әкімшілігі]] 2001 жылдың соңында Иракқа қарсы әскери араласуды белсенді түрде қолдай бастады. Ирак соғысының негізгі негіздемесі [[АҚШ Конгрессі|АҚШ Конгресінің]] [[Бірлескен қарар (АҚШ)|бірлескен қарары]] — «[[2002 жылғы Иракқа қарсы әскери күш қолдануға рұқсат беру туралы қарар|Ирак жөніндегі қарар]]<nowiki/>» арқылы тұжырымдалды. АҚШ-тың мақсаты «Ирактағы [[Жаппай қырып-жою қаруы|жаппай қырып-жою қарулары]] (ЖҚҚ) бағдарламасын жою, [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан]] кейін оның «[[Әл-Қағида|Әл-Каидамен]]<nowiki/>» байланысын үзу мен Саддам Хусейннің терроризмді қолдауын тоқтату және Ирак халқын азат ету» деп жарияланды.<ref>[https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/03/20030322.html President Discusses Beginning of Operation Iraqi Freedom] georgewbush-whitehouse.archives.gov</ref> Әкімшілік Ирак [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ-ның]] бұрынғы қарарларына сәйкес қарусыздану жөніндегі міндеттемелерін орындамағанын, ал [[Саддам Хусейн]] ядролық қару жасауға ұмтылып, қолда бар химиялық және биологиялық қару арсеналын кеңейтуге тырысқанын мәлімдеді. 2001 жылдың соңынан 2003 жылдың басына дейін Буш әкімшілігі Иракқа басып кіруді негіздеу үшін дәлелдер жинаумен айналысты; бұл үдеріс 2003 жылғы ақпанда сол кездегі мемлекеттік хатшы Колин Пауэллдің Қауіпсіздік Кеңесіндегі баяндамасымен аяқталды. АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы [[Колин Пауэлл]] 2003 жылғы 5 ақпанда [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің]] [[Колин Пауэллдің БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесіндегі баяндамасы|пленарлық отырысында]] осы себептерді әскери әрекеттерді ақтау үшін келтірді.<ref>[https://2001-2009.state.gov/secretary/former/powell/remarks/2003/17300.htm Remarks to the United Nations Security Council] US Department of State. Archive</ref> Басып кіруден кейін көп ұзамай [[Орталық барлау агенттігі|Орталық барлау басқармасы]], [[АҚШ Қорғаныс Министрлігінің барлау агенттігі|Қорғаныс барлау агенттігі]] және басқа да барлау органдары Ирактың қаруларына қатысты дәлелдер мен «Әл-Каидамен» байланысы туралы мәліметтерді жоққа шығаратын ақпарат ұсынды. Кейін құпиялығы алынған [[Ұлттық барлау бағалаулары]] (NIE) бұл негіздемелердегі сенімділік дәрежесінің асыра көрсетілген болуы мүмкін екенін көрсетеді; алайда бұл асыра бағалаудың көлемін, шығу тегін және мақсатын аталған құжаттар негізінде нақты анықтау мүмкін емес.<ref>[https://sofrep.com/news/cia-just-declassified-document-supposedly-justified-iraq-invasion/ The CIA Just Declassified the Document That Supposedly Justified the Iraq Invasion] BY SOFREP News Team / March 22, 2016</ref> Кейін Буш пен [[Тони Блэр|Блэр]] әкімшіліктері соғысқа қосымша негіздемелер келтірді, соның ішінде Саддам Хусейн үкіметінің [[Адам құқықтары|адам құқықтарын бұзуы]] және Иракта демократияны дамыту қажеттілігі аталды.<ref>''R. Jeffrey Smith.'' [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/05/AR2007040502263.html Hussein's Prewar Ties To Al-Qaeda Discounted] Washington Post. Friday, April 6, 2007</ref><ref>Marc Sandalow. [https://www.sfgate.com/politics/article/NEWS-ANALYSIS-Record-shows-Bush-shifting-on-2690938.php NEWS ANALYSIS / Record shows Bush shifting on Iraq war / President's rationale for the invasion continues to evolve] The San Francisco Chronicle</ref> === Ресей-Украина соғысы === ==== Қырым аннексиясы ==== {{Main|Қырым аннексиясы}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = Vladimir Putin answered journalists’ questions on the situation in Ukraine (2014-03-04).jpeg | caption1 = [[Ресей]] президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] (ортада, отырған) 2014 жылғы 4 наурызда баспасөз алдында сөйлеп, [[Украин төңкерісі (2014)|Ар-намыс төңкерісін ]] «конституцияға қайшы төңкеріс» деп айыптап, Мәскеудің [[Украина|Украинадағы]] [[орыстар|орыстарды]] қорғауға құқығы бар екенін мәлімдеді | image2 = VOA-Crimea-unmarked-soldiers.jpg | caption2 = | image3 = VOA-armed men 01-03-14.jpg | caption3 = [[Кішкентай жасыл адамдар|Айырым белгілері жоқ ресейлік арнайы жасақтар]] [[Қырым|Қырымды ]] басып алуда. | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} 2014 жылдың ақпан–наурыз айларында [[Ресей]] [[Украина]] құрамындағы [[Қырым|Қырым түбегіне]] басып кіріп, кейін оны [[Аннексия|аннексиялады]]. Бұл оқиғалар [[Украин төңкерісі (2014)|Ар-намыс]] [[Украин төңкерісі (2014)|төңкерісінен]] кейін қалыптасқан салыстырмалы [[билік вакуумы]] жағдайында өтті.<ref>[https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine] 19-бет, 2017 жылы RAND Corporation жариялаған. "Янукович биліктен кеткеннен кейін Украина үкіметі өтпелі кезеңде болды. Соның салдарынан Ресей операциясы басталған кезде оған дереу жауап бере алмады. Киевтегі көтерілістен кейін әдетте болатын абыржу мен ретсіздік Ресейдің әрекетін біршама жеңілдетті. Мәскеу Қырымдағы шиеленіс пен белгісіздікті, сондай-ақ Украинаның уақытша үкіметінің тәжірибесіздігін тиімді пайдаланды. Украина басшылығы арасындағы талқылаулардың жазбалары олардың алаңдаушылығының жоғары болғанын, жағдайға қатысты сенімсіздік пен қақтығыстың ұлғаюынан қауіптеніп, әрекет етуден тартынғанын көрсетеді."</ref> Бұл [[Орыс-украин соғысы|Ресей–Украина соғысының]] басталуын білдірді. 2014 жылғы 22 ақпанда [[Киев|Киевтегі]] оқиғалар нәтижесінде Украина президенті [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] биліктен кетірілді, бұл Қырымда ресейшіл және сепаратизмге қарсы [[Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялау хронологиясы|демонстрациялардың басталуына]] түрткі болды. Сол уақытта Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] қауіпсіздік қызметінің басшыларына «Қырымды Ресейге қайтару» бойынша жұмыс бастауға бұйрық берді. 27 ақпанда [[Кішкентай жасыл адамдар|айырым белгілері жоқ ресейлік арнайы жасақтар]]<ref>Weaver, Courtney. [https://www.ft.com/content/41873ed2-cb60-11e4-8ad9-00144feab7de Putin was ready to put nuclear weapons on alert in Crimea crisis] ''Financial Times''</ref> Қырымдағы стратегиялық нысандарды басып алды.<ref>Simon Shuster. [https://time.com/19097/putin-crimea-russia-ukraine-aksyonov/ Putin's Man in Crimea Is Ukraine's Worst Nightmare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328085629/https://time.com/19097/putin-crimea-russia-ukraine-aksyonov/ |date=2022-03-28 }} ''Time''. "27 ақпанда таң атпай тұрып, кемінде екі ондаған ауыр қаруланған адамдар Қырым парламенті ғимаратына және оған жақын орналасқан аймақтық үкіметтің штаб-пәтеріне басып кірді, олар өздерімен бірге автоматтар мен реактивті гранаталар қорын алып келді. Бірнеше сағаттан кейін Аксёнов парламентке келіп, қарулы адамдармен қысқа келіссөздерден соң палата депутаттарының кворумын жинай бастады."</ref><ref>De Carbonnel, Alissa. [https://www.reuters.com/article/ukraine-crisis-russia-aksyonov-idINL6N0M93AH20140313/ INSIGHT-How the separatists delivered Crimea to Moscow] "Қарулы адамдар жергілікті парламентке Ресей туын тіккеннен кейін небәрі бір апта өткен соң, Аксёнов пен оның жақтастары тағы бір дауыс беру өткізіп, парламент Қырымды Ресейге қосу туралы Путинге жүгінетінін мәлімдеді."</ref> Алғашында Ресей бұл іске қатысын жоққа шығарды,<ref>Baczynska, Gabriela; Toyer, Julien. [https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-lavrov-spain-idUSBREA240NF20140305/ Russia says cannot order Crimean 'self-defense' units back to base] ''Reuters''.</ref> бірақ кейін Путин олардың ресейлік әскер екенін мойындады.<ref name=":3">[https://www.bbc.com/news/world-europe-31796226 Putin reveals secrets of Russia's Crimea takeover plot] ''BBC News''.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-putin-crimea-idUSKBN0M51DG20150309/ Putin says plan to take Crimea hatched before referendum] Reuters.</ref> Қарулы адамдар [[Қырым парламентін басып алу|Қырым парламентін бақылауға алғаннан кейін]], ол [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Қырым үкіметін]] таратып, ресейшіл [[Сергей Валерьевич Аксёнов|Аксёнов]] үкіметін орнатты және Қырымның [[Қырымның мәртебесіне қатысты референдум (2014)|мәртебесі туралы референдум]] жариялады. Референдум Ресей әскерінің бақылауымен өтті және Ресей қолдайтын биліктің мәліметі бойынша, оның нәтижесі Ресейге қосылуды басым көпшілік қолдағанын көрсетті. Келесі күні, 2014 жылғы 17 наурызда Қырым билігі [[Қырым Автономиялық Республикасы мен Севастополь қаласының тәуелсіздігі туралы декларация|тәуелсіздігін жариялап]], Ресей құрамына кіру туралы өтініш білдірді.<ref>Ilya Somin. [https://www.washingtonpost.com/news/volokh-conspiracy/wp/2014/05/06/russian-government-agency-reveals-fraudulent-nature-of-the-crimean-referendum-results/ "Russian government agency reveals fraudulent nature of the Crimean referendum results"] ''The Washington Post''.</ref> Ресей 2014 жылғы 18 наурызда Қырымды [[Қырым Республикасы (Ресей)|Қырым Республикасы]] және [[Ақиар|Севастополь]] [[Федералдық маңызы бар қала|федералдық қаласы]] ретінде ресми түрде өз құрамына қосты.<ref>[https://www.regjeringen.no/en/historical-archive/solbergs-government/Ministries/ud/news/2018/crimea_annexion/id2593565/ Four years since Russia's illegal annexation of Crimea] Government.no</ref><ref name=":3" /> Ресей Федерациясы Қырымды аннексиялағаннан кейін, Ресей президенті Владимир Путин Қырым мен басқа да өңірлер XVIII ғасырда алынғаннан кейін «Украинаның құрамында болмағанын» алға тартты. Қырымдағы және Шығыс Украинадағы этникалық [[Орыстар|орыс халқының]] болуы Ресейдің аннексиясын ақтауға арналған ''casus belli'' ретінде қарастырылды.<ref>[http://warincontext.org/2014/05/02/ethnic-russians-pretext-for-putins-ukraine-invasion/ Ethnic Russians: Pretext for Putin’s Ukraine invasion?] warincontext.org</ref> Ресей Сыртқы істер министрлігі Украина Қырымдағы үкімет ғимараттарын басып алуға тырысты деп мәлімдеп, мұны да ''casus belli'' ретінде келтірді.<ref>Michael Bohm. [https://www.themoscowtimes.com/2014/03/10/top-5-myths-about-russias-invasion-of-crimea-a32835 Top 5 Myths About Russia's Invasion of Crimea] themoscowtimes.com</ref> Аннексиядан кейін<ref>[https://www.uawarexplained.com/annexation-of-crimea/?version=sixty-minutes Annexation of Crimea] ''UaWarExplained.com''</ref> Ресей түбекті милитаризациялап, сыртқы араласуға қарсы ескерту жасады.<ref>Zachary Keck. [https://thediplomat.com/2014/07/russia-threatens-nuclear-strikes-over-crimea/ Russia Threatens Nuclear Strikes Over Crimea] thediplomat.com</ref> ==== Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 - қазіргі кез) ==== {{Main|Ресейдің Украинаға басып кіруі}} 2021 жылғы шілдеде [[Владимир Владимирович Путин|Путин]] «[[Орыстар мен украиндардың тарихи бірлігі туралы]]<nowiki/>» атты мақаласын жариялап, онда [[Украина|Украинаны]] «тарихи тұрғыдан орыс жерлері» деп атап, «[[Украиндар|украин халқының]] [[Орыстар|орыстардан]] бөлек ұлт ретінде қалыптасуының тарихи негізі жоқ» деп мәлімдеді.<ref>Björn Alexander Düben. [https://ppr.lse.ac.uk/articles/10.31389/lseppr.86 Revising History and ‘Gathering the Russian Lands’: Vladimir Putin and Ukrainian Nationhood] ''LSE Public Policy Review''. '''3''' (1) 4.</ref> Путин [[Ресей империализмі|Ресей империализмін]], [[Тарихи ревизионизм|тарихи ревизионизмді]] және [[Дезинформация|жалған ақпарат таратуды]] насихаттады деп айыпталды.<ref>Timothy Snyder. [https://snyder.substack.com/p/how-to-think-about-war-in-ukraine How to think about war in Ukraine] ''Thinking about... (newsletter)''</ref> 2021 жылғы желтоқсанда Ресей [[НАТО|Батысқа]] [[ультиматум]] қойып, онда НАТО-ның [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропадағы]] мүше елдеріндегі барлық қызметін тоқтатуды және Украинаның немесе бұрынғы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағына]] кірген кез келген басқа мемлекеттің ешқашан альянсқа қосылмауын талап етті.<ref>Roth, Andrew. [https://www.theguardian.com/world/2021/dec/17/russia-issues-list-demands-tensions-europe-ukraine-nato Russia issues list of demands it says must be met to lower tensions in Europe] ''the Guardian''</ref><ref name=":4">Gabrielle Tétrault-Farber and Tom Balmforth. [https://www.reuters.com/world/russia-unveils-security-guarantees-says-western-response-not-encouraging-2021-12-17/ Russia demands NATO roll back from East Europe and stay out of Ukraine] ''Reuters''</ref> Батыстың бірнеше саяси сарапшылары Ресей өз талаптарының «орындалмайтынын» алдын ала білгенін, бұл оған басып кіру үшін сылтау жасауға мүмкіндік бергенін айтты.<ref name=":4" /><ref>Steven Pifer. [https://www.brookings.edu/articles/russias-draft-agreements-with-nato-and-the-united-states-intended-for-rejection/ Russia’s draft agreements with NATO and the United States: Intended for rejection?] ''Brookings Institution''</ref> Путин Ресей талаптарының «ескерусіз қалғанын» айтып, әскер шоғырлануы жалғаса берді.<ref>Zachary Basu. [https://www.axios.com/2022/02/01/putin-nato-demands-ukraine-orban Putin: U.S. and NATO have "ignored" Russia's main security demands] ''Axios''</ref> {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = Luhansk thermal power plant after shelling, 2022-02-22 (01).jpg | caption1 = [[Луганск]] [[электр станциясы]] Донбаста Ресей қолдайтын күштердің атқылауынан кейін, 2022 жылғы 22 ақпан | image2 = Bucha_main_street,_2022-04-06_(0804).jpg | caption2 = 27 ақпанда [[Буча|Бучада]] [[Бучадағы шайқас|жойылған]] ресейлік колоннаның қалдықтары. | image3 = VOA_video_of_Eastern_Ukraine_during_2022_Russian_invasion.webm | caption3 = Украинаның шығысындағы басып кіру кезіндегі көріністер | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} [[Франция]] президенті [[Эммануэль Макрон]]<ref>Michel Rose and Pavel Polityuk. [https://www.reuters.com/world/kremlin-denies-putin-promised-not-hold-manoeuvres-near-ukraine-2022-02-08/ France's Macron calls for calm to resolve Ukraine crisis] reuters.com</ref> мен [[Германия]] [[Канцлер|канцлері]] [[Олаф Шольц]] 2022 жылғы ақпанда Путинмен кездесіп, оны басып кіруден бас тартуға көндіруге тырысты. Шольцтың айтуынша, Путин оған Украина тәуелсіз мемлекет болмауы тиіс деп айтқан.<ref>[https://www.dw.com/en/germanys-scholz-says-putin-started-war-for-completely-absurd-reasons/a-62880926 Scholz: Putin started war for 'completely absurd' reasons] ''Deutsche Welle''</ref> Ресей әскерлері Украина шекараларына шоғырланған кезде, Ресей қолдайтын күштер Донбасста украин әскерлеріне қарсы мыңдаған шабуыл жасады.<ref>[https://cdn.osce.org/sites/default/files/f/documents/2/0/488998.pdf Ongoing Violations of International Law and Defiance of OSCE Principles and Commitments by the Russian Federation in Ukraine] (PDF). United States Mission to the OSCE</ref> Құрамына Украина мен Ресей де кіретін [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының]] (ЕҚЫҰ) бақылаушылары 2021 жыл бойы атысты тоқтату режимінің 90 000-нан астам бұзылуын тіркеді; олардың басым бөлігі Ресей бақылауындағы аумақта болды.<ref>[https://cdn.osce.org/sites/default/files/f/documents/2/a/511327.pdf "2021 trends and observations"] (PDF). Organization for Security and Co-operation in Europe. 2022</ref> 2022 жылғы 17 ақпаннан бастап Донбастағы қақтығыстар күшейе түсті.<ref>MacKinnon, Mark; Morrow, Adrian. "Putin orders snap nuclear drill". ''The Globe and Mail''. Phillip Crawley. p. A3. ISSN 0319-0714.</ref> Украина мен Ресей қолдайтын [[Сепаратизм|сепаратистер]] бір-бірін өз аумақтарына оқ атқаны үшін айыптады.<ref>David Brown. [https://www.bbc.com/news/world-europe-60158694 Ukraine conflict: Where are Russia's troops?] BBC News</ref><ref>Thomas Kingsley. [https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-ukraine-shelling-donass-war-b2017352.html West accuses Russia of trying to create pretext for war after shelling in east Ukraine] independent.co.uk</ref> 18 ақпанда [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Луганск облысы|Луганск]] «халық республикалары» [[Эвакуация|барлық бейбіт тұрғындарға астаналарынан кетуге]] бұйрық берді,<ref>Alexander Smith. [https://www.nbcnews.com/news/world/east-ukraine-shelling-russian-invasion-fears-putin-pretext-rcna16773 Russian-backed separatists announce civilian evacuation from eastern Ukraine as escalation stokes invasion fears] nbcnews.com</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-60443504 Ukraine conflict: Rebels declare general mobilisation as fighting grows]''BBC News''</ref> алайда бақылаушылар толық [[эвакуация]] бірнеше айға созылуы мүмкін екенін атап өтті.<ref>Felix Light. [https://www.themoscowtimes.com/2022/02/20/in-the-closest-russian-city-to-ukraines-separatist-region-there-are-few-signs-of-refugees-a76473 In the Closest Russian City to Ukraine’s Separatist Region, There Are Few Signs of Refugees] themoscowtimes.com</ref> Украина бұқаралық ақпарат құралдары Донбаста Ресей қолдайтын күштердің артиллериялық атысты күрт күшейткенін хабарлап, мұны Украина әскерін арандату әрекеті ретінде бағалады.<ref>Illia Ponomarenko. [https://kyivindependent.com/over-40-shelling-incidents-leave-5-injured-in-donbas/ 47 shelling incidents leave 5 injured in Donbas] ''The Kyiv Independent''</ref><ref>Ярослава Вольвач. [https://english.nv.ua/nation/how-russian-proxies-are-attempting-to-provoke-the-ukrainian-army-lying-about-a-ukrainian-offensive-50218033.html How Russian proxy forces are attempting to provoke the Ukrainian army and are lying about a new Ukrainian offensive] NV.UA</ref> Сепаратистік көшбасшылар Украина жақын арада шабуыл бастайды деп мәлімдеді, бірақ ешқандай дәлел келтірмеді; ал ''[[The Guardian]]'' газеті Украина үшін Донбасқа шабуыл жасау «өте қауіпті» болатынын, әсіресе Ресей әскерлері шекараға шоғырланған кезде, атап өтті.<ref name=":5">[https://www.theguardian.com/world/2022/apr/12/civilian-flee-eastern-ukraine-ahead-new-russian-offensive Governor of Luhansk urges people to evacuate as Vladimir Putin insists Moscow will achieve its ‘noble’ aims] theguardian.co</ref> [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] Украина әскері арандатуларға жауап бермейтінін айтты.<ref name=":6">[https://www.bbc.com/news/world-europe-60448638 Ukraine will not respond to provocations, Zelensky says] bbc.com</ref> 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруіне дейін Ресей [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Лугансктегі]] сепаратистік республикаларды танып, олардың арасындағы одақ тиісті парламенттерде ратификацияланды, осылайша қолдануға болатын ''casus belli'' қалыптастырылды.<ref>[https://insiderpaper.com/putin-signs-friendship-and-aid-agreements-with-ukraine-separatist-leaders/ Putin signs friendship and aid agreements with Ukraine separatist leaders] ''Insider Paper''. AFP</ref> Ресей сондай-ақ Украинада орыс тілінде сөйлейтіндерге қарсы [[Неонацизм|неонацистік топтар]] тарапынан [[геноцид]] жасалып жатыр және [[Украина министрлер кабинеті|Украина үкіметі]] неонацистерден тұрады деп мәлімдеді.<ref>[https://spectator.com/article/full-text-putin-s-declaration-of-war-on-ukraine/ Full text: Putin’s declaration of war on Ukraine] The Spectator</ref> Басып кіруге дейінгі күндері [[Ресейлік дезинформация әрекеттері|Ресей үкіметі дезинформация]] науқанын күшейтті. Украина мен Батыс елдерінің басшылары Ресейді басып кіруге сылтау жасау үшін [[Жалған жалау операциясы|жалған жалау операцияларын]] ұйымдастырды деп айыптады.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Ресейдің мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдары Украина әскерлері Донбасста орыстарға шабуыл жасап жатыр деген мазмұндағы қолдан жасалған бейнероликтерді көрсетті; кейін бұл «шабуылдар», жарылыстар мен эвакуациялар Ресей тарапынан ұйымдастырылғаны анықталды. 17 ақпанда Ресей қолдайтын күштер балабақшаны атқылап, оны Украинаға жапты, алайда балабақша Украина бақылауындағы аумақта орналасқан еді.<ref name=":5" /> 21 ақпанда Ресей [[Ресей Федерациясының Федералды қауіпсіздік қызметі|Федералды қауіпсіздік қызметінің]] (ФҚҚ) басшысы Ресей әскерлері Ресей аумағына өткен бес украин «диверсантын» жойып, бір украин әскери қызметкерін тұтқындап, екі бронды техниканы жойғанын мәлімдеді. Украина бұл мәлімдемені жоққа шығарып, мұны Ресейдің басып кіруге қосымша негіз іздеп жатқанын көрсетті деп бағалады. ''[[The Sunday Times]]'' бұл оқиғаны «Путиннің соғыс жоспарының алғашқы қадамы» деп сипаттады.<ref>Philp, Catherine. [https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/ukraine-saboteurs-claim-shows-putins-war-plan-has-now-begun-9bsrvvhj3 Russian claim of sabotage ‘the first move in Putin’s war plan] ''The Sunday Times''. News UK</ref><ref>[https://www.barrons.com/news/russian-army-says-killed-5-saboteurs-from-ukraine-on-russian-territory-01645449007 Russian Army Says Killed 5 'Saboteurs' From Ukraine On Russian Territory] ''Barron's''</ref> Ресей үкіметінің мүшелері, соның ішінде Путин, басып кіруден бір күн бұрынға дейін Украинаға шабуыл жасау немесе басып кіру жоспарлары бар екенін жоққа шығарды.<ref>Taylor, Adam. [https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/24/ukraine-russia-denials/ "Russia's attack on Ukraine came after months of denials it would attack"] ''The Washington Post''</ref><ref>Eugene Kiely ''and'' Robert Farley. [https://www.factcheck.org/2022/02/russian-rhetoric-ahead-of-attack-against-ukraine-deny-deflect-mislead/ Russian Rhetoric Ahead of Attack Against Ukraine: Deny, Deflect, Mislead] factcheck.org</ref><ref>Fořtová, Klára. [https://www.idnes.cz/zpravy/domaci/jevhen-perebyjnis-alexandr-zmejevskij-velvyslanec-rusko-ukrajina.A220307_095550_domaci_klf Velvyslanec Ukrajiny v Česku denně promlouvá, ruský mlčí a je „neviditelný“] Змеевский: «Біз Ресейдің Украинаға қарсы дайындық жүргізіп жатыр деген айыптауларын, агрессия туралы мәлімдемелерін және ресейлік әскерлердің Украина аумағына кірді деген қауесеттерді негізсіз деп қатаң түрде жоққа шығардық», — деді.</ref> == Ескертпелер == {{notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Соғыс заңы]] [[Санат:Рим құқығы ұғымдары]] 0xhae9m94nx2fa9xu7kpqiaoo129byw Виктор Ильич Алексеев 0 780623 3629264 3599483 2026-07-13T01:24:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629264 wikitext text/x-wiki '''Ви́ктор Ильи́ч Алексе́ев''' ([[27 тамыз]] [[1914 жыл|1914]], [[Санкт-Петербург]] — [[12 шілде]] [[1977 жыл|1977]], [[Ленинград]]) — кеңестік [[Жеңіл атлетика|жеңіл атлет]] және жаттықтырушы. [[КСРО]]-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1942), КСРО-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1956, № 1 белгі). Ленинград атынан «Рекорд», «Зенит» (193 ж. бастап) спорт қоғамдарында өнер көрсеткен. [[Найза лақтыру|Найза лақтырудан]] КСРО-ның 6 дүркін чемпионы (1936—1948) және граната лақтырудан чемпион (1946, осы пән бойынша өткен соңғы ел чемпионаты). Ядроны «айналу» арқылы итеру техникасының (яғни «айналмалы сермеу» техникасының) өнертапқышы. == Өмірбаяны == [[1936 жыл|1936]]—[[1948 жыл|1948]] жылдары Виктор Алексеев КСРО-дағы найза лақтырудан ең мықты спортшылардың бірі болды: ол КСРО чемпионатын 5 рет жеңіп, КСРО рекордын 6 рет жаңартты және ұзақ уақыт бойы оны ешкімге бермей ұстады (соңғы рекорды 1950 жылы жаңартылды). Оның нәтижелері 4 рет әлем маусымының үздік көрсеткіштерінің ондығына енді (1940, 1945—1947). Оның жаттықтырушысы [[Анатолий Решетников]] болды. Сонымен қатар ол жаттықтырушылық қызметпен де айналысты. 1937 жылы П. Ф. Лесгафт атындағы Мемлекеттік дене тәрбиесі институты жанындағы Жоғары жаттықтырушылар мектебін тәмамдады. Алайда бұған дейін, 1936 жылы, «Зенит» ДСО жанынан балалар спорт мектебін құрған; 1930-жылдардың өзінде-ақ оның шәкірттері жасөспірімдер арасында КСРО рекордсмендері атанды. [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде Алексеев қоршаудағы Ленинградта қалды. Ол Жалпыға бірдей әскери дайындық (Всевобуч) нұсқаушысы болып, жауынгерлерге қол күрес, [[граната]] лақтыру, [[шаңғы]] тебу және т.б. үйретті; сондай-ақ «мыңдаған спортшылар» қозғалысына қатысып, кемінде мың жауынгерді даярлауды міндетіне алған спортшылардың бірі болды. 1942 жылғы 18 маусымда Алексеевке, тағы 22 спортшымен бірге (оның ішінде 5 ленинградтық бар), «[[Қызыл Армия]] мен Әскери-теңіз флоты үшін резервтер даярлаудағы ерекше қоғамдық, педагогикалық қызметі және жоғары спорттық жетістіктері үшін», «еңбек сіңірген спорт шебері» атағы берілді. 1942 жылы ауыр жағдайда Алексеев Ленинградтан [[Пятигорск]] қаласына эвакуацияланды. Сол жерде ол 14 жастағы Наталья Дятлованы көрді; ол соғыстан кейін Ленинградқа көшіп, Смирницкая тегімен оның халықаралық табысқа жеткен алғашқы шәкірті болды — 1949 жылы әлем рекордшысы атанды. 1948 жылы «Зенит» ДСО Жоғары спорттық шеберлік мектебі ресми мәртебе алды, содан кейін Алексеев үлкен спорттан кетіп, толықтай жаттықтырушылыққа ден қойды. Оның шәкірттері 8 Олимпиада алтынын және [[Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаттарының]] 12 алтын медалін жеңіп алды. 1970 жылы оның бастамасымен мектептің жаңа спорт кешені салынды. [[1977 жыл|1977]] жылы жаттығу кезінде қайтыс болды. Санкт-Петербургтегі Богослов зиратында жерленген. == Әдебиет, сілтемелер == * Алексеев, Виктор Ильич // [[Үлкен кеңес энциклопедиясы|Үлкен кеңес энциклопедия ]]: [30 томдық] / бас ред. А. М. Прохоров. — 3-басылым. — Мәскеу : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Александр Иссурин. [http://www.nvspb.ru/stories/pervuej_ne_tolmzko_po_nomeru_u Бірінші куәлік нөмірі бойынша ғана емес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213001433/http://www.nvspb.ru/stories/pervuej_ne_tolmzko_po_nomeru_u/ |date=2017-02-13 }}// «Невское время». — 27 тамыз 2004. * Владимир Рекшан. Өткен уақытты іздеу. Виктор Ильич Алексеев және оның мектебі туралы кітап. — Санкт-Петербург : «Петрополис» баспасы, 2013. — 218 б. — 2000 дана. — ISBN 978-5-9676-0490-4. * [https://rusadvice.org/sports/sportsmen/viktor_alekseev.html Виктор Алексеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709184234/http://rusadvice.org/sports/sportsmen/viktor_alekseev.html |date=2021-07-09 }}. RusAdvice.Org. Қаралған күні: 5 шілде 2021. * [https://www.youtube.com/watch?v=5i9T3rODxho «Спорт академигі» фильмі, В. И. Алексеевтің 100 жылдығына арналған]. — 2023. == Спорттық нәтижелері == * Жеңіл атлетика. Анықтамалық / Құрастырушы Р. В. Орлов. — Мәскеу : Физкультура и спорт, 1983. — 392 б. * [http://trackfield.brinkster.net/Profile.asp?ID=95 Виктор Алексеев] — Track and Field Statistics сайтындағы статистикасы (ағылш.). {{Санатсыз мақала}} qpxs0i71goy72stmqmi91i31ea2lk5i Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала 4 780876 3629215 3628812 2026-07-12T15:00:24Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3629215 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-07-11'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1014" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 014] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="556" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 556] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Үйрек балапаны]] | data-sort-value="277" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 277] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="195" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 195] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="172" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 172] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Өрмекші-адам: Үйден жырақта]] | data-sort-value="170" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%3A_%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 170] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="162" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 162] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[:Сурет:Wappen busenberg pfalz.png|Сурет:Wappen busenberg pfalz.png]] | data-sort-value="158" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AWappen_busenberg_pfalz.png 158] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Зекет]] | data-sort-value="157" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 157] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Устрицалар]] | data-sort-value="155" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%86%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 155] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Бұқпа тағамы]] | data-sort-value="155" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D1%8B 155] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Бақылау]] | data-sort-value="153" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 153] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="150" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 150] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Клиникалық ординатура]] | data-sort-value="145" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0 145] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="143" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 143] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Дембет]] | data-sort-value="139" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82 139] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Жәннәт]] | data-sort-value="138" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82 138] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қазақстан бокс федерациясы]] | data-sort-value="136" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 136] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Көне парсы тілі]] | data-sort-value="124" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 124] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[DjVu]] | data-sort-value="118" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=DjVu 118] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="118" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 118] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 114] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 110] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Бұлғын сұмыны (Баян-Өлгей)]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9%29 110] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Сырға]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0 108] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 107] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 106] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Таухид]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%85%D0%B8%D0%B4 103] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Зерен]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD 102] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 102] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Қазақстанның ең үздік футболшылары]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 102] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 101] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Шілдехана]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 101] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Абзал Темірғалиұлы Құспан]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 99] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 99] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 99] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 97] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Бажа]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B6%D0%B0 97] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Сыптай]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%B9 97] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 97] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[6 қаһарман]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=6_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 97] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Күрдәмир]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D3%99%D0%BC%D0%B8%D1%80 96] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Ақарыс көшесі (Астана)]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 96] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Пайдалы қазбалар]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 95] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 94] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Ай (қазақ дәстүрінде)]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 94] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Қымыз]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 94] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 94] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Күзету]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83 94] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Үлгі:Ақкөл ауданы елді мекендері]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 93] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Қазақстан аумағындағы қалалар]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 93] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 93] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Ілім]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D1%96%D0%BC 93] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 93] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 92] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Қазақстан телеарналары]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 92] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Күйіттік]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA 92] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Алғашқы медициналық жәрдем]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BC 92] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Лактар]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80 91] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Қазақ графикасы]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 91] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Бес дұшпан]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81_%D0%B4%D2%B1%D1%88%D0%BF%D0%B0%D0%BD 91] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Сүйінші]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 91] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[№37 (фильм)]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%E2%84%9637_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 90] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 90] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Әл-Анфәл сүресі]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%90%D0%BD%D1%84%D3%99%D0%BB_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 89] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Король и Шут]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C_%D0%B8_%D0%A8%D1%83%D1%82 89] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Елдос Тоқтарбай]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 89] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 89] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Жатыс әдебі]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 89] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 89] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 89] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Қазақ архитектурасы]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 89] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 88] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Қуыстылар]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 88] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 88] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Ермұхамед Мәулен]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 88] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[:Санат:Қазақстан актрисалары|Санат:Қазақстан актрисалары]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 88] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 87] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Жылқы күзеу]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%83 87] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 87] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Абайдың философиялық көзқарасы]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 87] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 87] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 87] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Тазарту]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 87] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Түк]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BA 87] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 87] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Қазақстан археологиясы]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 87] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Қапаш мешіті]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 86] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Алмалы (Атырау облысы)]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 86] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Бақытнұр Байқанұлы Бүрдесбеков]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 86] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 85] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Зеренді (көл)]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 85] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[2GIS]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2GIS 85] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Yenlik]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Yenlik 85] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Омония (футбол клубы, Никосия)]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 85] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Сусарлар]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 85] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Байрақ]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D2%9B 85] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Павлодарское]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5 85] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Зерделі]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96 84] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Қожаберген жырау]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 84] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Буркини]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B8 84] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Тастыбұтақ]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D1%82%D0%B0%D2%9B 84] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Қазақстанның ақпарат агенттіктері]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 84] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Орда (музыкалық топ)]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 84] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Bluetooth]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Bluetooth 84] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Ұлттық құрылтай]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 84] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Бостандық ауданы (Алматы)]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 84] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 84] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[II Ұбайдулла хан]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=II_%D2%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD 84] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Тижери]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B8 84] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Сүндет той]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 84] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Тоқтамыс хан]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 83] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 83] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Жарықтың шағылуы]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 83] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Дулат]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 83] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Абовян (қала)]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8F%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 83] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Хашури]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%80%D0%B8 83] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Ким Чен Ын]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A7%D0%B5%D0%BD_%D0%AB%D0%BD 83] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[TikTok]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=TikTok 82] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 82] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Дара басшылық]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 82] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 82] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 82] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Қазақстан-Өзбекстан қатынастары]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 82] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Қатысушы талқылауы:Hiagone felipe]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AHiagone_felipe 82] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Бабалар сөзі (жинақ)]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 82] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Нағашы]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 82] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Үйсін руы]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 82] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Қазақстандағы уақыт]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 82] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[А.С.Пушкин атындағы Оңтүстік Қазақстан облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90.%D0%A1.%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%BF_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 81] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Аримаспы]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8B 81] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Батан (ауыл)]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 81] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Григорий Петрович Передерий]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9 81] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Ислам дініндегі діни лауазымдар мен атақтар]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 81] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Жүрек аурулары]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 81] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Тефтели]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8 81] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 81] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 80] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Мың бала]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 80] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Закир Наик]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D0%B8%D0%BA 80] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Төлеу сөз]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 80] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Қасқалдақ]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 80] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Һуд сүресі]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA%D1%83%D0%B4_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 80] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Тарлан-Астана]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 80] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Пепе (футболшы, 1983)]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%BF%D0%B5_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%2C_1983%29 80] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Сарпай (анатомия)]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 80] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 80] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[:Сурет:Cultural attire for dancers in banyoro western uganda.JPG|Сурет:Cultural attire for dancers in banyoro western uganda.JPG]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACultural_attire_for_dancers_in_banyoro_western_uganda.JPG 79] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Ұядан балапан алу]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D1%83 79] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Ырғыз ауданы]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 79] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Ханука]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%B0 79] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Салауатты өмір салты]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 79] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Батырхан Ерғалиұлы Дәрімбет]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82 79] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Қазақ халқының саяси тәуелсіздігін жоғалтуы]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%8B 79] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Күндешік]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%88%D1%96%D0%BA 78] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Ақмешіт көне бекінісі]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 78] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[КТК (телеарна)]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A2%D0%9A_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 78] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Қылмыстық іс жүргізу]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 78] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Қазақстандағы референдум (2026)]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 78] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Полывянный Иван Родионович]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 78] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Гуманоид]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4 78] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 78] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Метатаным]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 78] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Ибн әл-Факих]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%85 78] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Қапаған қаған]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 78] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Жалақы және еңбектi нормалау]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82i_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 77] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Наг-Хаммади]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B3-%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8 77] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Ақжал (Қарағанды облысы)]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BB_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 77] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Меринос]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%81 77] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Авторлық құқық]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 77] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Айсұлу Маратқызы Әзімбаева]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 76] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Сарысу (көл)]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%83_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 76] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Жанбай]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 76] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Қазақстан Республикасының Индустрия және сауда министрлігінің Құрылыс істері жөніндегі комитеті]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 76] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 76] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Тараншылар]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 75] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Олимпиада ойындарындағы Біріккен команда]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 75] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Жүсіп–Зылиха]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%E2%80%93%D0%97%D1%8B%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0 75] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Қазақстан Республикасының Президенті]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 74] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Терме]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5 74] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Қазақстанның автомобиль жолдары]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 74] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Сарысу (көпіршік)]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%83_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BA%29 74] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Смағұл Абатұлы Елубай]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 74] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Жаңалық]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 74] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Код]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B4 74] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Wells Fargo]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Wells_Fargo 73] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 73] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 73] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Жеті ұзын сүре]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%B1%D0%B7%D1%8B%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5 73] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 73] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Эстетика]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 72] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[:Санат:Жылдар бойынша Қазақстан фильмдері|Санат:Жылдар бойынша Қазақстан фильмдері]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 72] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Қатысушы:Box/Дарвин теориясы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ABox%2F%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 71] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Боралдай ауылдық округі (Жамбыл облысы)]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 70] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Айыр]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80 70] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 70] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Қымыран]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD 70] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 70] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Тәджуйд]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B4%D0%B6%D1%83%D0%B9%D0%B4 70] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Әуе компаниялары кодтары-J]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-J 69] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Тиләуәт сәждесі]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BB%D3%99%D1%83%D3%99%D1%82_%D1%81%D3%99%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%96 69] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Ханттар]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 69] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Негіздер]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 69] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Мойынға тағатын әшекейлер]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 69] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Қазақтың 500 ән-күйі]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 69] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 69] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 68] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[I Абдолла хан]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD 67] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Балық]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 67] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Суан]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 67] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Орел и Решка (телебағдарлама)]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 66] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 66] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Жұмыс беруші]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83%D1%88%D1%96 65] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 65] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 65] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[:Сурет:Domenico Fetti - Christ and the Tribute Money - Walters 37582.jpg|Сурет:Domenico Fetti - Christ and the Tribute Money - Walters 37582.jpg]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ADomenico_Fetti_-_Christ_and_the_Tribute_Money_-_Walters_37582.jpg 64] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Қазақстандағы дін]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 64] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Айналма]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 64] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Жігіттің үш жұрты]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%AF%D1%88_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B 64] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Виллем Баренц]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86 64] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[:Сурет:Құран Кәрім қазақша мағынасы және түсінігі.pdf|Сурет:Құран Кәрім қазақша мағынасы және түсінігі.pdf]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96.pdf 64] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Заңды өкіл]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%D3%A9%D0%BA%D1%96%D0%BB 63] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Қазақстан Халық банкі]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 63] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Уикипедия:Қазақ латын әліпбиі]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 62] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Қырқынан шығару]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 60] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Ақмола бекінісі]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 60] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 59] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Әл-Фараби және музыка]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 58] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 58] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Панно]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%BE 58] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Әзіл]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB 57] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 57] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Музыканың ұлы кітабы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 56] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[:Санат:Қазақстан кәсіпорындары|Санат:Қазақстан кәсіпорындары]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 56] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 56] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 56] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 55] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Кастет]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%82 54] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Таджуид]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D1%83%D0%B8%D0%B4 54] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Бектауата]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D0%B0 53] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 53] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Орман өрті]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%96 53] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 53] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 53] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 53] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Философия, саясаттану және дінтану институты]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%2C_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 53] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Иілгіш диск]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%96%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%88_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BA 52] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[КешYOU]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 52] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Жазғы Азия ойындары 2026]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 52] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Балуан Шолақ]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 52] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 51] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Әуе компаниялары кодтары]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 51] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 51] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Нұртас Исабаев]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 51] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Көш]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88 51] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Еңбек нарығы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 51] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 50] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%BB%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 50] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD 50] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 50] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Салауат]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 50] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Алтынсарин ескерткіші]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 49] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 49] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Ислам]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 48] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 48] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Ультрабук]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%BA 48] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Байзақ Мәмбетұлы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Қазақстан газеттері тізімі]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 47] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Сарысу ауданы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 47] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 47] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Қымбат Айдарқызы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 47] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Жігіт сөзі. Асфальттағы қан]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BD 46] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Футболдан әлем чемпионаты]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 46] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Ұйымның қаржы қызметі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 46] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 46] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 46] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 46] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 46] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Жұмбақ]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B 45] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 45] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 45] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Арғын]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 45] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Торғай (Ақмола облысы)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 44] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 43] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Abai TV]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Abai_TV 43] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Германия]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 42] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Жаздың 500 күні]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_500_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 42] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Қазақстандағы ведомстволық наградалар]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 41] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Материк]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA 41] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 41] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 40] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Артроз]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B7 40] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Саңырау (Ру)]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%28%D0%A0%D1%83%29 40] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 40] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Қызылшекара]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0 39] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Сүмбе (Райымбек ауданы)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D0%B5_%28%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 38] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 38] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Шағылысу қабілеттілгі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B3%D1%96 38] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 38] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Манчестер Юнайтед]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%AE%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%B4 38] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Қазақстанның сыртқы саясаты]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 38] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 38] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Қазақтың сирек кездесетін салт-дәстүрлері]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 37] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Иық белдеуі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D1%96 37] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 37] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Саясат Нұрбек]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 37] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 36] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Арогенез]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 36] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Есіл ауданы (Астана)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 36] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 36] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Астана]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 35] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Бозінген күйі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 35] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Дүкен (ауыл)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 35] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Ән-Ниса сүресі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 35] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 35] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Ыстықкөл]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 35] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Ырғыз (ауыл)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 34] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Қапаған хан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Бесжылдық жоспар (КСРО)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 34] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 34] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Калифорния университеті, Сан-Диего]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%2C_%D0%A1%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%BE 34] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Қазақстандағы басқа ұлттар немесе этникалық топтар тарихы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 34] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Еңлік — Кебек (пьеса)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 34] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 33] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Сенім]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BC 33] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[:Санат:Қазақстан зауыттары|Санат:Қазақстан зауыттары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Алматы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 32] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 32] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 32] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Мәдениет (телеарна)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 32] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 32] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Душети]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B8 32] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Наймандар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[:Сурет:Bandera de Rincón de la Victoria.svg|Сурет:Bandera de Rincón de la Victoria.svg]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandera_de_Rinc%C3%B3n_de_la_Victoria.svg 32] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Жатақ]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B 32] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 31] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Семей қалалық әкімдігі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 31] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Үйрек]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 31] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 31] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 31] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Қазақ даласында өмір сүрген ежелгі тайпалар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Орта Азия тарихы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 30] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 30] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Бұғана]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0 30] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Келінжан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 30] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Фурқан сүресі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 29] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Қара өрік]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BA 29] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Баян Қасаболатұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 29] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 29] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Адай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 28] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Сымбат сән академиясы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%99%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Арқайым]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 28] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Қазақ философиясы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 27] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Албан руы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 27] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Сиыр обасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Германия Демократиялық Республикасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Егемен Қазақстан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[18 ғасырдағы Қазақстан тарихнамасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Ақтас (Наманған облысы)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 27] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 26] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 26] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 26] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Батыр Баян көшесі (Алматы)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 26] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Қатысушы:ScrollRider/зертхана]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AScrollRider%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 26] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Шымыр]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 26] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 25] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Қазақстан экономикасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Эрлинг Холанд]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 25] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Кейкі Көкембайұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Жатыр мойны эрозиясы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Өкпекті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Махмуд Хассан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D1%83%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 24] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Балқаш]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 24] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Адажи]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B6%D0%B8 24] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Қатысушы талқылауы:Sagzhan]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ASagzhan 23] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Әл-Мәида сүресі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D3%99%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 23] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Қармет]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82 23] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 23] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 23] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Жау тылындағы бала]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 22] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 22] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Баян-Өлгий Аймағы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 22] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 22] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 22] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Петров мәдениеті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Цильшлахт-Зиттердорф]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%BB%D0%B0%D1%85%D1%82-%D0%97%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BE%D1%80%D1%84 22] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Батыр]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Жаппас]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 22] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 22] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 22] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 22] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Қапшағай су қоймасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 21] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Құрбақалар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Жаныс]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 21] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[:Санат:Қазақстан журналистері|Санат:Қазақстан журналистері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Хейдар Әлиев орталығы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 21] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Міндеттеме]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 20] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Ламин Ямаль]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 20] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Әбу Хамид әл-Ғазали]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8 20] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 20] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2018_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 20] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Стеарин қышқылы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Қазақтар (этногенез)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%29 20] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Ырғыз]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7 20] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 20] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Ысты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Қазақстан-Өзбекстан шекарасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Сақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 19] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Арқалық (қала)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 19] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Өскемен]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 19] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Магний стеараты]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Жар-Жар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Сона]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 19] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Шымкент]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 19] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 18] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 18] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Берке хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Еуропа]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 18] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Айдос Мансұрұлы Сағатов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Ам (Нор)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC_%28%D0%9D%D0%BE%D1%80%29 18] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Жас Алаш (газет)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%28%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%29 18] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Сахабалар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 18] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Бексейіт Әбдезұлы Түлкиев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 18] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Жақайым]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 18] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Еңлікгүл]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B3%D2%AF%D0%BB 18] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Ғарифолла Есім]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 18] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Портал:Африка/Африка елдері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 18] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 18] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Александр Николаевич Подольских]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85 18] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Таз руы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Оныншы патшалық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 17] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 17] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 17] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Беріш]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 17] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 17] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Динара Жанабайқызы Сәтжан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 17] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Орал]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 17] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Отмар Карас]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81 17] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[2026 жыл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 16] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 16] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Қазақстан колледждері тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Теодор Сведберг]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3 16] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Зигнау]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B8%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%83 16] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Бүйі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 16] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 16] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 16] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Әуе компаниялары кодтары-B]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-B 16] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Рахман қайнары (шипажай)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 16] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Рашизм]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B7%D0%BC 16] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Ошақты (Келес ауданы)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%28%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 16] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Сәбіз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%B7 16] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Футболдан Украина чемпионаты 2018/19]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B_2018%2F19 16] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Үндістанның тəуелсіздік күні]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%C9%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 16] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 16] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Әл-Ағраф сүресі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%90%D2%93%D1%80%D0%B0%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Әбілқайыр хандығы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 15] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 15] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Алтыншы дәрежелі теңдеу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83 15] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Ресей]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 15] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Үлгі:Байрақ/Германия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D2%9B%2F%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Шалқар (көл, Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%2C_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 15] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Тана]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Құран]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Жер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Айзкраукле]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B7%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5 15] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 15] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Ботбай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Бейсен Абайұлы Құранбек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Дина Төлепберген]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 15] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Дос-Мұқасан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 15] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 15] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Айналмақ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B 14] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Тәуекел Мүслім]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 14] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Владимир Карпович Божко]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%BA%D0%BE 14] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Ұлан (газет)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%29 14] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Қазақ радиосы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 14] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Сырға салу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 14] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[:Санат:Алфавит бойынша иттердің тұқымдары|Санат:Алфавит бойынша иттердің тұқымдары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[:Санат:Ұлыбритания телесериалдар|Санат:Ұлыбритания телесериалдар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Қожа]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 14] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Темірқазық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Ән-Нас сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Дүниежүзілік көрме (2017)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 14] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 14] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Қазақстан Республикасының Парламенті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 14] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Қиыл өзені]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8B%D0%BB_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%96 14] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Ошаған]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Жоржи Жезуш]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%80%D0%B6%D0%B8_%D0%96%D0%B5%D0%B7%D1%83%D1%88 14] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Тораңғы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 14] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Футбол]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 14] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Катонқарағай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Сүре]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 13] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Солтүстік Қазақстан университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Кенан Имирзалыоғлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BE%D2%93%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Қытай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Бейбіт Қорған]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 13] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Мишель Эжен Шеврёль]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%AD%D0%B6%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%80%D1%91%D0%BB%D1%8C 13] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Жамбыл ауылдық округі (Келес ауданы)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 13] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Лионель Месси]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 13] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Бағдат Батырбекұлы Мусин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 13] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Созақ ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Шежіре]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 13] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[SCAT]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 13] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Тарақты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Жоламан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Асхат Жұмағалиұлы Жұмағали]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 13] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Іш өту]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 13] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Қатысушы:EPIC]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 13] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Аргентина]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 13] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 13] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Альбрехт Дюрер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%85%D1%82_%D0%94%D1%8E%D1%80%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Құда]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 12] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Норвегия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[:Санат:Ұлыбритания телевизиялық мини-сериалдары|Санат:Ұлыбритания телевизиялық мини-сериалдары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Алшын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Қарлығаш Төлегенқызы Мұхамеджанова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Арғымақ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B 12] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[IC 544]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 12] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[:Санат:Үлгі шақыруында көшірме аргумент қолданатын беттер|Санат:Үлгі шақыруында көшірме аргумент қолданатын беттер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D0%B0%D1%80%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Шешейген]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 12] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Қазақстан халық партиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Тыштырма]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 12] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Айдар (шаш)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 12] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Пальмитин қышқылы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 12] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Етеккір]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Килиан Мбаппе]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 12] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Еріншектер Елі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 12] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Қасым Тоғызақов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Айша бибі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 12] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Саят Қабылұлы Медеуов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Есім хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Ақорда (резиденция)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%29 12] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 12] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[МузАРТ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 12] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Рәбия сұлтан бегім]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 11] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Мұқан Төлебаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Айлант]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 11] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Моңғол шапқыншылығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Кәкпір]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BA%D0%BF%D1%96%D1%80 11] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Кемел Тоқаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Қуандық Рахым]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 11] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 11] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Отырар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[:Санат:Навигациалық үлгілер:Германия өзендері|Санат:Навигациалық үлгілер:Германия өзендері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%3A%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Есекжем]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 11] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Қатысушы талқылауы:Vyacheslav Nasretdinov]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AVyacheslav_Nasretdinov 11] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[:Санат:Ақтөбе облысы аудандары|Санат:Ақтөбе облысы аудандары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Абақ Керей]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 11] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Кристофер Нолан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%80_%D0%9D%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 11] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Берік Ноғайұлы Асылов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Нидерланд]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 11] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Хан Тәңірі шыңы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 11] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Қазақстан радиостанциялары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Майра Мұхамедқызы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 11] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Қанат Ислам]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 11] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Ақмешітті басып алу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D0%BB%D1%83 11] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Қазақ транслитерациясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%281301%E2%80%941400%29 11] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Дәуіт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 11] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Бейбіт Сейдуалиева]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[ALT Университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Аборт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 11] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Александра Даддарио]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE 11] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Әзілхан Нұршайықов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 11] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Берлин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Саят Темірболатұлы Исембаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 11] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Төртуыл]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 11] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Қатысушы:Sagzhan]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ASagzhan 11] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Құран тарихы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 11] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Әл-Кәусәр сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Жоқтау ән]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D3%99%D0%BD 10] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Жаңаарқа ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Солтүстік Корея]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 10] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Шиқан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Бас тарту]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Ерзат Дулат]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 10] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Босния және Герцеговина федерациясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Құлшығаш]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 10] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Үндістан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Kaspi Bank]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi_Bank 10] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Крест жорықтары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Ауа райы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Эротикалық фильм]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC 10] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Аша Матай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Пазырық мәдениеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Кәлимә]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D3%99 10] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 10] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Ойыншықтар хикаясы 5]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 10] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 10] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Күн (жұлдыз)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 10] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Аспидтер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Мастурбация]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Ақтау]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 10] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Баланы шомылдыру]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 10] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Ұлттық Банктің қызметтері мен операциялары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Майқы би]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Итемшек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Жетісай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[:Санат:Ұлыбритания телесериалдары|Санат:Ұлыбритания телесериалдары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Kaspi.kz]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi.kz 10] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Тараз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Рамадан (ру)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D1%83%29 10] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Кентау]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 10] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[11 шілде]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 10] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Танымал қазақтардың тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Аида Ғалымқызы Балаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Баж салығы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B6_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар|Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Табын]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 10] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Сиқым]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 10] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Масқар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Бура (найман)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0_%28%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Ұлытау тобы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 10] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Айнұр Жұмабекқызы Тұрсынбаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Мысыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Владимир Владимирович Путин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Айя Шалқар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Рик және Морти]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8 9] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Уикипедия:Уикилендіру]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 9] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Qazsport]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazsport 9] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Ташкент]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 9] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Аруақ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%83%D0%B0%D2%9B 9] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Аят әл-Курси]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 9] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Генрих Отто Виланд]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%9E%D1%82%D1%82%D0%BE_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 9] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Сайран]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Германия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[:Санат:Қазақ рулары|Санат:Қазақ рулары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Фрустрация]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 9] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Шыбын]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 9] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 9] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Қанжығалы руы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Жиде]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 9] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Рауан Кенжеханұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Медицина]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 9] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 9] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Сүлеймен сұлтан (телехикая)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 9] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Төртқара]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 9] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Қарақастек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Үлгі:Апта күндері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Қ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 9] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Қазақтың би-шешендері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Еркежан Ибаққызы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 9] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Мысық тұқымдастар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Дельбрюк]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D1%80%D1%8E%D0%BA 9] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Ойыл (өзен)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 9] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Вирустар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Слот]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%82 9] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Мәриям сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 9] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Сыпыра жырау]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 9] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Джордж Уокер Буш]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B6_%D0%A3%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%91%D1%83%D1%88 9] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Уикимедиа қоры]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Әсел Иманғалиқызы Тасмағамбетова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Қазақстан-Американдық еркін университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Эйфель мұнарасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B9%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Бельгия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Мәдіқожа]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0 9] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Ас беру]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 9] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Мәдина Есмалайқызы Ерәлиева]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%80%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Алатау (қала)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 9] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 9] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 9] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Мұзтау шыңы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 9] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Елена Сергеевна Бейсембинова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Ислам пайғамбарлары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Заттыбек Көпбосынұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Ошақты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Алғи]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 9] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Қайрат Сатыбалдыұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Ноғай-Қазақ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B 9] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Ұлы жасақ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B 9] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Адай күйі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 9] |- | data-sort-value="933" | 933 | [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="934" | 934 | [[Арман Айдосұлы Тосқанбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="935" | 935 | [[Шегіртке]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 9] |- | data-sort-value="936" | 936 | [[Тама]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9] |- | data-sort-value="937" | 937 | [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="938" | 938 | [[Катонқарағай ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="939" | 939 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="940" | 940 | [[Шілде]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 9] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 6els1fqcuqxdvi2wefeqpyydrrbsokq Вильгельм Фридрих Оствальд 0 782757 3629269 3621275 2026-07-13T04:16:38Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629269 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Вильгельм Фридрих Оствальд |Шынайы есімі = нем. Wilhelm Friedrich Ostwald<br>латышша Vilhelms Ostvalds |Суреті = Eduardbuchner.jpg |Сурет ені = Wilhelm_Ostwald.jpg |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.8.1853 |Туған жері = {{Туғанжері|Рига|Ригада}}, [[Ливония губернаторлығы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 4.8.1932 |Қайтыс болған жері = [[Гроссботтен]], [[Пруссияның еркін мемлекеті]], [[Германия]] |Азаматтығы = {{байрақ|Германия}}<br> {{байрақ|Ресей империясы}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[эсперантист]], [[өнертапқыш]], [[университет оқытушысы]], [[идист]], [[жазушы]], [[физик]], [[философ]], [[мұғалім]], [[суретші]], [[жаратылыстанушы]], [[әлеуметтанушы]] |Жұмыс орны = [[Рига политехникалық мектебі]]<br> [[Лейпциг университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторлық дәреже]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Дорпат университеті]] (белгісіз)<br> [[Бірінші мемлекеттік гимназия]] |Ғылыми жетекші = [[Карл Эрнст Генрих Шмидт|К. Шмидт]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[полиартрит]]ты зерттеуші танымал |Марапаттары = [[Әулие Станислав ордені]]<br>[[Альбрехт ордені]]<br>[[Фарадей дәрісі]] (1904)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия бойынша Нобель сыйлығы]] ([[1909 жыл ғылымда|1909]])<br>[[Физикалық қоғамның құрметті мүшесі]] (1909)<br>[[Вильгельм Экснер медалі]] (1923)<br>[[Абердин университетінің құрметті докторы]]<br>[[Кембридж университетінің құрметті докторы]]<br>[[Карлсруэ технологиялық институтының құрметті докторы]]<br>[[Құрметті Галле-Виттенберг университетінің докторы]]<br>[[Торонто университетінің құрметті докторы]]<br>[[Ливерпуль университетінің құрметті докторы]] |Қолтаңбасы = Signatur_Wilhelm_Ostwald.JPG |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Вильгельм Фридрих Оствальд''' ({{Lang-de|Wilhelm Friedrich Ostwald}}, {{Lang-lv|Vilhelms Ostvalds}}; [[21 тамыз]] [[1853]], [[Рига]], Ливония губернаторлығы, [[Ресей империясы]] — [[1932 жыл|1932 жылғы]] [[4 сәуір]], Лейпциг, [[Веймар Республикасы]]) — балтық немістері тектес орыс және неміс физикохимик және [[философ]]. 1909 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты. == Өмірбаян == Ригада дүниеге келген. Әкесі — Готтфрид Вильгельм Оствальд, ал анасы — Элизабет Лекель болған. 1875 жылы Вильгельм Фридрих Дорпат университетін бітіріп, 1875—1881 жылдары онда сабақ берді. Содан кейін Рига политехникалық мектебінде профессор болды (1882—1887). 1887 жылы Лейпцигке көшіп, қайтыс болғанға дейін сол жерде тұрды. Лейпциг университетінде профессор болды (1887—1906). Санкт-Петербург Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1895). == Ғылыми қызмет == [[Сурет:Ostwald_vant_Hoff.jpg|нобай|280x280 нүкте|Оствальд және [[Якоб Хендрик Вант-Гофф|Вант-Хофф]]]] Оствальдтың негізгі ғылыми еңбектері [[Электролиттік диссоциация теориясы|электролиттік диссоциация]] теориясын дамытуға арналған. Қышқыл ерітінділерінің электр өткізгіштігі мен олардың электролиттік диссоциациялану дәрежесі арасындағы байланысты ашты (1884). Қышқылдардың негізділігін олардың ерітінділерінің электр өткізгіштігі арқылы анықтау әдісін ұсынды (1887—1888). Оствальдтың сұйылту заңын негіздеді (1888). Оствальдтың пісу құбылысын алғаш сипаттады. Аналитикалық химия реакцияларын иондар арасындағы өзара әрекеттесу ретінде қарастыруды ұсынды (1894). Оствальд сонымен қатар [[химиялық кинетика]] және [[катализ]] мәселелерін зерттеді; [[Аммиак|аммиактың]] каталитикалық тотығу принциптерін жасады. 1909 жылы Оствальдқа «катализ табиғатын зерттегені және химиялық реакциялардың жылдамдығы туралы іргелі зерттеулері үшін» [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] берілді. Оствальд өз заманының ең маңызды ғылыми ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол Лейпциг университетінің физикалық химия кафедрасында Густав Генрих Видеманның (1826—1899) ізашары болды, оны соңғысы 1871 жылдан 1887 жылға дейін басқарды. Оствальд сол университетте әлемдегі алғашқы физика-химиялық институтты құрды және Неміс электрохимиялық қоғамының негізін қалаушылардың бірі болды. 1887 жылы Оствальд [[Якоб Хендрик Вант-Гофф|Я. Ван'т Хоффпен]] бірге Физикалық химия журналын құрды. 1889 жылдан бастап ол математика, физика және химия бойынша классикалық шығармаларды қамтитын бірнеше жүз шағын кітаптардан тұратын «Дәл ғылымдардың классикасы» (Оствальдтың Klassiker der exakten Wissenschaften) сериясын шығара бастады. Оствальдтың қатысуымен құрылған «Көпір» (1911) ұйымы барлық елдердің ғалымдарының өз мамандықтары бойынша әдебиетке қол жеткізуін жеңілдету мақсатында библиография және құжаттама саласында халықаралық ынтымақтастықты дамытуды мақсат етті. Бірнеше жыл бойы ол «Монистер одағын» басқарды. 1901—1921 жылдары ол «Табиғат философиясының жылнамалары» журналын шығарды. 1900 жылы Оствальдтың қатысуымен платина катализаторында аммиакты тотықтыру арқылы азот қышқылын алу процесі жасалды. Осы процесті және Габер мен Бош ұсынған аммиак өндірудің арзан әдісін қолдана отырып, Германия Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өзін жарылғыш заттармен қамтамасыз ете алды. Дәл осы процестер бүгінде тыңайтқыштар өндіру үшін қолданылады. Оствальд жасанды [[идо]] тілін әзірлеуге белсенді қатысты, 1904 жылдан бастап осы тілді жасаушылардың съездеріне қатысып, тіпті олардың кейбіріне төрағалық етті<ref>{{Cite web|title=10|url=http://miresperanto.com/esperantologio/napravlenija/10.htm#page-top|accessdate=2020-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225231438/http://miresperanto.com/esperantologio/napravlenija/10.htm#page-top|archivedate=2020-02-25}}</ref>. Оствальдтың ғылыми ұйымдастырушы ретіндегі жұмысы кеңінен танымал. Лейпциг университетіндегі оның физикалық химия зертханасында әлемнің түкпір-түкпірінен келген студенттер мен химиктер физикалық химияның жаңа ғылымын зерттеді, олардың көпшілігі кейіннен бүкіл әлемге танылды. Олардың арасында [[Сванте Аррениус|Аррениус]], Нернст, [[Уильям Рамзай|Рамзи]], Габер және Яффе болды. '''Оствальдтың қос конусы''' Вильгельм Оствальд кескіндемедегі практикалық тәжірибесіне байланысты ғылыми негізделген түс жүйесін де зерттеді. 1914 жылдан бастап ол Deutschen Werkbundes тарапынан түс теориясын нормативтік, физикалық, химиялық, психологиялық және физиологиялық тұрғыдан зерттеу жүргізуге шақырылды. Вильгельм Оствальд үшін түс теориясын өлшеудің эксперименттік әдістерін әзірлеу оның энергетикалық императиві мен ғылыми сенімдерін қолдану мүмкіндігі болды. Ол тек ғылыми негізделген түс таксономиясын жасағысы ғана емес, сонымен қатар оның зерттеулері өнеркәсіп пен қолөнерге де пайда әкелуі керек еді. Вильгельм Оствальд реңк тәрізді үшбұрыштарды жоғарғы ақ және төменгі қара ұшы бар қос Оствальд конусына орналастырды. Кез келген түстің орны толық түстің санымен және ақ-қара бөліктердің екі әріпімен анықталды. Вильгельм Оствальд бұл үшін «түс стандарты» терминін енгізді. Ол бірнеше түс каталогтары деп аталатын каталогтарды жасады. Олардың ішіндегі ең үлкені 2520 өлшенген түстен тұрды. Бұл 24 бөліктен тұратын түсті дөңгелекке, 15 қадамнан тұратын сұр оське және әрбір түсті үшбұрыштағы 105 түске сәйкес келеді. Дегенмен, Оствальдтың айтуынша, 680 түстен тұратын түс органы көптеген практикалық қолданбалар үшін жеткілікті болды. Бұл түс стандарты стандартты түс атласының, түс нұсқаулықтарының, түс кестелерінің, бояулардың және мамандандырылған түс қорытындыларының бастапқы нүктесіне айналды. 1917 жылы түс атласы пайда болды, ол 1930 жылға қарай барлығы 14 басылымға жетті, ал сол жылдың күзінде 2500 түстен тұратын алғашқы түс атласы пайда болды. Ол сандық түс теориясын, түстерді жіктеу шкаласын, түстер үйлесімділігі жүйесін және түстер атласын жасады. Ол бояу және лак өндірушілерінің өтініші бойынша [[1927 жыл|1927 жылы]] Мемлекеттік жеткізу шарттары комитеті ([[Неміс тілі|немісше:]] ''Reichsausschuß für Lieferbedingungen und Gütesicherung'') әзірлеген неміс түс стандарты — '''RAL''' жүйесінің авторы. == Философиялық еңбектер. Энергетика == Оствальд — [[Онтология|онтологиядағы]] [[Энергияның сақталу заңы|энергетизм]] тұжырымдамасының авторы, ол [[материализм]] мен [[Идеализм|идеализмге]] балама болды. Оствальд [[Энергия|энергияны]] жалғыз шындық деп санады, материя мен рухты энергияның көрініс формалары ретінде қарастырды. Энергияның сақталу және түрлену заңын табиғаттың жалғыз әмбебап заңы ретінде түсіне отырып, 1890 жылдан бастап ол энергияны әлемнің субстанциясы ретінде зерттеді, оған барлық құбылыстар мен өзгерістерді енгізуге болады. Осы идеяға сәйкес ол классикалық термодинамиканың принциптері мен заңдарының философиялық түсіндірмесін жасады, бұл оның «энергетикалық философиясының» (энергетизмнің) негіздерінің біріне айналды. Бұл философия материя ұғымын энергия ұғымымен (немесе «белгілі энергиялар кешенімен») ауыстыруға мүмкіндік береді деп сенді. Биологиялық және психикалық процестерді (саналы процестерді қоса алғанда) энергетикалық процестер ретінде түсінуді ұсынды. «Мәдениеттің энергетикалық негізін» зерттеп, энергетикалық тәсілді әлеуметтік құбылыстар саласына кеңейтті. Барлық адами және ғарыштық құбылыстарды «энергиялар арасында болатын» процестер ретінде ұсынуға болады деп мәлімдеді. Энергияны ысырап етуді емес, керісінше пайдалануды талап ететін «энергетикалық императивті» тұжырымдады. == Есте сақтау == [[Сурет:OstwaldDenkmalRiga.jpg|нобай|200x200 нүкте|Ригадағы Оствальд ескерткіші]] * 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] Айдың арғы жағындағы кратерге Вильгельм Фридрих Оствальдтың есімін берді. * 2001 жылы Вильгельм Оствальдқа ескерткіш Ригада Верманес саябағының жанындағы Кришян Барона көшесінде орнатылды. * Сондай-ақ, 2003 жылы Ригада Вильгельм Оствальдтың есімі орта мектепке (бұрынғы №76 мектеп), ал 2017 жылы — жаңа көшеге берілді<ref>{{Cite web|title=Par zemes vienību un ēku adrešu maiņu un piešķiršanu|url=https://likumi.lv/ta/id/292267-par-zemes-vienibu-un-eku-adresu-mainu-un-pieskirsanu-brasas-skanstes-un-petersalas--andrejsalas-apkaime|work=Likumi.lv|publisher=[[Latvijas Vēstnesis]]|date=2017-07-17|lang=lv|accessdate=2023-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230325100558/https://likumi.lv/ta/id/292267-par-zemes-vienibu-un-eku-adresu-mainu-un-pieskirsanu-brasas-skanstes-un-petersalas--andrejsalas-apkaime|archivedate=2023-03-25}}</ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Оствальд // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с. * [http://minervium.com/philosophy/Ostvald-Naturfilosofija.html Оствальд, В. «Натурфилософия» (1907)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205084053/http://minervium.com/philosophy/Ostvald-Naturfilosofija.html |date=2013-12-05 }} * Храмов Ю. А. Оствальд Вильгельм Фридрих (Ostwald Friedrich Wilhelm) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 203. — 400 с. — 200 000 экз. * Профиль Вильгельма Фридриха Оствальда на официальном сайте РАН * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1909/ Информация с сайта Нобелевского комитета]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020171016/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1909/ |date=2012-10-20 }}{{In lang|en}} * [http://n-t.ru/nl/hm/ostwald.htm ОСТВАЛЬД (Ostwald), Вильгельм]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529223035/http://n-t.ru/nl/hm/ostwald.htm |date=2015-05-29 }}. Биография. — [http://n-t.ru/ НиТ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527044155/http://n-t.ru/ |date=2015-05-27 }}. [http://n-t.ru/nl/ Лауреаты Нобелевской премии]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150530030444/http://n-t.ru/nl/ |date=2015-05-30 }}, 1998. * Ostwald, Wilhelm Friedrich (1853-1932) (нем.). // Baltisches Biographisches Lexikon Digital. [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Леополдина мүшелері]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының мүше-корреспонденттері]] [[Санат:Германия өнертапқыштары]] [[Санат:Натурфилософтар]] [[Санат:Германия философтары]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] brxgwwmo1mnobzcj433dzq0h8f02gsa Би Джей Томас 0 782951 3629262 3623219 2026-07-12T22:50:32Z ShadZ01 56180 3629262 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Би Джей Томас |Шынайы есімі = {{lang-en|B. J. Thomas}} |Сурет = B.J. Thomas 1972.JPG |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = Томас 1972 жылы |Фон = solo_singer |Туған кездегі есімі = Билли Джо Томас |Толық аты = |Туған күні = 7.8.1942 |Туған жері = [[Хьюго (Оклахома)|Хьюго]], [[Оклахома]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 29.5.2021 |Қайтыс болған жері = [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]], [[Таррант (округ)|Таррант]], [[Техас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Белсенділік жылдары = 1966 — 2021 |Мемлекет = {{USA}} |Мамандықтары = әнші |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = [[кантри]], [[поп-музыка|поп]], [[қазіргі заманғы христиандық музыка]], [[рок-музыка|рок]], [[софт-рок]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Scepter Records|Scepter]], [[Myrrh Records|Myrrh]], [[Columbia Records|Columbia]], [[ABC Records|ABC]], [[Paramount Records|Paramount]] |Марапаттары = |Сайты = {{URL|www.bjthomas.com}} |Commons = }} '''Би Джей Томас''' ({{Lang-en|Billy Joe "B.J." Thomas}}, [[7 тамыз]] [[1942 жыл|1942]] — [[29 мамыр]] [[2021 жыл|2021]]<ref>{{Cite web|url=https://www.spokesman.com/stories/2021/may/29/hooked-on-a-feeling-singer-bj-thomas-dies-at-78/|title=‘Hooked on a Feeling’ singer B.J. Thomas dies at 78|access-date=2021-05-30|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602212954/https://www.spokesman.com/stories/2021/may/29/hooked-on-a-feeling-singer-bj-thomas-dies-at-78/|url-status=live}}</ref>) — американдық әнші. Оның орындауындағы ең танымал ән — «[[Raindrops Keep Fallin’ on My Head]]<nowiki/>» (1970 жылы АҚШ-та 4 апта бойы 1-орында тұрды). [[AllMusic]] музыкалық сайты оны 1960-жылдардың аяғы мен 1970-жылдардың аралығында [[кантри]] жанрында да, [[Поп-музыка|поп]]-жанрда да үлкен жетістікке жеткен, «[[поп-рок]] пен кантридің арасында бір аяғымен бір жанрда, екінші аяғымен екінші жанрда тұрған» және қос бағытта да хиттер жазған «жұмсақ, әуезді автор-орындаушы» ретінде сипаттайды. «Мансабының басында ол [[рок-н-ролл]]ға көбірек бейім болды, бірақ 70-жылдардың ортасында кантри музыкасына бет бұрып, онжылдықтың ең табысты [[кантри-поп]] жұлдыздарының біріне айналды.»<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/bj-thomas-mn0000057840/biography|title=B.J. Thomas — Biography|publisher=[[AllMusic]]|access-date=2015-03-01|archive-date=2015-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911194308/http://www.allmusic.com/artist/bj-thomas-mn0000057840/biography|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{official website|http://www.bjthomas.com/}} [[Санат:АҚШ актерлері]] [[Санат:XX ғасыр актерлері]] [[Санат:АҚШ әншілері]] [[Санат:XX ғасыр әншілері]] [[Санат:АҚШ жазушылары]] [[Санат:XX ғасыр АҚШ жазушылары]] [[Санат:XXI ғасыр актерлері]] [[Санат:XXI ғасыр әншілері]] [[Санат:XXI ғасыр жазушылары]] [[Санат:Тұлғалар:Хьюстон]] [[Санат:АҚШ кантри-музыканттары]] [[Санат:Госпел орындаушылары]] [[Санат:Поп-музыканттар]] [[Санат:АҚШ рок-музыканттары]] [[Санат:«Грэмми» сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:АҚШ поп-әншілері]] 3euds65sjsk9cy3po2i3v1ljz5i0044 Мәмбет Шотбаев 0 783062 3629207 3627128 2026-07-12T12:55:59Z RaiymbekZh 170385 /* Өмірбаяны */ 3629207 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Мәмбет Шотбаев|Толық есімі=Мәмбет Шотбайұлы Шотбаев|Туған күні=1892|Қайтыс болған күні=1978|Туған жері={{Туғанжері|Баянауыл ауданы|Баянауыл ауданында}}, [[Павлодар облысы]]|Қайтыс болған жері={{Қайтысболғанжері|Ерейментау ауданы|Ерейментау ауданында}}, [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|Ресей империясы}} →<br>{{байрақ|Алаш орда}} →<br> {{байрақ|КСРО}}|Ұлты=[[Қазақ]]|Не үшін белгілі=1953 жылғы Ерейментау ауданынан совет депутаті, Ерейментаулық басты фермасының бастығы|Партиясы=[[КОКП]]|Жұбайы=Ұмсынған Жүнісбекқызы Шотбаева (Шашкина)|Әкесі=Шотбай|Марапаттары={{Социалистік еңбек ері}}{{!}}{{Ленин ордені}}|Балалары=14|Сурет атауы=[[Ажы]]да жасалған Шотбаев Мәмбеттің суреті|Сурет=Mambet Shotbaev.jpg}} '''Мәмбет Шотбайұлы Шотбаев''' ([[1892 жыл|1892]], [[Павлодар облысы|Павлодар уезі]] — [[1978 жыл|1978]], [[Ақмола облысы]], [[Ерейментау ауданы]]) — саясаткер, депутат<ref name=":0">[https://anatili.kazgazeta.kz/news/10057 Мәмбет Шотбаев туралы]</ref>, [[социалистік еңбек ері]]<ref name=":1">[https://m.vk.com/wall-144264909_343?ysclid=mr4t02vy3n514826476 ЕРЕЙМЕНТАУ АУДАНЫНА 90 ЖЫЛ]</ref>. == Өмірбаяны == Руы — [[Арғын]], ішінде Қозған. Шотбаев Мәмбет 1892 жылы Баянауыл ауданында дүниеге келген. 1932 жылғы ауыр ашаршылық кезінде ауыл шаруашылығы бригадасын басқарып, халықтың тұрмысын жақсартуға үлкен үлес қосқан азамат. 1953 жылы Ерейментау ауданынан совет депутаті болып қызмет атқарды. Ерейментау жылқы фермасының бастығы болып қызмет еткен. 1978 жылы дүниеден озды<ref name=":0" />. == Отбасы == [[Сурет:Shotbaev Mambet with grandchildren.jpg|thumb|1969 жылы жасалған Шотбаев Мәмбеттің, Шотбаева Ұмсынғанның және немерелерінің суреті]] * Әйелі — Ұмсынған Жүнісбекқызы (1900—1976), [[Зейін Шашкин]]нің апасы; * 14 баласы болған; * [[Еділ Ерғожин]]нің қайын атасы. * Ағасы - Теубек, [[Қайыржан Теубекұлы Шотбаев|Қайыржан Шотбаевтың]] әкесі. == Марапаттары == * [[Социалистік еңбек ері]]<ref name=":1" />; * [[Ленин ордені]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Депутаттар]] [[Санат:КСРО аудандық кеңестерінің депутаттары]] d95s8n4mmjjlkhh7q4zx86f9al08vlp 3629208 3629207 2026-07-12T12:56:47Z RaiymbekZh 170385 /* Өмірбаяны */ 3629208 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Мәмбет Шотбаев|Толық есімі=Мәмбет Шотбайұлы Шотбаев|Туған күні=1892|Қайтыс болған күні=1978|Туған жері={{Туғанжері|Баянауыл ауданы|Баянауыл ауданында}}, [[Павлодар облысы]]|Қайтыс болған жері={{Қайтысболғанжері|Ерейментау ауданы|Ерейментау ауданында}}, [[Ақмола облысы]]|Азаматтығы={{байрақ|Ресей империясы}} →<br>{{байрақ|Алаш орда}} →<br> {{байрақ|КСРО}}|Ұлты=[[Қазақ]]|Не үшін белгілі=1953 жылғы Ерейментау ауданынан совет депутаті, Ерейментаулық басты фермасының бастығы|Партиясы=[[КОКП]]|Жұбайы=Ұмсынған Жүнісбекқызы Шотбаева (Шашкина)|Әкесі=Шотбай|Марапаттары={{Социалистік еңбек ері}}{{!}}{{Ленин ордені}}|Балалары=14|Сурет атауы=[[Ажы]]да жасалған Шотбаев Мәмбеттің суреті|Сурет=Mambet Shotbaev.jpg}} '''Мәмбет Шотбайұлы Шотбаев''' ([[1892 жыл|1892]], [[Павлодар облысы|Павлодар уезі]] — [[1978 жыл|1978]], [[Ақмола облысы]], [[Ерейментау ауданы]]) — саясаткер, депутат<ref name=":0">[https://anatili.kazgazeta.kz/news/10057 Мәмбет Шотбаев туралы]</ref>, [[социалистік еңбек ері]]<ref name=":1">[https://m.vk.com/wall-144264909_343?ysclid=mr4t02vy3n514826476 ЕРЕЙМЕНТАУ АУДАНЫНА 90 ЖЫЛ]</ref>. == Өмірбаяны == Руы — [[Арғын]], ішінде [[Бегендік]]-Қозған. Шотбаев Мәмбет 1892 жылы Баянауыл ауданында дүниеге келген. 1932 жылғы ауыр ашаршылық кезінде ауыл шаруашылығы бригадасын басқарып, халықтың тұрмысын жақсартуға үлкен үлес қосқан азамат. 1953 жылы Ерейментау ауданынан совет депутаті болып қызмет атқарды. Ерейментау жылқы фермасының бастығы болып қызмет еткен. 1978 жылы дүниеден озды<ref name=":0" />. == Отбасы == [[Сурет:Shotbaev Mambet with grandchildren.jpg|thumb|1969 жылы жасалған Шотбаев Мәмбеттің, Шотбаева Ұмсынғанның және немерелерінің суреті]] * Әйелі — Ұмсынған Жүнісбекқызы (1900—1976), [[Зейін Шашкин]]нің апасы; * 14 баласы болған; * [[Еділ Ерғожин]]нің қайын атасы. * Ағасы - Теубек, [[Қайыржан Теубекұлы Шотбаев|Қайыржан Шотбаевтың]] әкесі. == Марапаттары == * [[Социалистік еңбек ері]]<ref name=":1" />; * [[Ленин ордені]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Депутаттар]] [[Санат:КСРО аудандық кеңестерінің депутаттары]] 1bzwz5htn08gs6ho7g4gb1ks90vpg3h Вальтер Герман Нернст 0 783184 3629216 3627686 2026-07-12T15:22:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629216 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Вальтер Герман Нернст |Шынайы есімі = нем. Walther Hermann Nernst |Суреті = Walther_Nernst_1900s.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.6.1864 |Туған жері = {{Туғанжері|Бризен|Бризенде}}, [[Батыс Пруссия]]/[[Померания]] |Қайтыс болған күні = 18.11.1941 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Обер-Зибель|Саксонияда}}, [[Мускау]] маңы, [[Жоғарғы Лусатия]], [[Үшінші Рейх]] |Азаматтығы = {{байрақ|Герман империясы}}<br> {{байрақ|Веймар республикасы}}<br>{{байрақ|Нацистік Германия}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[физик]], [[университет оқытушысы]], [[физикалық химия]] |Жұмыс орны = [[Геттинген университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Докторантура]] (1887) және [[біліктілігін арттыру докторантурасы]] (1889) |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Цюрих университеті]]<br>[[Гумбольдт университеті]]<br>[[Грац университеті]]<br>[[Вюрцбург университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Фридрих Кольрауш]] |Атақты шәкірттері = [[Ричард Абегг]]<br>[[Ирвинг Лангмюр]]<br>[[Фрэнсис Саймон]] |Несімен белгілі = [[Электролиттер]] бойынша жұмысымен танымал |Марапаттары = [[Силлиман дәрісі]] (1906)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1920 жыл ғылымда|1920]])<br> [[Франклин медалі]] (1928) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = nernst.de (неміс) |Commons = }} '''Вальтер Герман Нернст''' ({{Lang-de|Walther Hermann Nernst}}; [[25 маусым]] [[1864 жыл|1864]], Вабрзезно, Пруссия провинциясы — [[18 қараша]] [[1941]], [[Бад-Мускау]], [[Саксония]]) — неміс физик және химик. [[Профессор]] және [[академик]]. «[[Термодинамика]] саласындағы жұмысын мойындау үшін» [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] (1920). == Өмірбаян == [[Сурет:Walther_Nernst.jpg|оңға|нобай|Нернст 1889 жылы]] Нернст Густав Нернсттің (1827—1888) және Оттилидің (1833—1876), қыз күніндегі тегі Нергердің ұлы болды. Оның әкесі Груджицадзда сот болған. 1892 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттинген университетінің]] медицина профессоры және хирургы Фердинанд Лохмайер (1826—1911) мен Минна Амалия Аугуста Гейне-Гедерслебеннің қызы Эмма Лохмайерге (1871—1949) үйленді. Бұл некеден үш қыз, Хильдегард (1894—1955), Эдит (1900—1980) және Анжела, сондай-ақ екі ұлы Рудольф (1914 жылы қайтыс болды) және Густав (1917 жылы қайтыс болды) дүниеге келді. Екі ұлы да [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] қаза тапты. 1899 жылы Нернст [[Гёттинген|Геттингенде]] қаладағы алғашқы жеке меншік [[Автомобиль|көлік]] сатып алды. Нернсттің басқа құмарлықтары аң аулау және тұқы өсіру болды. 1898 жылы Нернст Нернст шамының [[Патент|патентін]] General Electric Company ({{Lang-de|AEG}}) компаниясына сатты. Ол бұл қаражаттың көп бөлігін [[Гёттинген|Геттинген]] институттарын дамытуға инвестициялады. AEG де, Нернсттің өзі де шамды бүкіл әлемге насихаттады, сондықтан ол [[Париж|Париждегі]] (1900) Дүниежүзілік көрмеде және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] Буффалодағы (1901) және Сент-Луистегі (1904) жәрмеңкелерде пайда болды. [[Сурет:Nernst-lamp2.jpg|солға|нобай|Нернст шамы]] 1905 жылы Нернст Геттингеннен Берлинге көлігімен көшіп келді, ал 1907 жылы Трейенбрицендегі өзінің алғашқы жер иелігін Ритцті сатып алды. 1918 жылы ол Темплинде спирт зауыты мен дворяндық жер иелігін сатып алды. 1919 жылы оны сатқаннан кейін, 1922 жылы Мускаудағы Обер-Цибелле жер иелігін сатып алды, сол жерде 1933 жылы зейнетке шықты. Нацистік режим кезінде Нернсттің жақтаушысы емес екені бәріне түсінікті болды. Ол мұны жасырмады, және осыған байланысты Берлин Ғылым академиясының жиналыстарында «Хорст Вессель әнін» айтудан бас тартқан кезде жанжал шығарды. Нернст Кайзер Вильгельм қоғамының сенатындағы орнын жоғалтты және мүмкіндігінше басқа да көптеген ұлттық-социалистік академиялық мекемелерден шығарылды. Ақырында ол Карлсбадтағы мүлкінен бас тартты. Германияда қалған ғалымдар, атап айтқанда Макс фон Лауэ, қызы Эдит сияқты, оған Обер-Цибеллеген барды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, Нернст пен оның Бразилияда жүрген қызы Анжела мен Лондонда тұратын қызы Хильде арасындағы тікелей пошта байланысы мүмкін болмады, сондықтан сол кезде бейтарап Швецияда тұратын досы Вильгельм Палмейер байланысшы болды. 1939 жылы Нернст инсульт алып, денсаулығы тез нашарлады. 1941 жылы Нернст өзінің жеке жазбаларын өртеп жіберді, себебі ол қайтыс болғаннан кейін олар нацистердің қолына түсіп, басқалардың беделін түсіруі мүмкін деп қорықты. Нернст 1941 жылы 18 қарашада өз жер иелігінде қайтыс болды. Кейінірек әйелі оның есінен танып қалғаннан кейін бірден қайтыс болғанын айтты. Оның соңғы сөздерінің бірі: «Мен әрқашан шындық үшін тұрдым». Берлин-Вильмерсдорфта кремациядан кейін урна 1951 жылға дейін Обер- Цибелледе қалды, содан кейін ол Макс Планк пен Макс фон Лауэ сияқты басқа да танымал ғалымдардың қасында Геттинген қалалық зиратындағы отбасылық қабірге жерленді. [[Сурет:Göttingen-Grave.of.Walther.Nernst.01.jpg|нобай|200x200 нүкте|Геттинген қалалық зиратындағы Нернсттің қабірі]] [[Герман империясы|Германия империясы]] [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарына]] соғыс жарияламас бұрын бірнеше күн бұрын ''[[The New York Times|New York Times газеті]]'' Нернстке арналған некролог жариялады. Онда Нернст өзінің ерекшелігімен, тапқырлығымен және батыл ойымен оң тұлға болғаны, неміс ғалымдарына әлі де еркін ойлауға және сөйлеуге рұқсат етілген дәуірде көрініс тапқаны айтылған. [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейн]] мұны басқаша айтқан:{{Cquote|''Нернст кейде балалық менмендікке және өзіне қанағаттануға берілсе де, ол заттардың мәнін керемет және қатесіз түсінетін, және онымен болған әрбір әңгіме жаңа және қызықты аспектілерді ашатын. Оны көптеген отандастарынан ерекшелендіретін нәрсе — оның алалаушылықтан ерекше еркіндігі. Нернст адамдардың жағдайлары мен істерін, сондай-ақ өздерін өз заманының әлеуметтік немесе моральдық идеалдарымен емес, олардың әсері мен ықпалымен бағалаған. Нернстті жеке танитындар онымен ешқашан кездеспегендерін айтқан.''}}Алайда, Нернстің шәкірттері мақтаулы некрологтардан бас тартты. Нернсттің [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Газ соғысына]] қатысудағы ойнаған рөлінен басқа, онымен бірге оқыған әрбір адамның өзіндік жарақаттары бар: Нернст бір кездері [[Кронос]] деген лақап атқа ие болған, себебі грек құдайы сияқты ол да ұлдарын да, шәкірттерін де «жалмауға» дайын болған. Нернстің жесірі [[Швейцария]] арқылы өтіп бара жатқанда Лондондағы Корольдік қоғамнан көңіл айту хатын алды. Нернсттің Геттинген университетінің химия факультеті мұражайындағы ғылыми әріптестері, ең ықтималы Лотте Варбургтің қаламынан шыққан мазақтай сыни мақала жариялады. Отыз жыл бұрын Нернст «Кеңістік пен уақыт арасында» атты ертегі жазды, онда алданған патша ғашықтарды, физик пен патшайымды ғарыштық кеңістікте атып тастайды. Оқ [[Жарық жылдамдығы|жарық жылдамдығымен]] ұшты, себебі ''«зерттеушінің есептеулері бойынша, оқ өзгермейтін махаббатқа толы болған»'' . == Ғылыми жетістіктер == === Білім беру === Грудзяндз қаласында орта мектепті бітіргеннен кейін, Нернст [[Цюрих|Цюрихте]] ([[Швейцария]]), [[Берлин|Берлинде]] және Грацта жаратылыстану ғылымдарын оқыды. 1883 жылы [[Швейцария|Швейцарияда]] ол Генрих Фридрих Веберден (1843—1912) физиканы, Арнольд Мейерден (1844—1896) математиканы және Виктор Мерцтен (1839—1904) химияны оқыды. 1885 жылы ол [[Берлин|Берлинге]] көшіп, Ричард Бёрнштейннен физиканы, Георг Геттнерден математиканы және Генрих Ландольттан химияны жалғастырды. 1886 жылдан бастап Нернст [[Людвиг Больцман|Людвиг Больцманнан]] физика туралы білімін тереңдете бастады. Альберт фон Эттингхаузен және математик Генрих Штейнцпен бірге Грацта жүргенде олар көп ұзамай Эттингхаузен-Нернст эффектісі деп аталатын эффектіні ашты. [[Сурет:Boltzmann-grp.jpg|солға|нобай|Больцман қоғамы]] Фридрих Кольрауш оқуын жалғастыру және докторлық диссертациясын қорғау үшін Нернстке 1886 жылдың соңында [[Вюрцбург|Вюрцбургке]] баруды ұсынды, себебі Грацтағы техникалық университет диссертация қорғау құқығын тек 1902 жылы ғана алған болатын. 1887 жылдың мамыр айында Нернст «Жылу ағынымен енген металл дискілердегі магнетизм тудыратын электр қозғаушы күштер туралы» тақырыбында докторлық дәрежесін алды<ref>W. Nernst: Ueber die electromotorischen Kräfte, welche durch den Magnetismus in von einem Wärmestrome durchflossenen Metallplatten geweckt werden. In: Annalen der Physik 267, 1887, S. 760—789.</ref>. 1887 жылдың ортасында Нернст [[Сванте Аррениус|Сванте Аррениуспен]] бірге Грацқа оралды. Сонымен бірге Вильгельм Оствальд досы Аррениусқа бару үшін Грацқа келді. Осы сәйкестіктің нәтижесінде Нернст Оствальдтың Лейпцигте сауықтыру диссертациясын қорғау туралы ұсынысын қабылдады.1889 жылы 23 қазанда Нернст Лейпцигте «Иондардың электр қозғаушы күші» тақырыбында өзінің біліктілік диссертациясын қорғады, бұл Аррениустың идеяларын және Оствальд әзірлеген иондардың жетілдірілген моделін растады. 1890 жылы Нернст [[Гейдельберг]] университетінде қысқа мерзімге сабақ берді, содан кейін [[Геттинген]] университетіне ауысты, онда 1891 жылдан бастап ассистенті Эдуард Рикемен бірге доцент болып істеді және 1895 жылы толық профессор атағын алды. 1905 жылы ол Берлин университетінде [[физикалық химия]] профессоры болды, онда 1924 жылдан 1932 жылға дейін физикалық химия кафедрасын басқарды. 1905 жылдан қайтыс болғанға дейін Нернст Пруссия корольдік ғылым академиясының толық мүшесі, 1920 жылдан 1921 жылға дейін Берлин университетінің ректоры және 1922 жылдан 1924 жылға дейін Физика-техникалық мемлекеттік институтының президенті болды. === Электрохимия === Вильгельм Оствальдпен бірлесіп жасаған жұмысында ол бірдей [[Иондар|иондардың]] әртүрлі [[Концентрация|концентрациялары]] бар ыдыстарды зерттеді<ref>Z. Phys. Chem. 2, 617 (1888), W. Ostwald, W. Nernst, «Ueber freie Ionen» in Z. Phys. Chem. 3, 120—130 (1889).</ref>. Концентрациясы жоғары ерітіндіден шыққан иондар [[диффузия]] арқылы төмен концентрациялы ерітіндіге диффузияланады. Диффузия кезінде катиондар немесе аниондар бір-бірінен озып кетуі мүмкін. Дегенмен, ерітінді әрқашан электрлік бейтарап болуы керек болғандықтан, қарама-қарсы зарядталған иондар заряд айырмашылығын өтеуге тырысады. Осы процестердің нәтижесінде фаза шекарасында диффузиялық потенциал пайда болады. [[Сванте Аррениус]] пен Вант-Гоффтың жұмысына сүйене отырып, Нернст 1889 жылы өзінің абилитациялық диссертациясында гальваникалық элементтердегі процестерді сипаттады. Ерітінді үстіндегі бу қысымына немесе әртүрлі концентрациядағы ерітінділер арасындағы [[Осмостық қысым|осмостық қысымға]] ұқсас, гальваникалық элементтерде [[электролит]] концентрациясына пропорционалды ерітіндінің электрлік қысымы да болады. Осылайша, егер Даниелл элементінде бір электрод ретінде мырыш сияқты асыл емес металл қолданылса, оң мырыш иондары ерітіндіге өздігінен ауысады, бұл электродтың теріс зарядталуына әкеледі. Мыс сияқты асыл [[Электрод|электродта]] ерітіндінің қысымы төмен, сондықтан ерітіндіден шыққан оң мыс иондары оған тұнып, электродтың оң зарядталуына әкеледі. Егер екі электрод электрлік түрде қосылған болса, бұл зарядтың таралуы [[Электр тогы|электр тогының]] пайда болуына әкеледі. Нернст бұл электрохимиялық процесті [[Дифференциалдық теңдеу|дифференциалдық теңдеуді]] пайдаланып сипаттады<ref>W. Nernst, «Über die elektromotorische Wirksamkeit der Jonen» in Z. physik. Chem. 4, 129 (1889).</ref>. Бұл теңдеудің шешімі Нернст теңдеуі деп аталады. Бұл теңдеу тек гальваникалық элементтер үшін ғана емес, сонымен қатар кез келген [[тотығу-тотықсыздану реакциялары]] үшін де жарамды және [[электрохимия]] мен [[Термодинамика|термодинамиканы]] байланыстырады. 1891 жылы Нернст Нернсттің таралу заңын тұжырымдады<ref>Horst Ellias, Sabine Lorenz, Günther Winnen: Das Experiment — 100 Jahre Nernstscher Verteilungssatz. In: Chemie in unserer Zeit. 26. Jahrgang 1992, S. 70 ff.</ref>. Бұл заң заттың екі араласпайтын сұйықтық арасында таралуы арасындағы байланысты орнатады. Ол [[хроматография]] мен [[Экстракция|экстракцияда]] қолданылады. 1892 жылы Нернст фазалық шекаралардағы потенциалдар айырмашылығын, мысалы, [[күміс]] пен күміс хлориді арасындағы потенциалдар айырмашылығын зерттеді<ref>7. Z. f. Physik. Chem. 9, 137 (1892).</ref>. Нернст Паул Уальденмен бірге әртүрлі еріткіштердегі тұздар мен қышқылдардың диссоциациясы мен осы еріткіштердің диэлектрлік тұрақтысы арасындағы байланысты анықтады<ref>M. Le Blanc: Lehrbuch der Elektrochemie. Verlag von Oskar Leinen, Leipzig 1922, S. 142.</ref>. 1893 жылы ол «Теориялық химия оқулығы» атты еңбегін, ал 1895 жылы Артур Мориц Шёнфлиспен бірлесіп «Жаратылыстану ғылымдарын математикалық тұрғыдан қарастыруға кіріспе» атты еңбегін жазды. [[Сурет:Nernst-og.jpg|солға|нобай]] Нернст стандартты [[Электродтық потенциал|электрод потенциалын]] іздеуден бас тартып, оның орнына 1N [[қышқыл]] ерітіндісіндегі [[Стандартты электрод|платина электродының]] потенциалына қатысты барлық потенциалдарды анықтауды ұсынды<ref>Z. Elektroch. 7, 253 (1900).</ref>. Ұсыныс мақұлданды: содан бері мұндай [[Стандартты электрод|электродқа]] қатысты қалыпты потенциалдар анықталды.1907 жылы Нернст [[Электролиз|электролиздегі]] диффузиялық қабатты есептеумен айналысты<ref>Z. Phys. Chem. 47, 52 (1907).</ref>. Бұл қабаттың қалыңдығы қазір «Нернст диффузиялық қабаты» деп аталады. [[Сурет:Walther_Nernst_by_Nicola_Perscheid_1906.jpeg|оңға|нобай|Никола Першайдтің түсірген Нернст суреті, 1906 жыл]] === Физикалық химияның басқа салалары === [[Электрохимия|Электрохимиядан басқа,]] Нернст физикалық химияның басқа салаларында да зерттеулер жүргізді, мысалы, гетерогенді газ жүйелеріндегі және [[Сұйық кристалдар|сұйық кристалдардағы]] процестердің [[Химиялық кинетика|кинетикасын]] зерттеу<ref>Max Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 32.</ref>. Сонымен қатар, Нернст жарық энергиясының [[хлор]] мен [[сутегі]] молекулаларын ыдыратып, сутегі хлориді молекулаларын түзуге жеткілікті екенін анықтады<ref>M. Bodenstein: Walther Nernst zum siebzigsten Geburtstag. In: Die Naturwissenschaften. Heft 26 (1934), S. 30.</ref>. Осылайша, ол [[Макс Планк|Макс Планктың]] [[Кванттық механика|кванттық механикасына]] баға жетпес үлес қосты. === Термодинамиканың үшінші заңы === 1905 жылы Берлин университетінде дәріс оқыған Нернст [[Термодинамиканың үшінші бастамасы|термодинамиканың үшінші заңын]] (Нернсттің жылу теоремасы, Нернст теоремасы) тұжырымдады. Ол өз теориясын 1905 жылы 23 желтоқсанда [[Гёттинген|Геттингендегі]] Корольдік ғылымдар қоғамында ресми түрде ұсынды. [[Макс Планк|Макс Планктың]] одан әрі тұжырымдамасында [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөлдегі]] [[энтропия]] нөлге тең. Бұл тұжырымның салдары [[Абсолюттік нөлдік температура|абсолют нөл температурасына]] қол жеткізудің мүмкін еместігі болып табылады. === Басқа зерттеулер === [[Сурет:NeoBechstein_Flügel.jpg|солға|нобай|Алғашқы электронды пианино]] 1893 жылы [[Гёттинген|Геттингенде]] Нернст диэлектрлік өткізгіштікті өлшеудің жаңа әдісін ойлап тапты. 1897 жылы ол Нернст шамы деп аталатын шам ойлап тапты. Ол сондай-ақ автомобильдер үшін практикалық тұрғыдан маңызды [[Іштен жану қозғалтқышы|іштен жану қозғалтқыштарындағы]] химиялық процестерді зерттеді және зерттеуінің нәтижесінде өнімділікті арттыру үшін [[Шаттандырғыш газ|азот оксидін]] енгізуді ұсынды. Ол Бехштейн-Сименс-Нернст-Флюгель (Нео-Бехштейн) деп аталатын алғашқы электрлік [[Фортепиано|пианиноны]] жасауға қатысты. 1921 жылы Берлин академиясында оқыған «Қазіргі заманғы зерттеулер тұрғысынан ғалам» атты дәрісінде Э. Барнард пен Д. Джинстің еңбектерін ұқсастық ретінде пайдалана отырып, [[Галактика|Галактиканың]] белгілі бір [[Метастабильді қалып|квазистационарлық күйі]] болуы мүмкін бе деген сұрақ қойды, онда кейбір жұлдыздардың жойылу процесінде сол уақытта пайда болған басқа жұлдыздардың пайда болуына жұмсалған мөлшердегі зат бөлінеді{{Sfn|Новиков|2010}}. == Саяси қызмет == Бастапқыда Нернст саяси сенімдері әріптестерінің басым көпшілігінен айтарлықтай ерекшеленбейтіндердің бірі болды, [[Авторитаризм|авторитарлық ұлтшылдықты]] жақтады. Алайда, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] ортасынан бастап Нернст [[Демократия|демократиялық]] және бейтарап пікірлерге көбірек бейім болды. Осыған байланысты 1942 жылы Нернсттің некрологын жазған [[Альберт Эйнштейн]] келесіні айтты:{{Cquote|«Нернст ұлтшыл да, жауынгер де болған жоқ. [...] Керісінше, ол барлық алалаушылықтан азат болды».}} <ref name="Diana">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref>Оның саяси көзқарастарын растайтын бірнеше сенімді фактілер бар: * «Өркениетті әлемге қарай» үндеуі: Нернст 1914 жылы 4 қазанда жарияланған тоқсан үш неміс зиялысының «Өркениетті әлемге қарай!» манифестіне қол қоюшылардың бірі болды<ref>Deutsche Geschichte in Dokumenten und Bildern (DGDB): Der Aufruf der 93 «An die Kulturwelt!» (4. Oktober 1914).</ref>. Манифест халықаралық құқыққа қайшы келетін немістердің Бельгияға басып кіруін ақтауға бағытталған және неміс әскерлерінің жасаған зұлымдықтарын жоққа шығарған. Сонымен қатар, манифестте «еуропалық өркениеттің қорғаушылары ретінде әрекет етуге ең аз құқығы барлар - орыстар мен сербтермен біріккендер және бүкіл әлемге моңғолдар мен негрлерді ақ нәсілділерге қарсы қоздырудың ұятты көрінісін көрсетіп жатқандар» деп айтылған және сонымен қатар «неміс милитаризмі болмаса, неміс мәдениеті жер бетінен әлдеқашан жойылып кеткен болар еді» деп мәлімделген. Нернст 1914 жылғы мұндай ойлар Германияның саясаттағы, этикадағы және мәдениеттегі ерекше рөлін атап өтті деп сенді. Манифестке қол қойғандардың арасында Нернстің көптеген әріптестері мен достары, мысалы, Фридрих Вильгельм Фёрстер, Фриц Габер, Филипп Ленард, Макс Планк және Ричард Мартин Вильштеттер, сондай-ақ пруссиялық милитаризмге қатысты деп күдіктелген Герхарт Гауптманн, Энгельберт Хумпердинк және Макс Либерманн сияқты көптеген суретшілер болды. Нернстің әріптестерінің аз ғана бөлігі манифестке қол қоюдан бас тартты, бірақ Альберт Эйнштейн мен Герман Штаудингер сияқты кейбіреулері қол қойды. * Шетелдерге ашық хат: Кейінірек, Фридрих Вильгельм Фёрстермен бір уақытта, Нернст 93-ші жылдар манифестін қолдаудан бас тартты. Сонымен қатар, 1916 жылдың наурыз айында ол, Макс Планк сияқты манифесттің басқа жақтаушыларымен бірге, голландиялық әріптесі Хендрик Антон Лоренцке жазған ашық хатында<ref name="Agnes">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Kurt Nowak, Otto Gerhard Oexle (Hrsg.): Adolf Von Harnack: Theologe, Historiker, Wissenschaftspolitiker. (Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für Geschichte, Band 161). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2001.</ref>, бұл шақыру «неміс ғалымдары мен суретшілерінің бұл мәселеде өздерін неміс армиясынан бөліп алғылары келмейтінін айқын мойындауы, өйткені неміс армиясы қолында қаруы бар неміс халқынан басқа ештеңе емес және олар өз мамандықтарының құралдарымен тығыз байланысты ғалымдар мен суретшілерден еш айырмашылығы жоқ» деп жазды. * Суасты қайықтарымен соғыстың шектеулері: 1915 жылдың 18 ақпанында «Шексіз» деп аталатын неміс сүңгуір қайығы қарусыз азаматтық кемелерге шабуыл жасады. 1915 жылдың 7 мамырында неміс сүңгуір қайығы «Лузитания» жолаушылар кемесін қайтадан суға батырғаннан кейін, шамамен 1200 бейбіт тұрғын қаза тапқаннан кейін, тіпті бейтарап елдерде де неміс рейхіне қарсы наразылық дауылы басталды. Алайда, 1915 жылы 6 маусымда тағы бір шабуыл болды, бұл жолы үлкен жолаушылар пароходына. 1916 жылдың тамыз айында Пол фон Гинденбург пен Эрих Людендорф Жоғарғы Бас қолбасшылықты қолға алғаннан кейін, олар әскери сүңгуір қайықтарды одан әрі дамыту мен көбейтуді талап етті. Нернст, досы Вальтер Ратенау және оның жақын танысы, канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвег сияқты, егер сүңгуір қайықтар көбейсе, Америка Құрама Штаттары бейтараптығынан бас тартып, орталық державаларға қарсы соғысқа кіреді деп қорықты. Сол кезде Нернст әскери зерттеулері үшін император тарапынан жоғары бағаланды және сондықтан онымен бірге аудитория құра алды. Өкінішке орай, ол үшін бұл кездесуге Хинденбург пен Людендорф та қатысты. Людендорф кенеттен Нернстің сөзін бөліп, үзіп тастады, оған бірдеңе айтуға мүмкіндік бермеді. Нернстің әрекеті сәтсіз аяқталды, және ол қорқатын нәрсе осы тыңдаудан кейін көп ұзамай болды. 1917 жылдың қаңтар айының басында Жоғарғы Бас қолбасшылықтың жоғары лауазымды тұлғалары императордың шектеусіз сүңгуір қайық қызметін қайта бастауға келісімін алды; 1917 жылы 1 ақпанда олар жұмыс істей бастады, ал 1917 жылы 6 сәуірде Америка Құрама Штаттары Германия империясына соғыс жариялады<ref name="Rudolf">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref>Nernst unterliegt Ludendorff in Audienz beim Kaiser wegen unbeschränktem U-Boot-Krieg. Forschungen und Fortschritte: Nachrichtenblatt der deutschen Wissenschaft und Technik, Band 38, Seite 190, Akademie-Verlag, 1964.</ref><ref>Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989, S. 194.</ref><ref>U-Boot-Krieg: Wahn der Wunderwaffe. Spiegel online, 11. März 1985.</ref>. Осыдан кейін Нернсттің императормен келіссөздер жүргізу әрекеттерінің барлығы нәтижесіз болды<ref name="Rudolf3">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref>. * Дельбрюк меморандумы: Тарихшы Ханс Дельбрюк Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында империяның әскери жеңісі де ішкі реформалардың қажеттілігін өзгертпейтінін батыл дәлелдегендердің бірі болды. Сондықтан ол Пруссиядағы бұрынғы сайлау құқығының біліктілігін алып тастауды, рейхстагқа дауыс берудің әмбебап, тең, құпия және тәуелсіз құқығын, сондай-ақ коалициялар мен кәсіподақтар құру құқығын тануды талап етті. Ол сондай-ақ императордың реформалар қажеттілігі туралы айтқанын, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында оларды жүзеге асыруды белгісіз мерзімге кейінге қалдырғанын білді. Сондықтан Ханс Дельбрюк өз талаптарын меморандумда баяндап, оларды 1917 жылдың 13 шілдесінде императорға жария түрде жариялады. Нернст «Дельбрюк шеңберін» құрған аз санды адамдардың бірі болды, Александр Доминикус, Пауль Рорбах, Фридрих Тимм, Эмиль Фишер, Фридрих Майнек, Адольф фон Гарнак және Эрнст Трольтшпен бірге меморандумға қол қойды<ref name="Agnes2">Agnes von Zahn-Harnack: Adolf von Harnack. Verlag Walter de Gruyter, 1950.</ref><ref>Christian Nottmeier: Adolf von Harnack und die deutsche Politik 1890—1930: eine biographische Studie zum Verhältnis von Protestantismus, Wissenschaft und Politik. (Beiträge zur Historischen Theologie, Band 124). Verlag Mohr Siebeck, 2004.</ref><ref>Maximilian Prinz von Baden u. a.: Erinnerungen und Dokumente: Mit einer Einleitung v. Golo Mann. Verlag Klett, 1968.</ref><ref>Wolfgang Huber: Staat und Kirche im 19. Und 20. Jahrhundert: Staat und Kirche von der Beilegung des Kulturkampfs bis zum Ende des Ersten Weltkriegs. (Staat und Kirche im 19. und 20. Jahrhundert: Dokumente zur Geschichte des deutschen Staatskirchenrechts, Band 3). Verlag Duncker und Humblot, 1983.</ref><ref>Fritz Theodor Epstein, Alexander Fischer, Günter Moltmann, Klaus Schwabe: Russland, Deutschland, Amerika: Festschrift für Fritz T. Epstein zum 80. Geburtstag. Verlag Steiner, 1978.</ref>. Кейбір авторлар 1914 жылдан 1918 жылға дейін Нернсттің «Император Вильгельм II кеңесшісі» деп аталғанын атап өтеді<ref name="Herman">Hermann von Helmholtz-Zentrum für Kulturtechnik: Biografie von Walter Nernst</ref><ref>Wilhelm Treue, Gerhard Hildebrandt: Berlinische Lebensbilder: Festgabe aus Anlaß der 750-Jahr-Feier der Stadt Berlin 1987. (Einzelveröffentlichungen der Historischen Kommission zu Berlin beim Friedrich-Meinecke-Institut der Freien Universität Berlin, Band 60). Stapp-Verlag, 1987.</ref>. Нернст меморандумға қол қойған сәттен бастап, дәлірек айтқанда, 1917 жылдың шілдесінен бастап енді Нернсттің «императордың қолдауына» ие болмағаны анық<ref name="Herbert3">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. Бітімгершілік операциялары: Нернст өзінің өтініші бойынша және досы және канцлер Теобальд фон Бетман-Гольвегтің ұсынысы бойынша 1915 жылдың мамырынан 1916 жылдың қарашасына дейін Брюссельде бірнеше рет бейресми түрде, Людвиг Филиппсонның ұлы банкир және филантроп Франц Мозес Филиппсонмен<ref>Universität Magdeburg: Franz Moses Philippson.</ref> бейбіт келіссөздер жүргізу мүмкіндігін талқылау үшін кездесті. 1917 жылдың шілдесінде Теобальд фон Бетман-Гольвегтің отставкаға кетуінен кейін Нернст 1917 жылдың желтоқсанында<ref name="Rudolf4">Rudolf Huebener, Heinz Lübbig: Die Physikalisch-Technische Reichsanstalt. Verlag Springer, 2010.</ref><ref name="Rudolf_23">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref><ref name="Men2">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref> өз бетінше келіссөздер жүргізуге соңғы әрекет жасады. Бұл кездесу Рейхстагтың рұқсатымен өткізілді және 1917 жылдың 19 шілдесінде өтті. Нернсті негізінен 1912 жылдан бері ең үлкен топ болған социал-демократтар және парламент қолдады, олардың қолдауы Нернстің профессорлығына да, лауазымына да сәйкес келмеді. Густав Рот 1917 жылдың шілдесінде Эдвард Шредерге жазған хатында Дельбрюктің меморандумы туралы былай деп жазды:<ref>Dorothea Ruprecht, Karl Stackmann: Regesten zum Briefwechsel zwischen Gustav Roethe und Edward Schröder. (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, Philologisch-Historische Klasse). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2000.</ref>[77]:{{Cquote|«Бетман-Гольвег саясатының негізгі жақтаушыларының бірі Нернст императордың тақ мұрагерінің пайдасына тақтан бас тартуын ашық түрде білдірді. Бұл императорды аса таң қалдырмады, себебі бұл оның міндеті еді, бірақ тақ мұрагері Парламенттің мойынсұнғыш қызметшісі болғанымен, оны жақтаушылардың бірі. Үкімет мұны ескеруі керек».}} Нернсттің академиялық әріптестерінің көпшілігінің саяси көзқарастары 1917 жылдың қазан айында шамамен 1100 неміс университетінің профессорлары «Неміс университетінің профессорлары Рейхстагқа қарсы» манифестіне қол қойған кезде айқын болды, онда олар өздерін бейбітшілік келіссөздеріне қарсылар және парламентарийлерге келіссөздерде дауыс беру құқығын бермеген халықтың өкілдері деп жариялады. Мұндай мәлімдемелер мен талаптар соғысқа дейін сайланған Рейхстагтың «халықтың еркін, әсіресе жағдай толығымен өзгерген кезде» орындамайтындығынан туындады. Осылайша, Нернст сол кезде өзі мүлдем одақтастарсыз қалды<ref>Eberhart Schulz: Gegen Krieg, Monarchie und Militarismus: der Weg in die Revolutionstage 1918/1919 in Jena. (Bausteine zur Jenaer Stadtgeschichte, Band 12). Verlag Hain-Team, 2008.</ref><ref>Steffen Bruendel: Volksgemeinschaft oder Volksstaat: die «Ideen von 1914» und die Neuordnung Deutschlands im Ersten Weltkrieg. Akademie Verlag, 2003.</ref>. Нернсттің келесі қоғамдық іс-шаралардың ешқайсысына қатысқаны құжатталмаған: * 1914 жылғы 23 қазандағы неміс Рейх университеті оқытушыларының декларациясы, оған қол қойғандар: [[Макс Борн]], Дильс Герман, Отто Ган, [[Макс фон Лауэ]], [[Макс Планк]], Генрих Рубенс, Эмиль Варбург және [[Рихард Мартин Вильштеттер|Ричард Мартин Виллштеттер]]<ref>Erklärung der Hochschullehrer des Deutschen Reiches vom 23. Oktober 1914.</ref>; Георг Фридрих Николайдың 1914 жылы еуропалықтарға жолдауында оны [[Альберт Эйнштейн]], философ Отто-Бук және Фридрих Вильгельм Фёрстер қолдады<ref>Jürgen von Ungern-Sternberg, Wolfgang von Ungern-Sternberg: Der Aufruf «An die Kulturwelt!»: das Manifest der 93 und die Anfänge der Kriegspropaganda im Ersten Weltkrieg. (Historische Mitteilungen, Band 18 — Beihefte). Franz Steiner Verlag, 1996.</ref>; Людвиг Штайн ай сайынғы «Солтүстік және Оңтүстік» журналында мәлімдеме жариялады (40-қа жуық ғалым қолдады)<ref>Hubert Goenner: Einstein in Berlin: 1914—1933. Verlag C.H.Beck, 2005.</ref>; 1915 жылғы 20 маусымдағы «Seeberg-Adresse» 1300-ден астам қол жинады, оның ішінде 352 университет профессоры; 1915 жылғы шілдедегі Дельбрюк петициясы, оған [[Альберт Эйнштейн]], [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]], [[Макс Планк]] және Генрих Рубенс сияқты шамамен 140 зиялы адам қол қойды<ref>Eberhard Fromm: Der Deutsche Intellektuelle — eine Geschichte des deutschen Intellektuellen von ihren Anfängen im 18. Jahrhundert bis in die Gegenwart.</ref><ref>Gordon A. Craig: Deutsche Geschichte 1866—1945: Vom Norddeutschen Bund bis zum Ende des Dritten Reiches. (Beck’sche Reihe Band 1306). Verlag C.H.Beck, 1999.</ref><ref>Siegfried Grundmann: Einsteins Akte: Wissenschaft und Politik — Einsteins Berliner Zeit. Verlag Springer, 2004.</ref><ref>ohanna Klatt, Robert Lorenz (Hrsg.): Manifeste. (Studien des Göttinger Instituts für Demokratieforschung zur Geschichte politischer und gesellschaftlicher Kontroversen, Band 1). transcript Verlag, 2011.</ref><ref>Dietrich Denecke, Rudolf Von Thadden (Hrsg.): Göttingen. (Göttingen: Geschichte einer Universitätsstadt, Band 3). Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 1999.</ref>. * Эйнштейннің қорғанысы: Кейбір ғалымдар мен журналистер Эйнштейннің еврейлік тегіне қатты қарсы болды және оны оның ғылыми идеяларына және жалпы тұлғасына қарсы дәлел ретінде пайдаланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін дұшпандық күшейе түсті. 1920 жылдың ақпанында ол антисемиттік келеке-мазақтарға байланысты Берлин университетіндегі дәрісін қысқартуға мәжбүр болды. Сол жылдың тамыз айында Пауль Вейланд бастаған «Таза ғылымды сақтау үшін неміс натуралистер тобы» Эйнштейн мен оның теориясына қарсы құрылды. Ол бірқатар басылымдар жариялады, сондай-ақ Берлин филармония залында осы тақырып бойынша бірнеше кездесулер өткізді. Дегенмен, баяндамалар мен мәтіндер негізінен Эрнст Герке, Отто Краус, Филипп Ленард, Отто Люммер және Макс Вольф сияқты танымал антисемиттік және кәсіби емес авторлардан келді, ал олардың мақсаты Эйнштейнді плагиатшы ретінде беделін түсіру, салыстырмалылық теориясын дадаизм деп атау және оның ізбасарларын «жарнама берушілер» деп атау болды[19]. Макс фон Лауэ Нернст және Генрих Рубенспен бірге және Арнольд Зоммерфельдпен келісім бойынша Эйнштейннің жеке басын және оқытушылық тәжірибесін қорғау үшін 1920 жылы 26 тамызда «Берлиннің күнделікті газетіне», 1920 жылы 29 тамызда «Күнделікті хроника» газетіне және басқа да Берлин газеттеріне жауап жазды. Мақала «Салыстырмалылық теориясын талқылау. Пауль Вейланд мырзаға жауап» деген тақырыппен жарияланды. Онда былай делінген<ref name="Hans_ok">Hans-Georg Bartel: Walther Nernst. (Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, Band 90). Verlag Teubner, 1989.</ref><ref>Max von Laue: Zur Erörterung über die Relativitätstheorie. Entgegnung an Herrn Paul Weyland. Offener Brief. In: Tägliche Rundschau. 29. August 1920.</ref><ref>Friedrich Beck (Hrsg.): Gedächtnisausstellung zum 100. Geburtstag von Albert Einstein, Otto Hahn, Max von Laue, Lise Meitner. Katalog mit Beiträgen von Friedrich Beck u. a. Verlag Physik Kongreß-Ausstellungs- u. Verwaltungs GmbH, 1979.</ref><ref>Dieter Hoffmann: Einsteins Berlin. Verlag John Wiley&Sons, 2006.</ref><ref>Leo Stern, Conrad Grau: Die Berliner Akademie der Wissenschaften in der Zeit des Imperialismus. (Studien zur Geschichte der Akademie der Wissenschaften der DDR, Band 2). Akademie-Verlag, 1975.</ref><ref>Armin Hermann: Die Jahrhundertwissenschaft: Werner Heisenberg und die Geschichte der Atomphysik. (Rororo Sachbuch, Band 9318). Verlag Rowohlt, 1993.</ref><ref name="Zeitz">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>: «Эйнштейнді жақсырақ білу бақытына ие болған кез келген адам оның басқалардың зияткерлік меншігіне деген құрметі, жеке қарапайымдылығы және өзін-өзі жарнамалаудан жиренуі бойынша барлығынан асып түсетінін сөзсіз айтады. Біздің сеніміміз әділдікті талап етуді одан сайын қажет етеді, өйткені кеше кешке дейін оған қажеттілік болған жоқ». * Ратенауды құрметтеу: Нернст Вальтер Ратенауды әлі жас кезінде достастырды және бұл достықты көптеген жылдар бойы, тіпті саяси көзқарастары әртүрлі болған кезде де сақтап қалды. Нернст Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде халықаралық бітімге ұмтылғанымен, Ратенау империя жағында болды. 1922 жылы 24 маусымда Ратенау антисемиттік топтың қолынан қаза тапқаннан кейін, Нернст Берлин университетінде сөз сөйлеп, Ратенауды өте жақсы дос, адал адам, саясаткер және керемет ғалым ретінде мақтады, сондай-ақ оның «опасыздықпен өлтірілуін» адамзатқа қарсы күнә деп атады. Нернст сонымен қатар Ратенау туралы «республиканың соңғы адал қызметшісі, бірақ сөздің әдеттегі мағынасында республикашыл емес» деп айтты, осылайша тыңдаушыларына оның өзі республика жағында екенін түсіндірді. Жаңа басқару формасын мойындау, сондай-ақ Ратенау еврей шыққан тегіне қарамастан мойындау белгілі бір агрессияны тудырды және батылдықты талап етті<ref>Walther Nernst: Ueber das Auftreten neuer Sterne. Rede zur Gedächtnisfeier des Stifters der Berliner Universität König Friedrich Wilhelms III. Rede am 3. August 1922 in der Aula der Berliner Universität.</ref>. * Бауэрдің қолдауы: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Макс Бауэр Нернст үшін Әскер министрлігі мен Жоғарғы Бас қолбасшылық арасындағы байланысшы ретінде маңызды болды. Олардың келіспеушіліктеріне қарамастан, Нернст Бауэрмен бірге жұмыс істеп, «Бауэр, әсіресе физика саласындағы көрнекті ғалым» деді<ref>Kurt Heros von Borcke: Deutsche unter fremden Fahnen. Schlieffen-Verlag, 1938.</ref>. Дегенмен, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вальдемар Пабстпен бірге Макс Бауэр Роза Люксембург пен Карл Либкнехттің өлтірілуіне қатысқандардың, Ұлттық қауымдастықты құрғандардың және 1920 жылы Капп путчын қолдағандардың қатарында болды. Шамамен осы уақытта Нернст республиканың жағында екенін айқын білдірген болатын. Соған қарамастан, төңкеріс сәтсіз аяқталғанға және Бауэр іздеуге түскенге дейін Нернст Бауэрді Берлиндегі үйінде қабылдады. Нернст кейінірек былай деп еске алды: «Тек көп көндіргеннен кейін және Карлсбадтағы бұрынғы үйімнің тыныштығында денсаулығын қалпына келтіргеннен кейін ғана ол қашуға шешім қабылдады». Біраз уақыттан кейін Нернст Бауэрге шетелде барды. Нернсттің бұл сапар туралы жазғандары, саясатқа деген көзқарастары мен зорлық-зомбылыққа деген көзқарастарындағы барлық айырмашылықтарға қарамастан, Бауэрді қолдағанының дәлелі: «Ұзақ уақыттан кейін оған барған кезде, оны өте депрессиялық жағдайда таптым, әрине, оны аямаған үлкен қиындықтардан емес, елі үшін жұмыс істей алмауынан». <ref>Verband der Deutschen Akademien: Deutsches Biographisches Jahrbuch. Band 11, Deutsche Verlags-Anstalt, 1929.</ref> Нернст сонымен қатар Бауэрге рақымшылық жасау үшін құлшына науқан жүргізгендердің қатарында болды<ref>Otto Köhler: — und heute die ganze Welt: die Geschichte der IG Farben und ihrer Väter. Rasch u. Röhring, 1986.</ref>, нәтижесінде Бауэр ақыры 1926 жылы Германияға оралып, бір жылдан кейін Қытайға қоныс аударды. * Веймар шеңбері: 1926 жылдың ақпан айында Нернст үндеуге қол қойып, Веймар Республикасын жақтайтынын ашық мойындағандардың қатарында болды. Қол қоюшылардың қатарында Ханс Дельбрюк, Адольф фон Гарнак, Вильгельм Каль, Фридрих Майнек, Густав Мейер, Карл Сталин және Вернер Вайсбах сияқты профессорлар болды. Үндеу мәтінінде парламенттік демократиялық республика болған «мемлекетті қайта құрудан» бас тартуын сынға алынды, ал университет профессорлары мұндай тәсіл академиялық жастар арасында «бағытталған жолға» деген «шынайы ұлттық ұмтылысқа» әкеледі деп мәлімдеді. * Шақыру қағазына қол қойған университет профессорларынан, сондай-ақ олардың серіктестерінен тұратын бұл қауымдастық бірнеше жыл бойы әртүрлі жерлерде кездесті<ref>Gustav Mayer, Gottfried Niedhart: Erinnerungen. Vom Journalisten zum Historiker der deutschen Arbeiterbewegung. (Bibliothek des deutschen Judentums: Literatur- und Kulturgeschichte, Teil 5). Georg Olms Verlag, Neudruck 1949.</ref><ref>Hans Dieter Rath: Positivismus und Demokratie: Richard Thoma 1874—1957. (Schriften zur Rechtsgeschichte, Band 22). Verlag Duncker & Humblot, 1981.</ref><ref>Christa Berg, Dieter Langewiesche (Hrsg.): Handbuch der deutschen Bildungsgeschichte. 5. 1918—1945. Verlag C.H.Beck, 1989.</ref>. Нернсттің қатысуы оның империяға бұрынғы адалдығынан толығымен бас тартқанын, бірақ сонымен бірге демократияға қарсы оңшыл және солшыл идеологиялардан алшақтығын сақтағанын көрсетеді. Қауымдастықтың соңғы отырысы 1932 жылы, оның алғашқы мүшелері нацистік режиммен жойылғаннан кейін алты айдан соң өтті. * Макс фон Лауэні қолдау: Макс фон Лауэ Үшінші Рейхке қарсы болған бірнеше беделді ғалымдардың бірі болды. Бұған шығу тегіне байланысты кемсітушілікке теріс көзқарас та кірді; ол Фриц Габердің қызметінен босатылуына қарсы болды және дәл осы себеппен, мысалы, Филипп Ленард сияқты, «Неміс физиктері» қоғамының өкілі болудан бас тартты. Нернст Лауэге қолдау көрсетті, бірақ ол мұны тек жеке өмірінде көрсетті<ref name="Zeitz2">Katharina Zeitz: Max von Laue (1879—1960): Seine Bedeutung für den Wiederaufbau der deutschen Wissenschaft nach dem Zweiten Weltkrieg. (Pallas Athene. Beiträge Zur Universitäts- Und Wissenschaftsgeschichte, Band 16). Franz Steiner Verlag, 2006.</ref>. * Халықаралық байланыстар: Нернст 1932 жылы зейнетке шыққаннан кейін академиялық ортадан негізінен бас тартты. Дегенмен, ол тек Германия ішінде ғана емес, сонымен қатар шетелдік жеке тұлғалармен және мекемелермен де байланыстарын жалғастырды. Ол Үшінші Рейхтің басқа мемлекеттермен әскери қақтығыс іздеп жатқанына күдіктенді. 1939 жылы, Ұлыбритания Польшаға басып кіргеннен кейін Германия империясына соғыс жариялағанға дейін бірнеше апта бұрын, ол Корольдік қоғамның мүшесі сэр Альфред Чарльз Глин Эггертонға олардың достығы «не болса да» берік болып қала беретініне сенімді болып жүгінді<ref>Schreiben vom 20. Juli 1939 von Nernst an den britischen Chemiker Egerton im Archiv der Royal Society, London</ref>. * Антисемитизмге қарсы: [[Антисемитизм|Антисемиттік үрдістер]] көптеген еуропалық елдерде, әсіресе [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] жеңіліске ұшырағаннан кейін [[Нацистік Германия|Германия рейхінде]] XIX ғасырдың аяғынан бастап дами бастады. Еврейлерге қарсы айыптаулар, сондай-ақ шығу тегіне байланысты кемсітушілік айтылды. Бұл әсіресе еврей тектес көрнекті ғалымдарға әсер етті. 1935 жылы Бернхард Растпен кеңескеннен кейін Людвиг Бибербах Нернстке «Нобель сыйлығы лауреаттарының нәсілдік шығу тегі» мәселесін зерттеу үшін шежіре жасауға шақырылды. Тапсырыс берушінің көңіліне қаяу түсіргені, шығу тегі таза «арийлік» болып шықты<ref name="Coffe7">Patrick Coffey: Cathedralsof Science: The PersonalitiesandRivalriesThat Made Modern Chemistry. Verlag Oxford University Press, 2008.</ref>. Нернст еврейлерге тұрмысқа шыққан, бірақ нацистік кемсітушіліктің қысымымен шетелге қоныс аударған қыздары Анжела мен Хильденің некелеріне қарсы болған жоқ. Нернст өзінің көптен бергі еврей досы Альберт Эйнштейн мен Вальтер Ратенауды антисемиттік жала жабудан жария түрде де, жеке түрде де қорғады. Фриц Габер шоқындырылған, бірақ еврей тектес болған және Рейх кезінде жер аударылуына бірнеше себептер болған. Аммиак синтезі, көлік құралдары мен лауазымдар үшін бәсекелестік, жеке экономикалық мүдделер сияқты тақырыптарға ғылыми пікірталастары рөл атқарды, және ең бастысы, Нернстің сенімді баяндамасы мен тапқыр және қорлайтын мәлімдемелерге деген қорқынышты бейімділігі сияқты тақырыптарды қамтыды. Басқалардан айырмашылығы, Нернст ешқашан Габерден бас тартқан емес немесе өзінің еврей тегін, мысалы, Филипп Ленард, Йоханнес Щтарк және Вильгельм Виннан айырмашылығы оған қарсы пайдаланған емес<ref name="Margit11">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Thomas">Thomas Steinhauser u. a.: Hundert Jahre an der Schnittstelle von Chemie und Physik: Das Fritz-Haber-Institut der Max-Planck-Gesellschaft zwischen 1911 und 2011. Verlag Walter de Gruyter, 2011.</ref><ref>Fritz Haber, Wilhelm Ostwald, Svante Arrhenius: Haber in seiner Korrespondenz mit Wilhelm Ostwald sowie in Briefen an Svante Arrhenius. (Berliner Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik, Band 20). ERS-Verlag, 1997.</ref>. == Көшбасшы, негізін қалаушы және ұйымдастырушы == Нернст бірнеше ғалымдардың ғылыми кеңесшісі және ғылыми ұйымдар мен іс-шараларды қолдаушы және ұйымдастырушы қызметін атқарды. Уақыт өте келе ол гүлдену мен байлыққа қол жеткізді, бірақ ол өз қаражатын жомарттықпен пайдалануды жалғастырды, қамқоршылармен, сондай-ақ салалық және экономикалық сарапшылармен келіссөздер жүргізуші рөлін атқарды. * Бунзен қоғамы: 1894 жылы Нернст Неміс электрохимиялық қоғамын (1902 жылдан бастап қолданбалы физикалық химия бойынша Бунзен қоғамы) құрды, 1898 жылдан 1901 жылға дейін компанияның Электрохимия журналының редакторы болды және 1905 жылдан 1908 жылға дейін оның бірінші төрағасы болды. 1912 жылы ол қоғамның құрметті мүшесі болып тағайындалды, ал екі жылдан кейін оған Бунзеннің естелік медалі берілді. * Физикалық химия институты: Нернст, Оствальдтың басқа студенттері (Бекманн, Фёрстер және Ландольт) сияқты, неміс университеттерінде физикалық химия факультеттері мен кафедраларын құруға үлес қосты<ref>Manfred Zeidler — Überblick über die geschichtliche Entwicklung der Physikalischen Chemie in Deutschland, Bunsen-Magazin 2008, S. 85ff.</ref>. * Мемлекеттік химия институты: 1897 жылы Физикотехникалық институт ({{lang-de|PTR}}) құрылды. 1905 жылы Нернст, [[Герман Эмиль Фишер|Эмиль Фишер]] және Вильгельм Оствальд PTR сияқты химия саласында зерттеулер жүргізу үшін өнеркәсіптік және мемлекеттік қаражатты пайдаланатын қауымдастық құру туралы меморандум жасады; ол Мемлекеттік химия институты деп аталып, 1908 жылдың наурыз айында ашылды. Дегенмен, 1911 жылдың қаңтарында Адольф Гарнактың президенті болған Император Вильгельм атындағы ғылымды дамыту қоғамы (KWG) деп аталатын қоғам құрылды<ref>Chronik der ersten Kaiser-Wilhelm-Institute.</ref>. Екі мекеме алғашқы екі зерттеу институтын (Кайзер Вильгельм химия институты және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты) салуға келісімшарт жасасуға келісті. Нернст тұрақты мүше болды, ал Эмиль Фишер KWG басқару комитетінің төрағасы болды<ref>Alexander Kraft: Chemie in Berlin — Geschichte, Spuren, Persönlichkeiten. 2012.</ref><ref>Hans-Günter Heitmann: Chemie und Korrosion in Kraftwerken. Vulkan-Verlag, 2000.</ref><ref>Werner Abelshauser: Die BASF: Eine Unternehmensgeschichte. Verlag C.H.Beck, 2002.</ref><ref>Reimer Hansen u. a. (Hrsg.): Geschichtswissenschaft in Berlin im 19. und 20. Jahrhundert: Persönlichkeiten und Institutionen. Verlag Walter de Gruyter, 1992.</ref>. * Бірінші Сольве конгресі: 1910 жылы Нернст бельгиялық өнеркәсіпші Эрнест Сольвені физиктер мен химиктер үшін халықаралық маңызы бар конгресті («Сольве конгресі» деп аталады) өткізуге көндірді, ол 1911 жылы Брюссельде өтті. Кездесу негізінен [[Макс Планк|Планк]] пен [[Альберт Эйнштейн|Эйнштейннің]] жаңа теорияларын талқылауға қызмет етті және соншалықты сәтті болды, сондықтан ол 1948 жылға дейін осы атаумен жеті рет өткізілді<ref name="Michael3">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref><ref name="Herbert">Herbert Meschkowski: Von Humboldt bis Einstein: Berlin als Weltzentrum der exakten Wissenschaften. Piper Verlag, 1989.</ref>. [[Сурет:Solvay_conference_1913.jpg|оңға|нобай|Бірінші Сольве конгресінің қатысушылары]] * Эйнштейнді тарту: Нернст [[Эйнштейн|Эйнштейнді]] кем дегенде 1910 жылдан бері жеке білетін және оның ең үлкен ұйымдастырушылық жетістігі Макс Планкпен бірге 1913 жылы қол жеткізген жетістігі деп санады, олар [[Альберт Эйнштейн|Альберт Эйнштейнді]] 1914 жылы Цюрихтен Берлинге көшуге көндірген кезі. Эйнштейн сол кезде Нернсттің отбасымен бірге тұрғаны және бірге музыка ойнағаны туралы айтылады. Келесі жылдары және өмір бойы екі адам арасында өзара кәсіби және жеке сыйластық дамып, нығайды<ref>Reinhard Rürup, Michael Schüring (Hrsg.): Schicksale und Karrieren: Gedenkbuch für die von den Nationalsozialisten aus der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft vertriebenen Forscherinnen und Forscher. (Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus, Band 14). Wallstein Verlag, 2008.</ref><ref>Jukka Maalampi: Die Weltlinie — Albert Einstein und die moderne Physik. Verlag Springer, 2008.</ref>. Эйнштейнді жұмысқа тарту Нернст пен Планктың жас ғалымның әлеуетін бағалайтынын ғана емес, сонымен қатар олардың әлеуметтік батылдығын да көрсетті, өйткені Эйнштейн сол кезде өте даулы тұлға болды, оның ғылыми жұмысына деген көзқарасы ғана емес, сонымен қатар оған жеке тұлға ретіндегі көзқарасы да ескерілді. Тіпті сол кезде де кейбір көрнекті неміс ғалымдары Эйнштейнге қарсы антисемиттік әңгімелерді қоздыруға тырысты. Тіпті кейінірек Эйнштейннің саяси жақтаушыларының бірі болған Арнольд Зоммерфельд те сол кезде еврейлерге деген көзқарасы туралы абстрактілі түрде айтты<ref name="Diana2">Diana KormosBarkan: Walther Nernst andthe Transition to Modern Physical Science. Verlag Cambridge University Press, Neuauflage 2011.</ref><ref name="Rudolf_2">Rudolf P. Huebener: Walther Nernst: physicistandchemistwithgreatvision.</ref>. * Кайзер Вильгельм физика институты: 1914 жылдың наурыз айында Кайзер Вильгельм қоғамының (KWG) Сенаты Фриц Габер, Вальтер Нернст, Генрих Рубенс және Эмиль Варбургтің өтініші бойынша «Коппель қорымен» бірлесіп Кайзер Вильгельм физикалық зерттеулер институтын ашу туралы шешім қабылдады. Ол жақында әскерге шақырылған Эйнштейннің басшылығымен болуы керек еді. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы оны іске асыруды 1917 жылдың шілдесіне дейін кейінге қалдырды. Альберт Эйнштейн Кайзер Вильгельм физика институтының директоры болды. Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институты да Вальтер Нернст, Фриц Габер, Макс Планк, Генрих Рубенс және директорлар кеңесі қызметін атқарған Эмиль Варбургке тиесілі болды. Бүгінде бұл институт Макс Планк физика институты деп аталады. * Әскери-техникалық ғылымға арналған Кайзер Вильгельм қоры: Химия өнеркәсібінің негізін қалаушы және өнеркәсіпші Леопольд Коппель, Пруссия мәдениет министрі Фридрих Шмидт-Отт және Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институтының басшысы Фриц Габердің бірлескен бастамасы ретінде Кайзер Вильгельм әскери-техникалық ғылым қоры (KWKW) 1916 жылы құрылды. Әрине, оның бар болуы мен жұмыс істеуі соғысқа байланысты құпия болып қалуы керек болды, сондықтан бұл қордың сақталған құжаттары өте аз. Оның негізгі мақсаты неміс рейхі үшін әскери зерттеулерді орталықтандырылған түрде басқару болды. Дегенмен, KWKW соғыстың соңына дейін бұл міндетті орындамады; ол керісінше сараптамалық комиссия ретінде қызмет етті. Нернст жаңа химиялық снарядтарды және тиісті қаруларды жобалауды әзірлеген III (физика) сараптамалық комиссиясының басшысы болды. Ол Фриц Габер басқаратын II (химиялық соғыс улағыш заттары) сараптамалық комиссиясымен ынтымақтастық жасады. Соғыстан кейін Герман Эмиль Фишер KWKW-ны таратуды талап етті, бұл лауазымда оны Фриц Габер ерекше қолдады. Алайда, 1920 жылы Пруссия ғылым академиясы оның орнына комиссия құрды, оған Нернст пен Фриц Габер де тағайындалды. Версаль келісімінің шарттарын ескере отырып, жаңа конституция ұйымға «Техникалық ғылым бойынша Кайзер Вильгельм қоры» (KWTW) деген дұрыс атау берді<ref name="Margit2">Margit Szöllösi-Janze: Fritz Haber, 1868—1934: Eine Biographie. Verlag C.H.Beck, 1998.</ref><ref name="Michael2">Michael Grüttner u. a.: Gebrochene Wissenschaftskulturen: Universität und Politik im 20. Jahrhundert. Verlag Vandenhoeck& Ruprecht, 2010.</ref>. * Неміс ғылымына көмек көрсету қауымдастығы: Неміс зерттеу қорының (DFG) ізашары болып табылатын бұл қауымдастық 1920 жылдың қазан айында ''«қазіргі экономикалық жағдайды ескере отырып, неміс ғылыми зерттеулерінің осалдығы аз болуын және толық күйреуіне ұшырамауын»'' қамтамасыз ету үшін құрылған<ref>Deutsche Forschungsgemeinschaft: Geschichte der Deutschen Forschungsgemeinschaft.</ref>. [[Фриц Габер]] мен Фридрих Шмидт-Отт Пруссия ғылым академиясының бастамашылары мен негізін қалаушылар болды. Нернст Пруссия академиясы құрылғаннан кейін ''«[[Веймар Республикасы]] мен нацистік кезеңде де неміс ғылыми ландшафтына екі ірі университеттік емес зерттеу институттары — Ғылым академиясы мен Кайзер Вильгельм қоғамымен қатар тағы бір тірек қосуда»'' [112] маңызды рөл атқарды. Бұл жерде шешуші фактор тек үкіметтен, өнеркәсіптен және Рокфеллер қорынан ғана емес, сонымен қатар басқа да, тұрақсыз көздерден де қаржыландыруды сәтті тарту болды. Екінші жағынан, бұл қаражаттың ғылыми жетістіктерге қол жеткізуге болатын жеке тұлғалар мен жобаларға арнайы бөлінуі маңызды болды. Нернст, [[Фриц Габер|Фриц Габермен]], [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэмен]] және [[Макс Планк|Макс Планкпен]] бірге, осы артықшылыққа ие болғандардың қатарында болды<ref name="Men3">Kurt Mendelssohn: The worldof Walther Nernst: theriseandfallof German science. Verlag Macmillan, 1973.</ref><ref>Mary Jo Nye: Michael Polanyi andhisgeneration: Origins ofthesocialconstructionofscience. University of Chicago Press, 2011.</ref><ref>Wilhelm-Pieck-Universität Rostock. Sektion Geschichte: Der Bürgerliche Gelehrte und seine gesellschaftliche Stellung im 18. und 19. Jahrhundert. (Rostocker wissenschaftshistorische Manuskripte, Band 5). Wilhelm-Pieck-Universität Rostock, 1980.</ref>. == Марапаттар және мүшеліктер == * 1920 жылы химия бойынша Нобель сыйлығы, 1921 жылы «термохимиялық жұмысын мойындау үшін» берілді (III заң). [[Сурет:Walther_Nernst_(Nobel).png|оңға|нобай|Вальтер Нернстің Нобельдік фотосуреті (1921)]] * Философия ғылымдарының құрметті докторы (Грац), медицина ғылымдарының құрметті докторы (Эрланген және Геттинген), техника ғылымдарының құрметті докторы (Данциг), ғылым докторы (Оксфорд). * Берлин, Будапешт, Геттинген, Ленинград, Модена, Мюнхен, Осло, Стокгольм, Турин, Венеция және Вена ғылым академияларының толық мүшесі. * «Pour le Mérite» («Еңбегі үшін») орденінің иегері. * 1923 ж. Ресей Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1926 жылдан бастап КСРО Ғылым академиясының құрметті мүшесі). * 1932 жылдан бастап — Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі<ref>Eintrag zu Nernst; Hermann Walther (1864—1941) im Archiv der Royal Society, London</ref><ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Nernst;%20Hermann%20Walther%27) Nernst; Hermann Walther (1864—1941)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329232943/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=%28%28text%29%3D%27Nernst&%20Hermann%20Walther%27%29 |date=2022-03-29 }}{{Недоступная ссылка}}{{ref|en}}</ref>. == Қызықты ақпарат == * Нернст термодинамика бойынша дәрістерін келесі тұжырыммен бастағаны айтылды: ''«Термодинамиканың бірінші заңы көпшіліктің иығында тұрғызылған, екінші заң — бірнешеудің, үшінші заң біреудің – менің»''<ref name="Кричевский">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Ол [[энтропия]] ұғымын қатты ұнатпады және ешқашан қолданбады. Термодинамикалық зерттеулерінде ол квазистатикалық процестің жұмысы туралы ұғымды қолданды, бұл мазмұндауды әлдеқайда түсініксіз және қолжетімсіз етті<ref name="Кричевский2">Кричевский И. Р. Понятия и основы термодинамики. — 2-е изд., пересмотр. и доп. — М.: Химия, 1970. — 440 с.</ref>. * Бос уақытында Нернст тұқы балығын өсірді. Бірде біреу данышпандықпен: ''«Таңқаларлық таңдау. Тауық өсіру қызықтырақ», — деді.'' Нернст сабырлы түрде: ''«Мен қоршаған ортамен жылулық тепе-теңдікте болатын фаунаны өсіремін. Жылықанды жануарларды өсіру дегеніміз — әлем кеңістікті өз есебіңнен жылыту», — деп жауап берді.''<ref name="Физики шутят">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref> * Нернсттің үстелінде құрамында 26°C балқу температурасы бар органикалық дифенилметан қосылысы бар пробирка тұрды. Егер қосылыс таңғы сағат 11-ге дейін еріп кетсе, Нернст күрсініп: «Табиғатпен күресе алмайсың!» деп шәкірттерін ескек есу мен жүзуге апаратын<ref name="Физики шутят2">Физики шутят. Сборник переводов. Выпуск 1 / Под ред. В. Турчина. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Мир, 1993. — 208 с.</ref>. == Есте сақтау == 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ]] [[Ай (серік)|Айдың]] арғы жағындағы [[Метеориттік кратер|кратердің біріне]] Уолтер Нернсттің есімін берді. == Шәкірттері == === Ғылым докторлары === Нернсттің қатысуымен диссертация қорғағандар: Леонид Андрюсов, Карл Бедекер, Карл Фридрих Бонхэффер, Эрнст Бёрджин, Фридрих Долезалек, Эрих Фишер, Карл Фреденгаген, Фриц Ланге, Ирвинг Ленгмюр, Фредерик Линдеманн, Маргарет Мелтби, Курт Петерс, Маттиас Пирс, Эмиль Подцус, Ганс Шиманк и Франц Юджин Саймон. '''Біліктілік алған ғылым докторлары''' * Макс Боденштейн * Арнольд Эукен == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Храмов Ю. А. Нернст Вальтер Фридрих Герман (Nernst Walther Hermann) // Физики : Биографический справочник / Ред. А.И. Ахиезер. — 2-ші басылым, қайта қаралған және қосымша - М.: Наука, 1983. - Б. 196. - 400 б. — 200 000 дана. * [http://n-t.ru/nl/hm/nernst.htm Вальтер Нернст — өмірбаян] 2008 жылдың 19 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-bio.html Нобель комитетінің сайтындағы Вальтер Нернсттің өмірбаяны] Wayback Machine сайтындағы 2007 жылғы 30 қыркүйектегі мұрағатталған көшірмесі (Ағылшын тілінде). * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-lecture.pdf Вальтер Нернсттің Нобель дәрісі] 2008 жылдың 29 ақпанында Wayback Machine арқылы мұрағатталған. * Нернст, Вальтер Германия Ұлттық кітапханасында. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/nernst-speech.html Bankettrede] 2016 жылдың 20 желтоқсанында Wayback Machine сайтында мұрағатталған * [http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN503308188 facsimile ''Die Ziele der physikalischen Chemie''] (қолжетімсіз сілтеме)(Festrede 2. Juni 1896) * [http://www.nernst.de/ www.nernst.de] Wayback Machine Walther Nernst сайтындағы 2021 жылғы 2 наурыздағы мұрағатталған көшірмесі * [http://www.tagesspiegel.de/wissen/150-geburtstag-von-walther-nernst-fruehe-erleuchtung/10088760.html Tagesspiegel] 20 желтоқсан 2016 жылы Wayback Machine арқылы мұрағатталған [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының құрметті мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] 497ty4zcy7mf7n51sc38ubbfnhbdthg Зобалаң жылдардың ащы ақиқаты мен сабағы 0 783245 3629278 3627837 2026-07-13T04:33:06Z Алмас Нурмаш 183229 Кішігірім өзгерістер енгізілді 3629278 wikitext text/x-wiki Зобалаң жылдардың ащы ақиқаты мен сабағы Еліміз егемендік алған сәттен бастап саяси қуғын-сүргін көрген азаматтарды ақтау жұмыстары басталды. Соның нәтижесінде 1993 жылы «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» Заң қабылданды. 1997 жылы Президент Жарлығымен 31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні ретінде арнайы белгіленді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2020 жылдың 24 қарашасында «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия туралы» Жарлыққа қол қойған болатын. Бұл комиссияның басты міндеті – кеңестік кезеңдегі саяси қуғын-сүргін құрбандарының барлық санатына қатысты тарихи әділеттілікті толық қалпына келтіру, яғни, заңдық және саяси тұрғыдан ақтау. «Қарап отырсақ, өткен ғасырда халқымыз көп қасірет көрді. Алдымен аштық келді, одан соң жасанды таптық күрес пен зорлық-зомбылық, ұжымдастыру болды, оның аяғы жантүршігерлік аштыққа ұласты. Ел есін жимай жатып саяси репрессиялар басталды. Мұнан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың оты тұтанып, соңынан тағы да қуғын-сүргін жалғасты. Ғалымдар халқымыздың саны екі есеге қысқарды деген деректер келтіреді. Қолда бар деректерге қарағанда, 1920-39 жылдар аралығында 4 миллион адам тоталитарлық жүйенің құрбаны болған. Оның ішінде 2,2 миллион кісі аштықтан қырылған. 1,2 миллион адам сыртқа қашқан. 115 мың ардақтымыз саяси көзқарастары үшін айыпталған. Оның 27 мыңына ату жазасы кесілген. Атылғандардың 60 пайызы зиялы қауым өкілдері екен. Сонымен қатар, Қазақстан аумағында орналасқан лагерьлер мен қазақ ауылдарына 1,5 миллионнан астам неміс, поляк, корей, шешен-ингуш, түрік, грек, қырым татарлары және басқа да халықтардың өкілдері өз еркінен тыс жер аударылғаны белгілі». (Қырымбек Көшербаев. Әділетсіз құрбан болғандарға әділетті баға беруіміз керек. «Егемен Қазақстан», 9 шілде 2021 жыл). Міне, осыншама тағдыр өзінің әділ өкімін, ақиқатын күтеді, осының бәрі тарих. Осының бәріне шынайы саяси баға беру үшін алыс-жақын елдердегі архивтермен жұмыс істеу, жабық қорлардағы істерді сараптау, оларға ұлттық идеология тұрғысынан баға беру асқан зерделілікті қажет етеді. 125 мың адам – толық емес деректерге қарағанда үлкен террордың шағын бөлігі ғана. Қазақстан аумағында қуғын-сүргінге ұшырағандар саны 1 миллионнан асып жығылады. Халық көтерілісіне қатысқандардың дені ақталмай жатыр. Соғыс тұтқындары туралы да осыны айтуға болады. Ашаршылықтан өлгендерді, босқындарды қуғын-сүргін құрбандарына жатқызатын болсақ, 6 миллион адамнан кем болмайды. «1920 жылы кеңестік Қазақстанда 6 миллион қазақ тұрған екен. Бұл статистиканы сол тұста Қазақ Атқару комитетінің төрағасы Сейітқали Меңдешев айтқан. Ал, 1939 жылы өткен халық санағы нәтижесіне көз жүгіртсек, ауылдағы қазақтар саны 1 миллион 900 мың ғана, қаладағыларының саны жарты миллионға да жетпеген. 19 жылда бір ұрпақ өсіп шығуы керек қой. Олар қайда? Қырылып қалған! Осы апаттың қырсығынан далада мал қалмады, ауылдар қатары сиреді. Орталық Қазақстанға бара қалсаңыз, елді мекендердің арасы 100-150 шақырым екенін көресіз. Кезінде іркес-тіркес ауылдар орналасқан еді ғой». (Белгілі тарихшы-академик Хангелді Әбжан. «Айқын», 31 мамыр 2022 жыл). Тарихшылардың айтуынша, саяси қуғын-сүргін саясаты тоталитарлық коммунистік режим орнаған барлық елдерге тән құбылыс еді. Кеңес Одағында бұл процесс үнемі жүріп жатты, әрбір кезеңде оның тек масштабы мен түрі ғана өзгеріп отырды. Соғыстан кейін Кеңес Одағының ықпалына түскен Шығыс Еуропа елдерінде 1948-1953 жылдары «идеологиялық» және «таптық» жауларды жазалау шаралары кең етек алды. Кеңес Одағында жеке басқа табынушылықтың зардаптарын жою науқаны басталғанда, Шығыс Еуропа елдерінің басшыларына да саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтауға нұсқау берілді. Ақтау шаралары осы елдердегі саяси ахуалға орай әртүрлі деңгейде жүрді. Тарихымызды қалпына келтіру үшін бүгінгі таңда мұрағат материалдарын зерттеудің маңызы зор. Алайда, қиындық, құжаттардың бір бөлігі әлі жарияланбаған немесе жіктелмеген, зерттеушілер жете алмайтын ұйымдарда сақталады. Мұрағаттық құжаттарға қол жеткізу қиындығының мәселесі 1930 жылдардың соңынан басталды. Кеңес заманында мұрағаттар стратегиялық нысандар ретінде қарастырылды. Сондықтан, 1938 жылы олар Ішкі Істер Халық комиссариатының қарамағына берілді. Осыдан кейін Қазақстанда өткен ғасырдың 30-жылдарындағы қуғын-сүргін мен ашаршылыққа байланысты құжаттарды жаппай жою басталды. Ірі кеңестік немесе партиялық органның мұрағат қорларының ешқайсысы «тазартудан» құтылған жоқ. Көптеген құжаттарды, соның ішінде, құпия құжаттарды арнайы комиссиялар немесе министрліктердің, ведомстволардың және мекемелердің қызметкерлері жоғарыдан тікелей тапсырма бойынша жойды. Кеңес Одағының мұрағат кеңсесінде 1940 жылдардың аяғы мен 1950 жылдардың басында 1930 жылдарының «макулатуралық науқандары» қайта басталды. 1945 жылы – 8,7 миллион, 1950 жылы – 30,7 миллион, 1955 жылы – 68,1 миллион құжат жойылды. Бірақ, қылмыс іздерін жасыру мұнымен тоқтап қалмады. Құжаттарды жою ауқымы туралы келесі факт айтады: 1980 жылдардың аяғында КСРО-ның барлық мұрағаттарында 90 миллионнан астам мұрағат істері болды. Яғни, мұрағаттар құрамдас бөлігінің жартысынан айырылғанымен, Кеңес өкіметінің қылмыстары туралы маңызды құжаттар мыңдаған қағаз жүзінде сақталған. Осы тұрғыда солтүстік өңірдің осынау саясат аясында қандай ерекшеліктері бар деген сауал туады. Еліміздің барлық өңірінде жаппай қудалау науқаны жүргенімен, Есіл-Нұра-Көкше аумағының ерекше орын алғанын да айтқанымыз жөн. Біріншіден, халықтың тығыз орналаспауы (аштық салдары, екі соғыстың әсері, репрессиялар), екіншіден, игерілмеген кеңістіктер, үшіншіден, кен орындары мен пайдалы қазбалардың мол болуы, төртіншіден, солтүстік өңір отарлау саясатынан бері көптеген этностардың ірі қоныстану жеріне айналғандығы. Осылардың бәрі мол және арзан жұмыс күшіне зәру болып, қажеттіліктер тудырды. Әрі жаппай бұқараға саяси әсер етіп, ықпал жасайтын зиялы қауым өкілдерінің, оқығандардың, дін өкілдерінің де біршама болғанын айтқанымыз жөн. Осы ғылыми аспектілерді ескере отырсақ, біздің бүгінгі зерттеулеріміз, ізденістеріміз, дерек-жинағымыз теріскей өңірге, яғни, кезіндегі Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Көкшетау, тіпті Қарағанды облысының да бергі бетін қамтыған қазіргі Ақмола облысының өңірлік тақырып аясындағы проблемаларды қамтып отыр. Кеңес заманының өктемдік саясатының бір көрінісі – ол еңбекпен түзеу лагерьлері. 1930 жылы мамыр айында Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен «Қазақстанда еңбекпен түзету лагерін құру (ҚазЕТЛАГ) туралы» қаулы қабылданды. Келесі жылы желтоқсанның аяғында «Гигант» совхозының орнында Қарағанды еңбекпен түзету лагері құрылып, «Қарлаг ОГПУ» аталған мекеменің орталығы Долинка селосында орналасып, ГУЛАГ жүйесіне тікелей бағындырылды. Кейбір деректерге қарағанда қарамағындағы колониялар мен әртүрлі «нүктелерінде» 70 мыңнан адам қамтылып, жазасын өтеп, жұмыс істеген. Кейінірек Степлаг, Алжир сияқты көптеген лагерьлер ашылды. Қазақстанға жер аударылған халықтар туралы, яғни, депортация жайлы отандық және шетелдік зерттеушілер аз жазған жоқ. Осы тұрғыда, мәселенің келесі беті солтүстік өңірдегі арнайы қоныстанушылар жайлы болмақ. 1935 жылы этникалық тазалаудың кеңес жүйесіндегі алғашқы құбылысы – Ленинград облысы мен Карелия шекаралық аймағындағы финдерді жер аудару болатын. Барлығы жиырма үш мың екі жүз он жеті адам жер аударылып, оның екі мың бір жүз жиырма екісі Солтүстік Қазақстанға көшірілген. Кеңес Одағы Халық Комиссариаты 1936 жылы мынадай қаулы қабылдады: «О выселении из УССР и хозяйственном устройстве в Карагандинской области Казахской АССР 15 000 польских и немецких хозяйств». Зерттеуші Земсковтың айтуынша, аталмыш контингент арнайы қоныстанушылар қатарына жатпай, шартты түрде қоныстану аймағында белгілі дәрежеде еркін жүріп-тұруына тыйым салынбаған. Кейін поляктар «бұрынғы кулактар» қатарына енгізілген. ГУЛАГ бұйрығы бойынша 1934 жылға дейін кулак ретінде жер аударылған шаруалар – арнайы қоныстанушылар деп аталып, 1934-1944 жылдары еңбек қоныстанушылары, ал, 1944 жылдан арнайы көшіп келушілер санатына қосылған. Ал, 1940 жылдан бастап «поляк босқындары» (польские осадники и беженцы) деп атала бастады. Келесі бір солтүстік өңірге жер аударылған этникалық топ, ол – кәрістер. Кеңес билігінің сол кездегі саяси ұстанымы бойынша Қиыр Шығыстағы кәрістерді жапон басқыншыларынан «құтқару керек-мыс». Шын мәнінде үкімет оларды әкімшілік-күштеу жолымен Орта Азия және Қазақстанға көшіріп жіберді. 1937 жылы Солтүстік Қазақстан облысына 2300 отбасыны құрайтын 9350 адам келген. Земсковтың зерттеуінде депортацияға Кавказ аумағында тұратын ирандықтар да ұшыраған. 1939 жылдың қыркүйек айында сол кездегі Ішкі Істер Халық Комиссариатының (НКВД) басшысы Лаврентий Берия «План выселения в Северный Казахстан ираноподданных и членов их семей согласно решений Особого совещания при НКВД СССР от 11, 15 и 23 августа 1939г.» жоспарын бекітті. Депортация науқанының келесі бір беті соғысқа дейінгі, 1940 жылғы поляк халқын жер аудару саясатына байланысты. Солтүстік өңірдің өзіне ғана осы жылдары 21 000-ға жуық адам келген. Ал, бәрімізге белгілі жайт, ол – Ұлы Отан соғысы жылдары сатқындық айып тағылған неміс ұлтын жер аудару науқаны. 1941 жылы Қазақстан аумағына 467 мың неміс ұлтын қоныстандыру жоспарланған болса, оның 62 мыңы солтүстік облыстарға тиесілі еді. Осы материалдарды жинау барысында облысымыздың Зеренді ауданы Баратай, Уголки ауылдарында тұрған, өткен жылы қайтыс болған, марқұм Фрида Кем апайымызбен сұбхаттасудың реті келді. Ол кісінің айтуынша, олар соғысқа дейін Еділ бойындағы Саратов облысы Бальцер қаласында тұрған. «Біздің тұрмысымыз жақсы болды. Мал ұстадық, үй салдық, әкем құрылыс цехында істеді. Содан бір күні әскерлер келіп, бір күнде көшіріп жіберді ғой. Мен 3 жастамын сол кезде. Поезбен көп жүргеніміз есімде. Содан Көкшетаудан өгіз арбамен күз айында Баратай ауылына келдік. Соғыс уақыты, елдің тұрмысы нашар. Әкем Георг Кем Уголки ауылындағы орман шаруашылығында ағаш кесуші болып істеді. Біз қазақша оқып, қазақ балаларымен ойнап өстік. Жанымызда 5-6 шақырым жерде Ключи атты лагерь болды. Сондағы тұтқындарды жиі көріп тұрдық. Лагерьдің бастығы соғыстан жараланып келген Әйткен Хаметов деген азамат еді. Жақсы кісі еді, қамалғандарға бір қиянат жасағанын көрген жоқпыз». (Ақмола облысы аумағындағы лагерьлік қоныстар. Кітап-альбом. Көкшетау, 2022. 284 бет). Келесі бір көшу легі Кавказ, Қырым бойы халықтарымен байланысты. 1943-1944 жылдары қазақ даласына қарашай, қалмақ, балқар, шешен-ингуш, қырым татарлары фашистермен ауыз жаласты деген желеумен бүтіндей бір ұлттар айыпталып, жазалау шараларына ұшырады. Сонымен қатар, Кеңес өкіметінің қаһарына ұшыраған халықтардың тізіміне «басмашылар» деп айыпталған тәжік, өзбек, қырғыздар, Балтық бойы, Белорусия мен Украинаның батыс бөлігі, Краснодар өлкесінен жер аударылған әртүрлі ұлттардың өкілдерін жатқызуға болады. Зерттеу барысындағы архивтік құжаттар жер аударылған халықтардың діни нанымы, ұстанымдарының, дәстүр, әдет-ғұрыптарының, менталитеттерінің, шаруашылық дағдыларының ерекше болғандығын көрсетеді. Әрине, зорлықпен көшіп келген, әрі «опасыздар», «сатқындар», «халық жаулары» атағын жамылған аталмыш ұлт өкілдеріне жергілікті халықтың көзқарастары да әртүрлі болғанын байқаймыз. Алғашқы кезде оларға сенімсіздікпен, күдікпен қараса, кейін бұл қарым-қатынастар өзара достыққа, «тамырлыққа» ұласады. Осы туралы облысымыздағы Қорғалжын, Зеренді, Сандықтау аудандары, Степногорск тұрғындары, сол зұлматты жылдардың куәгерлері естеліктерінде жиі жазады. Қарап отырсақ, депортацияға ұшыраған халықтардың жергілікті жағдайға бейімделуі, социализация үрдісі, байырғы халықтың өзінің этно-мәдени кеңістігіне тартуына, қабылдауына көп байланысты болған. Осы фактілерден сол кездегі, қасіретті жылдардағы ұлтаралық қатынастың қалай қалыптасқанын, дамығанын байқауға болады. Арнайы қоныстанумен келген халықтар осы өңірдің экономикасына, әлеуметтік қатынастарына оң әсер бергенін де атап өткеніміз жөн. Әрине, тұтас бір этностарды нақақтан-нақақ айыптау, зорлау шараларын қолдану Кеңес мемлекетінің қуғын-сүргін саясатының айнымас бір бөлігі болып табылады. Үкіметтің қауіпсіздік, бақылау органдары депортацияланғандардың қоғамдық-саяси ахуалын үнемі қадағалап, олардың ұлттық ұстанымдарын, діни дәстүрлерін басуға, шектеуге тырысты. Осынау саяси науқанның нәтижесінде еліміз көпұлтты мемлекетке айналды. Осы ретте, Ақмола облысы саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы комиссияның атқарған қыруар жұмысын атап өткеніміз жөн. Облыстық ішкі саясат басқармасына, негізгі жұмысты атқарған университеттің белді тарихшы ғалымдары Ақбота Бексейітова, Алмагүл Күшпаева, Марат Өтегенов, Ғалымтай Төлепбергенов, Айнұр Шөкеева, Жансая Өсіпова, Раушан Жүсіпова, Ақан Шәріпов, Арғын Сәлімов және де қомақты үлес қосқан оқытушылар Амангелді Шапкенов, Талапкер Уалиев, Еркін Кикаринов, Айнұр Жахина, сонымен қатар, жанашыр өлкетанушы, ұстаз, қайраткерлер Бейсенбай Мажитов, Тілеген Сейфуллин, Наталья Стока, Арман Абдықадыров, астаналық ғалым Гүлжанат Халитқызы, естеліктерімен бөліскен ардагер аға-апаларымызға, журналистер қауымына, облыстық, аудандық архив, музей, кітапхана басшыларына, жергілікті әкімдерге алғысымыз мол. 2021 жылы 31 мамырда Ақмола облысы әкімшілігінің тікелей қолдауымен Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің базасында жобалық кеңсе ашылып, өңіріміздегі өлкетанушылар, архив қызметкерлері, заңгерлер мен қоғам қайраткерлері үшін зерттеу алаңына айналды. Жобалық кеңсе облыс аудандарындағы зерттеу қызметін үйлестіру орталығы болып табылады. Мемлекеттік комиссияның мәліметі бойынша, үш жыл ішінде саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі мемлекет тік комиссияның құрамында 425 ғалым мен зерттеуші, оның ішінде, өңірлерде 260-тан астам маман қызмет етіпті. Олар жабық қорлардан 688 мыңнан аса іс пен 48 мыңға жуық есепке алу карточкасын тауып, Президент архивіне өткізген екен. Жалпы саны 2,6 миллионнан астам құжат пен материалдан «құпия» деген белгі алынып, қудалауға ұшыраған 311 мыңнан астам адамды ақтау үшін заңнамалық негіздер дайындалған. Мемлекеттік комиссияның жұмысы қазіргі таңда 72 томды құрап отырған көрінеді. Келешекте бұл жұмыс әлі де жалғасын табады деген үміттеміз. Жалпы, әуел бастағы біздің міндетіміз ол, ХХ ғасырдың 20-50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргіндерді, жаппай қуғын-сүргіндердің мемлекеттік аппараты ретінде Ақмола облысының аумағындағы еңбекпен түзету лагерлерінің тарихын, сондай-ақ, 1921-1922 және 1931-1933 жылдары қолдан жасалған аштық құбылыстарын, олардың себептік-салдарлық байланыстарын, Ақмола облысы мен онымен шекаралас аумақтардағы тоталитарлық-казармалық социализм теориясы мен тәжірибесін түсіндіру, сонымен бірге, қарулы көтерілістер мен әскери тұтқындар тағдыры, зиялы қауымның қарсылығы, дін өкілдерін қудалау, кеңес өкіметін күштеп орнатудың, тәркілеудің, ұжымдастырудың, қазақ халқын күштеп отырықшыландырудың, мемлекеттік зорлаумен, ату, соттау, туған жерлерінен аластау, жер аударту түрінде қуғын-сүргіннің нақты түрлері мен механизмдерімен қатар жүрген әртүрлі тонаушылық, босқындар мәселесі, азық-түлік дайындау және басқа шаралардың шынайы жағдайларын, механизмдері мен тәсілдерін анықтау, 1921-1922 жылдар және 1931-1933 жылдардағы аштық пен 1920-1950 жылдардағы саяси қуғын-сүргін саясатына шынайы ғылыми-құқықтық зерттеу, баға беру болатын. Сонымен, өлкедегі саяси қуғын-сүргін үрдісін зерттеу, зерделеу, оған саяси-тарихи, адами тұрғыдан баға беру әлі де маңызды болып табылады. Осы ретте ұсыныстарымыз да жоқ емес. Олар: 1. Кәмпеске, аштық науқаны кезеңінде Есіл-Көкше өңірінен босқындар Омбы-Түмен жағына көп ауған. Зираттар, қоныстары баршылық. Келешекте осы төңірек туралы да бір жинақ дайындалса. Бұған Орынбор, Барнаул, тағы басқаларын қосуға болады. 2.Ақмола аймағында да әлі де белгісіз лагерь, колония, «нүктелердің» картасын жасау жоспарланса, кейін осының негізінде республика бойынша үлкен сталиндік лагерьлер картасы жасалса. 3.Қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жұмысын жетілдіру мақсатында араб графикасымен құжаттарды қазіргі қолданыстағы графикаға көшіру үшін аймақтардағы жұмыс топтарына арабша графиканы оқитын мамандарды бекіту. Архив мамандарына араб графикасындағы жазылған құжаттардың электрондық нұсқасын құрастырып шығару тапсырылса. 4.Қуғын-сүргін құрбандарын ақтаумен шектелмей, 1921 және 1932 жылдардағы аштық мәселесін принципті зерттеу одан әрі кеңейту мәселесі қарастырылса. 5. «Ақмолалық Алаш арыстары» кітап-жинағын шығару қолға алынса. Жалпы айтарым, аймақтағы осы жылдардағы ұлтаралық қатынастар, олардың ресми билікке қарсы протестік пиғылдары, күнделікті тұрмыс-тіршілігі, мемлекеттік органдардың жүргізген саясаты, жазалау шаралары, саяси және діни көзқарастары үшін қудалау, әскери тұтқындарға деген көзқарас, сталиндік лагерьлер мен колониялардың орындарын анықтау, астық, ет дайындау барысы, жаппай аштық іздері, босқындар саны, кәмпескеге іліккен бай-кулактардың санын анықтау мәселелері әлі де тың деректерді, саралау мен сараптауды қажет ететіндігі сөзсіз. Демек, ақтаңдақтар ақиқатын анықтау жұмыстары әлі де жалғаса бермек. htbu8m3mnvlzz6v3q80wi0cuuhtq2uo 3629328 3629278 2026-07-13T06:08:11Z Алмас Нурмаш 183229 3629328 wikitext text/x-wiki Зобалаң жылдардың ащы ақиқаты мен сабағы Еліміз егемендік алған сәттен бастап саяси қуғын-сүргін көрген азаматтарды ақтау жұмыстары басталды. Соның нәтижесінде 1993 жылы «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» Заң қабылданды. 1997 жылы Президент Жарлығымен 31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні ретінде арнайы белгіленді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2020 жылдың 24 қарашасында «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия туралы» Жарлыққа қол қойған болатын. Бұл комиссияның басты міндеті – кеңестік кезеңдегі саяси қуғын-сүргін құрбандарының барлық санатына қатысты тарихи әділеттілікті толық қалпына келтіру, яғни, заңдық және саяси тұрғыдан ақтау. «Қарап отырсақ, өткен ғасырда халқымыз көп қасірет көрді. Алдымен аштық келді, одан соң жасанды таптық күрес пен зорлық-зомбылық, ұжымдастыру болды, оның аяғы жантүршігерлік аштыққа ұласты. Ел есін жимай жатып саяси репрессиялар басталды. Мұнан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың оты тұтанып, соңынан тағы да қуғын-сүргін жалғасты. Ғалымдар халқымыздың саны екі есеге қысқарды деген деректер келтіреді. Қолда бар деректерге қарағанда, 1920-39 жылдар аралығында 4 миллион адам тоталитарлық жүйенің құрбаны болған. Оның ішінде 2,2 миллион кісі аштықтан қырылған. 1,2 миллион адам сыртқа қашқан. 115 мың ардақтымыз саяси көзқарастары үшін айыпталған. Оның 27 мыңына ату жазасы кесілген. Атылғандардың 60 пайызы зиялы қауым өкілдері екен. Сонымен қатар, Қазақстан аумағында орналасқан лагерьлер мен қазақ ауылдарына 1,5 миллионнан астам неміс, поляк, корей, шешен-ингуш, түрік, грек, қырым татарлары және басқа да халықтардың өкілдері өз еркінен тыс жер аударылғаны белгілі». (Қырымбек Көшербаев. Әділетсіз құрбан болғандарға әділетті баға беруіміз керек. «Егемен Қазақстан», 9 шілде 2021 жыл). Міне, осыншама тағдыр өзінің әділ өкімін, ақиқатын күтеді, осының бәрі тарих. Осының бәріне шынайы саяси баға беру үшін алыс-жақын елдердегі архивтермен жұмыс істеу, жабық қорлардағы істерді сараптау, оларға ұлттық идеология тұрғысынан баға беру асқан зерделілікті қажет етеді. 125 мың адам – толық емес деректерге қарағанда үлкен террордың шағын бөлігі ғана. Қазақстан аумағында қуғын-сүргінге ұшырағандар саны 1 миллионнан асып жығылады. Халық көтерілісіне қатысқандардың дені ақталмай жатыр. Соғыс тұтқындары туралы да осыны айтуға болады. Ашаршылықтан өлгендерді, босқындарды қуғын-сүргін құрбандарына жатқызатын болсақ, 6 миллион адамнан кем болмайды. «1920 жылы кеңестік Қазақстанда 6 миллион қазақ тұрған екен. Бұл статистиканы сол тұста Қазақ Атқару комитетінің төрағасы Сейітқали Меңдешев айтқан. Ал, 1939 жылы өткен халық санағы нәтижесіне көз жүгіртсек, ауылдағы қазақтар саны 1 миллион 900 мың ғана, қаладағыларының саны жарты миллионға да жетпеген. 19 жылда бір ұрпақ өсіп шығуы керек қой. Олар қайда? Қырылып қалған! Осы апаттың қырсығынан далада мал қалмады, ауылдар қатары сиреді. Орталық Қазақстанға бара қалсаңыз, елді мекендердің арасы 100-150 шақырым екенін көресіз. Кезінде іркес-тіркес ауылдар орналасқан еді ғой». (Белгілі тарихшы-академик Хангелді Әбжан. «Айқын», 31 мамыр 2022 жыл). Тарихшылардың айтуынша, саяси қуғын-сүргін саясаты тоталитарлық коммунистік режим орнаған барлық елдерге тән құбылыс еді. Кеңес Одағында бұл процесс үнемі жүріп жатты, әрбір кезеңде оның тек масштабы мен түрі ғана өзгеріп отырды. Соғыстан кейін Кеңес Одағының ықпалына түскен Шығыс Еуропа елдерінде 1948-1953 жылдары «идеологиялық» және «таптық» жауларды жазалау шаралары кең етек алды. Кеңес Одағында жеке басқа табынушылықтың зардаптарын жою науқаны басталғанда, Шығыс Еуропа елдерінің басшыларына да саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтауға нұсқау берілді. Ақтау шаралары осы елдердегі саяси ахуалға орай әртүрлі деңгейде жүрді. Тарихымызды қалпына келтіру үшін бүгінгі таңда мұрағат материалдарын зерттеудің маңызы зор. Алайда, қиындық, құжаттардың бір бөлігі әлі жарияланбаған немесе жіктелмеген, зерттеушілер жете алмайтын ұйымдарда сақталады. Мұрағаттық құжаттарға қол жеткізу қиындығының мәселесі 1930 жылдардың соңынан басталды. Кеңес заманында мұрағаттар стратегиялық нысандар ретінде қарастырылды. Сондықтан, 1938 жылы олар Ішкі Істер Халық комиссариатының қарамағына берілді. Осыдан кейін Қазақстанда өткен ғасырдың 30-жылдарындағы қуғын-сүргін мен ашаршылыққа байланысты құжаттарды жаппай жою басталды. Ірі кеңестік немесе партиялық органның мұрағат қорларының ешқайсысы «тазартудан» құтылған жоқ. Көптеген құжаттарды, соның ішінде, құпия құжаттарды арнайы комиссиялар немесе министрліктердің, ведомстволардың және мекемелердің қызметкерлері жоғарыдан тікелей тапсырма бойынша жойды. Кеңес Одағының мұрағат кеңсесінде 1940 жылдардың аяғы мен 1950 жылдардың басында 1930 жылдарының «макулатуралық науқандары» қайта басталды. 1945 жылы – 8,7 миллион, 1950 жылы – 30,7 миллион, 1955 жылы – 68,1 миллион құжат жойылды. Бірақ, қылмыс іздерін жасыру мұнымен тоқтап қалмады. Құжаттарды жою ауқымы туралы келесі факт айтады: 1980 жылдардың аяғында КСРО-ның барлық мұрағаттарында 90 миллионнан астам мұрағат істері болды. Яғни, мұрағаттар құрамдас бөлігінің жартысынан айырылғанымен, Кеңес өкіметінің қылмыстары туралы маңызды құжаттар мыңдаған қағаз жүзінде сақталған. Осы тұрғыда солтүстік өңірдің осынау саясат аясында қандай ерекшеліктері бар деген сауал туады. Еліміздің барлық өңірінде жаппай қудалау науқаны жүргенімен, Есіл-Нұра-Көкше аумағының ерекше орын алғанын да айтқанымыз жөн. Біріншіден, халықтың тығыз орналаспауы (аштық салдары, екі соғыстың әсері, репрессиялар), екіншіден, игерілмеген кеңістіктер, үшіншіден, кен орындары мен пайдалы қазбалардың мол болуы, төртіншіден, солтүстік өңір отарлау саясатынан бері көптеген этностардың ірі қоныстану жеріне айналғандығы. Осылардың бәрі мол және арзан жұмыс күшіне зәру болып, қажеттіліктер тудырды. Әрі жаппай бұқараға саяси әсер етіп, ықпал жасайтын зиялы қауым өкілдерінің, оқығандардың, дін өкілдерінің де біршама болғанын айтқанымыз жөн. Осы ғылыми аспектілерді ескере отырсақ, біздің бүгінгі зерттеулеріміз, ізденістеріміз, дерек-жинағымыз теріскей өңірге, яғни, кезіндегі Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Көкшетау, тіпті Қарағанды облысының да бергі бетін қамтыған қазіргі Ақмола облысының өңірлік тақырып аясындағы проблемаларды қамтып отыр. Кеңес заманының өктемдік саясатының бір көрінісі – ол еңбекпен түзеу лагерьлері. 1930 жылы мамыр айында Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен «Қазақстанда еңбекпен түзету лагерін құру (ҚазЕТЛАГ) туралы» қаулы қабылданды. Келесі жылы желтоқсанның аяғында «Гигант» совхозының орнында Қарағанды еңбекпен түзету лагері құрылып, «Қарлаг ОГПУ» аталған мекеменің орталығы Долинка селосында орналасып, ГУЛАГ жүйесіне тікелей бағындырылды. Кейбір деректерге қарағанда қарамағындағы колониялар мен әртүрлі «нүктелерінде» 70 мыңнан адам қамтылып, жазасын өтеп, жұмыс істеген. Кейінірек Степлаг, Алжир сияқты көптеген лагерьлер ашылды. Қазақстанға жер аударылған халықтар туралы, яғни, депортация жайлы отандық және шетелдік зерттеушілер аз жазған жоқ. Осы тұрғыда, мәселенің келесі беті солтүстік өңірдегі арнайы қоныстанушылар жайлы болмақ. 1935 жылы этникалық тазалаудың кеңес жүйесіндегі алғашқы құбылысы – Ленинград облысы мен Карелия шекаралық аймағындағы финдерді жер аудару болатын. Барлығы жиырма үш мың екі жүз он жеті адам жер аударылып, оның екі мың бір жүз жиырма екісі Солтүстік Қазақстанға көшірілген. Кеңес Одағы Халық Комиссариаты 1936 жылы мынадай қаулы қабылдады: «О выселении из УССР и хозяйственном устройстве в Карагандинской области Казахской АССР 15 000 польских и немецких хозяйств». Зерттеуші Земсковтың айтуынша, аталмыш контингент арнайы қоныстанушылар қатарына жатпай, шартты түрде қоныстану аймағында белгілі дәрежеде еркін жүріп-тұруына тыйым салынбаған. Кейін поляктар «бұрынғы кулактар» қатарына енгізілген. ГУЛАГ бұйрығы бойынша 1934 жылға дейін кулак ретінде жер аударылған шаруалар – арнайы қоныстанушылар деп аталып, 1934-1944 жылдары еңбек қоныстанушылары, ал, 1944 жылдан арнайы көшіп келушілер санатына қосылған. Ал, 1940 жылдан бастап «поляк босқындары» (польские осадники и беженцы) деп атала бастады. Келесі бір солтүстік өңірге жер аударылған этникалық топ, ол – кәрістер. Кеңес билігінің сол кездегі саяси ұстанымы бойынша Қиыр Шығыстағы кәрістерді жапон басқыншыларынан «құтқару керек-мыс». Шын мәнінде үкімет оларды әкімшілік-күштеу жолымен Орта Азия және Қазақстанға көшіріп жіберді. 1937 жылы Солтүстік Қазақстан облысына 2300 отбасыны құрайтын 9350 адам келген. Земсковтың зерттеуінде депортацияға Кавказ аумағында тұратын ирандықтар да ұшыраған. 1939 жылдың қыркүйек айында сол кездегі Ішкі Істер Халық Комиссариатының (НКВД) басшысы Лаврентий Берия «План выселения в Северный Казахстан ираноподданных и членов их семей согласно решений Особого совещания при НКВД СССР от 11, 15 и 23 августа 1939г.» жоспарын бекітті. Депортация науқанының келесі бір беті соғысқа дейінгі, 1940 жылғы поляк халқын жер аудару саясатына байланысты. Солтүстік өңірдің өзіне ғана осы жылдары 21 000-ға жуық адам келген. Ал, бәрімізге белгілі жайт, ол – Ұлы Отан соғысы жылдары сатқындық айып тағылған неміс ұлтын жер аудару науқаны. 1941 жылы Қазақстан аумағына 467 мың неміс ұлтын қоныстандыру жоспарланған болса, оның 62 мыңы солтүстік облыстарға тиесілі еді. Осы материалдарды жинау барысында облысымыздың Зеренді ауданы Баратай, Уголки ауылдарында тұрған, өткен жылы қайтыс болған, марқұм Фрида Кем апайымызбен сұбхаттасудың реті келді. Ол кісінің айтуынша, олар соғысқа дейін Еділ бойындағы Саратов облысы Бальцер қаласында тұрған. «Біздің тұрмысымыз жақсы болды. Мал ұстадық, үй салдық, әкем құрылыс цехында істеді. Содан бір күні әскерлер келіп, бір күнде көшіріп жіберді ғой. Мен 3 жастамын сол кезде. Поезбен көп жүргеніміз есімде. Содан Көкшетаудан өгіз арбамен күз айында Баратай ауылына келдік. Соғыс уақыты, елдің тұрмысы нашар. Әкем Георг Кем Уголки ауылындағы орман шаруашылығында ағаш кесуші болып істеді. Біз қазақша оқып, қазақ балаларымен ойнап өстік. Жанымызда 5-6 шақырым жерде Ключи атты лагерь болды. Сондағы тұтқындарды жиі көріп тұрдық. Лагерьдің бастығы соғыстан жараланып келген Әйткен Хаметов деген азамат еді. Жақсы кісі еді, қамалғандарға бір қиянат жасағанын көрген жоқпыз». (Ақмола облысы аумағындағы лагерьлік қоныстар. Кітап-альбом. Көкшетау, 2022. 284 бет). Келесі бір көшу легі Кавказ, Қырым бойы халықтарымен байланысты. 1943-1944 жылдары қазақ даласына қарашай, қалмақ, балқар, шешен-ингуш, қырым татарлары фашистермен ауыз жаласты деген желеумен бүтіндей бір ұлттар айыпталып, жазалау шараларына ұшырады. Сонымен қатар, Кеңес өкіметінің қаһарына ұшыраған халықтардың тізіміне «басмашылар» деп айыпталған тәжік, өзбек, қырғыздар, Балтық бойы, Белорусия мен Украинаның батыс бөлігі, Краснодар өлкесінен жер аударылған әртүрлі ұлттардың өкілдерін жатқызуға болады. Зерттеу барысындағы архивтік құжаттар жер аударылған халықтардың діни нанымы, ұстанымдарының, дәстүр, әдет-ғұрыптарының, менталитеттерінің, шаруашылық дағдыларының ерекше болғандығын көрсетеді. Әрине, зорлықпен көшіп келген, әрі «опасыздар», «сатқындар», «халық жаулары» атағын жамылған аталмыш ұлт өкілдеріне жергілікті халықтың көзқарастары да әртүрлі болғанын байқаймыз. Алғашқы кезде оларға сенімсіздікпен, күдікпен қараса, кейін бұл қарым-қатынастар өзара достыққа, «тамырлыққа» ұласады. Осы туралы облысымыздағы Қорғалжын, Зеренді, Сандықтау аудандары, Степногорск тұрғындары, сол зұлматты жылдардың куәгерлері естеліктерінде жиі жазады. Қарап отырсақ, депортацияға ұшыраған халықтардың жергілікті жағдайға бейімделуі, социализация үрдісі, байырғы халықтың өзінің этно-мәдени кеңістігіне тартуына, қабылдауына көп байланысты болған. Осы фактілерден сол кездегі, қасіретті жылдардағы ұлтаралық қатынастың қалай қалыптасқанын, дамығанын байқауға болады. Арнайы қоныстанумен келген халықтар осы өңірдің экономикасына, әлеуметтік қатынастарына оң әсер бергенін де атап өткеніміз жөн. Әрине, тұтас бір этностарды нақақтан-нақақ айыптау, зорлау шараларын қолдану Кеңес мемлекетінің қуғын-сүргін саясатының айнымас бір бөлігі болып табылады. Үкіметтің қауіпсіздік, бақылау органдары депортацияланғандардың қоғамдық-саяси ахуалын үнемі қадағалап, олардың ұлттық ұстанымдарын, діни дәстүрлерін басуға, шектеуге тырысты. Осынау саяси науқанның нәтижесінде еліміз көпұлтты мемлекетке айналды. Осы ретте, Ақмола облысы саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы комиссияның атқарған қыруар жұмысын атап өткеніміз жөн. Облыстық ішкі саясат басқармасына, негізгі жұмысты атқарған университеттің белді тарихшы ғалымдары Ақбота Бексейітова, Алмагүл Күшпаева, Марат Өтегенов, Ғалымтай Төлепбергенов, Айнұр Шөкеева, Жансая Өсіпова, Раушан Жүсіпова, Ақан Шәріпов, Арғын Сәлімов және де қомақты үлес қосқан оқытушылар Амангелді Шапкенов, Талапкер Уалиев, Еркін Кикаринов, Айнұр Жахина, сонымен қатар, жанашыр өлкетанушы, ұстаз, қайраткерлер Бейсенбай Мажитов, Тілеген Сейфуллин, Наталья Стока, Арман Абдықадыров, астаналық ғалым Гүлжанат Халитқызы, естеліктерімен бөліскен ардагер аға-апаларымызға, журналистер қауымына, облыстық, аудандық архив, музей, кітапхана басшыларына, жергілікті әкімдерге алғысымыз мол. 2021 жылы 31 мамырда Ақмола облысы әкімшілігінің тікелей қолдауымен Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің базасында жобалық кеңсе ашылып, өңіріміздегі өлкетанушылар, архив қызметкерлері, заңгерлер мен қоғам қайраткерлері үшін зерттеу алаңына айналды. Жобалық кеңсе облыс аудандарындағы зерттеу қызметін үйлестіру орталығы болып табылады. Мемлекеттік комиссияның мәліметі бойынша, үш жыл ішінде саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі мемлекет тік комиссияның құрамында 425 ғалым мен зерттеуші, оның ішінде, өңірлерде 260-тан астам маман қызмет етіпті. Олар жабық қорлардан 688 мыңнан аса іс пен 48 мыңға жуық есепке алу карточкасын тауып, Президент архивіне өткізген екен. Жалпы саны 2,6 миллионнан астам құжат пен материалдан «құпия» деген белгі алынып, қудалауға ұшыраған 311 мыңнан астам адамды ақтау үшін заңнамалық негіздер дайындалған. Мемлекеттік комиссияның жұмысы қазіргі таңда 72 томды құрап отырған көрінеді. Келешекте бұл жұмыс әлі де жалғасын табады деген үміттеміз. Жалпы, әуел бастағы біздің міндетіміз ол, ХХ ғасырдың 20-50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргіндерді, жаппай қуғын-сүргіндердің мемлекеттік аппараты ретінде Ақмола облысының аумағындағы еңбекпен түзету лагерлерінің тарихын, сондай-ақ, 1921-1922 және 1931-1933 жылдары қолдан жасалған аштық құбылыстарын, олардың себептік-салдарлық байланыстарын, Ақмола облысы мен онымен шекаралас аумақтардағы тоталитарлық-казармалық социализм теориясы мен тәжірибесін түсіндіру, сонымен бірге, қарулы көтерілістер мен әскери тұтқындар тағдыры, зиялы қауымның қарсылығы, дін өкілдерін қудалау, кеңес өкіметін күштеп орнатудың, тәркілеудің, ұжымдастырудың, қазақ халқын күштеп отырықшыландырудың, мемлекеттік зорлаумен, ату, соттау, туған жерлерінен аластау, жер аударту түрінде қуғын-сүргіннің нақты түрлері мен механизмдерімен қатар жүрген әртүрлі тонаушылық, босқындар мәселесі, азық-түлік дайындау және басқа шаралардың шынайы жағдайларын, механизмдері мен тәсілдерін анықтау, 1921-1922 жылдар және 1931-1933 жылдардағы аштық пен 1920-1950 жылдардағы саяси қуғын-сүргін саясатына шынайы ғылыми-құқықтық зерттеу, баға беру болатын. Сонымен, өлкедегі саяси қуғын-сүргін үрдісін зерттеу, зерделеу, оған саяси-тарихи, адами тұрғыдан баға беру әлі де маңызды болып табылады. Осы ретте ұсыныстарымыз да жоқ емес. Олар: 1. Кәмпеске, аштық науқаны кезеңінде Есіл-Көкше өңірінен босқындар Омбы-Түмен жағына көп ауған. Зираттар, қоныстары баршылық. Келешекте осы төңірек туралы да бір жинақ дайындалса. Бұған Орынбор, Барнаул, тағы басқаларын қосуға болады. 2.Ақмола аймағында да әлі де белгісіз лагерь, колония, «нүктелердің» картасын жасау жоспарланса, кейін осының негізінде республика бойынша үлкен сталиндік лагерьлер картасы жасалса. 3.Қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жұмысын жетілдіру мақсатында араб графикасымен құжаттарды қазіргі қолданыстағы графикаға көшіру үшін аймақтардағы жұмыс топтарына арабша графиканы оқитын мамандарды бекіту. Архив мамандарына араб графикасындағы жазылған құжаттардың электрондық нұсқасын құрастырып шығару тапсырылса. 4.Қуғын-сүргін құрбандарын ақтаумен шектелмей, 1921 және 1932 жылдардағы аштық мәселесін принципті зерттеу одан әрі кеңейту мәселесі қарастырылса. 5. «Ақмолалық Алаш арыстары» кітап-жинағын шығару қолға алынса. Жалпы айтарым, аймақтағы осы жылдардағы ұлтаралық қатынастар, олардың ресми билікке қарсы протестік пиғылдары, күнделікті тұрмыс-тіршілігі, мемлекеттік органдардың жүргізген саясаты, жазалау шаралары, саяси және діни көзқарастары үшін қудалау, әскери тұтқындарға деген көзқарас, сталиндік лагерьлер мен колониялардың орындарын анықтау, астық, ет дайындау барысы, жаппай аштық іздері, босқындар саны, кәмпескеге іліккен бай-кулактардың санын анықтау мәселелері әлі де тың деректерді, саралау мен сараптауды қажет ететіндігі сөзсіз. Демек, ақтаңдақтар ақиқатын анықтау жұмыстары әлі де жалғаса бермек.<ref>Аманбай СЕЙІТҚАСЫМОВ, ғалым-тарихшы, Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті ректорының кеңесшісі. </ref> 2ks7ohb4z2wbfsufvoeak1dc1iewfy5 3629330 3629328 2026-07-13T06:20:03Z Алмас Нурмаш 183229 дереккөз 3629330 wikitext text/x-wiki Зобалаң жылдардың ащы ақиқаты мен сабағы Еліміз егемендік алған сәттен бастап саяси қуғын-сүргін көрген азаматтарды ақтау жұмыстары басталды. Соның нәтижесінде 1993 жылы «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» Заң қабылданды. 1997 жылы Президент Жарлығымен 31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні ретінде арнайы белгіленді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2020 жылдың 24 қарашасында «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия туралы» Жарлыққа қол қойған болатын. Бұл комиссияның басты міндеті – кеңестік кезеңдегі саяси қуғын-сүргін құрбандарының барлық санатына қатысты тарихи әділеттілікті толық қалпына келтіру, яғни, заңдық және саяси тұрғыдан ақтау. «Қарап отырсақ, өткен ғасырда халқымыз көп қасірет көрді. Алдымен аштық келді, одан соң жасанды таптық күрес пен зорлық-зомбылық, ұжымдастыру болды, оның аяғы жантүршігерлік аштыққа ұласты. Ел есін жимай жатып саяси репрессиялар басталды. Мұнан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың оты тұтанып, соңынан тағы да қуғын-сүргін жалғасты. Ғалымдар халқымыздың саны екі есеге қысқарды деген деректер келтіреді. Қолда бар деректерге қарағанда, 1920-39 жылдар аралығында 4 миллион адам тоталитарлық жүйенің құрбаны болған. Оның ішінде 2,2 миллион кісі аштықтан қырылған. 1,2 миллион адам сыртқа қашқан. 115 мың ардақтымыз саяси көзқарастары үшін айыпталған. Оның 27 мыңына ату жазасы кесілген. Атылғандардың 60 пайызы зиялы қауым өкілдері екен. Сонымен қатар, Қазақстан аумағында орналасқан лагерьлер мен қазақ ауылдарына 1,5 миллионнан астам неміс, поляк, корей, шешен-ингуш, түрік, грек, қырым татарлары және басқа да халықтардың өкілдері өз еркінен тыс жер аударылғаны белгілі».<ref>(Қырымбек Көшербаев. Әділетсіз құрбан болғандарға әділетті баға беруіміз керек. «Егемен Қазақстан», 9 шілде 2021 жыл)</ref>. Міне, осыншама тағдыр өзінің әділ өкімін, ақиқатын күтеді, осының бәрі тарих. Осының бәріне шынайы саяси баға беру үшін алыс-жақын елдердегі архивтермен жұмыс істеу, жабық қорлардағы істерді сараптау, оларға ұлттық идеология тұрғысынан баға беру асқан зерделілікті қажет етеді. 125 мың адам – толық емес деректерге қарағанда үлкен террордың шағын бөлігі ғана. Қазақстан аумағында қуғын-сүргінге ұшырағандар саны 1 миллионнан асып жығылады. Халық көтерілісіне қатысқандардың дені ақталмай жатыр. Соғыс тұтқындары туралы да осыны айтуға болады. Ашаршылықтан өлгендерді, босқындарды қуғын-сүргін құрбандарына жатқызатын болсақ, 6 миллион адамнан кем болмайды. «1920 жылы кеңестік Қазақстанда 6 миллион қазақ тұрған екен. Бұл статистиканы сол тұста Қазақ Атқару комитетінің төрағасы Сейітқали Меңдешев айтқан. Ал, 1939 жылы өткен халық санағы нәтижесіне көз жүгіртсек, ауылдағы қазақтар саны 1 миллион 900 мың ғана, қаладағыларының саны жарты миллионға да жетпеген. 19 жылда бір ұрпақ өсіп шығуы керек қой. Олар қайда? Қырылып қалған! Осы апаттың қырсығынан далада мал қалмады, ауылдар қатары сиреді. Орталық Қазақстанға бара қалсаңыз, елді мекендердің арасы 100-150 шақырым екенін көресіз. Кезінде іркес-тіркес ауылдар орналасқан еді ғой».<ref>Белгілі тарихшы-академик Хангелді Әбжан. «Айқын», 31 мамыр 2022 жыл</ref> Тарихшылардың айтуынша, саяси қуғын-сүргін саясаты тоталитарлық коммунистік режим орнаған барлық елдерге тән құбылыс еді. Кеңес Одағында бұл процесс үнемі жүріп жатты, әрбір кезеңде оның тек масштабы мен түрі ғана өзгеріп отырды. Соғыстан кейін Кеңес Одағының ықпалына түскен Шығыс Еуропа елдерінде 1948-1953 жылдары «идеологиялық» және «таптық» жауларды жазалау шаралары кең етек алды. Кеңес Одағында жеке басқа табынушылықтың зардаптарын жою науқаны басталғанда, Шығыс Еуропа елдерінің басшыларына да саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтауға нұсқау берілді. Ақтау шаралары осы елдердегі саяси ахуалға орай әртүрлі деңгейде жүрді. Тарихымызды қалпына келтіру үшін бүгінгі таңда мұрағат материалдарын зерттеудің маңызы зор. Алайда, қиындық, құжаттардың бір бөлігі әлі жарияланбаған немесе жіктелмеген, зерттеушілер жете алмайтын ұйымдарда сақталады. Мұрағаттық құжаттарға қол жеткізу қиындығының мәселесі 1930 жылдардың соңынан басталды. Кеңес заманында мұрағаттар стратегиялық нысандар ретінде қарастырылды. Сондықтан, 1938 жылы олар Ішкі Істер Халық комиссариатының қарамағына берілді. Осыдан кейін Қазақстанда өткен ғасырдың 30-жылдарындағы қуғын-сүргін мен ашаршылыққа байланысты құжаттарды жаппай жою басталды. Ірі кеңестік немесе партиялық органның мұрағат қорларының ешқайсысы «тазартудан» құтылған жоқ. Көптеген құжаттарды, соның ішінде, құпия құжаттарды арнайы комиссиялар немесе министрліктердің, ведомстволардың және мекемелердің қызметкерлері жоғарыдан тікелей тапсырма бойынша жойды. Кеңес Одағының мұрағат кеңсесінде 1940 жылдардың аяғы мен 1950 жылдардың басында 1930 жылдарының «макулатуралық науқандары» қайта басталды. 1945 жылы – 8,7 миллион, 1950 жылы – 30,7 миллион, 1955 жылы – 68,1 миллион құжат жойылды. Бірақ, қылмыс іздерін жасыру мұнымен тоқтап қалмады. Құжаттарды жою ауқымы туралы келесі факт айтады: 1980 жылдардың аяғында КСРО-ның барлық мұрағаттарында 90 миллионнан астам мұрағат істері болды. Яғни, мұрағаттар құрамдас бөлігінің жартысынан айырылғанымен, Кеңес өкіметінің қылмыстары туралы маңызды құжаттар мыңдаған қағаз жүзінде сақталған. Осы тұрғыда солтүстік өңірдің осынау саясат аясында қандай ерекшеліктері бар деген сауал туады. Еліміздің барлық өңірінде жаппай қудалау науқаны жүргенімен, Есіл-Нұра-Көкше аумағының ерекше орын алғанын да айтқанымыз жөн. Біріншіден, халықтың тығыз орналаспауы (аштық салдары, екі соғыстың әсері, репрессиялар), екіншіден, игерілмеген кеңістіктер, үшіншіден, кен орындары мен пайдалы қазбалардың мол болуы, төртіншіден, солтүстік өңір отарлау саясатынан бері көптеген этностардың ірі қоныстану жеріне айналғандығы. Осылардың бәрі мол және арзан жұмыс күшіне зәру болып, қажеттіліктер тудырды. Әрі жаппай бұқараға саяси әсер етіп, ықпал жасайтын зиялы қауым өкілдерінің, оқығандардың, дін өкілдерінің де біршама болғанын айтқанымыз жөн. Осы ғылыми аспектілерді ескере отырсақ, біздің бүгінгі зерттеулеріміз, ізденістеріміз, дерек-жинағымыз теріскей өңірге, яғни, кезіндегі Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Көкшетау, тіпті Қарағанды облысының да бергі бетін қамтыған қазіргі Ақмола облысының өңірлік тақырып аясындағы проблемаларды қамтып отыр. Кеңес заманының өктемдік саясатының бір көрінісі – ол еңбекпен түзеу лагерьлері. 1930 жылы мамыр айында Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен «Қазақстанда еңбекпен түзету лагерін құру (ҚазЕТЛАГ) туралы» қаулы қабылданды. Келесі жылы желтоқсанның аяғында «Гигант» совхозының орнында Қарағанды еңбекпен түзету лагері құрылып, «Қарлаг ОГПУ» аталған мекеменің орталығы Долинка селосында орналасып, ГУЛАГ жүйесіне тікелей бағындырылды. Кейбір деректерге қарағанда қарамағындағы колониялар мен әртүрлі «нүктелерінде» 70 мыңнан адам қамтылып, жазасын өтеп, жұмыс істеген. Кейінірек Степлаг, Алжир сияқты көптеген лагерьлер ашылды. Қазақстанға жер аударылған халықтар туралы, яғни, депортация жайлы отандық және шетелдік зерттеушілер аз жазған жоқ. Осы тұрғыда, мәселенің келесі беті солтүстік өңірдегі арнайы қоныстанушылар жайлы болмақ. 1935 жылы этникалық тазалаудың кеңес жүйесіндегі алғашқы құбылысы – Ленинград облысы мен Карелия шекаралық аймағындағы финдерді жер аудару болатын. Барлығы жиырма үш мың екі жүз он жеті адам жер аударылып, оның екі мың бір жүз жиырма екісі Солтүстік Қазақстанға көшірілген. Кеңес Одағы Халық Комиссариаты 1936 жылы мынадай қаулы қабылдады: «О выселении из УССР и хозяйственном устройстве в Карагандинской области Казахской АССР 15 000 польских и немецких хозяйств». Зерттеуші Земсковтың айтуынша, аталмыш контингент арнайы қоныстанушылар қатарына жатпай, шартты түрде қоныстану аймағында белгілі дәрежеде еркін жүріп-тұруына тыйым салынбаған. Кейін поляктар «бұрынғы кулактар» қатарына енгізілген. ГУЛАГ бұйрығы бойынша 1934 жылға дейін кулак ретінде жер аударылған шаруалар – арнайы қоныстанушылар деп аталып, 1934-1944 жылдары еңбек қоныстанушылары, ал, 1944 жылдан арнайы көшіп келушілер санатына қосылған. Ал, 1940 жылдан бастап «поляк босқындары» (польские осадники и беженцы) деп атала бастады. Келесі бір солтүстік өңірге жер аударылған этникалық топ, ол – кәрістер. Кеңес билігінің сол кездегі саяси ұстанымы бойынша Қиыр Шығыстағы кәрістерді жапон басқыншыларынан «құтқару керек-мыс». Шын мәнінде үкімет оларды әкімшілік-күштеу жолымен Орта Азия және Қазақстанға көшіріп жіберді. 1937 жылы Солтүстік Қазақстан облысына 2300 отбасыны құрайтын 9350 адам келген. Земсковтың зерттеуінде депортацияға Кавказ аумағында тұратын ирандықтар да ұшыраған. 1939 жылдың қыркүйек айында сол кездегі Ішкі Істер Халық Комиссариатының (НКВД) басшысы Лаврентий Берия «План выселения в Северный Казахстан ираноподданных и членов их семей согласно решений Особого совещания при НКВД СССР от 11, 15 и 23 августа 1939г.» жоспарын бекітті. Депортация науқанының келесі бір беті соғысқа дейінгі, 1940 жылғы поляк халқын жер аудару саясатына байланысты. Солтүстік өңірдің өзіне ғана осы жылдары 21 000-ға жуық адам келген. Ал, бәрімізге белгілі жайт, ол – Ұлы Отан соғысы жылдары сатқындық айып тағылған неміс ұлтын жер аудару науқаны. 1941 жылы Қазақстан аумағына 467 мың неміс ұлтын қоныстандыру жоспарланған болса, оның 62 мыңы солтүстік облыстарға тиесілі еді. Осы материалдарды жинау барысында облысымыздың Зеренді ауданы Баратай, Уголки ауылдарында тұрған, өткен жылы қайтыс болған, марқұм Фрида Кем апайымызбен сұбхаттасудың реті келді. Ол кісінің айтуынша, олар соғысқа дейін Еділ бойындағы Саратов облысы Бальцер қаласында тұрған. «Біздің тұрмысымыз жақсы болды. Мал ұстадық, үй салдық, әкем құрылыс цехында істеді. Содан бір күні әскерлер келіп, бір күнде көшіріп жіберді ғой. Мен 3 жастамын сол кезде. Поезбен көп жүргеніміз есімде. Содан Көкшетаудан өгіз арбамен күз айында Баратай ауылына келдік. Соғыс уақыты, елдің тұрмысы нашар. Әкем Георг Кем Уголки ауылындағы орман шаруашылығында ағаш кесуші болып істеді. Біз қазақша оқып, қазақ балаларымен ойнап өстік. Жанымызда 5-6 шақырым жерде Ключи атты лагерь болды. Сондағы тұтқындарды жиі көріп тұрдық. Лагерьдің бастығы соғыстан жараланып келген Әйткен Хаметов деген азамат еді. Жақсы кісі еді, қамалғандарға бір қиянат жасағанын көрген жоқпыз».<ref>Ақмола облысы аумағындағы лагерьлік қоныстар. Кітап-альбом. Көкшетау, 2022. 284 бет</ref>. Келесі бір көшу легі Кавказ, Қырым бойы халықтарымен байланысты. 1943-1944 жылдары қазақ даласына қарашай, қалмақ, балқар, шешен-ингуш, қырым татарлары фашистермен ауыз жаласты деген желеумен бүтіндей бір ұлттар айыпталып, жазалау шараларына ұшырады. Сонымен қатар, Кеңес өкіметінің қаһарына ұшыраған халықтардың тізіміне «басмашылар» деп айыпталған тәжік, өзбек, қырғыздар, Балтық бойы, Белорусия мен Украинаның батыс бөлігі, Краснодар өлкесінен жер аударылған әртүрлі ұлттардың өкілдерін жатқызуға болады. Зерттеу барысындағы архивтік құжаттар жер аударылған халықтардың діни нанымы, ұстанымдарының, дәстүр, әдет-ғұрыптарының, менталитеттерінің, шаруашылық дағдыларының ерекше болғандығын көрсетеді. Әрине, зорлықпен көшіп келген, әрі «опасыздар», «сатқындар», «халық жаулары» атағын жамылған аталмыш ұлт өкілдеріне жергілікті халықтың көзқарастары да әртүрлі болғанын байқаймыз. Алғашқы кезде оларға сенімсіздікпен, күдікпен қараса, кейін бұл қарым-қатынастар өзара достыққа, «тамырлыққа» ұласады. Осы туралы облысымыздағы Қорғалжын, Зеренді, Сандықтау аудандары, Степногорск тұрғындары, сол зұлматты жылдардың куәгерлері естеліктерінде жиі жазады. Қарап отырсақ, депортацияға ұшыраған халықтардың жергілікті жағдайға бейімделуі, социализация үрдісі, байырғы халықтың өзінің этно-мәдени кеңістігіне тартуына, қабылдауына көп байланысты болған. Осы фактілерден сол кездегі, қасіретті жылдардағы ұлтаралық қатынастың қалай қалыптасқанын, дамығанын байқауға болады. Арнайы қоныстанумен келген халықтар осы өңірдің экономикасына, әлеуметтік қатынастарына оң әсер бергенін де атап өткеніміз жөн. Әрине, тұтас бір этностарды нақақтан-нақақ айыптау, зорлау шараларын қолдану Кеңес мемлекетінің қуғын-сүргін саясатының айнымас бір бөлігі болып табылады. Үкіметтің қауіпсіздік, бақылау органдары депортацияланғандардың қоғамдық-саяси ахуалын үнемі қадағалап, олардың ұлттық ұстанымдарын, діни дәстүрлерін басуға, шектеуге тырысты. Осынау саяси науқанның нәтижесінде еліміз көпұлтты мемлекетке айналды. Осы ретте, Ақмола облысы саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы комиссияның атқарған қыруар жұмысын атап өткеніміз жөн. Облыстық ішкі саясат басқармасына, негізгі жұмысты атқарған университеттің белді тарихшы ғалымдары Ақбота Бексейітова, Алмагүл Күшпаева, Марат Өтегенов, Ғалымтай Төлепбергенов, Айнұр Шөкеева, Жансая Өсіпова, Раушан Жүсіпова, Ақан Шәріпов, Арғын Сәлімов және де қомақты үлес қосқан оқытушылар Амангелді Шапкенов, Талапкер Уалиев, Еркін Кикаринов, Айнұр Жахина, сонымен қатар, жанашыр өлкетанушы, ұстаз, қайраткерлер Бейсенбай Мажитов, Тілеген Сейфуллин, Наталья Стока, Арман Абдықадыров, астаналық ғалым Гүлжанат Халитқызы, естеліктерімен бөліскен ардагер аға-апаларымызға, журналистер қауымына, облыстық, аудандық архив, музей, кітапхана басшыларына, жергілікті әкімдерге алғысымыз мол. 2021 жылы 31 мамырда Ақмола облысы әкімшілігінің тікелей қолдауымен Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің базасында жобалық кеңсе ашылып, өңіріміздегі өлкетанушылар, архив қызметкерлері, заңгерлер мен қоғам қайраткерлері үшін зерттеу алаңына айналды. Жобалық кеңсе облыс аудандарындағы зерттеу қызметін үйлестіру орталығы болып табылады. Мемлекеттік комиссияның мәліметі бойынша, үш жыл ішінде саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі мемлекет тік комиссияның құрамында 425 ғалым мен зерттеуші, оның ішінде, өңірлерде 260-тан астам маман қызмет етіпті. Олар жабық қорлардан 688 мыңнан аса іс пен 48 мыңға жуық есепке алу карточкасын тауып, Президент архивіне өткізген екен. Жалпы саны 2,6 миллионнан астам құжат пен материалдан «құпия» деген белгі алынып, қудалауға ұшыраған 311 мыңнан астам адамды ақтау үшін заңнамалық негіздер дайындалған. Мемлекеттік комиссияның жұмысы қазіргі таңда 72 томды құрап отырған көрінеді. Келешекте бұл жұмыс әлі де жалғасын табады деген үміттеміз. Жалпы, әуел бастағы біздің міндетіміз ол, ХХ ғасырдың 20-50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргіндерді, жаппай қуғын-сүргіндердің мемлекеттік аппараты ретінде Ақмола облысының аумағындағы еңбекпен түзету лагерлерінің тарихын, сондай-ақ, 1921-1922 және 1931-1933 жылдары қолдан жасалған аштық құбылыстарын, олардың себептік-салдарлық байланыстарын, Ақмола облысы мен онымен шекаралас аумақтардағы тоталитарлық-казармалық социализм теориясы мен тәжірибесін түсіндіру, сонымен бірге, қарулы көтерілістер мен әскери тұтқындар тағдыры, зиялы қауымның қарсылығы, дін өкілдерін қудалау, кеңес өкіметін күштеп орнатудың, тәркілеудің, ұжымдастырудың, қазақ халқын күштеп отырықшыландырудың, мемлекеттік зорлаумен, ату, соттау, туған жерлерінен аластау, жер аударту түрінде қуғын-сүргіннің нақты түрлері мен механизмдерімен қатар жүрген әртүрлі тонаушылық, босқындар мәселесі, азық-түлік дайындау және басқа шаралардың шынайы жағдайларын, механизмдері мен тәсілдерін анықтау, 1921-1922 жылдар және 1931-1933 жылдардағы аштық пен 1920-1950 жылдардағы саяси қуғын-сүргін саясатына шынайы ғылыми-құқықтық зерттеу, баға беру болатын. Сонымен, өлкедегі саяси қуғын-сүргін үрдісін зерттеу, зерделеу, оған саяси-тарихи, адами тұрғыдан баға беру әлі де маңызды болып табылады. Осы ретте ұсыныстарымыз да жоқ емес. Олар: 1. Кәмпеске, аштық науқаны кезеңінде Есіл-Көкше өңірінен босқындар Омбы-Түмен жағына көп ауған. Зираттар, қоныстары баршылық. Келешекте осы төңірек туралы да бір жинақ дайындалса. Бұған Орынбор, Барнаул, тағы басқаларын қосуға болады. 2.Ақмола аймағында да әлі де белгісіз лагерь, колония, «нүктелердің» картасын жасау жоспарланса, кейін осының негізінде республика бойынша үлкен сталиндік лагерьлер картасы жасалса. 3.Қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жұмысын жетілдіру мақсатында араб графикасымен құжаттарды қазіргі қолданыстағы графикаға көшіру үшін аймақтардағы жұмыс топтарына арабша графиканы оқитын мамандарды бекіту. Архив мамандарына араб графикасындағы жазылған құжаттардың электрондық нұсқасын құрастырып шығару тапсырылса. 4.Қуғын-сүргін құрбандарын ақтаумен шектелмей, 1921 және 1932 жылдардағы аштық мәселесін принципті зерттеу одан әрі кеңейту мәселесі қарастырылса. 5. «Ақмолалық Алаш арыстары» кітап-жинағын шығару қолға алынса. Жалпы айтарым, аймақтағы осы жылдардағы ұлтаралық қатынастар, олардың ресми билікке қарсы протестік пиғылдары, күнделікті тұрмыс-тіршілігі, мемлекеттік органдардың жүргізген саясаты, жазалау шаралары, саяси және діни көзқарастары үшін қудалау, әскери тұтқындарға деген көзқарас, сталиндік лагерьлер мен колониялардың орындарын анықтау, астық, ет дайындау барысы, жаппай аштық іздері, босқындар саны, кәмпескеге іліккен бай-кулактардың санын анықтау мәселелері әлі де тың деректерді, саралау мен сараптауды қажет ететіндігі сөзсіз. Демек, ақтаңдақтар ақиқатын анықтау жұмыстары әлі де жалғаса бермек.<ref>Аманбай СЕЙІТҚАСЫМОВ, ғалым-тарихшы, Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті ректорының кеңесшісі. </ref> 22sgck1p9ax6xrg4gb3x2lys0mvkaf4 3629331 3629330 2026-07-13T06:21:16Z Алмас Нурмаш 183229 Кішігірім өзгерістер енгізілді 3629331 wikitext text/x-wiki Еліміз егемендік алған сәттен бастап саяси қуғын-сүргін көрген азаматтарды ақтау жұмыстары басталды. Соның нәтижесінде 1993 жылы «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» Заң қабылданды. 1997 жылы Президент Жарлығымен 31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні ретінде арнайы белгіленді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2020 жылдың 24 қарашасында «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия туралы» Жарлыққа қол қойған болатын. Бұл комиссияның басты міндеті – кеңестік кезеңдегі саяси қуғын-сүргін құрбандарының барлық санатына қатысты тарихи әділеттілікті толық қалпына келтіру, яғни, заңдық және саяси тұрғыдан ақтау. «Қарап отырсақ, өткен ғасырда халқымыз көп қасірет көрді. Алдымен аштық келді, одан соң жасанды таптық күрес пен зорлық-зомбылық, ұжымдастыру болды, оның аяғы жантүршігерлік аштыққа ұласты. Ел есін жимай жатып саяси репрессиялар басталды. Мұнан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың оты тұтанып, соңынан тағы да қуғын-сүргін жалғасты. Ғалымдар халқымыздың саны екі есеге қысқарды деген деректер келтіреді. Қолда бар деректерге қарағанда, 1920-39 жылдар аралығында 4 миллион адам тоталитарлық жүйенің құрбаны болған. Оның ішінде 2,2 миллион кісі аштықтан қырылған. 1,2 миллион адам сыртқа қашқан. 115 мың ардақтымыз саяси көзқарастары үшін айыпталған. Оның 27 мыңына ату жазасы кесілген. Атылғандардың 60 пайызы зиялы қауым өкілдері екен. Сонымен қатар, Қазақстан аумағында орналасқан лагерьлер мен қазақ ауылдарына 1,5 миллионнан астам неміс, поляк, корей, шешен-ингуш, түрік, грек, қырым татарлары және басқа да халықтардың өкілдері өз еркінен тыс жер аударылғаны белгілі».<ref>(Қырымбек Көшербаев. Әділетсіз құрбан болғандарға әділетті баға беруіміз керек. «Егемен Қазақстан», 9 шілде 2021 жыл)</ref>. Міне, осыншама тағдыр өзінің әділ өкімін, ақиқатын күтеді, осының бәрі тарих. Осының бәріне шынайы саяси баға беру үшін алыс-жақын елдердегі архивтермен жұмыс істеу, жабық қорлардағы істерді сараптау, оларға ұлттық идеология тұрғысынан баға беру асқан зерделілікті қажет етеді. 125 мың адам – толық емес деректерге қарағанда үлкен террордың шағын бөлігі ғана. Қазақстан аумағында қуғын-сүргінге ұшырағандар саны 1 миллионнан асып жығылады. Халық көтерілісіне қатысқандардың дені ақталмай жатыр. Соғыс тұтқындары туралы да осыны айтуға болады. Ашаршылықтан өлгендерді, босқындарды қуғын-сүргін құрбандарына жатқызатын болсақ, 6 миллион адамнан кем болмайды. «1920 жылы кеңестік Қазақстанда 6 миллион қазақ тұрған екен. Бұл статистиканы сол тұста Қазақ Атқару комитетінің төрағасы Сейітқали Меңдешев айтқан. Ал, 1939 жылы өткен халық санағы нәтижесіне көз жүгіртсек, ауылдағы қазақтар саны 1 миллион 900 мың ғана, қаладағыларының саны жарты миллионға да жетпеген. 19 жылда бір ұрпақ өсіп шығуы керек қой. Олар қайда? Қырылып қалған! Осы апаттың қырсығынан далада мал қалмады, ауылдар қатары сиреді. Орталық Қазақстанға бара қалсаңыз, елді мекендердің арасы 100-150 шақырым екенін көресіз. Кезінде іркес-тіркес ауылдар орналасқан еді ғой».<ref>Белгілі тарихшы-академик Хангелді Әбжан. «Айқын», 31 мамыр 2022 жыл</ref> Тарихшылардың айтуынша, саяси қуғын-сүргін саясаты тоталитарлық коммунистік режим орнаған барлық елдерге тән құбылыс еді. Кеңес Одағында бұл процесс үнемі жүріп жатты, әрбір кезеңде оның тек масштабы мен түрі ғана өзгеріп отырды. Соғыстан кейін Кеңес Одағының ықпалына түскен Шығыс Еуропа елдерінде 1948-1953 жылдары «идеологиялық» және «таптық» жауларды жазалау шаралары кең етек алды. Кеңес Одағында жеке басқа табынушылықтың зардаптарын жою науқаны басталғанда, Шығыс Еуропа елдерінің басшыларына да саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтауға нұсқау берілді. Ақтау шаралары осы елдердегі саяси ахуалға орай әртүрлі деңгейде жүрді. Тарихымызды қалпына келтіру үшін бүгінгі таңда мұрағат материалдарын зерттеудің маңызы зор. Алайда, қиындық, құжаттардың бір бөлігі әлі жарияланбаған немесе жіктелмеген, зерттеушілер жете алмайтын ұйымдарда сақталады. Мұрағаттық құжаттарға қол жеткізу қиындығының мәселесі 1930 жылдардың соңынан басталды. Кеңес заманында мұрағаттар стратегиялық нысандар ретінде қарастырылды. Сондықтан, 1938 жылы олар Ішкі Істер Халық комиссариатының қарамағына берілді. Осыдан кейін Қазақстанда өткен ғасырдың 30-жылдарындағы қуғын-сүргін мен ашаршылыққа байланысты құжаттарды жаппай жою басталды. Ірі кеңестік немесе партиялық органның мұрағат қорларының ешқайсысы «тазартудан» құтылған жоқ. Көптеген құжаттарды, соның ішінде, құпия құжаттарды арнайы комиссиялар немесе министрліктердің, ведомстволардың және мекемелердің қызметкерлері жоғарыдан тікелей тапсырма бойынша жойды. Кеңес Одағының мұрағат кеңсесінде 1940 жылдардың аяғы мен 1950 жылдардың басында 1930 жылдарының «макулатуралық науқандары» қайта басталды. 1945 жылы – 8,7 миллион, 1950 жылы – 30,7 миллион, 1955 жылы – 68,1 миллион құжат жойылды. Бірақ, қылмыс іздерін жасыру мұнымен тоқтап қалмады. Құжаттарды жою ауқымы туралы келесі факт айтады: 1980 жылдардың аяғында КСРО-ның барлық мұрағаттарында 90 миллионнан астам мұрағат істері болды. Яғни, мұрағаттар құрамдас бөлігінің жартысынан айырылғанымен, Кеңес өкіметінің қылмыстары туралы маңызды құжаттар мыңдаған қағаз жүзінде сақталған. Осы тұрғыда солтүстік өңірдің осынау саясат аясында қандай ерекшеліктері бар деген сауал туады. Еліміздің барлық өңірінде жаппай қудалау науқаны жүргенімен, Есіл-Нұра-Көкше аумағының ерекше орын алғанын да айтқанымыз жөн. Біріншіден, халықтың тығыз орналаспауы (аштық салдары, екі соғыстың әсері, репрессиялар), екіншіден, игерілмеген кеңістіктер, үшіншіден, кен орындары мен пайдалы қазбалардың мол болуы, төртіншіден, солтүстік өңір отарлау саясатынан бері көптеген этностардың ірі қоныстану жеріне айналғандығы. Осылардың бәрі мол және арзан жұмыс күшіне зәру болып, қажеттіліктер тудырды. Әрі жаппай бұқараға саяси әсер етіп, ықпал жасайтын зиялы қауым өкілдерінің, оқығандардың, дін өкілдерінің де біршама болғанын айтқанымыз жөн. Осы ғылыми аспектілерді ескере отырсақ, біздің бүгінгі зерттеулеріміз, ізденістеріміз, дерек-жинағымыз теріскей өңірге, яғни, кезіндегі Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Көкшетау, тіпті Қарағанды облысының да бергі бетін қамтыған қазіргі Ақмола облысының өңірлік тақырып аясындағы проблемаларды қамтып отыр. Кеңес заманының өктемдік саясатының бір көрінісі – ол еңбекпен түзеу лагерьлері. 1930 жылы мамыр айында Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен «Қазақстанда еңбекпен түзету лагерін құру (ҚазЕТЛАГ) туралы» қаулы қабылданды. Келесі жылы желтоқсанның аяғында «Гигант» совхозының орнында Қарағанды еңбекпен түзету лагері құрылып, «Қарлаг ОГПУ» аталған мекеменің орталығы Долинка селосында орналасып, ГУЛАГ жүйесіне тікелей бағындырылды. Кейбір деректерге қарағанда қарамағындағы колониялар мен әртүрлі «нүктелерінде» 70 мыңнан адам қамтылып, жазасын өтеп, жұмыс істеген. Кейінірек Степлаг, Алжир сияқты көптеген лагерьлер ашылды. Қазақстанға жер аударылған халықтар туралы, яғни, депортация жайлы отандық және шетелдік зерттеушілер аз жазған жоқ. Осы тұрғыда, мәселенің келесі беті солтүстік өңірдегі арнайы қоныстанушылар жайлы болмақ. 1935 жылы этникалық тазалаудың кеңес жүйесіндегі алғашқы құбылысы – Ленинград облысы мен Карелия шекаралық аймағындағы финдерді жер аудару болатын. Барлығы жиырма үш мың екі жүз он жеті адам жер аударылып, оның екі мың бір жүз жиырма екісі Солтүстік Қазақстанға көшірілген. Кеңес Одағы Халық Комиссариаты 1936 жылы мынадай қаулы қабылдады: «О выселении из УССР и хозяйственном устройстве в Карагандинской области Казахской АССР 15 000 польских и немецких хозяйств». Зерттеуші Земсковтың айтуынша, аталмыш контингент арнайы қоныстанушылар қатарына жатпай, шартты түрде қоныстану аймағында белгілі дәрежеде еркін жүріп-тұруына тыйым салынбаған. Кейін поляктар «бұрынғы кулактар» қатарына енгізілген. ГУЛАГ бұйрығы бойынша 1934 жылға дейін кулак ретінде жер аударылған шаруалар – арнайы қоныстанушылар деп аталып, 1934-1944 жылдары еңбек қоныстанушылары, ал, 1944 жылдан арнайы көшіп келушілер санатына қосылған. Ал, 1940 жылдан бастап «поляк босқындары» (польские осадники и беженцы) деп атала бастады. Келесі бір солтүстік өңірге жер аударылған этникалық топ, ол – кәрістер. Кеңес билігінің сол кездегі саяси ұстанымы бойынша Қиыр Шығыстағы кәрістерді жапон басқыншыларынан «құтқару керек-мыс». Шын мәнінде үкімет оларды әкімшілік-күштеу жолымен Орта Азия және Қазақстанға көшіріп жіберді. 1937 жылы Солтүстік Қазақстан облысына 2300 отбасыны құрайтын 9350 адам келген. Земсковтың зерттеуінде депортацияға Кавказ аумағында тұратын ирандықтар да ұшыраған. 1939 жылдың қыркүйек айында сол кездегі Ішкі Істер Халық Комиссариатының (НКВД) басшысы Лаврентий Берия «План выселения в Северный Казахстан ираноподданных и членов их семей согласно решений Особого совещания при НКВД СССР от 11, 15 и 23 августа 1939г.» жоспарын бекітті. Депортация науқанының келесі бір беті соғысқа дейінгі, 1940 жылғы поляк халқын жер аудару саясатына байланысты. Солтүстік өңірдің өзіне ғана осы жылдары 21 000-ға жуық адам келген. Ал, бәрімізге белгілі жайт, ол – Ұлы Отан соғысы жылдары сатқындық айып тағылған неміс ұлтын жер аудару науқаны. 1941 жылы Қазақстан аумағына 467 мың неміс ұлтын қоныстандыру жоспарланған болса, оның 62 мыңы солтүстік облыстарға тиесілі еді. Осы материалдарды жинау барысында облысымыздың Зеренді ауданы Баратай, Уголки ауылдарында тұрған, өткен жылы қайтыс болған, марқұм Фрида Кем апайымызбен сұбхаттасудың реті келді. Ол кісінің айтуынша, олар соғысқа дейін Еділ бойындағы Саратов облысы Бальцер қаласында тұрған. «Біздің тұрмысымыз жақсы болды. Мал ұстадық, үй салдық, әкем құрылыс цехында істеді. Содан бір күні әскерлер келіп, бір күнде көшіріп жіберді ғой. Мен 3 жастамын сол кезде. Поезбен көп жүргеніміз есімде. Содан Көкшетаудан өгіз арбамен күз айында Баратай ауылына келдік. Соғыс уақыты, елдің тұрмысы нашар. Әкем Георг Кем Уголки ауылындағы орман шаруашылығында ағаш кесуші болып істеді. Біз қазақша оқып, қазақ балаларымен ойнап өстік. Жанымызда 5-6 шақырым жерде Ключи атты лагерь болды. Сондағы тұтқындарды жиі көріп тұрдық. Лагерьдің бастығы соғыстан жараланып келген Әйткен Хаметов деген азамат еді. Жақсы кісі еді, қамалғандарға бір қиянат жасағанын көрген жоқпыз».<ref>Ақмола облысы аумағындағы лагерьлік қоныстар. Кітап-альбом. Көкшетау, 2022. 284 бет</ref>. Келесі бір көшу легі Кавказ, Қырым бойы халықтарымен байланысты. 1943-1944 жылдары қазақ даласына қарашай, қалмақ, балқар, шешен-ингуш, қырым татарлары фашистермен ауыз жаласты деген желеумен бүтіндей бір ұлттар айыпталып, жазалау шараларына ұшырады. Сонымен қатар, Кеңес өкіметінің қаһарына ұшыраған халықтардың тізіміне «басмашылар» деп айыпталған тәжік, өзбек, қырғыздар, Балтық бойы, Белорусия мен Украинаның батыс бөлігі, Краснодар өлкесінен жер аударылған әртүрлі ұлттардың өкілдерін жатқызуға болады. Зерттеу барысындағы архивтік құжаттар жер аударылған халықтардың діни нанымы, ұстанымдарының, дәстүр, әдет-ғұрыптарының, менталитеттерінің, шаруашылық дағдыларының ерекше болғандығын көрсетеді. Әрине, зорлықпен көшіп келген, әрі «опасыздар», «сатқындар», «халық жаулары» атағын жамылған аталмыш ұлт өкілдеріне жергілікті халықтың көзқарастары да әртүрлі болғанын байқаймыз. Алғашқы кезде оларға сенімсіздікпен, күдікпен қараса, кейін бұл қарым-қатынастар өзара достыққа, «тамырлыққа» ұласады. Осы туралы облысымыздағы Қорғалжын, Зеренді, Сандықтау аудандары, Степногорск тұрғындары, сол зұлматты жылдардың куәгерлері естеліктерінде жиі жазады. Қарап отырсақ, депортацияға ұшыраған халықтардың жергілікті жағдайға бейімделуі, социализация үрдісі, байырғы халықтың өзінің этно-мәдени кеңістігіне тартуына, қабылдауына көп байланысты болған. Осы фактілерден сол кездегі, қасіретті жылдардағы ұлтаралық қатынастың қалай қалыптасқанын, дамығанын байқауға болады. Арнайы қоныстанумен келген халықтар осы өңірдің экономикасына, әлеуметтік қатынастарына оң әсер бергенін де атап өткеніміз жөн. Әрине, тұтас бір этностарды нақақтан-нақақ айыптау, зорлау шараларын қолдану Кеңес мемлекетінің қуғын-сүргін саясатының айнымас бір бөлігі болып табылады. Үкіметтің қауіпсіздік, бақылау органдары депортацияланғандардың қоғамдық-саяси ахуалын үнемі қадағалап, олардың ұлттық ұстанымдарын, діни дәстүрлерін басуға, шектеуге тырысты. Осынау саяси науқанның нәтижесінде еліміз көпұлтты мемлекетке айналды. Осы ретте, Ақмола облысы саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы комиссияның атқарған қыруар жұмысын атап өткеніміз жөн. Облыстық ішкі саясат басқармасына, негізгі жұмысты атқарған университеттің белді тарихшы ғалымдары Ақбота Бексейітова, Алмагүл Күшпаева, Марат Өтегенов, Ғалымтай Төлепбергенов, Айнұр Шөкеева, Жансая Өсіпова, Раушан Жүсіпова, Ақан Шәріпов, Арғын Сәлімов және де қомақты үлес қосқан оқытушылар Амангелді Шапкенов, Талапкер Уалиев, Еркін Кикаринов, Айнұр Жахина, сонымен қатар, жанашыр өлкетанушы, ұстаз, қайраткерлер Бейсенбай Мажитов, Тілеген Сейфуллин, Наталья Стока, Арман Абдықадыров, астаналық ғалым Гүлжанат Халитқызы, естеліктерімен бөліскен ардагер аға-апаларымызға, журналистер қауымына, облыстық, аудандық архив, музей, кітапхана басшыларына, жергілікті әкімдерге алғысымыз мол. 2021 жылы 31 мамырда Ақмола облысы әкімшілігінің тікелей қолдауымен Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің базасында жобалық кеңсе ашылып, өңіріміздегі өлкетанушылар, архив қызметкерлері, заңгерлер мен қоғам қайраткерлері үшін зерттеу алаңына айналды. Жобалық кеңсе облыс аудандарындағы зерттеу қызметін үйлестіру орталығы болып табылады. Мемлекеттік комиссияның мәліметі бойынша, үш жыл ішінде саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі мемлекет тік комиссияның құрамында 425 ғалым мен зерттеуші, оның ішінде, өңірлерде 260-тан астам маман қызмет етіпті. Олар жабық қорлардан 688 мыңнан аса іс пен 48 мыңға жуық есепке алу карточкасын тауып, Президент архивіне өткізген екен. Жалпы саны 2,6 миллионнан астам құжат пен материалдан «құпия» деген белгі алынып, қудалауға ұшыраған 311 мыңнан астам адамды ақтау үшін заңнамалық негіздер дайындалған. Мемлекеттік комиссияның жұмысы қазіргі таңда 72 томды құрап отырған көрінеді. Келешекте бұл жұмыс әлі де жалғасын табады деген үміттеміз. Жалпы, әуел бастағы біздің міндетіміз ол, ХХ ғасырдың 20-50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргіндерді, жаппай қуғын-сүргіндердің мемлекеттік аппараты ретінде Ақмола облысының аумағындағы еңбекпен түзету лагерлерінің тарихын, сондай-ақ, 1921-1922 және 1931-1933 жылдары қолдан жасалған аштық құбылыстарын, олардың себептік-салдарлық байланыстарын, Ақмола облысы мен онымен шекаралас аумақтардағы тоталитарлық-казармалық социализм теориясы мен тәжірибесін түсіндіру, сонымен бірге, қарулы көтерілістер мен әскери тұтқындар тағдыры, зиялы қауымның қарсылығы, дін өкілдерін қудалау, кеңес өкіметін күштеп орнатудың, тәркілеудің, ұжымдастырудың, қазақ халқын күштеп отырықшыландырудың, мемлекеттік зорлаумен, ату, соттау, туған жерлерінен аластау, жер аударту түрінде қуғын-сүргіннің нақты түрлері мен механизмдерімен қатар жүрген әртүрлі тонаушылық, босқындар мәселесі, азық-түлік дайындау және басқа шаралардың шынайы жағдайларын, механизмдері мен тәсілдерін анықтау, 1921-1922 жылдар және 1931-1933 жылдардағы аштық пен 1920-1950 жылдардағы саяси қуғын-сүргін саясатына шынайы ғылыми-құқықтық зерттеу, баға беру болатын. Сонымен, өлкедегі саяси қуғын-сүргін үрдісін зерттеу, зерделеу, оған саяси-тарихи, адами тұрғыдан баға беру әлі де маңызды болып табылады. Осы ретте ұсыныстарымыз да жоқ емес. Олар: 1. Кәмпеске, аштық науқаны кезеңінде Есіл-Көкше өңірінен босқындар Омбы-Түмен жағына көп ауған. Зираттар, қоныстары баршылық. Келешекте осы төңірек туралы да бір жинақ дайындалса. Бұған Орынбор, Барнаул, тағы басқаларын қосуға болады. 2.Ақмола аймағында да әлі де белгісіз лагерь, колония, «нүктелердің» картасын жасау жоспарланса, кейін осының негізінде республика бойынша үлкен сталиндік лагерьлер картасы жасалса. 3.Қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жұмысын жетілдіру мақсатында араб графикасымен құжаттарды қазіргі қолданыстағы графикаға көшіру үшін аймақтардағы жұмыс топтарына арабша графиканы оқитын мамандарды бекіту. Архив мамандарына араб графикасындағы жазылған құжаттардың электрондық нұсқасын құрастырып шығару тапсырылса. 4.Қуғын-сүргін құрбандарын ақтаумен шектелмей, 1921 және 1932 жылдардағы аштық мәселесін принципті зерттеу одан әрі кеңейту мәселесі қарастырылса. 5. «Ақмолалық Алаш арыстары» кітап-жинағын шығару қолға алынса. Жалпы айтарым, аймақтағы осы жылдардағы ұлтаралық қатынастар, олардың ресми билікке қарсы протестік пиғылдары, күнделікті тұрмыс-тіршілігі, мемлекеттік органдардың жүргізген саясаты, жазалау шаралары, саяси және діни көзқарастары үшін қудалау, әскери тұтқындарға деген көзқарас, сталиндік лагерьлер мен колониялардың орындарын анықтау, астық, ет дайындау барысы, жаппай аштық іздері, босқындар саны, кәмпескеге іліккен бай-кулактардың санын анықтау мәселелері әлі де тың деректерді, саралау мен сараптауды қажет ететіндігі сөзсіз. Демек, ақтаңдақтар ақиқатын анықтау жұмыстары әлі де жалғаса бермек.<ref>Аманбай СЕЙІТҚАСЫМОВ, ғалым-тарихшы, Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті ректорының кеңесшісі. </ref> th23dgzbi2is7vujtepubrm4n7pc61l 3629332 3629331 2026-07-13T06:24:41Z Алмас Нурмаш 183229 «[[Санат:Тарих|Тарих]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3629332 wikitext text/x-wiki Еліміз егемендік алған сәттен бастап саяси қуғын-сүргін көрген азаматтарды ақтау жұмыстары басталды. Соның нәтижесінде 1993 жылы «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» Заң қабылданды. 1997 жылы Президент Жарлығымен 31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні ретінде арнайы белгіленді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2020 жылдың 24 қарашасында «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия туралы» Жарлыққа қол қойған болатын. Бұл комиссияның басты міндеті – кеңестік кезеңдегі саяси қуғын-сүргін құрбандарының барлық санатына қатысты тарихи әділеттілікті толық қалпына келтіру, яғни, заңдық және саяси тұрғыдан ақтау. «Қарап отырсақ, өткен ғасырда халқымыз көп қасірет көрді. Алдымен аштық келді, одан соң жасанды таптық күрес пен зорлық-зомбылық, ұжымдастыру болды, оның аяғы жантүршігерлік аштыққа ұласты. Ел есін жимай жатып саяси репрессиялар басталды. Мұнан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың оты тұтанып, соңынан тағы да қуғын-сүргін жалғасты. Ғалымдар халқымыздың саны екі есеге қысқарды деген деректер келтіреді. Қолда бар деректерге қарағанда, 1920-39 жылдар аралығында 4 миллион адам тоталитарлық жүйенің құрбаны болған. Оның ішінде 2,2 миллион кісі аштықтан қырылған. 1,2 миллион адам сыртқа қашқан. 115 мың ардақтымыз саяси көзқарастары үшін айыпталған. Оның 27 мыңына ату жазасы кесілген. Атылғандардың 60 пайызы зиялы қауым өкілдері екен. Сонымен қатар, Қазақстан аумағында орналасқан лагерьлер мен қазақ ауылдарына 1,5 миллионнан астам неміс, поляк, корей, шешен-ингуш, түрік, грек, қырым татарлары және басқа да халықтардың өкілдері өз еркінен тыс жер аударылғаны белгілі».<ref>(Қырымбек Көшербаев. Әділетсіз құрбан болғандарға әділетті баға беруіміз керек. «Егемен Қазақстан», 9 шілде 2021 жыл)</ref>. Міне, осыншама тағдыр өзінің әділ өкімін, ақиқатын күтеді, осының бәрі тарих. Осының бәріне шынайы саяси баға беру үшін алыс-жақын елдердегі архивтермен жұмыс істеу, жабық қорлардағы істерді сараптау, оларға ұлттық идеология тұрғысынан баға беру асқан зерделілікті қажет етеді. 125 мың адам – толық емес деректерге қарағанда үлкен террордың шағын бөлігі ғана. Қазақстан аумағында қуғын-сүргінге ұшырағандар саны 1 миллионнан асып жығылады. Халық көтерілісіне қатысқандардың дені ақталмай жатыр. Соғыс тұтқындары туралы да осыны айтуға болады. Ашаршылықтан өлгендерді, босқындарды қуғын-сүргін құрбандарына жатқызатын болсақ, 6 миллион адамнан кем болмайды. «1920 жылы кеңестік Қазақстанда 6 миллион қазақ тұрған екен. Бұл статистиканы сол тұста Қазақ Атқару комитетінің төрағасы Сейітқали Меңдешев айтқан. Ал, 1939 жылы өткен халық санағы нәтижесіне көз жүгіртсек, ауылдағы қазақтар саны 1 миллион 900 мың ғана, қаладағыларының саны жарты миллионға да жетпеген. 19 жылда бір ұрпақ өсіп шығуы керек қой. Олар қайда? Қырылып қалған! Осы апаттың қырсығынан далада мал қалмады, ауылдар қатары сиреді. Орталық Қазақстанға бара қалсаңыз, елді мекендердің арасы 100-150 шақырым екенін көресіз. Кезінде іркес-тіркес ауылдар орналасқан еді ғой».<ref>Белгілі тарихшы-академик Хангелді Әбжан. «Айқын», 31 мамыр 2022 жыл</ref> Тарихшылардың айтуынша, саяси қуғын-сүргін саясаты тоталитарлық коммунистік режим орнаған барлық елдерге тән құбылыс еді. Кеңес Одағында бұл процесс үнемі жүріп жатты, әрбір кезеңде оның тек масштабы мен түрі ғана өзгеріп отырды. Соғыстан кейін Кеңес Одағының ықпалына түскен Шығыс Еуропа елдерінде 1948-1953 жылдары «идеологиялық» және «таптық» жауларды жазалау шаралары кең етек алды. Кеңес Одағында жеке басқа табынушылықтың зардаптарын жою науқаны басталғанда, Шығыс Еуропа елдерінің басшыларына да саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтауға нұсқау берілді. Ақтау шаралары осы елдердегі саяси ахуалға орай әртүрлі деңгейде жүрді. Тарихымызды қалпына келтіру үшін бүгінгі таңда мұрағат материалдарын зерттеудің маңызы зор. Алайда, қиындық, құжаттардың бір бөлігі әлі жарияланбаған немесе жіктелмеген, зерттеушілер жете алмайтын ұйымдарда сақталады. Мұрағаттық құжаттарға қол жеткізу қиындығының мәселесі 1930 жылдардың соңынан басталды. Кеңес заманында мұрағаттар стратегиялық нысандар ретінде қарастырылды. Сондықтан, 1938 жылы олар Ішкі Істер Халық комиссариатының қарамағына берілді. Осыдан кейін Қазақстанда өткен ғасырдың 30-жылдарындағы қуғын-сүргін мен ашаршылыққа байланысты құжаттарды жаппай жою басталды. Ірі кеңестік немесе партиялық органның мұрағат қорларының ешқайсысы «тазартудан» құтылған жоқ. Көптеген құжаттарды, соның ішінде, құпия құжаттарды арнайы комиссиялар немесе министрліктердің, ведомстволардың және мекемелердің қызметкерлері жоғарыдан тікелей тапсырма бойынша жойды. Кеңес Одағының мұрағат кеңсесінде 1940 жылдардың аяғы мен 1950 жылдардың басында 1930 жылдарының «макулатуралық науқандары» қайта басталды. 1945 жылы – 8,7 миллион, 1950 жылы – 30,7 миллион, 1955 жылы – 68,1 миллион құжат жойылды. Бірақ, қылмыс іздерін жасыру мұнымен тоқтап қалмады. Құжаттарды жою ауқымы туралы келесі факт айтады: 1980 жылдардың аяғында КСРО-ның барлық мұрағаттарында 90 миллионнан астам мұрағат істері болды. Яғни, мұрағаттар құрамдас бөлігінің жартысынан айырылғанымен, Кеңес өкіметінің қылмыстары туралы маңызды құжаттар мыңдаған қағаз жүзінде сақталған. Осы тұрғыда солтүстік өңірдің осынау саясат аясында қандай ерекшеліктері бар деген сауал туады. Еліміздің барлық өңірінде жаппай қудалау науқаны жүргенімен, Есіл-Нұра-Көкше аумағының ерекше орын алғанын да айтқанымыз жөн. Біріншіден, халықтың тығыз орналаспауы (аштық салдары, екі соғыстың әсері, репрессиялар), екіншіден, игерілмеген кеңістіктер, үшіншіден, кен орындары мен пайдалы қазбалардың мол болуы, төртіншіден, солтүстік өңір отарлау саясатынан бері көптеген этностардың ірі қоныстану жеріне айналғандығы. Осылардың бәрі мол және арзан жұмыс күшіне зәру болып, қажеттіліктер тудырды. Әрі жаппай бұқараға саяси әсер етіп, ықпал жасайтын зиялы қауым өкілдерінің, оқығандардың, дін өкілдерінің де біршама болғанын айтқанымыз жөн. Осы ғылыми аспектілерді ескере отырсақ, біздің бүгінгі зерттеулеріміз, ізденістеріміз, дерек-жинағымыз теріскей өңірге, яғни, кезіндегі Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Көкшетау, тіпті Қарағанды облысының да бергі бетін қамтыған қазіргі Ақмола облысының өңірлік тақырып аясындағы проблемаларды қамтып отыр. Кеңес заманының өктемдік саясатының бір көрінісі – ол еңбекпен түзеу лагерьлері. 1930 жылы мамыр айында Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен «Қазақстанда еңбекпен түзету лагерін құру (ҚазЕТЛАГ) туралы» қаулы қабылданды. Келесі жылы желтоқсанның аяғында «Гигант» совхозының орнында Қарағанды еңбекпен түзету лагері құрылып, «Қарлаг ОГПУ» аталған мекеменің орталығы Долинка селосында орналасып, ГУЛАГ жүйесіне тікелей бағындырылды. Кейбір деректерге қарағанда қарамағындағы колониялар мен әртүрлі «нүктелерінде» 70 мыңнан адам қамтылып, жазасын өтеп, жұмыс істеген. Кейінірек Степлаг, Алжир сияқты көптеген лагерьлер ашылды. Қазақстанға жер аударылған халықтар туралы, яғни, депортация жайлы отандық және шетелдік зерттеушілер аз жазған жоқ. Осы тұрғыда, мәселенің келесі беті солтүстік өңірдегі арнайы қоныстанушылар жайлы болмақ. 1935 жылы этникалық тазалаудың кеңес жүйесіндегі алғашқы құбылысы – Ленинград облысы мен Карелия шекаралық аймағындағы финдерді жер аудару болатын. Барлығы жиырма үш мың екі жүз он жеті адам жер аударылып, оның екі мың бір жүз жиырма екісі Солтүстік Қазақстанға көшірілген. Кеңес Одағы Халық Комиссариаты 1936 жылы мынадай қаулы қабылдады: «О выселении из УССР и хозяйственном устройстве в Карагандинской области Казахской АССР 15 000 польских и немецких хозяйств». Зерттеуші Земсковтың айтуынша, аталмыш контингент арнайы қоныстанушылар қатарына жатпай, шартты түрде қоныстану аймағында белгілі дәрежеде еркін жүріп-тұруына тыйым салынбаған. Кейін поляктар «бұрынғы кулактар» қатарына енгізілген. ГУЛАГ бұйрығы бойынша 1934 жылға дейін кулак ретінде жер аударылған шаруалар – арнайы қоныстанушылар деп аталып, 1934-1944 жылдары еңбек қоныстанушылары, ал, 1944 жылдан арнайы көшіп келушілер санатына қосылған. Ал, 1940 жылдан бастап «поляк босқындары» (польские осадники и беженцы) деп атала бастады. Келесі бір солтүстік өңірге жер аударылған этникалық топ, ол – кәрістер. Кеңес билігінің сол кездегі саяси ұстанымы бойынша Қиыр Шығыстағы кәрістерді жапон басқыншыларынан «құтқару керек-мыс». Шын мәнінде үкімет оларды әкімшілік-күштеу жолымен Орта Азия және Қазақстанға көшіріп жіберді. 1937 жылы Солтүстік Қазақстан облысына 2300 отбасыны құрайтын 9350 адам келген. Земсковтың зерттеуінде депортацияға Кавказ аумағында тұратын ирандықтар да ұшыраған. 1939 жылдың қыркүйек айында сол кездегі Ішкі Істер Халық Комиссариатының (НКВД) басшысы Лаврентий Берия «План выселения в Северный Казахстан ираноподданных и членов их семей согласно решений Особого совещания при НКВД СССР от 11, 15 и 23 августа 1939г.» жоспарын бекітті. Депортация науқанының келесі бір беті соғысқа дейінгі, 1940 жылғы поляк халқын жер аудару саясатына байланысты. Солтүстік өңірдің өзіне ғана осы жылдары 21 000-ға жуық адам келген. Ал, бәрімізге белгілі жайт, ол – Ұлы Отан соғысы жылдары сатқындық айып тағылған неміс ұлтын жер аудару науқаны. 1941 жылы Қазақстан аумағына 467 мың неміс ұлтын қоныстандыру жоспарланған болса, оның 62 мыңы солтүстік облыстарға тиесілі еді. Осы материалдарды жинау барысында облысымыздың Зеренді ауданы Баратай, Уголки ауылдарында тұрған, өткен жылы қайтыс болған, марқұм Фрида Кем апайымызбен сұбхаттасудың реті келді. Ол кісінің айтуынша, олар соғысқа дейін Еділ бойындағы Саратов облысы Бальцер қаласында тұрған. «Біздің тұрмысымыз жақсы болды. Мал ұстадық, үй салдық, әкем құрылыс цехында істеді. Содан бір күні әскерлер келіп, бір күнде көшіріп жіберді ғой. Мен 3 жастамын сол кезде. Поезбен көп жүргеніміз есімде. Содан Көкшетаудан өгіз арбамен күз айында Баратай ауылына келдік. Соғыс уақыты, елдің тұрмысы нашар. Әкем Георг Кем Уголки ауылындағы орман шаруашылығында ағаш кесуші болып істеді. Біз қазақша оқып, қазақ балаларымен ойнап өстік. Жанымызда 5-6 шақырым жерде Ключи атты лагерь болды. Сондағы тұтқындарды жиі көріп тұрдық. Лагерьдің бастығы соғыстан жараланып келген Әйткен Хаметов деген азамат еді. Жақсы кісі еді, қамалғандарға бір қиянат жасағанын көрген жоқпыз».<ref>Ақмола облысы аумағындағы лагерьлік қоныстар. Кітап-альбом. Көкшетау, 2022. 284 бет</ref>. Келесі бір көшу легі Кавказ, Қырым бойы халықтарымен байланысты. 1943-1944 жылдары қазақ даласына қарашай, қалмақ, балқар, шешен-ингуш, қырым татарлары фашистермен ауыз жаласты деген желеумен бүтіндей бір ұлттар айыпталып, жазалау шараларына ұшырады. Сонымен қатар, Кеңес өкіметінің қаһарына ұшыраған халықтардың тізіміне «басмашылар» деп айыпталған тәжік, өзбек, қырғыздар, Балтық бойы, Белорусия мен Украинаның батыс бөлігі, Краснодар өлкесінен жер аударылған әртүрлі ұлттардың өкілдерін жатқызуға болады. Зерттеу барысындағы архивтік құжаттар жер аударылған халықтардың діни нанымы, ұстанымдарының, дәстүр, әдет-ғұрыптарының, менталитеттерінің, шаруашылық дағдыларының ерекше болғандығын көрсетеді. Әрине, зорлықпен көшіп келген, әрі «опасыздар», «сатқындар», «халық жаулары» атағын жамылған аталмыш ұлт өкілдеріне жергілікті халықтың көзқарастары да әртүрлі болғанын байқаймыз. Алғашқы кезде оларға сенімсіздікпен, күдікпен қараса, кейін бұл қарым-қатынастар өзара достыққа, «тамырлыққа» ұласады. Осы туралы облысымыздағы Қорғалжын, Зеренді, Сандықтау аудандары, Степногорск тұрғындары, сол зұлматты жылдардың куәгерлері естеліктерінде жиі жазады. Қарап отырсақ, депортацияға ұшыраған халықтардың жергілікті жағдайға бейімделуі, социализация үрдісі, байырғы халықтың өзінің этно-мәдени кеңістігіне тартуына, қабылдауына көп байланысты болған. Осы фактілерден сол кездегі, қасіретті жылдардағы ұлтаралық қатынастың қалай қалыптасқанын, дамығанын байқауға болады. Арнайы қоныстанумен келген халықтар осы өңірдің экономикасына, әлеуметтік қатынастарына оң әсер бергенін де атап өткеніміз жөн. Әрине, тұтас бір этностарды нақақтан-нақақ айыптау, зорлау шараларын қолдану Кеңес мемлекетінің қуғын-сүргін саясатының айнымас бір бөлігі болып табылады. Үкіметтің қауіпсіздік, бақылау органдары депортацияланғандардың қоғамдық-саяси ахуалын үнемі қадағалап, олардың ұлттық ұстанымдарын, діни дәстүрлерін басуға, шектеуге тырысты. Осынау саяси науқанның нәтижесінде еліміз көпұлтты мемлекетке айналды. Осы ретте, Ақмола облысы саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы комиссияның атқарған қыруар жұмысын атап өткеніміз жөн. Облыстық ішкі саясат басқармасына, негізгі жұмысты атқарған университеттің белді тарихшы ғалымдары Ақбота Бексейітова, Алмагүл Күшпаева, Марат Өтегенов, Ғалымтай Төлепбергенов, Айнұр Шөкеева, Жансая Өсіпова, Раушан Жүсіпова, Ақан Шәріпов, Арғын Сәлімов және де қомақты үлес қосқан оқытушылар Амангелді Шапкенов, Талапкер Уалиев, Еркін Кикаринов, Айнұр Жахина, сонымен қатар, жанашыр өлкетанушы, ұстаз, қайраткерлер Бейсенбай Мажитов, Тілеген Сейфуллин, Наталья Стока, Арман Абдықадыров, астаналық ғалым Гүлжанат Халитқызы, естеліктерімен бөліскен ардагер аға-апаларымызға, журналистер қауымына, облыстық, аудандық архив, музей, кітапхана басшыларына, жергілікті әкімдерге алғысымыз мол. 2021 жылы 31 мамырда Ақмола облысы әкімшілігінің тікелей қолдауымен Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің базасында жобалық кеңсе ашылып, өңіріміздегі өлкетанушылар, архив қызметкерлері, заңгерлер мен қоғам қайраткерлері үшін зерттеу алаңына айналды. Жобалық кеңсе облыс аудандарындағы зерттеу қызметін үйлестіру орталығы болып табылады. Мемлекеттік комиссияның мәліметі бойынша, үш жыл ішінде саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі мемлекет тік комиссияның құрамында 425 ғалым мен зерттеуші, оның ішінде, өңірлерде 260-тан астам маман қызмет етіпті. Олар жабық қорлардан 688 мыңнан аса іс пен 48 мыңға жуық есепке алу карточкасын тауып, Президент архивіне өткізген екен. Жалпы саны 2,6 миллионнан астам құжат пен материалдан «құпия» деген белгі алынып, қудалауға ұшыраған 311 мыңнан астам адамды ақтау үшін заңнамалық негіздер дайындалған. Мемлекеттік комиссияның жұмысы қазіргі таңда 72 томды құрап отырған көрінеді. Келешекте бұл жұмыс әлі де жалғасын табады деген үміттеміз. Жалпы, әуел бастағы біздің міндетіміз ол, ХХ ғасырдың 20-50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргіндерді, жаппай қуғын-сүргіндердің мемлекеттік аппараты ретінде Ақмола облысының аумағындағы еңбекпен түзету лагерлерінің тарихын, сондай-ақ, 1921-1922 және 1931-1933 жылдары қолдан жасалған аштық құбылыстарын, олардың себептік-салдарлық байланыстарын, Ақмола облысы мен онымен шекаралас аумақтардағы тоталитарлық-казармалық социализм теориясы мен тәжірибесін түсіндіру, сонымен бірге, қарулы көтерілістер мен әскери тұтқындар тағдыры, зиялы қауымның қарсылығы, дін өкілдерін қудалау, кеңес өкіметін күштеп орнатудың, тәркілеудің, ұжымдастырудың, қазақ халқын күштеп отырықшыландырудың, мемлекеттік зорлаумен, ату, соттау, туған жерлерінен аластау, жер аударту түрінде қуғын-сүргіннің нақты түрлері мен механизмдерімен қатар жүрген әртүрлі тонаушылық, босқындар мәселесі, азық-түлік дайындау және басқа шаралардың шынайы жағдайларын, механизмдері мен тәсілдерін анықтау, 1921-1922 жылдар және 1931-1933 жылдардағы аштық пен 1920-1950 жылдардағы саяси қуғын-сүргін саясатына шынайы ғылыми-құқықтық зерттеу, баға беру болатын. Сонымен, өлкедегі саяси қуғын-сүргін үрдісін зерттеу, зерделеу, оған саяси-тарихи, адами тұрғыдан баға беру әлі де маңызды болып табылады. Осы ретте ұсыныстарымыз да жоқ емес. Олар: 1. Кәмпеске, аштық науқаны кезеңінде Есіл-Көкше өңірінен босқындар Омбы-Түмен жағына көп ауған. Зираттар, қоныстары баршылық. Келешекте осы төңірек туралы да бір жинақ дайындалса. Бұған Орынбор, Барнаул, тағы басқаларын қосуға болады. 2.Ақмола аймағында да әлі де белгісіз лагерь, колония, «нүктелердің» картасын жасау жоспарланса, кейін осының негізінде республика бойынша үлкен сталиндік лагерьлер картасы жасалса. 3.Қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жұмысын жетілдіру мақсатында араб графикасымен құжаттарды қазіргі қолданыстағы графикаға көшіру үшін аймақтардағы жұмыс топтарына арабша графиканы оқитын мамандарды бекіту. Архив мамандарына араб графикасындағы жазылған құжаттардың электрондық нұсқасын құрастырып шығару тапсырылса. 4.Қуғын-сүргін құрбандарын ақтаумен шектелмей, 1921 және 1932 жылдардағы аштық мәселесін принципті зерттеу одан әрі кеңейту мәселесі қарастырылса. 5. «Ақмолалық Алаш арыстары» кітап-жинағын шығару қолға алынса. Жалпы айтарым, аймақтағы осы жылдардағы ұлтаралық қатынастар, олардың ресми билікке қарсы протестік пиғылдары, күнделікті тұрмыс-тіршілігі, мемлекеттік органдардың жүргізген саясаты, жазалау шаралары, саяси және діни көзқарастары үшін қудалау, әскери тұтқындарға деген көзқарас, сталиндік лагерьлер мен колониялардың орындарын анықтау, астық, ет дайындау барысы, жаппай аштық іздері, босқындар саны, кәмпескеге іліккен бай-кулактардың санын анықтау мәселелері әлі де тың деректерді, саралау мен сараптауды қажет ететіндігі сөзсіз. Демек, ақтаңдақтар ақиқатын анықтау жұмыстары әлі де жалғаса бермек.<ref>Аманбай СЕЙІТҚАСЫМОВ, ғалым-тарихшы, Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті ректорының кеңесшісі. </ref> [[Санат:Тарих]] nkni9ayj78tyxryaq8p1pvjyxdxur28 3629333 3629332 2026-07-13T06:25:55Z Алмас Нурмаш 183229 3629333 wikitext text/x-wiki Еліміз егемендік алған сәттен бастап саяси қуғын-сүргін көрген азаматтарды ақтау жұмыстары басталды. Соның нәтижесінде 1993 жылы «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» Заң қабылданды. 1997 жылы Президент Жарлығымен 31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні ретінде арнайы белгіленді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2020 жылдың 24 қарашасында «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия туралы» Жарлыққа қол қойған болатын. Бұл комиссияның басты міндеті – кеңестік кезеңдегі саяси қуғын-сүргін құрбандарының барлық санатына қатысты тарихи әділеттілікті толық қалпына келтіру, яғни, заңдық және саяси тұрғыдан ақтау. «Қарап отырсақ, өткен ғасырда халқымыз көп қасірет көрді. Алдымен аштық келді, одан соң жасанды таптық күрес пен зорлық-зомбылық, ұжымдастыру болды, оның аяғы жантүршігерлік аштыққа ұласты. Ел есін жимай жатып саяси репрессиялар басталды. Мұнан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың оты тұтанып, соңынан тағы да қуғын-сүргін жалғасты. Ғалымдар халқымыздың саны екі есеге қысқарды деген деректер келтіреді. Қолда бар деректерге қарағанда, 1920-39 жылдар аралығында 4 миллион адам тоталитарлық жүйенің құрбаны болған. Оның ішінде 2,2 миллион кісі аштықтан қырылған. 1,2 миллион адам сыртқа қашқан. 115 мың ардақтымыз саяси көзқарастары үшін айыпталған. Оның 27 мыңына ату жазасы кесілген. Атылғандардың 60 пайызы зиялы қауым өкілдері екен. Сонымен қатар, Қазақстан аумағында орналасқан лагерьлер мен қазақ ауылдарына 1,5 миллионнан астам неміс, поляк, корей, шешен-ингуш, түрік, грек, қырым татарлары және басқа да халықтардың өкілдері өз еркінен тыс жер аударылғаны белгілі».<ref>(Қырымбек Көшербаев. Әділетсіз құрбан болғандарға әділетті баға беруіміз керек. «Егемен Қазақстан», 9 шілде 2021 жыл)</ref>. Міне, осыншама тағдыр өзінің әділ өкімін, ақиқатын күтеді, осының бәрі тарих. Осының бәріне шынайы саяси баға беру үшін алыс-жақын елдердегі архивтермен жұмыс істеу, жабық қорлардағы істерді сараптау, оларға ұлттық идеология тұрғысынан баға беру асқан зерделілікті қажет етеді. 125 мың адам – толық емес деректерге қарағанда үлкен террордың шағын бөлігі ғана. Қазақстан аумағында қуғын-сүргінге ұшырағандар саны 1 миллионнан асып жығылады. Халық көтерілісіне қатысқандардың дені ақталмай жатыр. Соғыс тұтқындары туралы да осыны айтуға болады. Ашаршылықтан өлгендерді, босқындарды қуғын-сүргін құрбандарына жатқызатын болсақ, 6 миллион адамнан кем болмайды. «1920 жылы кеңестік Қазақстанда 6 миллион қазақ тұрған екен. Бұл статистиканы сол тұста Қазақ Атқару комитетінің төрағасы Сейітқали Меңдешев айтқан. Ал, 1939 жылы өткен халық санағы нәтижесіне көз жүгіртсек, ауылдағы қазақтар саны 1 миллион 900 мың ғана, қаладағыларының саны жарты миллионға да жетпеген. 19 жылда бір ұрпақ өсіп шығуы керек қой. Олар қайда? Қырылып қалған! Осы апаттың қырсығынан далада мал қалмады, ауылдар қатары сиреді. Орталық Қазақстанға бара қалсаңыз, елді мекендердің арасы 100-150 шақырым екенін көресіз. Кезінде іркес-тіркес ауылдар орналасқан еді ғой».<ref>Белгілі тарихшы-академик Хангелді Әбжан. «Айқын», 31 мамыр 2022 жыл</ref> Тарихшылардың айтуынша, саяси қуғын-сүргін саясаты тоталитарлық коммунистік режим орнаған барлық елдерге тән құбылыс еді. Кеңес Одағында бұл процесс үнемі жүріп жатты, әрбір кезеңде оның тек масштабы мен түрі ғана өзгеріп отырды. Соғыстан кейін Кеңес Одағының ықпалына түскен Шығыс Еуропа елдерінде 1948-1953 жылдары «идеологиялық» және «таптық» жауларды жазалау шаралары кең етек алды. Кеңес Одағында жеке басқа табынушылықтың зардаптарын жою науқаны басталғанда, Шығыс Еуропа елдерінің басшыларына да саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтауға нұсқау берілді. Ақтау шаралары осы елдердегі саяси ахуалға орай әртүрлі деңгейде жүрді. Тарихымызды қалпына келтіру үшін бүгінгі таңда мұрағат материалдарын зерттеудің маңызы зор. Алайда, қиындық, құжаттардың бір бөлігі әлі жарияланбаған немесе жіктелмеген, зерттеушілер жете алмайтын ұйымдарда сақталады. Мұрағаттық құжаттарға қол жеткізу қиындығының мәселесі 1930 жылдардың соңынан басталды. Кеңес заманында мұрағаттар стратегиялық нысандар ретінде қарастырылды. Сондықтан, 1938 жылы олар Ішкі Істер Халық комиссариатының қарамағына берілді. Осыдан кейін Қазақстанда өткен ғасырдың 30-жылдарындағы қуғын-сүргін мен ашаршылыққа байланысты құжаттарды жаппай жою басталды. Ірі кеңестік немесе партиялық органның мұрағат қорларының ешқайсысы «тазартудан» құтылған жоқ. Көптеген құжаттарды, соның ішінде, құпия құжаттарды арнайы комиссиялар немесе министрліктердің, ведомстволардың және мекемелердің қызметкерлері жоғарыдан тікелей тапсырма бойынша жойды. Кеңес Одағының мұрағат кеңсесінде 1940 жылдардың аяғы мен 1950 жылдардың басында 1930 жылдарының «макулатуралық науқандары» қайта басталды. 1945 жылы – 8,7 миллион, 1950 жылы – 30,7 миллион, 1955 жылы – 68,1 миллион құжат жойылды. Бірақ, қылмыс іздерін жасыру мұнымен тоқтап қалмады. Құжаттарды жою ауқымы туралы келесі факт айтады: 1980 жылдардың аяғында КСРО-ның барлық мұрағаттарында 90 миллионнан астам мұрағат істері болды. Яғни, мұрағаттар құрамдас бөлігінің жартысынан айырылғанымен, Кеңес өкіметінің қылмыстары туралы маңызды құжаттар мыңдаған қағаз жүзінде сақталған. Осы тұрғыда солтүстік өңірдің осынау саясат аясында қандай ерекшеліктері бар деген сауал туады. Еліміздің барлық өңірінде жаппай қудалау науқаны жүргенімен, Есіл-Нұра-Көкше аумағының ерекше орын алғанын да айтқанымыз жөн. Біріншіден, халықтың тығыз орналаспауы (аштық салдары, екі соғыстың әсері, репрессиялар), екіншіден, игерілмеген кеңістіктер, үшіншіден, кен орындары мен пайдалы қазбалардың мол болуы, төртіншіден, солтүстік өңір отарлау саясатынан бері көптеген этностардың ірі қоныстану жеріне айналғандығы. Осылардың бәрі мол және арзан жұмыс күшіне зәру болып, қажеттіліктер тудырды. Әрі жаппай бұқараға саяси әсер етіп, ықпал жасайтын зиялы қауым өкілдерінің, оқығандардың, дін өкілдерінің де біршама болғанын айтқанымыз жөн. Осы ғылыми аспектілерді ескере отырсақ, біздің бүгінгі зерттеулеріміз, ізденістеріміз, дерек-жинағымыз теріскей өңірге, яғни, кезіндегі Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Көкшетау, тіпті Қарағанды облысының да бергі бетін қамтыған қазіргі Ақмола облысының өңірлік тақырып аясындағы проблемаларды қамтып отыр. Кеңес заманының өктемдік саясатының бір көрінісі – ол еңбекпен түзеу лагерьлері. 1930 жылы мамыр айында Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен «Қазақстанда еңбекпен түзету лагерін құру (ҚазЕТЛАГ) туралы» қаулы қабылданды. Келесі жылы желтоқсанның аяғында «Гигант» совхозының орнында Қарағанды еңбекпен түзету лагері құрылып, «Қарлаг ОГПУ» аталған мекеменің орталығы Долинка селосында орналасып, ГУЛАГ жүйесіне тікелей бағындырылды. Кейбір деректерге қарағанда қарамағындағы колониялар мен әртүрлі «нүктелерінде» 70 мыңнан адам қамтылып, жазасын өтеп, жұмыс істеген. Кейінірек Степлаг, Алжир сияқты көптеген лагерьлер ашылды. Қазақстанға жер аударылған халықтар туралы, яғни, депортация жайлы отандық және шетелдік зерттеушілер аз жазған жоқ. Осы тұрғыда, мәселенің келесі беті солтүстік өңірдегі арнайы қоныстанушылар жайлы болмақ. 1935 жылы этникалық тазалаудың кеңес жүйесіндегі алғашқы құбылысы – Ленинград облысы мен Карелия шекаралық аймағындағы финдерді жер аудару болатын. Барлығы жиырма үш мың екі жүз он жеті адам жер аударылып, оның екі мың бір жүз жиырма екісі Солтүстік Қазақстанға көшірілген. Кеңес Одағы Халық Комиссариаты 1936 жылы мынадай қаулы қабылдады: «О выселении из УССР и хозяйственном устройстве в Карагандинской области Казахской АССР 15 000 польских и немецких хозяйств». Зерттеуші Земсковтың айтуынша, аталмыш контингент арнайы қоныстанушылар қатарына жатпай, шартты түрде қоныстану аймағында белгілі дәрежеде еркін жүріп-тұруына тыйым салынбаған. Кейін поляктар «бұрынғы кулактар» қатарына енгізілген. ГУЛАГ бұйрығы бойынша 1934 жылға дейін кулак ретінде жер аударылған шаруалар – арнайы қоныстанушылар деп аталып, 1934-1944 жылдары еңбек қоныстанушылары, ал, 1944 жылдан арнайы көшіп келушілер санатына қосылған. Ал, 1940 жылдан бастап «поляк босқындары» (польские осадники и беженцы) деп атала бастады. Келесі бір солтүстік өңірге жер аударылған этникалық топ, ол – кәрістер. Кеңес билігінің сол кездегі саяси ұстанымы бойынша Қиыр Шығыстағы кәрістерді жапон басқыншыларынан «құтқару керек-мыс». Шын мәнінде үкімет оларды әкімшілік-күштеу жолымен Орта Азия және Қазақстанға көшіріп жіберді. 1937 жылы Солтүстік Қазақстан облысына 2300 отбасыны құрайтын 9350 адам келген. Земсковтың зерттеуінде депортацияға Кавказ аумағында тұратын ирандықтар да ұшыраған. 1939 жылдың қыркүйек айында сол кездегі Ішкі Істер Халық Комиссариатының (НКВД) басшысы Лаврентий Берия «План выселения в Северный Казахстан ираноподданных и членов их семей согласно решений Особого совещания при НКВД СССР от 11, 15 и 23 августа 1939г.» жоспарын бекітті. Депортация науқанының келесі бір беті соғысқа дейінгі, 1940 жылғы поляк халқын жер аудару саясатына байланысты. Солтүстік өңірдің өзіне ғана осы жылдары 21 000-ға жуық адам келген. Ал, бәрімізге белгілі жайт, ол – Ұлы Отан соғысы жылдары сатқындық айып тағылған неміс ұлтын жер аудару науқаны. 1941 жылы Қазақстан аумағына 467 мың неміс ұлтын қоныстандыру жоспарланған болса, оның 62 мыңы солтүстік облыстарға тиесілі еді. Осы материалдарды жинау барысында облысымыздың Зеренді ауданы Баратай, Уголки ауылдарында тұрған, өткен жылы қайтыс болған, марқұм Фрида Кем апайымызбен сұбхаттасудың реті келді. Ол кісінің айтуынша, олар соғысқа дейін Еділ бойындағы Саратов облысы Бальцер қаласында тұрған. «Біздің тұрмысымыз жақсы болды. Мал ұстадық, үй салдық, әкем құрылыс цехында істеді. Содан бір күні әскерлер келіп, бір күнде көшіріп жіберді ғой. Мен 3 жастамын сол кезде. Поезбен көп жүргеніміз есімде. Содан Көкшетаудан өгіз арбамен күз айында Баратай ауылына келдік. Соғыс уақыты, елдің тұрмысы нашар. Әкем Георг Кем Уголки ауылындағы орман шаруашылығында ағаш кесуші болып істеді. Біз қазақша оқып, қазақ балаларымен ойнап өстік. Жанымызда 5-6 шақырым жерде Ключи атты лагерь болды. Сондағы тұтқындарды жиі көріп тұрдық. Лагерьдің бастығы соғыстан жараланып келген Әйткен Хаметов деген азамат еді. Жақсы кісі еді, қамалғандарға бір қиянат жасағанын көрген жоқпыз».<ref>Ақмола облысы аумағындағы лагерьлік қоныстар. Кітап-альбом. Көкшетау, 2022. 284 бет</ref>. Келесі бір көшу легі Кавказ, Қырым бойы халықтарымен байланысты. 1943-1944 жылдары қазақ даласына қарашай, қалмақ, балқар, шешен-ингуш, қырым татарлары фашистермен ауыз жаласты деген желеумен бүтіндей бір ұлттар айыпталып, жазалау шараларына ұшырады. Сонымен қатар, Кеңес өкіметінің қаһарына ұшыраған халықтардың тізіміне «басмашылар» деп айыпталған тәжік, өзбек, қырғыздар, Балтық бойы, Белорусия мен Украинаның батыс бөлігі, Краснодар өлкесінен жер аударылған әртүрлі ұлттардың өкілдерін жатқызуға болады. Зерттеу барысындағы архивтік құжаттар жер аударылған халықтардың діни нанымы, ұстанымдарының, дәстүр, әдет-ғұрыптарының, менталитеттерінің, шаруашылық дағдыларының ерекше болғандығын көрсетеді. Әрине, зорлықпен көшіп келген, әрі «опасыздар», «сатқындар», «халық жаулары» атағын жамылған аталмыш ұлт өкілдеріне жергілікті халықтың көзқарастары да әртүрлі болғанын байқаймыз. Алғашқы кезде оларға сенімсіздікпен, күдікпен қараса, кейін бұл қарым-қатынастар өзара достыққа, «тамырлыққа» ұласады. Осы туралы облысымыздағы Қорғалжын, Зеренді, Сандықтау аудандары, Степногорск тұрғындары, сол зұлматты жылдардың куәгерлері естеліктерінде жиі жазады. Қарап отырсақ, депортацияға ұшыраған халықтардың жергілікті жағдайға бейімделуі, социализация үрдісі, байырғы халықтың өзінің этно-мәдени кеңістігіне тартуына, қабылдауына көп байланысты болған. Осы фактілерден сол кездегі, қасіретті жылдардағы ұлтаралық қатынастың қалай қалыптасқанын, дамығанын байқауға болады. Арнайы қоныстанумен келген халықтар осы өңірдің экономикасына, әлеуметтік қатынастарына оң әсер бергенін де атап өткеніміз жөн. Әрине, тұтас бір этностарды нақақтан-нақақ айыптау, зорлау шараларын қолдану Кеңес мемлекетінің қуғын-сүргін саясатының айнымас бір бөлігі болып табылады. Үкіметтің қауіпсіздік, бақылау органдары депортацияланғандардың қоғамдық-саяси ахуалын үнемі қадағалап, олардың ұлттық ұстанымдарын, діни дәстүрлерін басуға, шектеуге тырысты. Осынау саяси науқанның нәтижесінде еліміз көпұлтты мемлекетке айналды. Осы ретте, Ақмола облысы саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы комиссияның атқарған қыруар жұмысын атап өткеніміз жөн. Облыстық ішкі саясат басқармасына, негізгі жұмысты атқарған университеттің белді тарихшы ғалымдары Ақбота Бексейітова, Алмагүл Күшпаева, Марат Өтегенов, Ғалымтай Төлепбергенов, Айнұр Шөкеева, Жансая Өсіпова, Раушан Жүсіпова, Ақан Шәріпов, Арғын Сәлімов және де қомақты үлес қосқан оқытушылар Амангелді Шапкенов, Талапкер Уалиев, Еркін Кикаринов, Айнұр Жахина, сонымен қатар, жанашыр өлкетанушы, ұстаз, қайраткерлер Бейсенбай Мажитов, Тілеген Сейфуллин, Наталья Стока, Арман Абдықадыров, астаналық ғалым Гүлжанат Халитқызы, естеліктерімен бөліскен ардагер аға-апаларымызға, журналистер қауымына, облыстық, аудандық архив, музей, кітапхана басшыларына, жергілікті әкімдерге алғысымыз мол. 2021 жылы 31 мамырда Ақмола облысы әкімшілігінің тікелей қолдауымен Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің базасында жобалық кеңсе ашылып, өңіріміздегі өлкетанушылар, архив қызметкерлері, заңгерлер мен қоғам қайраткерлері үшін зерттеу алаңына айналды. Жобалық кеңсе облыс аудандарындағы зерттеу қызметін үйлестіру орталығы болып табылады. Мемлекеттік комиссияның мәліметі бойынша, үш жыл ішінде саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі мемлекет тік комиссияның құрамында 425 ғалым мен зерттеуші, оның ішінде, өңірлерде 260-тан астам маман қызмет етіпті. Олар жабық қорлардан 688 мыңнан аса іс пен 48 мыңға жуық есепке алу карточкасын тауып, Президент архивіне өткізген екен. Жалпы саны 2,6 миллионнан астам құжат пен материалдан «құпия» деген белгі алынып, қудалауға ұшыраған 311 мыңнан астам адамды ақтау үшін заңнамалық негіздер дайындалған. Мемлекеттік комиссияның жұмысы қазіргі таңда 72 томды құрап отырған көрінеді. Келешекте бұл жұмыс әлі де жалғасын табады деген үміттеміз. Жалпы, әуел бастағы біздің міндетіміз ол, ХХ ғасырдың 20-50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргіндерді, жаппай қуғын-сүргіндердің мемлекеттік аппараты ретінде Ақмола облысының аумағындағы еңбекпен түзету лагерлерінің тарихын, сондай-ақ, 1921-1922 және 1931-1933 жылдары қолдан жасалған аштық құбылыстарын, олардың себептік-салдарлық байланыстарын, Ақмола облысы мен онымен шекаралас аумақтардағы тоталитарлық-казармалық социализм теориясы мен тәжірибесін түсіндіру, сонымен бірге, қарулы көтерілістер мен әскери тұтқындар тағдыры, зиялы қауымның қарсылығы, дін өкілдерін қудалау, кеңес өкіметін күштеп орнатудың, тәркілеудің, ұжымдастырудың, қазақ халқын күштеп отырықшыландырудың, мемлекеттік зорлаумен, ату, соттау, туған жерлерінен аластау, жер аударту түрінде қуғын-сүргіннің нақты түрлері мен механизмдерімен қатар жүрген әртүрлі тонаушылық, босқындар мәселесі, азық-түлік дайындау және басқа шаралардың шынайы жағдайларын, механизмдері мен тәсілдерін анықтау, 1921-1922 жылдар және 1931-1933 жылдардағы аштық пен 1920-1950 жылдардағы саяси қуғын-сүргін саясатына шынайы ғылыми-құқықтық зерттеу, баға беру болатын. Сонымен, өлкедегі саяси қуғын-сүргін үрдісін зерттеу, зерделеу, оған саяси-тарихи, адами тұрғыдан баға беру әлі де маңызды болып табылады. Осы ретте ұсыныстарымыз да жоқ емес. Олар: 1. Кәмпеске, аштық науқаны кезеңінде Есіл-Көкше өңірінен босқындар Омбы-Түмен жағына көп ауған. Зираттар, қоныстары баршылық. Келешекте осы төңірек туралы да бір жинақ дайындалса. Бұған Орынбор, Барнаул, тағы басқаларын қосуға болады. 2.Ақмола аймағында да әлі де белгісіз лагерь, колония, «нүктелердің» картасын жасау жоспарланса, кейін осының негізінде республика бойынша үлкен сталиндік лагерьлер картасы жасалса. 3.Қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жұмысын жетілдіру мақсатында араб графикасымен құжаттарды қазіргі қолданыстағы графикаға көшіру үшін аймақтардағы жұмыс топтарына арабша графиканы оқитын мамандарды бекіту. Архив мамандарына араб графикасындағы жазылған құжаттардың электрондық нұсқасын құрастырып шығару тапсырылса. 4.Қуғын-сүргін құрбандарын ақтаумен шектелмей, 1921 және 1932 жылдардағы аштық мәселесін принципті зерттеу одан әрі кеңейту мәселесі қарастырылса. 5. «Ақмолалық Алаш арыстары» кітап-жинағын шығару қолға алынса. Жалпы айтарым, аймақтағы осы жылдардағы ұлтаралық қатынастар, олардың ресми билікке қарсы протестік пиғылдары, күнделікті тұрмыс-тіршілігі, мемлекеттік органдардың жүргізген саясаты, жазалау шаралары, саяси және діни көзқарастары үшін қудалау, әскери тұтқындарға деген көзқарас, сталиндік лагерьлер мен колониялардың орындарын анықтау, астық, ет дайындау барысы, жаппай аштық іздері, босқындар саны, кәмпескеге іліккен бай-кулактардың санын анықтау мәселелері әлі де тың деректерді, саралау мен сараптауды қажет ететіндігі сөзсіз. Демек, ақтаңдақтар ақиқатын анықтау жұмыстары әлі де жалғаса бермек.<ref>Аманбай СЕЙІТҚАСЫМОВ, ғалым-тарихшы, Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті ректорының кеңесшісі. </ref> [[Санат:Тарих]] p6vca082qsvba4zx4umwyoa85wl9ykp 3629398 3629333 2026-07-13T10:01:43Z Алмас Нурмаш 183229 3629398 wikitext text/x-wiki Еліміз егемендік алған сәттен бастап саяси қуғын-сүргін көрген азаматтарды ақтау жұмыстары басталды. Соның нәтижесінде 1993 жылы «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» Заң қабылданды. 1997 жылы Президент Жарлығымен 31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні ретінде арнайы белгіленді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2020 жылдың 24 қарашасында «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия туралы» Жарлыққа қол қойған болатын. Бұл комиссияның басты міндеті – кеңестік кезеңдегі саяси қуғын-сүргін құрбандарының барлық санатына қатысты тарихи әділеттілікті толық қалпына келтіру, яғни, заңдық және саяси тұрғыдан ақтау. «Қарап отырсақ, өткен ғасырда халқымыз көп қасірет көрді. Алдымен аштық келді, одан соң жасанды таптық күрес пен зорлық-зомбылық, ұжымдастыру болды, оның аяғы жантүршігерлік аштыққа ұласты. Ел есін жимай жатып саяси репрессиялар басталды. Мұнан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың оты тұтанып, соңынан тағы да қуғын-сүргін жалғасты. Ғалымдар халқымыздың саны екі есеге қысқарды деген деректер келтіреді. Қолда бар деректерге қарағанда, 1920-39 жылдар аралығында 4 миллион адам тоталитарлық жүйенің құрбаны болған. Оның ішінде 2,2 миллион кісі аштықтан қырылған. 1,2 миллион адам сыртқа қашқан. 115 мың ардақтымыз саяси көзқарастары үшін айыпталған. Оның 27 мыңына ату жазасы кесілген. Атылғандардың 60 пайызы зиялы қауым өкілдері екен. Сонымен қатар, Қазақстан аумағында орналасқан лагерьлер мен қазақ ауылдарына 1,5 миллионнан астам неміс, поляк, корей, шешен-ингуш, түрік, грек, қырым татарлары және басқа да халықтардың өкілдері өз еркінен тыс жер аударылғаны белгілі».<ref>Қырымбек Көшербаев. Әділетсіз құрбан болғандарға әділетті баға беруіміз керек. «Егемен Қазақстан», 9 шілде 2021 жыл</ref>. Міне, осыншама тағдыр өзінің әділ өкімін, ақиқатын күтеді, осының бәрі тарих. Осының бәріне шынайы саяси баға беру үшін алыс-жақын елдердегі архивтермен жұмыс істеу, жабық қорлардағы істерді сараптау, оларға ұлттық идеология тұрғысынан баға беру асқан зерделілікті қажет етеді. 125 мың адам – толық емес деректерге қарағанда үлкен террордың шағын бөлігі ғана. Қазақстан аумағында қуғын-сүргінге ұшырағандар саны 1 миллионнан асып жығылады. Халық көтерілісіне қатысқандардың дені ақталмай жатыр. Соғыс тұтқындары туралы да осыны айтуға болады. Ашаршылықтан өлгендерді, босқындарды қуғын-сүргін құрбандарына жатқызатын болсақ, 6 миллион адамнан кем болмайды. «1920 жылы кеңестік Қазақстанда 6 миллион қазақ тұрған екен. Бұл статистиканы сол тұста Қазақ Атқару комитетінің төрағасы Сейітқали Меңдешев айтқан. Ал, 1939 жылы өткен халық санағы нәтижесіне көз жүгіртсек, ауылдағы қазақтар саны 1 миллион 900 мың ғана, қаладағыларының саны жарты миллионға да жетпеген. 19 жылда бір ұрпақ өсіп шығуы керек қой. Олар қайда? Қырылып қалған! Осы апаттың қырсығынан далада мал қалмады, ауылдар қатары сиреді. Орталық Қазақстанға бара қалсаңыз, елді мекендердің арасы 100-150 шақырым екенін көресіз. Кезінде іркес-тіркес ауылдар орналасқан еді ғой».<ref>Белгілі тарихшы-академик Хангелді Әбжан. «Айқын», 31 мамыр 2022 жыл</ref> Тарихшылардың айтуынша, саяси қуғын-сүргін саясаты тоталитарлық коммунистік режим орнаған барлық елдерге тән құбылыс еді. Кеңес Одағында бұл процесс үнемі жүріп жатты, әрбір кезеңде оның тек масштабы мен түрі ғана өзгеріп отырды. Соғыстан кейін Кеңес Одағының ықпалына түскен Шығыс Еуропа елдерінде 1948-1953 жылдары «идеологиялық» және «таптық» жауларды жазалау шаралары кең етек алды. Кеңес Одағында жеке басқа табынушылықтың зардаптарын жою науқаны басталғанда, Шығыс Еуропа елдерінің басшыларына да саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтауға нұсқау берілді. Ақтау шаралары осы елдердегі саяси ахуалға орай әртүрлі деңгейде жүрді. Тарихымызды қалпына келтіру үшін бүгінгі таңда мұрағат материалдарын зерттеудің маңызы зор. Алайда, қиындық, құжаттардың бір бөлігі әлі жарияланбаған немесе жіктелмеген, зерттеушілер жете алмайтын ұйымдарда сақталады. Мұрағаттық құжаттарға қол жеткізу қиындығының мәселесі 1930 жылдардың соңынан басталды. Кеңес заманында мұрағаттар стратегиялық нысандар ретінде қарастырылды. Сондықтан, 1938 жылы олар Ішкі Істер Халық комиссариатының қарамағына берілді. Осыдан кейін Қазақстанда өткен ғасырдың 30-жылдарындағы қуғын-сүргін мен ашаршылыққа байланысты құжаттарды жаппай жою басталды. Ірі кеңестік немесе партиялық органның мұрағат қорларының ешқайсысы «тазартудан» құтылған жоқ. Көптеген құжаттарды, соның ішінде, құпия құжаттарды арнайы комиссиялар немесе министрліктердің, ведомстволардың және мекемелердің қызметкерлері жоғарыдан тікелей тапсырма бойынша жойды. Кеңес Одағының мұрағат кеңсесінде 1940 жылдардың аяғы мен 1950 жылдардың басында 1930 жылдарының «макулатуралық науқандары» қайта басталды. 1945 жылы – 8,7 миллион, 1950 жылы – 30,7 миллион, 1955 жылы – 68,1 миллион құжат жойылды. Бірақ, қылмыс іздерін жасыру мұнымен тоқтап қалмады. Құжаттарды жою ауқымы туралы келесі факт айтады: 1980 жылдардың аяғында КСРО-ның барлық мұрағаттарында 90 миллионнан астам мұрағат істері болды. Яғни, мұрағаттар құрамдас бөлігінің жартысынан айырылғанымен, Кеңес өкіметінің қылмыстары туралы маңызды құжаттар мыңдаған қағаз жүзінде сақталған. Осы тұрғыда солтүстік өңірдің осынау саясат аясында қандай ерекшеліктері бар деген сауал туады. Еліміздің барлық өңірінде жаппай қудалау науқаны жүргенімен, Есіл-Нұра-Көкше аумағының ерекше орын алғанын да айтқанымыз жөн. Біріншіден, халықтың тығыз орналаспауы (аштық салдары, екі соғыстың әсері, репрессиялар), екіншіден, игерілмеген кеңістіктер, үшіншіден, кен орындары мен пайдалы қазбалардың мол болуы, төртіншіден, солтүстік өңір отарлау саясатынан бері көптеген этностардың ірі қоныстану жеріне айналғандығы. Осылардың бәрі мол және арзан жұмыс күшіне зәру болып, қажеттіліктер тудырды. Әрі жаппай бұқараға саяси әсер етіп, ықпал жасайтын зиялы қауым өкілдерінің, оқығандардың, дін өкілдерінің де біршама болғанын айтқанымыз жөн. Осы ғылыми аспектілерді ескере отырсақ, біздің бүгінгі зерттеулеріміз, ізденістеріміз, дерек-жинағымыз теріскей өңірге, яғни, кезіндегі Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Көкшетау, тіпті Қарағанды облысының да бергі бетін қамтыған қазіргі Ақмола облысының өңірлік тақырып аясындағы проблемаларды қамтып отыр. Кеңес заманының өктемдік саясатының бір көрінісі – ол еңбекпен түзеу лагерьлері. 1930 жылы мамыр айында Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен «Қазақстанда еңбекпен түзету лагерін құру (ҚазЕТЛАГ) туралы» қаулы қабылданды. Келесі жылы желтоқсанның аяғында «Гигант» совхозының орнында Қарағанды еңбекпен түзету лагері құрылып, «Қарлаг ОГПУ» аталған мекеменің орталығы Долинка селосында орналасып, ГУЛАГ жүйесіне тікелей бағындырылды. Кейбір деректерге қарағанда қарамағындағы колониялар мен әртүрлі «нүктелерінде» 70 мыңнан адам қамтылып, жазасын өтеп, жұмыс істеген. Кейінірек Степлаг, Алжир сияқты көптеген лагерьлер ашылды. Қазақстанға жер аударылған халықтар туралы, яғни, депортация жайлы отандық және шетелдік зерттеушілер аз жазған жоқ. Осы тұрғыда, мәселенің келесі беті солтүстік өңірдегі арнайы қоныстанушылар жайлы болмақ. 1935 жылы этникалық тазалаудың кеңес жүйесіндегі алғашқы құбылысы – Ленинград облысы мен Карелия шекаралық аймағындағы финдерді жер аудару болатын. Барлығы жиырма үш мың екі жүз он жеті адам жер аударылып, оның екі мың бір жүз жиырма екісі Солтүстік Қазақстанға көшірілген. Кеңес Одағы Халық Комиссариаты 1936 жылы мынадай қаулы қабылдады: «О выселении из УССР и хозяйственном устройстве в Карагандинской области Казахской АССР 15 000 польских и немецких хозяйств». Зерттеуші Земсковтың айтуынша, аталмыш контингент арнайы қоныстанушылар қатарына жатпай, шартты түрде қоныстану аймағында белгілі дәрежеде еркін жүріп-тұруына тыйым салынбаған. Кейін поляктар «бұрынғы кулактар» қатарына енгізілген. ГУЛАГ бұйрығы бойынша 1934 жылға дейін кулак ретінде жер аударылған шаруалар – арнайы қоныстанушылар деп аталып, 1934-1944 жылдары еңбек қоныстанушылары, ал, 1944 жылдан арнайы көшіп келушілер санатына қосылған. Ал, 1940 жылдан бастап «поляк босқындары» (польские осадники и беженцы) деп атала бастады. Келесі бір солтүстік өңірге жер аударылған этникалық топ, ол – кәрістер. Кеңес билігінің сол кездегі саяси ұстанымы бойынша Қиыр Шығыстағы кәрістерді жапон басқыншыларынан «құтқару керек-мыс». Шын мәнінде үкімет оларды әкімшілік-күштеу жолымен Орта Азия және Қазақстанға көшіріп жіберді. 1937 жылы Солтүстік Қазақстан облысына 2300 отбасыны құрайтын 9350 адам келген. Земсковтың зерттеуінде депортацияға Кавказ аумағында тұратын ирандықтар да ұшыраған. 1939 жылдың қыркүйек айында сол кездегі Ішкі Істер Халық Комиссариатының (НКВД) басшысы Лаврентий Берия «План выселения в Северный Казахстан ираноподданных и членов их семей согласно решений Особого совещания при НКВД СССР от 11, 15 и 23 августа 1939г.» жоспарын бекітті. Депортация науқанының келесі бір беті соғысқа дейінгі, 1940 жылғы поляк халқын жер аудару саясатына байланысты. Солтүстік өңірдің өзіне ғана осы жылдары 21 000-ға жуық адам келген. Ал, бәрімізге белгілі жайт, ол – Ұлы Отан соғысы жылдары сатқындық айып тағылған неміс ұлтын жер аудару науқаны. 1941 жылы Қазақстан аумағына 467 мың неміс ұлтын қоныстандыру жоспарланған болса, оның 62 мыңы солтүстік облыстарға тиесілі еді. Осы материалдарды жинау барысында облысымыздың Зеренді ауданы Баратай, Уголки ауылдарында тұрған, өткен жылы қайтыс болған, марқұм Фрида Кем апайымызбен сұбхаттасудың реті келді. Ол кісінің айтуынша, олар соғысқа дейін Еділ бойындағы Саратов облысы Бальцер қаласында тұрған. «Біздің тұрмысымыз жақсы болды. Мал ұстадық, үй салдық, әкем құрылыс цехында істеді. Содан бір күні әскерлер келіп, бір күнде көшіріп жіберді ғой. Мен 3 жастамын сол кезде. Поезбен көп жүргеніміз есімде. Содан Көкшетаудан өгіз арбамен күз айында Баратай ауылына келдік. Соғыс уақыты, елдің тұрмысы нашар. Әкем Георг Кем Уголки ауылындағы орман шаруашылығында ағаш кесуші болып істеді. Біз қазақша оқып, қазақ балаларымен ойнап өстік. Жанымызда 5-6 шақырым жерде Ключи атты лагерь болды. Сондағы тұтқындарды жиі көріп тұрдық. Лагерьдің бастығы соғыстан жараланып келген Әйткен Хаметов деген азамат еді. Жақсы кісі еді, қамалғандарға бір қиянат жасағанын көрген жоқпыз».<ref>Ақмола облысы аумағындағы лагерьлік қоныстар. Кітап-альбом. Көкшетау, 2022. 284 бет</ref>. Келесі бір көшу легі Кавказ, Қырым бойы халықтарымен байланысты. 1943-1944 жылдары қазақ даласына қарашай, қалмақ, балқар, шешен-ингуш, қырым татарлары фашистермен ауыз жаласты деген желеумен бүтіндей бір ұлттар айыпталып, жазалау шараларына ұшырады. Сонымен қатар, Кеңес өкіметінің қаһарына ұшыраған халықтардың тізіміне «басмашылар» деп айыпталған тәжік, өзбек, қырғыздар, Балтық бойы, Белорусия мен Украинаның батыс бөлігі, Краснодар өлкесінен жер аударылған әртүрлі ұлттардың өкілдерін жатқызуға болады. Зерттеу барысындағы архивтік құжаттар жер аударылған халықтардың діни нанымы, ұстанымдарының, дәстүр, әдет-ғұрыптарының, менталитеттерінің, шаруашылық дағдыларының ерекше болғандығын көрсетеді. Әрине, зорлықпен көшіп келген, әрі «опасыздар», «сатқындар», «халық жаулары» атағын жамылған аталмыш ұлт өкілдеріне жергілікті халықтың көзқарастары да әртүрлі болғанын байқаймыз. Алғашқы кезде оларға сенімсіздікпен, күдікпен қараса, кейін бұл қарым-қатынастар өзара достыққа, «тамырлыққа» ұласады. Осы туралы облысымыздағы Қорғалжын, Зеренді, Сандықтау аудандары, Степногорск тұрғындары, сол зұлматты жылдардың куәгерлері естеліктерінде жиі жазады. Қарап отырсақ, депортацияға ұшыраған халықтардың жергілікті жағдайға бейімделуі, социализация үрдісі, байырғы халықтың өзінің этно-мәдени кеңістігіне тартуына, қабылдауына көп байланысты болған. Осы фактілерден сол кездегі, қасіретті жылдардағы ұлтаралық қатынастың қалай қалыптасқанын, дамығанын байқауға болады. Арнайы қоныстанумен келген халықтар осы өңірдің экономикасына, әлеуметтік қатынастарына оң әсер бергенін де атап өткеніміз жөн. Әрине, тұтас бір этностарды нақақтан-нақақ айыптау, зорлау шараларын қолдану Кеңес мемлекетінің қуғын-сүргін саясатының айнымас бір бөлігі болып табылады. Үкіметтің қауіпсіздік, бақылау органдары депортацияланғандардың қоғамдық-саяси ахуалын үнемі қадағалап, олардың ұлттық ұстанымдарын, діни дәстүрлерін басуға, шектеуге тырысты. Осынау саяси науқанның нәтижесінде еліміз көпұлтты мемлекетке айналды. Осы ретте, Ақмола облысы саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы комиссияның атқарған қыруар жұмысын атап өткеніміз жөн. Облыстық ішкі саясат басқармасына, негізгі жұмысты атқарған университеттің белді тарихшы ғалымдары Ақбота Бексейітова, Алмагүл Күшпаева, Марат Өтегенов, Ғалымтай Төлепбергенов, Айнұр Шөкеева, Жансая Өсіпова, Раушан Жүсіпова, Ақан Шәріпов, Арғын Сәлімов және де қомақты үлес қосқан оқытушылар Амангелді Шапкенов, Талапкер Уалиев, Еркін Кикаринов, Айнұр Жахина, сонымен қатар, жанашыр өлкетанушы, ұстаз, қайраткерлер Бейсенбай Мажитов, Тілеген Сейфуллин, Наталья Стока, Арман Абдықадыров, астаналық ғалым Гүлжанат Халитқызы, естеліктерімен бөліскен ардагер аға-апаларымызға, журналистер қауымына, облыстық, аудандық архив, музей, кітапхана басшыларына, жергілікті әкімдерге алғысымыз мол. 2021 жылы 31 мамырда Ақмола облысы әкімшілігінің тікелей қолдауымен Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің базасында жобалық кеңсе ашылып, өңіріміздегі өлкетанушылар, архив қызметкерлері, заңгерлер мен қоғам қайраткерлері үшін зерттеу алаңына айналды. Жобалық кеңсе облыс аудандарындағы зерттеу қызметін үйлестіру орталығы болып табылады. Мемлекеттік комиссияның мәліметі бойынша, үш жыл ішінде саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі мемлекет тік комиссияның құрамында 425 ғалым мен зерттеуші, оның ішінде, өңірлерде 260-тан астам маман қызмет етіпті. Олар жабық қорлардан 688 мыңнан аса іс пен 48 мыңға жуық есепке алу карточкасын тауып, Президент архивіне өткізген екен. Жалпы саны 2,6 миллионнан астам құжат пен материалдан «құпия» деген белгі алынып, қудалауға ұшыраған 311 мыңнан астам адамды ақтау үшін заңнамалық негіздер дайындалған. Мемлекеттік комиссияның жұмысы қазіргі таңда 72 томды құрап отырған көрінеді. Келешекте бұл жұмыс әлі де жалғасын табады деген үміттеміз. Жалпы, әуел бастағы біздің міндетіміз ол, ХХ ғасырдың 20-50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргіндерді, жаппай қуғын-сүргіндердің мемлекеттік аппараты ретінде Ақмола облысының аумағындағы еңбекпен түзету лагерлерінің тарихын, сондай-ақ, 1921-1922 және 1931-1933 жылдары қолдан жасалған аштық құбылыстарын, олардың себептік-салдарлық байланыстарын, Ақмола облысы мен онымен шекаралас аумақтардағы тоталитарлық-казармалық социализм теориясы мен тәжірибесін түсіндіру, сонымен бірге, қарулы көтерілістер мен әскери тұтқындар тағдыры, зиялы қауымның қарсылығы, дін өкілдерін қудалау, кеңес өкіметін күштеп орнатудың, тәркілеудің, ұжымдастырудың, қазақ халқын күштеп отырықшыландырудың, мемлекеттік зорлаумен, ату, соттау, туған жерлерінен аластау, жер аударту түрінде қуғын-сүргіннің нақты түрлері мен механизмдерімен қатар жүрген әртүрлі тонаушылық, босқындар мәселесі, азық-түлік дайындау және басқа шаралардың шынайы жағдайларын, механизмдері мен тәсілдерін анықтау, 1921-1922 жылдар және 1931-1933 жылдардағы аштық пен 1920-1950 жылдардағы саяси қуғын-сүргін саясатына шынайы ғылыми-құқықтық зерттеу, баға беру болатын. Сонымен, өлкедегі саяси қуғын-сүргін үрдісін зерттеу, зерделеу, оған саяси-тарихи, адами тұрғыдан баға беру әлі де маңызды болып табылады. Осы ретте ұсыныстарымыз да жоқ емес. Олар: 1. Кәмпеске, аштық науқаны кезеңінде Есіл-Көкше өңірінен босқындар Омбы-Түмен жағына көп ауған. Зираттар, қоныстары баршылық. Келешекте осы төңірек туралы да бір жинақ дайындалса. Бұған Орынбор, Барнаул, тағы басқаларын қосуға болады. 2.Ақмола аймағында да әлі де белгісіз лагерь, колония, «нүктелердің» картасын жасау жоспарланса, кейін осының негізінде республика бойынша үлкен сталиндік лагерьлер картасы жасалса. 3.Қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жұмысын жетілдіру мақсатында араб графикасымен құжаттарды қазіргі қолданыстағы графикаға көшіру үшін аймақтардағы жұмыс топтарына арабша графиканы оқитын мамандарды бекіту. Архив мамандарына араб графикасындағы жазылған құжаттардың электрондық нұсқасын құрастырып шығару тапсырылса. 4.Қуғын-сүргін құрбандарын ақтаумен шектелмей, 1921 және 1932 жылдардағы аштық мәселесін принципті зерттеу одан әрі кеңейту мәселесі қарастырылса. 5. «Ақмолалық Алаш арыстары» кітап-жинағын шығару қолға алынса. Жалпы айтарым, аймақтағы осы жылдардағы ұлтаралық қатынастар, олардың ресми билікке қарсы протестік пиғылдары, күнделікті тұрмыс-тіршілігі, мемлекеттік органдардың жүргізген саясаты, жазалау шаралары, саяси және діни көзқарастары үшін қудалау, әскери тұтқындарға деген көзқарас, сталиндік лагерьлер мен колониялардың орындарын анықтау, астық, ет дайындау барысы, жаппай аштық іздері, босқындар саны, кәмпескеге іліккен бай-кулактардың санын анықтау мәселелері әлі де тың деректерді, саралау мен сараптауды қажет ететіндігі сөзсіз. Демек, ақтаңдақтар ақиқатын анықтау жұмыстары әлі де жалғаса бермек.<ref>Аманбай СЕЙІТҚАСЫМОВ, ғалым-тарихшы, Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті ректорының кеңесшісі. </ref> [[Санат:Тарих]] n9n8npa5cvdxpxqifnnzu4lzmyrdnm5 3629402 3629398 2026-07-13T10:07:39Z Алмас Нурмаш 183229 Алмас Нурмаш [[Қатысушы:Алмас Нурмаш/зертхана]] бетін [[Зобалаң жылдардың ащы ақиқаты мен сабағы]] бетіне жылжытты 3629398 wikitext text/x-wiki Еліміз егемендік алған сәттен бастап саяси қуғын-сүргін көрген азаматтарды ақтау жұмыстары басталды. Соның нәтижесінде 1993 жылы «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» Заң қабылданды. 1997 жылы Президент Жарлығымен 31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні ретінде арнайы белгіленді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2020 жылдың 24 қарашасында «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия туралы» Жарлыққа қол қойған болатын. Бұл комиссияның басты міндеті – кеңестік кезеңдегі саяси қуғын-сүргін құрбандарының барлық санатына қатысты тарихи әділеттілікті толық қалпына келтіру, яғни, заңдық және саяси тұрғыдан ақтау. «Қарап отырсақ, өткен ғасырда халқымыз көп қасірет көрді. Алдымен аштық келді, одан соң жасанды таптық күрес пен зорлық-зомбылық, ұжымдастыру болды, оның аяғы жантүршігерлік аштыққа ұласты. Ел есін жимай жатып саяси репрессиялар басталды. Мұнан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың оты тұтанып, соңынан тағы да қуғын-сүргін жалғасты. Ғалымдар халқымыздың саны екі есеге қысқарды деген деректер келтіреді. Қолда бар деректерге қарағанда, 1920-39 жылдар аралығында 4 миллион адам тоталитарлық жүйенің құрбаны болған. Оның ішінде 2,2 миллион кісі аштықтан қырылған. 1,2 миллион адам сыртқа қашқан. 115 мың ардақтымыз саяси көзқарастары үшін айыпталған. Оның 27 мыңына ату жазасы кесілген. Атылғандардың 60 пайызы зиялы қауым өкілдері екен. Сонымен қатар, Қазақстан аумағында орналасқан лагерьлер мен қазақ ауылдарына 1,5 миллионнан астам неміс, поляк, корей, шешен-ингуш, түрік, грек, қырым татарлары және басқа да халықтардың өкілдері өз еркінен тыс жер аударылғаны белгілі».<ref>Қырымбек Көшербаев. Әділетсіз құрбан болғандарға әділетті баға беруіміз керек. «Егемен Қазақстан», 9 шілде 2021 жыл</ref>. Міне, осыншама тағдыр өзінің әділ өкімін, ақиқатын күтеді, осының бәрі тарих. Осының бәріне шынайы саяси баға беру үшін алыс-жақын елдердегі архивтермен жұмыс істеу, жабық қорлардағы істерді сараптау, оларға ұлттық идеология тұрғысынан баға беру асқан зерделілікті қажет етеді. 125 мың адам – толық емес деректерге қарағанда үлкен террордың шағын бөлігі ғана. Қазақстан аумағында қуғын-сүргінге ұшырағандар саны 1 миллионнан асып жығылады. Халық көтерілісіне қатысқандардың дені ақталмай жатыр. Соғыс тұтқындары туралы да осыны айтуға болады. Ашаршылықтан өлгендерді, босқындарды қуғын-сүргін құрбандарына жатқызатын болсақ, 6 миллион адамнан кем болмайды. «1920 жылы кеңестік Қазақстанда 6 миллион қазақ тұрған екен. Бұл статистиканы сол тұста Қазақ Атқару комитетінің төрағасы Сейітқали Меңдешев айтқан. Ал, 1939 жылы өткен халық санағы нәтижесіне көз жүгіртсек, ауылдағы қазақтар саны 1 миллион 900 мың ғана, қаладағыларының саны жарты миллионға да жетпеген. 19 жылда бір ұрпақ өсіп шығуы керек қой. Олар қайда? Қырылып қалған! Осы апаттың қырсығынан далада мал қалмады, ауылдар қатары сиреді. Орталық Қазақстанға бара қалсаңыз, елді мекендердің арасы 100-150 шақырым екенін көресіз. Кезінде іркес-тіркес ауылдар орналасқан еді ғой».<ref>Белгілі тарихшы-академик Хангелді Әбжан. «Айқын», 31 мамыр 2022 жыл</ref> Тарихшылардың айтуынша, саяси қуғын-сүргін саясаты тоталитарлық коммунистік режим орнаған барлық елдерге тән құбылыс еді. Кеңес Одағында бұл процесс үнемі жүріп жатты, әрбір кезеңде оның тек масштабы мен түрі ғана өзгеріп отырды. Соғыстан кейін Кеңес Одағының ықпалына түскен Шығыс Еуропа елдерінде 1948-1953 жылдары «идеологиялық» және «таптық» жауларды жазалау шаралары кең етек алды. Кеңес Одағында жеке басқа табынушылықтың зардаптарын жою науқаны басталғанда, Шығыс Еуропа елдерінің басшыларына да саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтауға нұсқау берілді. Ақтау шаралары осы елдердегі саяси ахуалға орай әртүрлі деңгейде жүрді. Тарихымызды қалпына келтіру үшін бүгінгі таңда мұрағат материалдарын зерттеудің маңызы зор. Алайда, қиындық, құжаттардың бір бөлігі әлі жарияланбаған немесе жіктелмеген, зерттеушілер жете алмайтын ұйымдарда сақталады. Мұрағаттық құжаттарға қол жеткізу қиындығының мәселесі 1930 жылдардың соңынан басталды. Кеңес заманында мұрағаттар стратегиялық нысандар ретінде қарастырылды. Сондықтан, 1938 жылы олар Ішкі Істер Халық комиссариатының қарамағына берілді. Осыдан кейін Қазақстанда өткен ғасырдың 30-жылдарындағы қуғын-сүргін мен ашаршылыққа байланысты құжаттарды жаппай жою басталды. Ірі кеңестік немесе партиялық органның мұрағат қорларының ешқайсысы «тазартудан» құтылған жоқ. Көптеген құжаттарды, соның ішінде, құпия құжаттарды арнайы комиссиялар немесе министрліктердің, ведомстволардың және мекемелердің қызметкерлері жоғарыдан тікелей тапсырма бойынша жойды. Кеңес Одағының мұрағат кеңсесінде 1940 жылдардың аяғы мен 1950 жылдардың басында 1930 жылдарының «макулатуралық науқандары» қайта басталды. 1945 жылы – 8,7 миллион, 1950 жылы – 30,7 миллион, 1955 жылы – 68,1 миллион құжат жойылды. Бірақ, қылмыс іздерін жасыру мұнымен тоқтап қалмады. Құжаттарды жою ауқымы туралы келесі факт айтады: 1980 жылдардың аяғында КСРО-ның барлық мұрағаттарында 90 миллионнан астам мұрағат істері болды. Яғни, мұрағаттар құрамдас бөлігінің жартысынан айырылғанымен, Кеңес өкіметінің қылмыстары туралы маңызды құжаттар мыңдаған қағаз жүзінде сақталған. Осы тұрғыда солтүстік өңірдің осынау саясат аясында қандай ерекшеліктері бар деген сауал туады. Еліміздің барлық өңірінде жаппай қудалау науқаны жүргенімен, Есіл-Нұра-Көкше аумағының ерекше орын алғанын да айтқанымыз жөн. Біріншіден, халықтың тығыз орналаспауы (аштық салдары, екі соғыстың әсері, репрессиялар), екіншіден, игерілмеген кеңістіктер, үшіншіден, кен орындары мен пайдалы қазбалардың мол болуы, төртіншіден, солтүстік өңір отарлау саясатынан бері көптеген этностардың ірі қоныстану жеріне айналғандығы. Осылардың бәрі мол және арзан жұмыс күшіне зәру болып, қажеттіліктер тудырды. Әрі жаппай бұқараға саяси әсер етіп, ықпал жасайтын зиялы қауым өкілдерінің, оқығандардың, дін өкілдерінің де біршама болғанын айтқанымыз жөн. Осы ғылыми аспектілерді ескере отырсақ, біздің бүгінгі зерттеулеріміз, ізденістеріміз, дерек-жинағымыз теріскей өңірге, яғни, кезіндегі Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Көкшетау, тіпті Қарағанды облысының да бергі бетін қамтыған қазіргі Ақмола облысының өңірлік тақырып аясындағы проблемаларды қамтып отыр. Кеңес заманының өктемдік саясатының бір көрінісі – ол еңбекпен түзеу лагерьлері. 1930 жылы мамыр айында Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен «Қазақстанда еңбекпен түзету лагерін құру (ҚазЕТЛАГ) туралы» қаулы қабылданды. Келесі жылы желтоқсанның аяғында «Гигант» совхозының орнында Қарағанды еңбекпен түзету лагері құрылып, «Қарлаг ОГПУ» аталған мекеменің орталығы Долинка селосында орналасып, ГУЛАГ жүйесіне тікелей бағындырылды. Кейбір деректерге қарағанда қарамағындағы колониялар мен әртүрлі «нүктелерінде» 70 мыңнан адам қамтылып, жазасын өтеп, жұмыс істеген. Кейінірек Степлаг, Алжир сияқты көптеген лагерьлер ашылды. Қазақстанға жер аударылған халықтар туралы, яғни, депортация жайлы отандық және шетелдік зерттеушілер аз жазған жоқ. Осы тұрғыда, мәселенің келесі беті солтүстік өңірдегі арнайы қоныстанушылар жайлы болмақ. 1935 жылы этникалық тазалаудың кеңес жүйесіндегі алғашқы құбылысы – Ленинград облысы мен Карелия шекаралық аймағындағы финдерді жер аудару болатын. Барлығы жиырма үш мың екі жүз он жеті адам жер аударылып, оның екі мың бір жүз жиырма екісі Солтүстік Қазақстанға көшірілген. Кеңес Одағы Халық Комиссариаты 1936 жылы мынадай қаулы қабылдады: «О выселении из УССР и хозяйственном устройстве в Карагандинской области Казахской АССР 15 000 польских и немецких хозяйств». Зерттеуші Земсковтың айтуынша, аталмыш контингент арнайы қоныстанушылар қатарына жатпай, шартты түрде қоныстану аймағында белгілі дәрежеде еркін жүріп-тұруына тыйым салынбаған. Кейін поляктар «бұрынғы кулактар» қатарына енгізілген. ГУЛАГ бұйрығы бойынша 1934 жылға дейін кулак ретінде жер аударылған шаруалар – арнайы қоныстанушылар деп аталып, 1934-1944 жылдары еңбек қоныстанушылары, ал, 1944 жылдан арнайы көшіп келушілер санатына қосылған. Ал, 1940 жылдан бастап «поляк босқындары» (польские осадники и беженцы) деп атала бастады. Келесі бір солтүстік өңірге жер аударылған этникалық топ, ол – кәрістер. Кеңес билігінің сол кездегі саяси ұстанымы бойынша Қиыр Шығыстағы кәрістерді жапон басқыншыларынан «құтқару керек-мыс». Шын мәнінде үкімет оларды әкімшілік-күштеу жолымен Орта Азия және Қазақстанға көшіріп жіберді. 1937 жылы Солтүстік Қазақстан облысына 2300 отбасыны құрайтын 9350 адам келген. Земсковтың зерттеуінде депортацияға Кавказ аумағында тұратын ирандықтар да ұшыраған. 1939 жылдың қыркүйек айында сол кездегі Ішкі Істер Халық Комиссариатының (НКВД) басшысы Лаврентий Берия «План выселения в Северный Казахстан ираноподданных и членов их семей согласно решений Особого совещания при НКВД СССР от 11, 15 и 23 августа 1939г.» жоспарын бекітті. Депортация науқанының келесі бір беті соғысқа дейінгі, 1940 жылғы поляк халқын жер аудару саясатына байланысты. Солтүстік өңірдің өзіне ғана осы жылдары 21 000-ға жуық адам келген. Ал, бәрімізге белгілі жайт, ол – Ұлы Отан соғысы жылдары сатқындық айып тағылған неміс ұлтын жер аудару науқаны. 1941 жылы Қазақстан аумағына 467 мың неміс ұлтын қоныстандыру жоспарланған болса, оның 62 мыңы солтүстік облыстарға тиесілі еді. Осы материалдарды жинау барысында облысымыздың Зеренді ауданы Баратай, Уголки ауылдарында тұрған, өткен жылы қайтыс болған, марқұм Фрида Кем апайымызбен сұбхаттасудың реті келді. Ол кісінің айтуынша, олар соғысқа дейін Еділ бойындағы Саратов облысы Бальцер қаласында тұрған. «Біздің тұрмысымыз жақсы болды. Мал ұстадық, үй салдық, әкем құрылыс цехында істеді. Содан бір күні әскерлер келіп, бір күнде көшіріп жіберді ғой. Мен 3 жастамын сол кезде. Поезбен көп жүргеніміз есімде. Содан Көкшетаудан өгіз арбамен күз айында Баратай ауылына келдік. Соғыс уақыты, елдің тұрмысы нашар. Әкем Георг Кем Уголки ауылындағы орман шаруашылығында ағаш кесуші болып істеді. Біз қазақша оқып, қазақ балаларымен ойнап өстік. Жанымызда 5-6 шақырым жерде Ключи атты лагерь болды. Сондағы тұтқындарды жиі көріп тұрдық. Лагерьдің бастығы соғыстан жараланып келген Әйткен Хаметов деген азамат еді. Жақсы кісі еді, қамалғандарға бір қиянат жасағанын көрген жоқпыз».<ref>Ақмола облысы аумағындағы лагерьлік қоныстар. Кітап-альбом. Көкшетау, 2022. 284 бет</ref>. Келесі бір көшу легі Кавказ, Қырым бойы халықтарымен байланысты. 1943-1944 жылдары қазақ даласына қарашай, қалмақ, балқар, шешен-ингуш, қырым татарлары фашистермен ауыз жаласты деген желеумен бүтіндей бір ұлттар айыпталып, жазалау шараларына ұшырады. Сонымен қатар, Кеңес өкіметінің қаһарына ұшыраған халықтардың тізіміне «басмашылар» деп айыпталған тәжік, өзбек, қырғыздар, Балтық бойы, Белорусия мен Украинаның батыс бөлігі, Краснодар өлкесінен жер аударылған әртүрлі ұлттардың өкілдерін жатқызуға болады. Зерттеу барысындағы архивтік құжаттар жер аударылған халықтардың діни нанымы, ұстанымдарының, дәстүр, әдет-ғұрыптарының, менталитеттерінің, шаруашылық дағдыларының ерекше болғандығын көрсетеді. Әрине, зорлықпен көшіп келген, әрі «опасыздар», «сатқындар», «халық жаулары» атағын жамылған аталмыш ұлт өкілдеріне жергілікті халықтың көзқарастары да әртүрлі болғанын байқаймыз. Алғашқы кезде оларға сенімсіздікпен, күдікпен қараса, кейін бұл қарым-қатынастар өзара достыққа, «тамырлыққа» ұласады. Осы туралы облысымыздағы Қорғалжын, Зеренді, Сандықтау аудандары, Степногорск тұрғындары, сол зұлматты жылдардың куәгерлері естеліктерінде жиі жазады. Қарап отырсақ, депортацияға ұшыраған халықтардың жергілікті жағдайға бейімделуі, социализация үрдісі, байырғы халықтың өзінің этно-мәдени кеңістігіне тартуына, қабылдауына көп байланысты болған. Осы фактілерден сол кездегі, қасіретті жылдардағы ұлтаралық қатынастың қалай қалыптасқанын, дамығанын байқауға болады. Арнайы қоныстанумен келген халықтар осы өңірдің экономикасына, әлеуметтік қатынастарына оң әсер бергенін де атап өткеніміз жөн. Әрине, тұтас бір этностарды нақақтан-нақақ айыптау, зорлау шараларын қолдану Кеңес мемлекетінің қуғын-сүргін саясатының айнымас бір бөлігі болып табылады. Үкіметтің қауіпсіздік, бақылау органдары депортацияланғандардың қоғамдық-саяси ахуалын үнемі қадағалап, олардың ұлттық ұстанымдарын, діни дәстүрлерін басуға, шектеуге тырысты. Осынау саяси науқанның нәтижесінде еліміз көпұлтты мемлекетке айналды. Осы ретте, Ақмола облысы саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы комиссияның атқарған қыруар жұмысын атап өткеніміз жөн. Облыстық ішкі саясат басқармасына, негізгі жұмысты атқарған университеттің белді тарихшы ғалымдары Ақбота Бексейітова, Алмагүл Күшпаева, Марат Өтегенов, Ғалымтай Төлепбергенов, Айнұр Шөкеева, Жансая Өсіпова, Раушан Жүсіпова, Ақан Шәріпов, Арғын Сәлімов және де қомақты үлес қосқан оқытушылар Амангелді Шапкенов, Талапкер Уалиев, Еркін Кикаринов, Айнұр Жахина, сонымен қатар, жанашыр өлкетанушы, ұстаз, қайраткерлер Бейсенбай Мажитов, Тілеген Сейфуллин, Наталья Стока, Арман Абдықадыров, астаналық ғалым Гүлжанат Халитқызы, естеліктерімен бөліскен ардагер аға-апаларымызға, журналистер қауымына, облыстық, аудандық архив, музей, кітапхана басшыларына, жергілікті әкімдерге алғысымыз мол. 2021 жылы 31 мамырда Ақмола облысы әкімшілігінің тікелей қолдауымен Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің базасында жобалық кеңсе ашылып, өңіріміздегі өлкетанушылар, архив қызметкерлері, заңгерлер мен қоғам қайраткерлері үшін зерттеу алаңына айналды. Жобалық кеңсе облыс аудандарындағы зерттеу қызметін үйлестіру орталығы болып табылады. Мемлекеттік комиссияның мәліметі бойынша, үш жыл ішінде саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі мемлекет тік комиссияның құрамында 425 ғалым мен зерттеуші, оның ішінде, өңірлерде 260-тан астам маман қызмет етіпті. Олар жабық қорлардан 688 мыңнан аса іс пен 48 мыңға жуық есепке алу карточкасын тауып, Президент архивіне өткізген екен. Жалпы саны 2,6 миллионнан астам құжат пен материалдан «құпия» деген белгі алынып, қудалауға ұшыраған 311 мыңнан астам адамды ақтау үшін заңнамалық негіздер дайындалған. Мемлекеттік комиссияның жұмысы қазіргі таңда 72 томды құрап отырған көрінеді. Келешекте бұл жұмыс әлі де жалғасын табады деген үміттеміз. Жалпы, әуел бастағы біздің міндетіміз ол, ХХ ғасырдың 20-50 жылдарындағы саяси қуғын-сүргіндерді, жаппай қуғын-сүргіндердің мемлекеттік аппараты ретінде Ақмола облысының аумағындағы еңбекпен түзету лагерлерінің тарихын, сондай-ақ, 1921-1922 және 1931-1933 жылдары қолдан жасалған аштық құбылыстарын, олардың себептік-салдарлық байланыстарын, Ақмола облысы мен онымен шекаралас аумақтардағы тоталитарлық-казармалық социализм теориясы мен тәжірибесін түсіндіру, сонымен бірге, қарулы көтерілістер мен әскери тұтқындар тағдыры, зиялы қауымның қарсылығы, дін өкілдерін қудалау, кеңес өкіметін күштеп орнатудың, тәркілеудің, ұжымдастырудың, қазақ халқын күштеп отырықшыландырудың, мемлекеттік зорлаумен, ату, соттау, туған жерлерінен аластау, жер аударту түрінде қуғын-сүргіннің нақты түрлері мен механизмдерімен қатар жүрген әртүрлі тонаушылық, босқындар мәселесі, азық-түлік дайындау және басқа шаралардың шынайы жағдайларын, механизмдері мен тәсілдерін анықтау, 1921-1922 жылдар және 1931-1933 жылдардағы аштық пен 1920-1950 жылдардағы саяси қуғын-сүргін саясатына шынайы ғылыми-құқықтық зерттеу, баға беру болатын. Сонымен, өлкедегі саяси қуғын-сүргін үрдісін зерттеу, зерделеу, оған саяси-тарихи, адами тұрғыдан баға беру әлі де маңызды болып табылады. Осы ретте ұсыныстарымыз да жоқ емес. Олар: 1. Кәмпеске, аштық науқаны кезеңінде Есіл-Көкше өңірінен босқындар Омбы-Түмен жағына көп ауған. Зираттар, қоныстары баршылық. Келешекте осы төңірек туралы да бір жинақ дайындалса. Бұған Орынбор, Барнаул, тағы басқаларын қосуға болады. 2.Ақмола аймағында да әлі де белгісіз лагерь, колония, «нүктелердің» картасын жасау жоспарланса, кейін осының негізінде республика бойынша үлкен сталиндік лагерьлер картасы жасалса. 3.Қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жұмысын жетілдіру мақсатында араб графикасымен құжаттарды қазіргі қолданыстағы графикаға көшіру үшін аймақтардағы жұмыс топтарына арабша графиканы оқитын мамандарды бекіту. Архив мамандарына араб графикасындағы жазылған құжаттардың электрондық нұсқасын құрастырып шығару тапсырылса. 4.Қуғын-сүргін құрбандарын ақтаумен шектелмей, 1921 және 1932 жылдардағы аштық мәселесін принципті зерттеу одан әрі кеңейту мәселесі қарастырылса. 5. «Ақмолалық Алаш арыстары» кітап-жинағын шығару қолға алынса. Жалпы айтарым, аймақтағы осы жылдардағы ұлтаралық қатынастар, олардың ресми билікке қарсы протестік пиғылдары, күнделікті тұрмыс-тіршілігі, мемлекеттік органдардың жүргізген саясаты, жазалау шаралары, саяси және діни көзқарастары үшін қудалау, әскери тұтқындарға деген көзқарас, сталиндік лагерьлер мен колониялардың орындарын анықтау, астық, ет дайындау барысы, жаппай аштық іздері, босқындар саны, кәмпескеге іліккен бай-кулактардың санын анықтау мәселелері әлі де тың деректерді, саралау мен сараптауды қажет ететіндігі сөзсіз. Демек, ақтаңдақтар ақиқатын анықтау жұмыстары әлі де жалғаса бермек.<ref>Аманбай СЕЙІТҚАСЫМОВ, ғалым-тарихшы, Шоқан Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті ректорының кеңесшісі. </ref> [[Санат:Тарих]] n9n8npa5cvdxpxqifnnzu4lzmyrdnm5 Адажи 0 783298 3629199 3628869 2026-07-12T12:12:15Z Мағыпар 100137 үлгі 3629199 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Адажи |шынайы атауы = {{lang-lv|Ādaži}} |сурет = Adazu centrs no augsas foto Ilze Filipova.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =04 |lat_sec =37 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =19 |lon_sec =25 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Адажи |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1204 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2022 |жер аумағы = 10,48 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 7 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7482 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-2164 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ādaži |сайты = |сайт тілі = }} '''Адажи''' ({{lang-lv|Ādaži}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Адажи аймағы]]ның әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Адажи халқының саны 7482 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://city2map.com/slavaukraini/naselenie/adazhilv|title=Население Адажи по состоянию на июль 2026 года|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның орталық бөлігінде, Гауя өзенінің сол жағалауында, [[Рига]] орталығынан А1 тас жолының бойымен 21 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://oglasi.ru/stati/31796-adazhi.html|title=Адажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Адажидің туралы жазбаша дереккөздер XIII ғасырға жатады. Сол кезде оның аумағында орналасқан қамал Нейермюлен деп аталған. Ол Рига архиепископтығы мен Ливон ордені арасындағы жоғарғы билік үшін күресте маңызды рөл атқарды. 1914 жылға дейін қазіргі қоныстың аумағында үлкен жер учаскесі болған. Оның аумағы қазіргі Саулкрастиден Букултаға дейінгі жерлерді қамтыған. 1948 жылы ауылда осы аттас ұжымдық шаруашылық құрылды. 1960 және 1970 жылдардың тоғысында Адажиде қосалқы кәсіптер пайда болды, бұл ауылдың экономикалық әл-ауқатын айтарлықтай арттырды. Сол кезде ауыл шаруашылығының негізгі түрлері [[мал шаруашылығы]] және [[егіншілік]] болды. Сондай-ақ, күзен мен арктикалық түлкілерді өсіретін аң терісі фермасы болды. 1986 жылы көрші шаруашылықтарды біріктірген колхоз негізінде ірі агрофирма құрылды. 2021 жылғы Латвия әкімшілік реформасының ережелеріне сәйкес, Адажи 2022 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16464-Adazhi.html?ysclid=mrf8gtr4rc801770607|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == 2020 жылы айналымы бойынша Адажиде тіркелген ең ірі компаниялар: алкоголь өндірушісі «Berlat Grupa», консервіленген теңіз өнімдерін өндіруші KH Select, көтерме және ағаш өндірушісі Hornbaek Baltic және ет өндірушісі «Адажская колбасная мастерская». Бүгінде қалада азық-түлік дүкендерінің, бірнеше қаржы мекемелерінің, клиниканың, ауруханалардың және жеке медициналық мекемелердің кең желісі бар. Тұрғындар жергілікті спорт клубтарының, кафелердің, гольф алаңының және қайық базасының пайдалана жұмысын алады. Сондай-ақ, бірнеше мектеп, балабақша және түрлі мәдени мекемелер бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Orklas Ādažu čipsu ražotne Ādažos.jpg|Àdaži чипсы зауыты Adazu vidusskolas observatorija (3420913410).jpg|Орта мектеп ғимараты Tilts pār Gauju .jpg|Гауя өзені арқылы өтетін көпір Ādažu Kultūras centrs.jpg|Адажи мәдени орталығы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] phrw77tc32pyiocf4e7xmlgewgv9x5e Айзкраукле 0 783348 3629198 3629180 2026-07-12T12:11:36Z Мағыпар 100137 үлгі 3629198 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айзкраукле |шынайы атауы = {{lang-lv|Aizkraukle}} |сурет = Bērzu iela 9 (Aizkraukle).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Aizkraukle COA.svg |ту = Aizkraukle flag.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec =03 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =15 |lon_sec =18 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Айзкраукле |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1960 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Стучка (1991 жылға дейін) |статус алуы = 1967 |жер аумағы = 11,83 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7255 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = LV-5101 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Aizkraukle |сайты = |сайт тілі = }} '''Айзкраукле''' ({{lang-lv|Aizkraukle}}) — [[Латвия]]дағы қала, [[Айзкраукле аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Айзкраукле халқының саны 2026 жылы 7255 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizkraukle-11461.html|title=Население Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 87 км жерде, Даугава өзенінің жағасында орналасқан. Аумағында аттас теміржол стансасы бар.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16461-Ajzkraukle.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қала 1960 жылы су электр стансасын салу кезінде құрылған. Дегенмен, оның орнындағы елді мекендер ежелгі уақытта болған. Ежелгі заманда қала Аскераден деп аталған, бұл «айлақ» дегенді білдіреді. Жергілікті шығанақ Византия мен Грекияға тауар тасымалдайтын нормандық саудагерлер үшін ыңғайлы демалыс орны болған. Ливон соғысы кезінде жердің бір бөлігі [[Польша]]ға берілді, ал Даугаваның сол жағалауы Курлянд Герцогтігінің құрамына енді. 1721 жылдан бастап Айзкраукле Ресейдің құрамында болды, 1841 жылы шаруалар көтерілісі болды, ал 1905 жылы революционерлерді жақтайтын Орман бауырлары бұл аймақта белсенді болды. Елді мекен 1969 жылы қала мәртебесін алды. Танымал болған белгілі кеңестік тұлғаның құрметіне Стучка деп аталды. 1990 жылы қала атауы өзгертілді.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-aizkraukle|title=Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-11|lang=}}</ref> == Экономикасы == Ауданның негізгі салаларына электр энергиясын өндіру, ағаш ұсталық қолөнері, баспа және ауыл шаруашылығы жатады. == Көрікті орындары == Қалада Айзкраукле сарайының қирандылары мен Айзкраукле лютерандық шіркеуі сияқты көптеген көрікті жерлер бар. *'''Айзкраукле қамалы''' – бір кездері маңызды әскери бекініс болған XIV ғасырдағы ортағасырлық қамал. Бүгінде ол танымал туристік орын және мәдени орталық болып табылады. *'''Айзкраукле мұражайы''' — қаланың бай мәдени мұрасын көрсететін шағын жергілікті тарих мұражайы. *'''Айзкраукле бөгеті''' — 1960 жылдары салынған ірі су электр стансасы. *'''Айзкраукле лютеран шіркеуі''' — 18 ғасырда салынған ағаш шіркеу. *'''Әулие Георгий православие шіркеуі''' — 20 ғасырдың басында салынған шағын шіркеу. *'''«Корсо» жағалауы''' — серуендеуге немесе велосипед тебуге арналған танымал орын.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizkraukle.htm|title=Карта Айзкраукле|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Aizkraukle, Lāčplēša iela.jpg|Лачплеша көшесі Церковь Jaunkraukles luterāņu baznīca - Bontrager - Panoramio.jpg|Лютеран шіркеуі Aizkraukles universālveikals.jpg|Сауда орталығы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hfggpc91f30dacnag09lcneod0c7zv4 Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі 0 783354 3629343 3629195 2026-07-13T07:11:13Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3629343 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l7mt4w532tgq26xnc9mkrx5c7qggw5w 3629344 3629343 2026-07-13T07:16:42Z 1nter pares 146705 /* 1984–2006 */ 3629344 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6z26y9jy6swe8i8qv0wjz7d5crd9ky7 3629345 3629344 2026-07-13T07:20:13Z 1nter pares 146705 /* 1984–2006 */ 3629345 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 57gf8isbfyr3nvc8dn43ruzhj6cl23f 3629346 3629345 2026-07-13T07:21:52Z 1nter pares 146705 /* 1984–2006 */ 3629346 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pnc9lq89nm5o4fro5pheirm6mji6zgh 3629347 3629346 2026-07-13T07:23:56Z 1nter pares 146705 /* 1984–2006 */ 3629347 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 04xgmi06ufrfd7ov2dhgtegfh9sv1fe 3629348 3629347 2026-07-13T07:25:41Z 1nter pares 146705 /* 1984–2006 */ 3629348 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lrsj3z3ge3u11rzhj1fksiu6x5vm1n2 3629350 3629348 2026-07-13T07:27:17Z 1nter pares 146705 /* Бастапқы жария орналастыру */ 3629350 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} s0uuzwf2vc9u5iwdoeiro25p05uzq6z 3629351 3629350 2026-07-13T07:30:10Z 1nter pares 146705 /* Бастапқы жария орналастыру */ 3629351 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} klpscdq69nlwa5cojrrzlmiex5xv7mf 3629355 3629351 2026-07-13T07:40:36Z 1nter pares 146705 /* Бастапқы жария орналастыру */ 3629355 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} j7a5cgwkffa5ex07mhjutu70ptjk8m2 3629356 3629355 2026-07-13T07:43:01Z 1nter pares 146705 /* Бастапқы жария орналастыру */ 3629356 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k3t14ifyxawve0c3z2qc5topawiw2i5 3629357 3629356 2026-07-13T07:45:08Z 1nter pares 146705 /* Бастапқы жария орналастыру */ 3629357 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 59krtg0fa9hpd8lvdjtxjl0nkvn6xq4 3629358 3629357 2026-07-13T07:46:08Z 1nter pares 146705 3629358 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1wf0qjrkrfa1p0jl75zb56t8x004nma 3629359 3629358 2026-07-13T07:46:58Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі дамуы */ 3629359 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tp9inecexgzzr2w6dt3gg7z6r228nt9 3629360 3629359 2026-07-13T07:49:06Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі дамуы */ 3629360 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nk5y5g61aaugvq17cgyi5incqzht3ej 3629361 3629360 2026-07-13T07:51:02Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі дамуы */ 3629361 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mk0dl2cd1al3ubnqeftcrmind6c0bbv 3629362 3629361 2026-07-13T07:52:48Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі дамуы */ 3629362 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} oh5wn6r8apz4okpxcxzfjs1tyc3dl7c 3629363 3629362 2026-07-13T07:54:24Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі дамуы */ 3629363 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. 2012 жылғы қарашада ICBC [[Standard Bank]]-тен [[Аргентина]]дағы бұрынғы [[BankBoston]] банкінің еншілес ұйымының 80% үлесін 600 млн АҚШ долларына сатып алды. Standard Bank бұл банкті 2006 жылы иеленген болатын. Бұл қытайлық банктің Латын Америкасындағы ең ірі мәмілесі болды. Аргентинада банк шамамен 1 миллион жеке тұлғаға, барлық санаттағы шамамен 30 мың компанияға және 1 600-ден астам корпоративтік клиентке қызмет көрсетеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ejzpp5fiw594ke07p3i9qgzqbbbtcjp 3629364 3629363 2026-07-13T07:55:44Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі дамуы */ 3629364 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. 2012 жылғы қарашада ICBC [[Standard Bank]]-тен [[Аргентина]]дағы бұрынғы [[BankBoston]] банкінің еншілес ұйымының 80% үлесін 600 млн АҚШ долларына сатып алды. Standard Bank бұл банкті 2006 жылы иеленген болатын. Бұл қытайлық банктің Латын Америкасындағы ең ірі мәмілесі болды. Аргентинада банк шамамен 1 миллион жеке тұлғаға, барлық санаттағы шамамен 30 мың компанияға және 1 600-ден астам корпоративтік клиентке қызмет көрсетеді. 2013 жылғы Корей дағдарысы кезінде ICBC АҚШ Пхеньянның зымыран және ядролық бағдарламаларын қаржыландырды деп айыптаған Солтүстік Корея банктерінің бірімен іскерлік қатынастарын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=http://english.mubasher.info/portal/CASE/getDetailsStory.html?goToHomePageParam=true&storyId=2316528 |title=More Chinese banks stop transactions with N.Korea – Mubasher |website=English.mubasher.info |date=11 May 2013 |access-date=18 May 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171012062029/https://english.mubasher.info/news/2316528/More-Chinese-banks-stop-transactions-with-N-Korea?currentUserCountryCode=US |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} onuze8whj3iu7qb5rcmcef27vqcptp7 3629365 3629364 2026-07-13T07:58:22Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі дамуы */ 3629365 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. 2012 жылғы қарашада ICBC [[Standard Bank]]-тен [[Аргентина]]дағы бұрынғы [[BankBoston]] банкінің еншілес ұйымының 80% үлесін 600 млн АҚШ долларына сатып алды. Standard Bank бұл банкті 2006 жылы иеленген болатын. Бұл қытайлық банктің Латын Америкасындағы ең ірі мәмілесі болды. Аргентинада банк шамамен 1 миллион жеке тұлғаға, барлық санаттағы шамамен 30 мың компанияға және 1 600-ден астам корпоративтік клиентке қызмет көрсетеді. 2013 жылғы Корей дағдарысы кезінде ICBC АҚШ Пхеньянның зымыран және ядролық бағдарламаларын қаржыландырды деп айыптаған Солтүстік Корея банктерінің бірімен іскерлік қатынастарын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=http://english.mubasher.info/portal/CASE/getDetailsStory.html?goToHomePageParam=true&storyId=2316528 |title=More Chinese banks stop transactions with N.Korea – Mubasher |website=English.mubasher.info |date=11 May 2013 |access-date=18 May 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171012062029/https://english.mubasher.info/news/2316528/More-Chinese-banks-stop-transactions-with-N-Korea?currentUserCountryCode=US |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref> 2013 жылғы шілденің соңында Оңтүстік Африканың [[Standard Bank]] банкі Лондондағы нарықтық операциялар бөлімшесін Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкіне 500 млн АҚШ долларынан астам сомаға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқаны жарияланды.<ref>{{Citation| url = https://www.reuters.com/article/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| title = Standard Bank to sell London business to ICBC for over $500 mln| publisher = [[Reuters]]| location = International| date = 31 July 2013| access-date = 1 July 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924183459/http://www.reuters.com/article/2013/07/31/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| archive-date = 24 September 2015| url-status = live}}</ref> Мәміле 2015 жылғы 1 ақпанда аяқталды. Осыдан кейін Лондондағы бұл бөлімше ICBC Standard Bank атауымен жұмыс істей бастады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 79jawo9nzrvfx74kuebk3ztt5l4pu33 3629366 3629365 2026-07-13T08:00:52Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі дамуы */ 3629366 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. 2012 жылғы қарашада ICBC [[Standard Bank]]-тен [[Аргентина]]дағы бұрынғы [[BankBoston]] банкінің еншілес ұйымының 80% үлесін 600 млн АҚШ долларына сатып алды. Standard Bank бұл банкті 2006 жылы иеленген болатын. Бұл қытайлық банктің Латын Америкасындағы ең ірі мәмілесі болды. Аргентинада банк шамамен 1 миллион жеке тұлғаға, барлық санаттағы шамамен 30 мың компанияға және 1 600-ден астам корпоративтік клиентке қызмет көрсетеді. 2013 жылғы Корей дағдарысы кезінде ICBC АҚШ Пхеньянның зымыран және ядролық бағдарламаларын қаржыландырды деп айыптаған Солтүстік Корея банктерінің бірімен іскерлік қатынастарын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=http://english.mubasher.info/portal/CASE/getDetailsStory.html?goToHomePageParam=true&storyId=2316528 |title=More Chinese banks stop transactions with N.Korea – Mubasher |website=English.mubasher.info |date=11 May 2013 |access-date=18 May 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171012062029/https://english.mubasher.info/news/2316528/More-Chinese-banks-stop-transactions-with-N-Korea?currentUserCountryCode=US |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref> 2013 жылғы шілденің соңында Оңтүстік Африканың [[Standard Bank]] банкі Лондондағы нарықтық операциялар бөлімшесін Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкіне 500 млн АҚШ долларынан астам сомаға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқаны жарияланды.<ref>{{Citation| url = https://www.reuters.com/article/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| title = Standard Bank to sell London business to ICBC for over $500 mln| publisher = [[Reuters]]| location = International| date = 31 July 2013| access-date = 1 July 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924183459/http://www.reuters.com/article/2013/07/31/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| archive-date = 24 September 2015| url-status = live}}</ref> Мәміле 2015 жылғы 1 ақпанда аяқталды. Осыдан кейін Лондондағы бұл бөлімше ICBC Standard Bank атауымен жұмыс істей бастады. 2014 жылы Forbes Global 2000 рейтингі бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әлемдегі ең ірі компания атанды. Банктің кірісі 148,7 млрд АҚШ долларын, ал таза пайдасы 42,7 млрд АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=中国工商银行股份有限公司网站-关于我行栏目-工行新闻栏目-中国企业首次登顶福布斯全球企业2000强 |url=https://www.icbc.com.sg/icbcltd/%E5%85%B3%E4%BA%8E%E6%88%91%E8%A1%8C/%E5%B7%A5%E8%A1%8C%E6%96%B0%E9%97%BB/%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E4%BC%81%E4%B8%9A%E9%A6%96%E6%AC%A1%E7%99%BB%E9%A1%B6%E7%A6%8F%E5%B8%83%E6%96%AF%E5%85%A8%E7%90%83%E4%BC%81%E4%B8%9A2000%E5%BC%BA.htm |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.sg}}</ref> 2014 жылғы 24 қыркүйекте Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің Кувейттегі филиалы Кувейт қаласында ресми түрде ашылды. Ол Кувейттегі алғашқы әрі қазіргі уақытта жалғыз қытай банкі болды. Сондай-ақ бұл Дубай, Әбу-Даби және Дохадағы филиалдардан кейінгі ICBC-нің Таяу Шығыстағы төртінші филиалы еді. 2015 жылғы 25 мамырда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі Түркияның TekstilBank банкін сатып алып, [[ICBC Turkey]] еншілес компаниясын құру арқылы Таяу Шығыс пен Еуропадағы қатысуын одан әрі кеңейтті.<ref>{{cite web|publisher=Hurriyet Daily News|title=ICBC becomes active in Turkey|url=http://www.hurriyetdailynews.com/icbc-becomes-active-in-turkeys-banking-sector-.aspx?pageID=238&nID=82921&NewsCatID=345|date=25 May 2015}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n8wchcr0n7dh10c6768qw37zlgce1za 3629367 3629366 2026-07-13T08:02:31Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі дамуы */ 3629367 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. 2012 жылғы қарашада ICBC [[Standard Bank]]-тен [[Аргентина]]дағы бұрынғы [[BankBoston]] банкінің еншілес ұйымының 80% үлесін 600 млн АҚШ долларына сатып алды. Standard Bank бұл банкті 2006 жылы иеленген болатын. Бұл қытайлық банктің Латын Америкасындағы ең ірі мәмілесі болды. Аргентинада банк шамамен 1 миллион жеке тұлғаға, барлық санаттағы шамамен 30 мың компанияға және 1 600-ден астам корпоративтік клиентке қызмет көрсетеді. 2013 жылғы Корей дағдарысы кезінде ICBC АҚШ Пхеньянның зымыран және ядролық бағдарламаларын қаржыландырды деп айыптаған Солтүстік Корея банктерінің бірімен іскерлік қатынастарын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=http://english.mubasher.info/portal/CASE/getDetailsStory.html?goToHomePageParam=true&storyId=2316528 |title=More Chinese banks stop transactions with N.Korea – Mubasher |website=English.mubasher.info |date=11 May 2013 |access-date=18 May 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171012062029/https://english.mubasher.info/news/2316528/More-Chinese-banks-stop-transactions-with-N-Korea?currentUserCountryCode=US |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref> 2013 жылғы шілденің соңында Оңтүстік Африканың [[Standard Bank]] банкі Лондондағы нарықтық операциялар бөлімшесін Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкіне 500 млн АҚШ долларынан астам сомаға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқаны жарияланды.<ref>{{Citation| url = https://www.reuters.com/article/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| title = Standard Bank to sell London business to ICBC for over $500 mln| publisher = [[Reuters]]| location = International| date = 31 July 2013| access-date = 1 July 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924183459/http://www.reuters.com/article/2013/07/31/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| archive-date = 24 September 2015| url-status = live}}</ref> Мәміле 2015 жылғы 1 ақпанда аяқталды. Осыдан кейін Лондондағы бұл бөлімше ICBC Standard Bank атауымен жұмыс істей бастады. 2014 жылы Forbes Global 2000 рейтингі бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әлемдегі ең ірі компания атанды. Банктің кірісі 148,7 млрд АҚШ долларын, ал таза пайдасы 42,7 млрд АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=中国工商银行股份有限公司网站-关于我行栏目-工行新闻栏目-中国企业首次登顶福布斯全球企业2000强 |url=https://www.icbc.com.sg/icbcltd/%E5%85%B3%E4%BA%8E%E6%88%91%E8%A1%8C/%E5%B7%A5%E8%A1%8C%E6%96%B0%E9%97%BB/%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E4%BC%81%E4%B8%9A%E9%A6%96%E6%AC%A1%E7%99%BB%E9%A1%B6%E7%A6%8F%E5%B8%83%E6%96%AF%E5%85%A8%E7%90%83%E4%BC%81%E4%B8%9A2000%E5%BC%BA.htm |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.sg}}</ref> 2014 жылғы 24 қыркүйекте Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің Кувейттегі филиалы Кувейт қаласында ресми түрде ашылды. Ол Кувейттегі алғашқы әрі қазіргі уақытта жалғыз қытай банкі болды. Сондай-ақ бұл Дубай, Әбу-Даби және Дохадағы филиалдардан кейінгі ICBC-нің Таяу Шығыстағы төртінші филиалы еді. 2015 жылғы 25 мамырда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі Түркияның TekstilBank банкін сатып алып, [[ICBC Turkey]] еншілес компаниясын құру арқылы Таяу Шығыс пен Еуропадағы қатысуын одан әрі кеңейтті.<ref>{{cite web|publisher=Hurriyet Daily News|title=ICBC becomes active in Turkey|url=http://www.hurriyetdailynews.com/icbc-becomes-active-in-turkeys-banking-sector-.aspx?pageID=238&nID=82921&NewsCatID=345|date=25 May 2015}}</ref> 2015 жылдың соңында Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің брокерлік бөлімшесі — ICBC Financial Services — шамамен 88 млрд АҚШ доллары көлемінде репо-қаржыландыруды қамтамасыз етті. Бұл көрсеткіш екі жыл бұрынғы 59 млрд АҚШ долларымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болды. Реттеуші органдарға ұсынылған есептерге сәйкес, бұл көрсеткіштер активтер мен міндеттемелердің жалпы көлемін азайту үшін қолданылатын өзара есепке алу (неттинг) келісімдері ескерілмей есептелген. ICBC ұсынған репо-қаржыландырудың басым бөлігі АҚШ үкіметінің облигацияларымен қамтамасыз етілген.<ref>{{Citation|url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|title = Using Chinese Money, a Hedge-Fund Startup Bets Big in Treasuries|website = Bloomberg.com|date = 22 August 2016|access-date = 7 March 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20161022115709/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|archive-date = 22 October 2016|url-status = live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9dxa53ic7glcthqjmk91amow10fpzx8 3629368 3629367 2026-07-13T08:03:56Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі дамуы */ 3629368 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. 2012 жылғы қарашада ICBC [[Standard Bank]]-тен [[Аргентина]]дағы бұрынғы [[BankBoston]] банкінің еншілес ұйымының 80% үлесін 600 млн АҚШ долларына сатып алды. Standard Bank бұл банкті 2006 жылы иеленген болатын. Бұл қытайлық банктің Латын Америкасындағы ең ірі мәмілесі болды. Аргентинада банк шамамен 1 миллион жеке тұлғаға, барлық санаттағы шамамен 30 мың компанияға және 1 600-ден астам корпоративтік клиентке қызмет көрсетеді. 2013 жылғы Корей дағдарысы кезінде ICBC АҚШ Пхеньянның зымыран және ядролық бағдарламаларын қаржыландырды деп айыптаған Солтүстік Корея банктерінің бірімен іскерлік қатынастарын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=http://english.mubasher.info/portal/CASE/getDetailsStory.html?goToHomePageParam=true&storyId=2316528 |title=More Chinese banks stop transactions with N.Korea – Mubasher |website=English.mubasher.info |date=11 May 2013 |access-date=18 May 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171012062029/https://english.mubasher.info/news/2316528/More-Chinese-banks-stop-transactions-with-N-Korea?currentUserCountryCode=US |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref> 2013 жылғы шілденің соңында Оңтүстік Африканың [[Standard Bank]] банкі Лондондағы нарықтық операциялар бөлімшесін Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкіне 500 млн АҚШ долларынан астам сомаға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқаны жарияланды.<ref>{{Citation| url = https://www.reuters.com/article/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| title = Standard Bank to sell London business to ICBC for over $500 mln| publisher = [[Reuters]]| location = International| date = 31 July 2013| access-date = 1 July 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924183459/http://www.reuters.com/article/2013/07/31/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| archive-date = 24 September 2015| url-status = live}}</ref> Мәміле 2015 жылғы 1 ақпанда аяқталды. Осыдан кейін Лондондағы бұл бөлімше ICBC Standard Bank атауымен жұмыс істей бастады. 2014 жылы Forbes Global 2000 рейтингі бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әлемдегі ең ірі компания атанды. Банктің кірісі 148,7 млрд АҚШ долларын, ал таза пайдасы 42,7 млрд АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=中国工商银行股份有限公司网站-关于我行栏目-工行新闻栏目-中国企业首次登顶福布斯全球企业2000强 |url=https://www.icbc.com.sg/icbcltd/%E5%85%B3%E4%BA%8E%E6%88%91%E8%A1%8C/%E5%B7%A5%E8%A1%8C%E6%96%B0%E9%97%BB/%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E4%BC%81%E4%B8%9A%E9%A6%96%E6%AC%A1%E7%99%BB%E9%A1%B6%E7%A6%8F%E5%B8%83%E6%96%AF%E5%85%A8%E7%90%83%E4%BC%81%E4%B8%9A2000%E5%BC%BA.htm |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.sg}}</ref> 2014 жылғы 24 қыркүйекте Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің Кувейттегі филиалы Кувейт қаласында ресми түрде ашылды. Ол Кувейттегі алғашқы әрі қазіргі уақытта жалғыз қытай банкі болды. Сондай-ақ бұл Дубай, Әбу-Даби және Дохадағы филиалдардан кейінгі ICBC-нің Таяу Шығыстағы төртінші филиалы еді. 2015 жылғы 25 мамырда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі Түркияның TekstilBank банкін сатып алып, [[ICBC Turkey]] еншілес компаниясын құру арқылы Таяу Шығыс пен Еуропадағы қатысуын одан әрі кеңейтті.<ref>{{cite web|publisher=Hurriyet Daily News|title=ICBC becomes active in Turkey|url=http://www.hurriyetdailynews.com/icbc-becomes-active-in-turkeys-banking-sector-.aspx?pageID=238&nID=82921&NewsCatID=345|date=25 May 2015}}</ref> 2015 жылдың соңында Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің брокерлік бөлімшесі — ICBC Financial Services — шамамен 88 млрд АҚШ доллары көлемінде репо-қаржыландыруды қамтамасыз етті. Бұл көрсеткіш екі жыл бұрынғы 59 млрд АҚШ долларымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болды. Реттеуші органдарға ұсынылған есептерге сәйкес, бұл көрсеткіштер активтер мен міндеттемелердің жалпы көлемін азайту үшін қолданылатын өзара есепке алу (неттинг) келісімдері ескерілмей есептелген. ICBC ұсынған репо-қаржыландырудың басым бөлігі АҚШ үкіметінің облигацияларымен қамтамасыз етілген.<ref>{{Citation|url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|title = Using Chinese Money, a Hedge-Fund Startup Bets Big in Treasuries|website = Bloomberg.com|date = 22 August 2016|access-date = 7 March 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20161022115709/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|archive-date = 22 October 2016|url-status = live}}</ref> 2017 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әл-ауқатты басқару қызметтеріне роботтандырылған инвестициялық кеңесші қызметін енгізді.<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|title=ICBC launches robo-adviser service for wealth-management products|work=South China Morning Post|first1=Maggie|last1=Zhang|access-date=14 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145016/http://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|archive-date=14 November 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|title=ICBC Begins Robo Wealth Management|website=Finews.asia|access-date=14 November 2017|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115143226/https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|archive-date=15 November 2017|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ivbikjwfl2xywwwnt85r88qw1kuaq2f 3629369 3629368 2026-07-13T08:06:21Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі дамуы */ 3629369 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. 2012 жылғы қарашада ICBC [[Standard Bank]]-тен [[Аргентина]]дағы бұрынғы [[BankBoston]] банкінің еншілес ұйымының 80% үлесін 600 млн АҚШ долларына сатып алды. Standard Bank бұл банкті 2006 жылы иеленген болатын. Бұл қытайлық банктің Латын Америкасындағы ең ірі мәмілесі болды. Аргентинада банк шамамен 1 миллион жеке тұлғаға, барлық санаттағы шамамен 30 мың компанияға және 1 600-ден астам корпоративтік клиентке қызмет көрсетеді. 2013 жылғы Корей дағдарысы кезінде ICBC АҚШ Пхеньянның зымыран және ядролық бағдарламаларын қаржыландырды деп айыптаған Солтүстік Корея банктерінің бірімен іскерлік қатынастарын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=http://english.mubasher.info/portal/CASE/getDetailsStory.html?goToHomePageParam=true&storyId=2316528 |title=More Chinese banks stop transactions with N.Korea – Mubasher |website=English.mubasher.info |date=11 May 2013 |access-date=18 May 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171012062029/https://english.mubasher.info/news/2316528/More-Chinese-banks-stop-transactions-with-N-Korea?currentUserCountryCode=US |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref> 2013 жылғы шілденің соңында Оңтүстік Африканың [[Standard Bank]] банкі Лондондағы нарықтық операциялар бөлімшесін Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкіне 500 млн АҚШ долларынан астам сомаға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқаны жарияланды.<ref>{{Citation| url = https://www.reuters.com/article/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| title = Standard Bank to sell London business to ICBC for over $500 mln| publisher = [[Reuters]]| location = International| date = 31 July 2013| access-date = 1 July 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924183459/http://www.reuters.com/article/2013/07/31/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| archive-date = 24 September 2015| url-status = live}}</ref> Мәміле 2015 жылғы 1 ақпанда аяқталды. Осыдан кейін Лондондағы бұл бөлімше ICBC Standard Bank атауымен жұмыс істей бастады. 2014 жылы Forbes Global 2000 рейтингі бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әлемдегі ең ірі компания атанды. Банктің кірісі 148,7 млрд АҚШ долларын, ал таза пайдасы 42,7 млрд АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=中国工商银行股份有限公司网站-关于我行栏目-工行新闻栏目-中国企业首次登顶福布斯全球企业2000强 |url=https://www.icbc.com.sg/icbcltd/%E5%85%B3%E4%BA%8E%E6%88%91%E8%A1%8C/%E5%B7%A5%E8%A1%8C%E6%96%B0%E9%97%BB/%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E4%BC%81%E4%B8%9A%E9%A6%96%E6%AC%A1%E7%99%BB%E9%A1%B6%E7%A6%8F%E5%B8%83%E6%96%AF%E5%85%A8%E7%90%83%E4%BC%81%E4%B8%9A2000%E5%BC%BA.htm |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.sg}}</ref> 2014 жылғы 24 қыркүйекте Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің Кувейттегі филиалы Кувейт қаласында ресми түрде ашылды. Ол Кувейттегі алғашқы әрі қазіргі уақытта жалғыз қытай банкі болды. Сондай-ақ бұл Дубай, Әбу-Даби және Дохадағы филиалдардан кейінгі ICBC-нің Таяу Шығыстағы төртінші филиалы еді. 2015 жылғы 25 мамырда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі Түркияның TekstilBank банкін сатып алып, [[ICBC Turkey]] еншілес компаниясын құру арқылы Таяу Шығыс пен Еуропадағы қатысуын одан әрі кеңейтті.<ref>{{cite web|publisher=Hurriyet Daily News|title=ICBC becomes active in Turkey|url=http://www.hurriyetdailynews.com/icbc-becomes-active-in-turkeys-banking-sector-.aspx?pageID=238&nID=82921&NewsCatID=345|date=25 May 2015}}</ref> 2015 жылдың соңында Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің брокерлік бөлімшесі — ICBC Financial Services — шамамен 88 млрд АҚШ доллары көлемінде репо-қаржыландыруды қамтамасыз етті. Бұл көрсеткіш екі жыл бұрынғы 59 млрд АҚШ долларымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болды. Реттеуші органдарға ұсынылған есептерге сәйкес, бұл көрсеткіштер активтер мен міндеттемелердің жалпы көлемін азайту үшін қолданылатын өзара есепке алу (неттинг) келісімдері ескерілмей есептелген. ICBC ұсынған репо-қаржыландырудың басым бөлігі АҚШ үкіметінің облигацияларымен қамтамасыз етілген.<ref>{{Citation|url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|title = Using Chinese Money, a Hedge-Fund Startup Bets Big in Treasuries|website = Bloomberg.com|date = 22 August 2016|access-date = 7 March 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20161022115709/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|archive-date = 22 October 2016|url-status = live}}</ref> 2017 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әл-ауқатты басқару қызметтеріне роботтандырылған инвестициялық кеңесші қызметін енгізді.<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|title=ICBC launches robo-adviser service for wealth-management products|work=South China Morning Post|first1=Maggie|last1=Zhang|access-date=14 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145016/http://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|archive-date=14 November 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|title=ICBC Begins Robo Wealth Management|website=Finews.asia|access-date=14 November 2017|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115143226/https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|archive-date=15 November 2017|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі «Бір белдеу, бір жол» бастамасы аясындағы жобаларды қаржыландыруға 100 млрд АҚШ доллары көлемінде несие бөлді.<ref name=":Chen">{{Cite book |last=Chen |first=Muyang |title=The Latecomer's Rise: Policy Banks and the Globalization of China's Development Finance |date=2024 |publisher=[[Cornell University Press]] |isbn=9781501775857 |location=Ithaca and London |jstor=10.7591/jj.6230186}}</ref> «Бір белдеу, бір жол» бастамасына қатысушы елдерде Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің 124 филиалы жұмыс істейді.<ref name=":Chen" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 38zgi8qj4fafzde41q9onomgtwgofvz 3629370 3629369 2026-07-13T08:08:03Z 1nter pares 146705 /* Кейінгі дамуы */ 3629370 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. 2012 жылғы қарашада ICBC [[Standard Bank]]-тен [[Аргентина]]дағы бұрынғы [[BankBoston]] банкінің еншілес ұйымының 80% үлесін 600 млн АҚШ долларына сатып алды. Standard Bank бұл банкті 2006 жылы иеленген болатын. Бұл қытайлық банктің Латын Америкасындағы ең ірі мәмілесі болды. Аргентинада банк шамамен 1 миллион жеке тұлғаға, барлық санаттағы шамамен 30 мың компанияға және 1 600-ден астам корпоративтік клиентке қызмет көрсетеді. 2013 жылғы Корей дағдарысы кезінде ICBC АҚШ Пхеньянның зымыран және ядролық бағдарламаларын қаржыландырды деп айыптаған Солтүстік Корея банктерінің бірімен іскерлік қатынастарын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=http://english.mubasher.info/portal/CASE/getDetailsStory.html?goToHomePageParam=true&storyId=2316528 |title=More Chinese banks stop transactions with N.Korea – Mubasher |website=English.mubasher.info |date=11 May 2013 |access-date=18 May 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171012062029/https://english.mubasher.info/news/2316528/More-Chinese-banks-stop-transactions-with-N-Korea?currentUserCountryCode=US |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref> 2013 жылғы шілденің соңында Оңтүстік Африканың [[Standard Bank]] банкі Лондондағы нарықтық операциялар бөлімшесін Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкіне 500 млн АҚШ долларынан астам сомаға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқаны жарияланды.<ref>{{Citation| url = https://www.reuters.com/article/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| title = Standard Bank to sell London business to ICBC for over $500 mln| publisher = [[Reuters]]| location = International| date = 31 July 2013| access-date = 1 July 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924183459/http://www.reuters.com/article/2013/07/31/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| archive-date = 24 September 2015| url-status = live}}</ref> Мәміле 2015 жылғы 1 ақпанда аяқталды. Осыдан кейін Лондондағы бұл бөлімше ICBC Standard Bank атауымен жұмыс істей бастады. 2014 жылы Forbes Global 2000 рейтингі бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әлемдегі ең ірі компания атанды. Банктің кірісі 148,7 млрд АҚШ долларын, ал таза пайдасы 42,7 млрд АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=中国工商银行股份有限公司网站-关于我行栏目-工行新闻栏目-中国企业首次登顶福布斯全球企业2000强 |url=https://www.icbc.com.sg/icbcltd/%E5%85%B3%E4%BA%8E%E6%88%91%E8%A1%8C/%E5%B7%A5%E8%A1%8C%E6%96%B0%E9%97%BB/%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E4%BC%81%E4%B8%9A%E9%A6%96%E6%AC%A1%E7%99%BB%E9%A1%B6%E7%A6%8F%E5%B8%83%E6%96%AF%E5%85%A8%E7%90%83%E4%BC%81%E4%B8%9A2000%E5%BC%BA.htm |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.sg}}</ref> 2014 жылғы 24 қыркүйекте Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің Кувейттегі филиалы Кувейт қаласында ресми түрде ашылды. Ол Кувейттегі алғашқы әрі қазіргі уақытта жалғыз қытай банкі болды. Сондай-ақ бұл Дубай, Әбу-Даби және Дохадағы филиалдардан кейінгі ICBC-нің Таяу Шығыстағы төртінші филиалы еді. 2015 жылғы 25 мамырда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі Түркияның TekstilBank банкін сатып алып, [[ICBC Turkey]] еншілес компаниясын құру арқылы Таяу Шығыс пен Еуропадағы қатысуын одан әрі кеңейтті.<ref>{{cite web|publisher=Hurriyet Daily News|title=ICBC becomes active in Turkey|url=http://www.hurriyetdailynews.com/icbc-becomes-active-in-turkeys-banking-sector-.aspx?pageID=238&nID=82921&NewsCatID=345|date=25 May 2015}}</ref> 2015 жылдың соңында Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің брокерлік бөлімшесі — ICBC Financial Services — шамамен 88 млрд АҚШ доллары көлемінде репо-қаржыландыруды қамтамасыз етті. Бұл көрсеткіш екі жыл бұрынғы 59 млрд АҚШ долларымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болды. Реттеуші органдарға ұсынылған есептерге сәйкес, бұл көрсеткіштер активтер мен міндеттемелердің жалпы көлемін азайту үшін қолданылатын өзара есепке алу (неттинг) келісімдері ескерілмей есептелген. ICBC ұсынған репо-қаржыландырудың басым бөлігі АҚШ үкіметінің облигацияларымен қамтамасыз етілген.<ref>{{Citation|url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|title = Using Chinese Money, a Hedge-Fund Startup Bets Big in Treasuries|website = Bloomberg.com|date = 22 August 2016|access-date = 7 March 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20161022115709/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|archive-date = 22 October 2016|url-status = live}}</ref> 2017 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әл-ауқатты басқару қызметтеріне роботтандырылған инвестициялық кеңесші қызметін енгізді.<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|title=ICBC launches robo-adviser service for wealth-management products|work=South China Morning Post|first1=Maggie|last1=Zhang|access-date=14 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145016/http://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|archive-date=14 November 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|title=ICBC Begins Robo Wealth Management|website=Finews.asia|access-date=14 November 2017|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115143226/https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|archive-date=15 November 2017|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі «Бір белдеу, бір жол» бастамасы аясындағы жобаларды қаржыландыруға 100 млрд АҚШ доллары көлемінде несие бөлді.<ref name=":Chen">{{Cite book |last=Chen |first=Muyang |title=The Latecomer's Rise: Policy Banks and the Globalization of China's Development Finance |date=2024 |publisher=[[Cornell University Press]] |isbn=9781501775857 |location=Ithaca and London |jstor=10.7591/jj.6230186}}</ref> «Бір белдеу, бір жол» бастамасына қатысушы елдерде Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің 124 филиалы жұмыс істейді.<ref name=":Chen" /> == Экологиялық саясат және қызметі == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0bxztjm2sdwzxzn9byxept9l0x3dvxi 3629371 3629370 2026-07-13T08:09:30Z 1nter pares 146705 /* Экологиялық саясат және қызметі */ 3629371 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. 2012 жылғы қарашада ICBC [[Standard Bank]]-тен [[Аргентина]]дағы бұрынғы [[BankBoston]] банкінің еншілес ұйымының 80% үлесін 600 млн АҚШ долларына сатып алды. Standard Bank бұл банкті 2006 жылы иеленген болатын. Бұл қытайлық банктің Латын Америкасындағы ең ірі мәмілесі болды. Аргентинада банк шамамен 1 миллион жеке тұлғаға, барлық санаттағы шамамен 30 мың компанияға және 1 600-ден астам корпоративтік клиентке қызмет көрсетеді. 2013 жылғы Корей дағдарысы кезінде ICBC АҚШ Пхеньянның зымыран және ядролық бағдарламаларын қаржыландырды деп айыптаған Солтүстік Корея банктерінің бірімен іскерлік қатынастарын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=http://english.mubasher.info/portal/CASE/getDetailsStory.html?goToHomePageParam=true&storyId=2316528 |title=More Chinese banks stop transactions with N.Korea – Mubasher |website=English.mubasher.info |date=11 May 2013 |access-date=18 May 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171012062029/https://english.mubasher.info/news/2316528/More-Chinese-banks-stop-transactions-with-N-Korea?currentUserCountryCode=US |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref> 2013 жылғы шілденің соңында Оңтүстік Африканың [[Standard Bank]] банкі Лондондағы нарықтық операциялар бөлімшесін Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкіне 500 млн АҚШ долларынан астам сомаға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқаны жарияланды.<ref>{{Citation| url = https://www.reuters.com/article/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| title = Standard Bank to sell London business to ICBC for over $500 mln| publisher = [[Reuters]]| location = International| date = 31 July 2013| access-date = 1 July 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924183459/http://www.reuters.com/article/2013/07/31/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| archive-date = 24 September 2015| url-status = live}}</ref> Мәміле 2015 жылғы 1 ақпанда аяқталды. Осыдан кейін Лондондағы бұл бөлімше ICBC Standard Bank атауымен жұмыс істей бастады. 2014 жылы Forbes Global 2000 рейтингі бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әлемдегі ең ірі компания атанды. Банктің кірісі 148,7 млрд АҚШ долларын, ал таза пайдасы 42,7 млрд АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=中国工商银行股份有限公司网站-关于我行栏目-工行新闻栏目-中国企业首次登顶福布斯全球企业2000强 |url=https://www.icbc.com.sg/icbcltd/%E5%85%B3%E4%BA%8E%E6%88%91%E8%A1%8C/%E5%B7%A5%E8%A1%8C%E6%96%B0%E9%97%BB/%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E4%BC%81%E4%B8%9A%E9%A6%96%E6%AC%A1%E7%99%BB%E9%A1%B6%E7%A6%8F%E5%B8%83%E6%96%AF%E5%85%A8%E7%90%83%E4%BC%81%E4%B8%9A2000%E5%BC%BA.htm |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.sg}}</ref> 2014 жылғы 24 қыркүйекте Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің Кувейттегі филиалы Кувейт қаласында ресми түрде ашылды. Ол Кувейттегі алғашқы әрі қазіргі уақытта жалғыз қытай банкі болды. Сондай-ақ бұл Дубай, Әбу-Даби және Дохадағы филиалдардан кейінгі ICBC-нің Таяу Шығыстағы төртінші филиалы еді. 2015 жылғы 25 мамырда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі Түркияның TekstilBank банкін сатып алып, [[ICBC Turkey]] еншілес компаниясын құру арқылы Таяу Шығыс пен Еуропадағы қатысуын одан әрі кеңейтті.<ref>{{cite web|publisher=Hurriyet Daily News|title=ICBC becomes active in Turkey|url=http://www.hurriyetdailynews.com/icbc-becomes-active-in-turkeys-banking-sector-.aspx?pageID=238&nID=82921&NewsCatID=345|date=25 May 2015}}</ref> 2015 жылдың соңында Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің брокерлік бөлімшесі — ICBC Financial Services — шамамен 88 млрд АҚШ доллары көлемінде репо-қаржыландыруды қамтамасыз етті. Бұл көрсеткіш екі жыл бұрынғы 59 млрд АҚШ долларымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болды. Реттеуші органдарға ұсынылған есептерге сәйкес, бұл көрсеткіштер активтер мен міндеттемелердің жалпы көлемін азайту үшін қолданылатын өзара есепке алу (неттинг) келісімдері ескерілмей есептелген. ICBC ұсынған репо-қаржыландырудың басым бөлігі АҚШ үкіметінің облигацияларымен қамтамасыз етілген.<ref>{{Citation|url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|title = Using Chinese Money, a Hedge-Fund Startup Bets Big in Treasuries|website = Bloomberg.com|date = 22 August 2016|access-date = 7 March 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20161022115709/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|archive-date = 22 October 2016|url-status = live}}</ref> 2017 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әл-ауқатты басқару қызметтеріне роботтандырылған инвестициялық кеңесші қызметін енгізді.<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|title=ICBC launches robo-adviser service for wealth-management products|work=South China Morning Post|first1=Maggie|last1=Zhang|access-date=14 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145016/http://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|archive-date=14 November 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|title=ICBC Begins Robo Wealth Management|website=Finews.asia|access-date=14 November 2017|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115143226/https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|archive-date=15 November 2017|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі «Бір белдеу, бір жол» бастамасы аясындағы жобаларды қаржыландыруға 100 млрд АҚШ доллары көлемінде несие бөлді.<ref name=":Chen">{{Cite book |last=Chen |first=Muyang |title=The Latecomer's Rise: Policy Banks and the Globalization of China's Development Finance |date=2024 |publisher=[[Cornell University Press]] |isbn=9781501775857 |location=Ithaca and London |jstor=10.7591/jj.6230186}}</ref> «Бір белдеу, бір жол» бастамасына қатысушы елдерде Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің 124 филиалы жұмыс істейді.<ref name=":Chen" /> == Экологиялық саясат және қызметі == 2008 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі 2003 жылы қаржы институттарына арналған халықаралық әлеуметтік және экологиялық стандарттар жиынтығы ретінде енгізілген Экватор қағидаттарын қабылдаған алғашқы қытай банкі болды.<ref name=SCMP>{{cite web|title=Ethiopia Dam Blot on China's Aid Record|url=http://www.ethiopiainvestor.com/index.php?view=article&catid=69%3Aarchives&id=1422%3Aethiopia-dam-blot-on-chinas-aid-record&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=88|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328015436/http://www.ethiopiainvestor.com/index.php?view=article&catid=69%3Aarchives&id=1422%3Aethiopia-dam-blot-on-chinas-aid-record&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=88|url-status=dead|archive-date=28 March 2014|publisher=South China Morning Post, Hong Kong|access-date=2 September 2012|date=7 June 2010}}</ref> Сондай-ақ банк Қытайдың Қоршаған ортаны қорғау министрлігі 2007 жылы енгізген «Жасыл несие» саясатын қабылдады.<ref>{{cite web|author-first1=Motoko |author-last1=Aizawa |title=China's Green Credit Policy: Building Sustainability in the Financial Sector|url=http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/Motoko%20Aizawa.pdf|access-date=2 September 2012|pages=24 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319054952/http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/Motoko%20Aizawa.pdf|archive-date=19 March 2013|url-status=dead}}</ref> Алайда халықаралық экологиялық ұйымдар ICBC-ні өзінің әлеуметтік және экологиялық стандарттарын толық сақтамады және екіжүзділік танытты деп сынға алды. Бұған банктің Эфиопиядағы даулы [[Gilgel Gibe III]] бөгеті жобасын қаржыландыруға қатысуы себеп болды.<ref name=SCMP/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iisnh1zm81729oobnt4in3nsb95ycjv 3629372 3629371 2026-07-13T08:10:19Z 1nter pares 146705 /* Экологиялық саясат және қызметі */ 3629372 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. 2012 жылғы қарашада ICBC [[Standard Bank]]-тен [[Аргентина]]дағы бұрынғы [[BankBoston]] банкінің еншілес ұйымының 80% үлесін 600 млн АҚШ долларына сатып алды. Standard Bank бұл банкті 2006 жылы иеленген болатын. Бұл қытайлық банктің Латын Америкасындағы ең ірі мәмілесі болды. Аргентинада банк шамамен 1 миллион жеке тұлғаға, барлық санаттағы шамамен 30 мың компанияға және 1 600-ден астам корпоративтік клиентке қызмет көрсетеді. 2013 жылғы Корей дағдарысы кезінде ICBC АҚШ Пхеньянның зымыран және ядролық бағдарламаларын қаржыландырды деп айыптаған Солтүстік Корея банктерінің бірімен іскерлік қатынастарын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=http://english.mubasher.info/portal/CASE/getDetailsStory.html?goToHomePageParam=true&storyId=2316528 |title=More Chinese banks stop transactions with N.Korea – Mubasher |website=English.mubasher.info |date=11 May 2013 |access-date=18 May 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171012062029/https://english.mubasher.info/news/2316528/More-Chinese-banks-stop-transactions-with-N-Korea?currentUserCountryCode=US |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref> 2013 жылғы шілденің соңында Оңтүстік Африканың [[Standard Bank]] банкі Лондондағы нарықтық операциялар бөлімшесін Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкіне 500 млн АҚШ долларынан астам сомаға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқаны жарияланды.<ref>{{Citation| url = https://www.reuters.com/article/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| title = Standard Bank to sell London business to ICBC for over $500 mln| publisher = [[Reuters]]| location = International| date = 31 July 2013| access-date = 1 July 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924183459/http://www.reuters.com/article/2013/07/31/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| archive-date = 24 September 2015| url-status = live}}</ref> Мәміле 2015 жылғы 1 ақпанда аяқталды. Осыдан кейін Лондондағы бұл бөлімше ICBC Standard Bank атауымен жұмыс істей бастады. 2014 жылы Forbes Global 2000 рейтингі бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әлемдегі ең ірі компания атанды. Банктің кірісі 148,7 млрд АҚШ долларын, ал таза пайдасы 42,7 млрд АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=中国工商银行股份有限公司网站-关于我行栏目-工行新闻栏目-中国企业首次登顶福布斯全球企业2000强 |url=https://www.icbc.com.sg/icbcltd/%E5%85%B3%E4%BA%8E%E6%88%91%E8%A1%8C/%E5%B7%A5%E8%A1%8C%E6%96%B0%E9%97%BB/%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E4%BC%81%E4%B8%9A%E9%A6%96%E6%AC%A1%E7%99%BB%E9%A1%B6%E7%A6%8F%E5%B8%83%E6%96%AF%E5%85%A8%E7%90%83%E4%BC%81%E4%B8%9A2000%E5%BC%BA.htm |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.sg}}</ref> 2014 жылғы 24 қыркүйекте Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің Кувейттегі филиалы Кувейт қаласында ресми түрде ашылды. Ол Кувейттегі алғашқы әрі қазіргі уақытта жалғыз қытай банкі болды. Сондай-ақ бұл Дубай, Әбу-Даби және Дохадағы филиалдардан кейінгі ICBC-нің Таяу Шығыстағы төртінші филиалы еді. 2015 жылғы 25 мамырда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі Түркияның TekstilBank банкін сатып алып, [[ICBC Turkey]] еншілес компаниясын құру арқылы Таяу Шығыс пен Еуропадағы қатысуын одан әрі кеңейтті.<ref>{{cite web|publisher=Hurriyet Daily News|title=ICBC becomes active in Turkey|url=http://www.hurriyetdailynews.com/icbc-becomes-active-in-turkeys-banking-sector-.aspx?pageID=238&nID=82921&NewsCatID=345|date=25 May 2015}}</ref> 2015 жылдың соңында Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің брокерлік бөлімшесі — ICBC Financial Services — шамамен 88 млрд АҚШ доллары көлемінде репо-қаржыландыруды қамтамасыз етті. Бұл көрсеткіш екі жыл бұрынғы 59 млрд АҚШ долларымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болды. Реттеуші органдарға ұсынылған есептерге сәйкес, бұл көрсеткіштер активтер мен міндеттемелердің жалпы көлемін азайту үшін қолданылатын өзара есепке алу (неттинг) келісімдері ескерілмей есептелген. ICBC ұсынған репо-қаржыландырудың басым бөлігі АҚШ үкіметінің облигацияларымен қамтамасыз етілген.<ref>{{Citation|url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|title = Using Chinese Money, a Hedge-Fund Startup Bets Big in Treasuries|website = Bloomberg.com|date = 22 August 2016|access-date = 7 March 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20161022115709/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|archive-date = 22 October 2016|url-status = live}}</ref> 2017 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әл-ауқатты басқару қызметтеріне роботтандырылған инвестициялық кеңесші қызметін енгізді.<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|title=ICBC launches robo-adviser service for wealth-management products|work=South China Morning Post|first1=Maggie|last1=Zhang|access-date=14 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145016/http://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|archive-date=14 November 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|title=ICBC Begins Robo Wealth Management|website=Finews.asia|access-date=14 November 2017|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115143226/https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|archive-date=15 November 2017|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі «Бір белдеу, бір жол» бастамасы аясындағы жобаларды қаржыландыруға 100 млрд АҚШ доллары көлемінде несие бөлді.<ref name=":Chen">{{Cite book |last=Chen |first=Muyang |title=The Latecomer's Rise: Policy Banks and the Globalization of China's Development Finance |date=2024 |publisher=[[Cornell University Press]] |isbn=9781501775857 |location=Ithaca and London |jstor=10.7591/jj.6230186}}</ref> «Бір белдеу, бір жол» бастамасына қатысушы елдерде Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің 124 филиалы жұмыс істейді.<ref name=":Chen" /> == Экологиялық саясат және қызметі == 2008 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі 2003 жылы қаржы институттарына арналған халықаралық әлеуметтік және экологиялық стандарттар жиынтығы ретінде енгізілген Экватор қағидаттарын қабылдаған алғашқы қытай банкі болды.<ref name=SCMP>{{cite web|title=Ethiopia Dam Blot on China's Aid Record|url=http://www.ethiopiainvestor.com/index.php?view=article&catid=69%3Aarchives&id=1422%3Aethiopia-dam-blot-on-chinas-aid-record&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=88|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328015436/http://www.ethiopiainvestor.com/index.php?view=article&catid=69%3Aarchives&id=1422%3Aethiopia-dam-blot-on-chinas-aid-record&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=88|url-status=dead|archive-date=28 March 2014|publisher=South China Morning Post, Hong Kong|access-date=2 September 2012|date=7 June 2010}}</ref> Сондай-ақ банк Қытайдың Қоршаған ортаны қорғау министрлігі 2007 жылы енгізген «Жасыл несие» саясатын қабылдады.<ref>{{cite web|author-first1=Motoko |author-last1=Aizawa |title=China's Green Credit Policy: Building Sustainability in the Financial Sector|url=http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/Motoko%20Aizawa.pdf|access-date=2 September 2012|pages=24 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319054952/http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/Motoko%20Aizawa.pdf|archive-date=19 March 2013|url-status=dead}}</ref> Алайда халықаралық экологиялық ұйымдар ICBC-ні өзінің әлеуметтік және экологиялық стандарттарын толық сақтамады және екіжүзділік танытты деп сынға алды. Бұған банктің Эфиопиядағы даулы [[Gilgel Gibe III]] бөгеті жобасын қаржыландыруға қатысуы себеп болды.<ref name=SCMP/> 2021 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі басқа да мемлекеттік банктермен бірге көлемі 13,6 млрд АҚШ долларын (88,5 млрд юань) құрайтын мемлекет қолдайтын «жасыл» қорды құруға реттеуші органдардың рұқсатын алды. Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі мен Қытай Банкі Ұлттық жасыл даму қорына әрқайсысы 8 млрд юань инвестициялау арқылы Янцзы өзені бойындағы экологиялық таза жобаларды қаржыландырады.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.scmp.com/business/banking-finance/article/3131452/icbc-bank-china-get-regulators-nod-provide-financing-us136|title=ICBC, Bank of China get regulator's nod to provide financing to US$13.6 billion state-backed green fund|website=South China Morning Post|date=28 April 2021 |access-date=2024-01-29|archive-date=2024-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127011814/https://www.scmp.com/business/banking-finance/article/3131452/icbc-bank-china-get-regulators-nod-provide-financing-us136}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fx4s02kz0j78kcysiop8cdryrlv622u 3629373 3629372 2026-07-13T08:11:59Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3629373 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029/><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. 2012 жылғы қарашада ICBC [[Standard Bank]]-тен [[Аргентина]]дағы бұрынғы [[BankBoston]] банкінің еншілес ұйымының 80% үлесін 600 млн АҚШ долларына сатып алды. Standard Bank бұл банкті 2006 жылы иеленген болатын. Бұл қытайлық банктің Латын Америкасындағы ең ірі мәмілесі болды. Аргентинада банк шамамен 1 миллион жеке тұлғаға, барлық санаттағы шамамен 30 мың компанияға және 1 600-ден астам корпоративтік клиентке қызмет көрсетеді. 2013 жылғы Корей дағдарысы кезінде ICBC АҚШ Пхеньянның зымыран және ядролық бағдарламаларын қаржыландырды деп айыптаған Солтүстік Корея банктерінің бірімен іскерлік қатынастарын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=http://english.mubasher.info/portal/CASE/getDetailsStory.html?goToHomePageParam=true&storyId=2316528 |title=More Chinese banks stop transactions with N.Korea – Mubasher |website=English.mubasher.info |date=11 May 2013 |access-date=18 May 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171012062029/https://english.mubasher.info/news/2316528/More-Chinese-banks-stop-transactions-with-N-Korea?currentUserCountryCode=US |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref> 2013 жылғы шілденің соңында Оңтүстік Африканың [[Standard Bank]] банкі Лондондағы нарықтық операциялар бөлімшесін Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкіне 500 млн АҚШ долларынан астам сомаға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқаны жарияланды.<ref>{{Citation| url = https://www.reuters.com/article/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| title = Standard Bank to sell London business to ICBC for over $500 mln| publisher = [[Reuters]]| location = International| date = 31 July 2013| access-date = 1 July 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924183459/http://www.reuters.com/article/2013/07/31/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| archive-date = 24 September 2015| url-status = live}}</ref> Мәміле 2015 жылғы 1 ақпанда аяқталды. Осыдан кейін Лондондағы бұл бөлімше ICBC Standard Bank атауымен жұмыс істей бастады. 2014 жылы Forbes Global 2000 рейтингі бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әлемдегі ең ірі компания атанды. Банктің кірісі 148,7 млрд АҚШ долларын, ал таза пайдасы 42,7 млрд АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=中国工商银行股份有限公司网站-关于我行栏目-工行新闻栏目-中国企业首次登顶福布斯全球企业2000强 |url=https://www.icbc.com.sg/icbcltd/%E5%85%B3%E4%BA%8E%E6%88%91%E8%A1%8C/%E5%B7%A5%E8%A1%8C%E6%96%B0%E9%97%BB/%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E4%BC%81%E4%B8%9A%E9%A6%96%E6%AC%A1%E7%99%BB%E9%A1%B6%E7%A6%8F%E5%B8%83%E6%96%AF%E5%85%A8%E7%90%83%E4%BC%81%E4%B8%9A2000%E5%BC%BA.htm |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.sg}}</ref> 2014 жылғы 24 қыркүйекте Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің Кувейттегі филиалы Кувейт қаласында ресми түрде ашылды. Ол Кувейттегі алғашқы әрі қазіргі уақытта жалғыз қытай банкі болды. Сондай-ақ бұл Дубай, Әбу-Даби және Дохадағы филиалдардан кейінгі ICBC-нің Таяу Шығыстағы төртінші филиалы еді. 2015 жылғы 25 мамырда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі Түркияның TekstilBank банкін сатып алып, [[ICBC Turkey]] еншілес компаниясын құру арқылы Таяу Шығыс пен Еуропадағы қатысуын одан әрі кеңейтті.<ref>{{cite web|publisher=Hurriyet Daily News|title=ICBC becomes active in Turkey|url=http://www.hurriyetdailynews.com/icbc-becomes-active-in-turkeys-banking-sector-.aspx?pageID=238&nID=82921&NewsCatID=345|date=25 May 2015}}</ref> 2015 жылдың соңында Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің брокерлік бөлімшесі — ICBC Financial Services — шамамен 88 млрд АҚШ доллары көлемінде репо-қаржыландыруды қамтамасыз етті. Бұл көрсеткіш екі жыл бұрынғы 59 млрд АҚШ долларымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болды. Реттеуші органдарға ұсынылған есептерге сәйкес, бұл көрсеткіштер активтер мен міндеттемелердің жалпы көлемін азайту үшін қолданылатын өзара есепке алу (неттинг) келісімдері ескерілмей есептелген. ICBC ұсынған репо-қаржыландырудың басым бөлігі АҚШ үкіметінің облигацияларымен қамтамасыз етілген.<ref>{{Citation|url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|title = Using Chinese Money, a Hedge-Fund Startup Bets Big in Treasuries|website = Bloomberg.com|date = 22 August 2016|access-date = 7 March 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20161022115709/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|archive-date = 22 October 2016|url-status = live}}</ref> 2017 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әл-ауқатты басқару қызметтеріне роботтандырылған инвестициялық кеңесші қызметін енгізді.<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|title=ICBC launches robo-adviser service for wealth-management products|work=South China Morning Post|first1=Maggie|last1=Zhang|access-date=14 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145016/http://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|archive-date=14 November 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|title=ICBC Begins Robo Wealth Management|website=Finews.asia|access-date=14 November 2017|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115143226/https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|archive-date=15 November 2017|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі «Бір белдеу, бір жол» бастамасы аясындағы жобаларды қаржыландыруға 100 млрд АҚШ доллары көлемінде несие бөлді.<ref name=":Chen">{{Cite book |last=Chen |first=Muyang |title=The Latecomer's Rise: Policy Banks and the Globalization of China's Development Finance |date=2024 |publisher=[[Cornell University Press]] |isbn=9781501775857 |location=Ithaca and London |jstor=10.7591/jj.6230186}}</ref> «Бір белдеу, бір жол» бастамасына қатысушы елдерде Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің 124 филиалы жұмыс істейді.<ref name=":Chen" /> == Экологиялық саясат және қызметі == 2008 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі 2003 жылы қаржы институттарына арналған халықаралық әлеуметтік және экологиялық стандарттар жиынтығы ретінде енгізілген Экватор қағидаттарын қабылдаған алғашқы қытай банкі болды.<ref name=SCMP>{{cite web|title=Ethiopia Dam Blot on China's Aid Record|url=http://www.ethiopiainvestor.com/index.php?view=article&catid=69%3Aarchives&id=1422%3Aethiopia-dam-blot-on-chinas-aid-record&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=88|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328015436/http://www.ethiopiainvestor.com/index.php?view=article&catid=69%3Aarchives&id=1422%3Aethiopia-dam-blot-on-chinas-aid-record&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=88|url-status=dead|archive-date=28 March 2014|publisher=South China Morning Post, Hong Kong|access-date=2 September 2012|date=7 June 2010}}</ref> Сондай-ақ банк Қытайдың Қоршаған ортаны қорғау министрлігі 2007 жылы енгізген «Жасыл несие» саясатын қабылдады.<ref>{{cite web|author-first1=Motoko |author-last1=Aizawa |title=China's Green Credit Policy: Building Sustainability in the Financial Sector|url=http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/Motoko%20Aizawa.pdf|access-date=2 September 2012|pages=24 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319054952/http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/Motoko%20Aizawa.pdf|archive-date=19 March 2013|url-status=dead}}</ref> Алайда халықаралық экологиялық ұйымдар ICBC-ні өзінің әлеуметтік және экологиялық стандарттарын толық сақтамады және екіжүзділік танытты деп сынға алды. Бұған банктің Эфиопиядағы даулы [[Gilgel Gibe III]] бөгеті жобасын қаржыландыруға қатысуы себеп болды.<ref name=SCMP/> 2021 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі басқа да мемлекеттік банктермен бірге көлемі 13,6 млрд АҚШ долларын (88,5 млрд юань) құрайтын мемлекет қолдайтын «жасыл» қорды құруға реттеуші органдардың рұқсатын алды. Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі мен Қытай Банкі Ұлттық жасыл даму қорына әрқайсысы 8 млрд юань инвестициялау арқылы Янцзы өзені бойындағы экологиялық таза жобаларды қаржыландырады.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.scmp.com/business/banking-finance/article/3131452/icbc-bank-china-get-regulators-nod-provide-financing-us136|title=ICBC, Bank of China get regulator's nod to provide financing to US$13.6 billion state-backed green fund|website=South China Morning Post|date=28 April 2021 |access-date=2024-01-29|archive-date=2024-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127011814/https://www.scmp.com/business/banking-finance/article/3131452/icbc-bank-china-get-regulators-nod-provide-financing-us136}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] [[Санат:2006 жылғы бастапқы жария орналастырулар]] [[Санат:Қытай брендтері]] [[Санат:1984 жылы құрылған Қытай компаниялары]] [[Санат:1984 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Бейжіңде орналасқан компаниялар]] [[Санат:CSI 100 индексіне кіретін компаниялар]] [[Санат:FTSE China A50 индексіне кіретін компаниялар]] [[Санат:S&P Asia 50 индексіне кіретін компаниялар]] [[Санат:Hang Seng индексіне кіретін компаниялар]] [[Санат:Hang Seng China Enterprises индексіне кіретін компаниялар]] [[Санат:Гонконг қор биржасында листингтен өткен компаниялар]] [[Санат:Шанхай қор биржасында листингтен өткен компаниялар]] [[Санат:Қытайдың мемлекеттік банктері]] [[Санат:H-акциялар]] [[Санат:Штаб-пәтері Қытайда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:1984 жылғы Бейжің]] 6ahekuckst47j6it2zhhxxhr9bzd7it 3629374 3629373 2026-07-13T08:13:16Z 1nter pares 146705 /* */ 3629374 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі |логотипі = |суреті = ICBC ChanganAVe.jpg |сурет атауы = ICBC бас кеңсесі, Бейжің |түрі = [[Қоғамдық компания]]<br>[[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = 601398 (SSE), 1398 (HKSE), 360011 (SSE), 84602 (SEHK), 4603 (SEHK), 4604 (SEHK), [[Hang Seng Index]], [[CSI A100 Index]] |қызметі = |құрылды = [[1984 жыл|1984]] |құрушы = |орналасуы = [[Бейжің]], [[Қытай]] |басты адамдары = Ляо Лин (директорлар кеңесінің төрағасы және президенті) |саласы = қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * активтерді басқару * банктік қызметтер * тауарлық операциялар * несие карталары * акциялар саудасы * сақтандыру * инвестицияларды басқару * ипотекалық несиелер * жеке капитал * әл-ауқатты басқару }} |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |меншікті капиталы = {{өсім}} 3,97 трлн қытай юані (577,76 млрд АҚШ доллары) (2025) |айналым = {{өсім}} 787,46 млрд қытай юані (114,64 млрд АҚШ доллары) (2025) |операциялық кіріс = {{өсім}} 816,47 млрд қытай юані (112,5 млрд АҚШ доллары) (2025) |таза табысы = {{өсім}} 342,08 млрд қытай юані (49,8 млрд АҚШ доллары) (2025) |активтер = {{өсім}} 51,73 трлн қытай юані (7,65 трлн АҚШ доллары) (2026) |капитализация = |қызметкерлер саны = 408 437 (2025) |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі''' ({{lang-en|Industrial and Commercial Bank of China}}, ICBC; {{lang-zh|中国工商银行}}) — штаб-пәтері [[Қытай]]дың [[Бейжің]] қаласында орналасқан, мемлекет ішінара иелік ететін қытайлық трансұлттық банк және қаржылық қызметтер корпорациясы. Ол Қытайдағы «үлкен төрттік» банктердің ең ірісі әрі жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банк болып саналады.<ref>{{Cite web |last=Jimenea |first=Adrian |date=30 April 2024 |title=The world's largest banks by assets, 2024 |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/research/the-worlds-largest-banks-by-assets-2024 |website=S&P Global}}</ref> ICBC 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай халық банкінің сол кездегі коммерциялық банк қызметі негізінде құрылды. Банктің бақылау пакетінің басым бөлігі Қытай үкіметіне тиесілі және бұл жағдай 2006 жылғы тарихи бастапқы жария орналастырудан (IPO) кейін де сақталды. 2021 жылдың соңындағы жағдай бойынша ICBC акционерлерінің қатарында [[Central Huijin Investment]] (34,7%), [[Қытайдың Қаржы министрлігі]] (31,1%) және [[Ұлттық әлеуметтік сақтандыру қоры кеңесі]] (3,5%) болды. Осылайша акциялардың жалпы 69,3%-ы түпкілікті түрде Қытайдың Қаржы министрлігінің бақылауында болды. ICBC 2012 жылы (жыл соңындағы баланстық есеп негізінде) жиынтық активтері бойынша әлемдегі ең ірі банкке айналды және содан бері осы орнын сақтап келеді.<ref>[[The Banker]], {{Cite news|title=Chinese bank tops global 1,000 ranking for first time|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|work=[[BBC]]|access-date=1 July 2013|date=1 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701013943/http://www.bbc.co.uk/news/business-23122491|archive-date=1 July 2013|url-status=live}}</ref><ref name=α202029>[http://www.huijin-inv.cn/wps/portal/!ut/p/a1/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfGjzOL9DMwMDJ2DDbwMfB3dDBwtDFx9_Y29jPxDzYAKInErcPc2xqvf15SAfhMi9Tu7O3qYmPsYGBiYWBgZeLo4ebiYW_oaGHiaEaffAAdwNCDk_3D9KHxKwCGAV4EJTAE-P4AV4HFkQW5oaGiEQaZnuqIiAF07oL0!/dl5/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ 中央汇金投资有限责任公司] – ([https://www.google.com/search?q=%E4%B8%AD%E5%A4%AE%E6%B1%87%E9%87%91%E6%8A%95%E8%B5%84%E6%9C%89%E9%99%90%E8%B4%A3%E4%BB%BB%E5%85%AC%E5%8F%B8&rlz=1C1GCEA_enGB887GB887&oq=%E4%B8%AD%E5%A4%AE%E6%B1%87%E9%87%91%E6%8A%95%E8%B5%84%E6%9C%89%E9%99%90%E8%B4%A3%E4%BB%BB%E5%85%AC%E5%8F%B8&aqs=chrome..69i57.217376j0j4&sourceid=chrome&ie=UTF-8 Central Huijin Investment Co., Ltd]) & [https://www.banktrack.org/bank/industrial_commercial_bank_of_china Bank Profiles], BankTrack, published November 2016, republished 2019 April 12 – accessdate 7 February 2020</ref><ref>[https://accuity.com/resources/bank-rankings-top-banks-in-the-world/ Ban.k Rankings – Top Banks in the World], published by [[Accuity]] ([[Reed Business Information]] Limited) – accessdate 9 February 2020</ref><ref name=a202028>Francis Garrido & Saqib Chaudhry (2019) — [https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/50964984 The world's 100 largest banks], published 5 April 2019 by [[S & P Global]] – accessed 8 February 2020</ref><ref>http://www.icbc.com.cn/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCRanksFirstamongTop1000WorldBanksforSevenConsecutiveYears.htm – accessed 2 February 2020 (this source was used to add part not all of the associated content)</ref> 2015 жылы ICBC World Brand Lab ұйымының Қытайдың ең құнды 500 бренді рейтингісінде 261,576 млрд юань көлеміндегі бренд құнымен бірінші орынға ие болды.<ref>https://www.icbc-ltd.com/icbc/en/newsupdates/icbc%20news/ICBCContinuestoBeChinasMostValuableBrand.htm</ref> Сол жылы ол [[Forbes Global 2000]] рейтингінде әлемдегі ең ірі жария компаниялар арасында бірінші орынға шықты.<ref name="Forbes Global 2000">{{cite web|title=The World's Biggest Public Companies List – Forbes|website=[[Forbes]]|url=https://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|access-date=6 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410062432/http://www.forbes.com/global2000/list/#tab:overall|archive-date=10 April 2015|url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ICBC нарықтық капитализациясы 211 млрд АҚШ долларын құрап, әлемдегі үшінші ірі банк болды.<ref>{{Cite web |title=Statista |url=https://www.statista.com/statistics/264905/top-10-banks-by-market-capitalization/#:~:text=The%20U.S.%20bank%20JPMorgan%20Chase,%2C%202022%2C%20by%20market%20capitalization.}}</ref> Сондай-ақ ол әлемдегі ең табысты компаниялардың бірі саналады: [[Forbes]] журналының 2022 жылғы рейтингі бойынша төртінші орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=ICBC |url=https://www.forbes.com/companies/icbc/ |access-date=3 April 2022 |website=Forbes |language=en}}</ref> Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес (Financial Stability Board, FSB) жүйелік маңызы бар банктердің тізімін жариялай бастағаннан бері ICBC жүйелік маңызы бар банк ретінде танылып келеді. ICBC-нің бұрынғы бірнеше қызметкері кейін Қытайдағы жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалды. Олардың ішінде Қытайдың бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы И Хуэймань мен Қытай халық банкінің төрағасы Пань Гуншэн бар. == Тарихы == === Алғышарттар === 1949 жылғы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытайда барлық қаржылық операцияларды [[Қытай халық банкі]] (PBC) жүзеге асыратын бірбанктік жүйе енгізілді. 1978–1979 жылдары Қытай билігі банк секторын реформалауды бастады.<ref name="中">D. Luo (2016) — [https://books.google.com/books?id=ON6zCwAAQBAJ The Development of the Chinese Financial System and Reform of Chinese Commercial Banks], p.1 – 1.1, published Springer 8 March 2016, ISBN 1137454660, ISBN 9781137454669 The [[Nottingham China Policy Institute]] Series – accessed 26 February 2020</ref> Соның нәтижесінде Қытай халық банкі толыққанды орталық банкке айналып, оның қадағалауымен мамандандырылған коммерциялық банктер құрылды.<ref>C. Meng (2009) — [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC Multinational Banking in China: Theory and Practice], [https://books.google.com/books?id=P1R1itoHqIYC&dq=Industrial+and+Commercial+Bank+of+China&pg=PA32 p.30 – THE LIBERALIZATION PROCESS OF CHINA'S BANKING INDUSTRY], published at [[Edward Elgar Publishing]] 1 January 2009, ISBN 184844611X, ISBN 9781848446113, New horizons in international business – accessed 26 February 2020</ref> Бұл екі деңгейлі банк жүйесінің біртіндеп қалыптасуына алып келді.<ref name=中/> === 1984–2006 === 1983 жылғы қыркүйекте [[Қытай Мемлекеттік кеңесі]] елдің экономикалық басқару жүйесіндегі қайта құру аясында мемлекеттік функциялардың бір бөлігін дербес жұмыс істейтін ұйымға беру туралы шешім қабылдады.<ref name=中2020226/><ref name=中2020226中国工商银行/> Соның нәтижесінде 1984 жылғы 1 қаңтарда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі (ICBC) құрылды.<ref name=中2020226>http://www.icbc-ltd.com/ICBCLtd/About%20Us/ICBC%20History/ – accessed 8 February 2020</ref> ICBC 1978–1979 жылдардағы банк реформалары барысында құрылған төрт мамандандырылған банктің төртіншісі болды.<ref name=i2020125d>{{cite report|url=http://v.icbc.com.cn/userfiles/Resources/ICBCLTD/download/2017/7_20170421.pdf|title=2016 Annual Report|date=2017|access-date=6 February 2020|publisher=Industrial and Commercial Bank of China}}</ref> Ол [[Қытай халық банкі]]нен коммерциялық банктік қызметтерді, атап айтқанда өнеркәсіптік несиелеу мен жинақ салымдары қызметін қабылдап алды.<ref name=中2020226中国工商银行/><ref name=gov.cn2020226>{{cite press release|page=3|url=http://www.beijing.gov.cn/zhengce/zfwj/zfwj/szfwj/201905/t20190523_70766.html|script-title=zh:北京市人民政府批转《中国人民银行北京市分行关于银行体制改革的请示》的通知|date=31 January 1984|access-date=6 February 2020|publisher=Beijing Municipal People's Government|language=zh-cn}}) – re-access (using translation function) 26 February 2020</ref> Бұл Қытай халық банкінің жаңадан құрылған орталық банк ретіндегі қызметіне шоғырлануына мүмкіндік берді.<ref name=中2020226中国工商银行>Vários Autores, [[Hassanali Mehran]], Bernard Laurens, Marc Quintyn, Thomas Nordman, [[International Monetary Fund]] Staff (1996) — Monetary and Exchange System Reforms in China: An Experiment in Gradualism, [https://books.google.com/books?id=945d7iFdFXgC&dq=two-tier+banking+system+of+China&pg=PT21 p.12 (loads to 10)], published by the International Monetary Fund 26 September 1996 ISBN 1557755620, ISBN 9781557755629, IMF Occasional Paper no. 141 – accessed 26 February 2020</ref><ref name=gov.cn2020226/> Қызметінің алғашқы кезеңінде ICBC депозиттерді қабылдау және оларды қаржы нарығына бағыттау қызметіне басымдық берді.<ref name=":0232">{{Cite book |last=Roach |first=Stephen S. |url= |title=Accidental Conflict: America, China, and the Clash of False Narratives |date=2022 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-26901-7 |location=New Haven |doi=10.12987/9780300269017 |jstor=j.ctv2z0vv2v |oclc=1347023475 |author-link=Stephen S. Roach}}</ref> 1993 жылы ICBC өзінің алғашқы шетелдік филиалын [[Сингапур]]да ашты. 1999 жылы [[Люксембург]]те филиалын ашып, ол 2011 жылы банктің Еуропадағы штаб-пәтеріне айналды.<ref>{{cite web|url=http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|title=Gateway to Europe-Business-chinadaily.com.cn|website=usa.chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090909/http://usa.chinadaily.com.cn/epaper/2014-03/17/content_17352711.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> 2000 жылы ICBC [[Union Bank of Hong Kong]] банкін сатып алып, оның атауын ICBC (Asia) деп өзгертті. Кейін Гонконг қор биржасында тіркелген ICBC (Asia) [[Fortis Bank]]-тің Гонконгтағы еншілес компаниясын, яғни бастапқыда [[Banque Belge pour l'Étranger]] банкінің Гонконгтағы филиалы болған ұйымды сатып алды. 2005 жылғы 10 қазанда ол өз атауымен қайта брендтелді. 2005 жылғы маусымда [[ICBC Credit Suisse First Boston]] және [[COSCO]] компанияларымен бірлесіп, Қытайдағы ICBC Credit Suisse Asset Management бірлескен кәсіпорнын құрды. Бірлескен кәсіпорындағы үлестер сәйкесінше ICBC-ге — 55%, Credit Suisse First Boston-ға — 25%, ал COSCO-ға 20% тиесілі болды. Кейіннен ICBC COSCO-ның үлесін толық сатып алып, сондай-ақ Credit Suisse-тен қосымша 5% үлесті иеленді. 2006 жылғы жағдай бойынша ICBC-нің 2,5 миллион корпоративтік клиенті және 150 миллион жеке клиенті болды.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|date= 27 September 2006|title=Nation's largest commercial bank launches IPO|website=Chinadaily.com.cn|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829110225/http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-09/27/content_698025.htm|archive-date=29 August 2018|url-status=live}}</ref> === Бастапқы жария орналастыру === Жоспарланған [[IPO|бастапқы жария орналастыру]] (IPO) қарсаңында, 2006 жылғы 28 сәуірде үш стратегиялық инвестор ICBC-ге жалпы сомасы 3,7 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды: * [[Goldman Sachs]] 5,75% үлесті 2,6 млрд АҚШ долларына сатып алды. Бұл Goldman Sachs компаниясының сол уақытқа дейінгі ең ірі инвестициясы болды.<ref>{{cite news | url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | newspaper=The Economist | title=A dragon stirs | date=12 October 2006 | access-date=3 December 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061107071813/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8031185 | archive-date=7 November 2006 | url-status=live }}</ref> * [[Dresdner Bank]] 1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com">{{cite web|url=http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|title=VRL KnowledgeBank|date=29 September 2007|access-date=4 December 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929061057/http://www.financialservicesdistribution.com/get.asp?script=article&ID=28963|archive-date=29 September 2007}}</ref> * [[American Express]] 200 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.<ref name="financialservicesdistribution.com"/> ICBC акциялары 2006 жылғы 27 қазанда бір мезгілде [[Гонконг қор биржасы]] мен [[Шанхай қор биржасы]]нда листингтен өтті. Бастапқы жария орналастырудың (IPO) көлемі 21,9 млрд АҚШ долларын құрап, сол кездегі әлемдегі ең ірі IPO болды. Осылайша ол 1998 жылы Жапонияның NTT DoCoMo компаниясы орнатқан 18,4 млрд АҚШ долларлық рекордты жаңартты.<ref>[http://edition.cnn.com/2006/BUSINESS/09/27/china.icbc.reut/index.html]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> 2010 жылы бұл рекордты [[Agricultural Bank of China]] жаңартып, IPO барысында 22,1 млрд АҚШ долларын тартты. Сондай-ақ ICBC Гонконг пен Шанхай қор биржаларында бір мезгілде листингтен өткен алғашқы компания болды. ICBC Гонконгтағы H-акцияларын орналастыру арқылы кемінде 14 млрд АҚШ долларын, ал Шанхайдағы A-акцияларын орналастыру арқылы тағы 5,1 млрд АҚШ долларын тартты. Инвесторлар тарапынан сұраныстың өте жоғары болуына байланысты қосымша орналастыру опционы пайдаланылып, нәтижесінде ICBC тартқан қаражат көлемі 21,9 млрд АҚШ долларына дейін ұлғайды. Бұл IPO-ға дейінгі банктің нарықтық құнының шамамен 17%-ына тең болды. Оның ішінде 16 млрд АҚШ доллары Гонконгта, ал 5,9 млрд АҚШ доллары Шанхайда тартылды. Жаһандық акцияларды орналастыру аяқталғаннан кейін еркін айналымдағы акциялардың үлесі банктің нарықтық капитализациясының 22,14%-ын құрады. Сауда-саттықтың алғашқы күні аяқталған кезде банктің акциялары Гонконг қор биржасында 3,52 Гонконг долларына дейін, яғни орналастыру бағасы болған 3,07 Гонконг долларымен салыстырғанда шамамен 15%-ға өсті. Акцияларға сұраныстың жоғары болуына байланысты орналастыру бағасы алдын ала белгіленген баға диапазонының жоғарғы шегінде белгіленген болатын. [[Bloomberg]] агенттігінің мәліметінше, сауда қорытындысы бойынша Гонконгта айналыстағы акциялар негізінде ICBC-нің нарықтық капитализациясы 156,3 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша банк әлемдегі банктер арасында [[JPMorgan Chase]]-тен кейінгі бесінші орынға шықты. Сонымен қатар, Шанхай қор биржасында листингтен өткен ICBC-нің A-акциялары біршама төмен өсім көрсетіп, орналастыру бағасы 3,12 юаньмен салыстырғанда сауда күнін 5,1%-ға жоғары деңгейде аяқтады. === Кейінгі дамуы === 2007 жылғы шілдеде ICBC кірісі бойынша әлемде 30-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|title=HITC Business – News|website=News.hereisthecity.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110311110100/http://news.hereisthecity.com/news/business_news/6935.cntns|archive-date=11 March 2011|url-status=live}}</ref> 2008 жылғы тамызда ICBC 1991 жылдан бері Нью-Йорк қаласында филиал ашуға АҚШ федералдық билігінің рұқсатын алған екінші қытай банкі болды.<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|title=Order Approving Establishment of a Branch-Industrial and Commercial Bank of China Limited|website=Federalreserve.gov|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801083621/https://www.federalreserve.gov/newsevents/press/orders/orders20080805a1.pdf|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Сол жылы ICBC [[Trump Organization]] компаниясымен Trump Tower ғимаратынан кеңсе орнын жалға алу туралы келісімге қол қойды. 2012 жылғы жағдай бойынша ICBC Trump Tower ғимаратындағы ең ірі кеңсе жалға алушысы болды.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/trump-s-chinese-bank-tenant-may-negotiate-lease-during-his-term|title=When Chinese Bank's Trump Lease Ends, Potential Conflict Begins|last1=Melby|first1=Caleb|last2=Baker|first2=Stephanie|last3=Brody|first3=Ben|date=28 November 2016|website=Bloomberg|publisher=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=17 December 2020}}</ref> 2020 жылғы қазанға дейін Дональд Трамп Trump Tower ғимаратын жалға алу келісімі аясында ICBC-ден 5,4 млн АҚШ доллары көлемінде табыс алған.<ref>{{Cite web |last=Alexander |first=Dan |title=Forbes Estimates China Paid Trump At Least $5.4 Million Since He Took Office, Via Mysterious Trump Tower Lease |url=https://www.forbes.com/sites/danalexander/2020/10/23/forbes-estimates-china-paid-trump-at-least-54-million-since-he-took-office-via-mysterious-trump-tower-lease/ |access-date=3 April 2023 |website=Forbes |language=en}}</ref> 2009 жылғы маусымда ICBC Канаданың [[Bank of East Asia]] (BEA) банкінің 70% үлесін 80,25 млн канада долларына (58,53 млн АҚШ доллары) сатып алды.<ref>{{cite news |author= |date=28 January 2010 |title=Industrial and Commercial Bank of China Successfully Acquires 70% Stake in Bank of East Asia (Canada) |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2010-01/28/content_12893469.htm |work=Xinhua News Agency |language=Chinese |access-date=21 May 2024}}</ref> 2009 жылдың соңына қарай банк шығарған кредиттік карталардың саны 52 миллионнан асты. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 13 миллион картаға немесе 33%-ға көп болды. Банктік карталардың басқа түрлерін қоса есептегенде, ICBC шығарған карталардың жалпы саны 280 миллионнан асып, банк әлемдегі кредиттік карталардың төртінші ірі эмитентіне айналды.<ref>[http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 Industrial and Commercial Bank of China Ranks Among the World's Top 4 Credit Card Issuers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106034519/http://www.cdnews.com.tw/cdnews_site/docDetail.jsp?coluid=115&docid=101074883 |date=6 January 2014 }} Central Daily News. 25 February 2010. Archived 6 January 2014.</ref><ref>{{Cite web |title=My Gift Card Mall |url=https://mygiftgiftcardmall.info/ |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |author=Staff Reporter |date=2010-02-25 |title=ICBC posts 33% growth in credit cards issued |url=https://asianbankingandfinance.net/cards-payments/news/icbc-posts-33-growth-in-credit-cards-issued |access-date=2024-05-21 |website=Asian Banking & Finance |language=en}}</ref> 2011 жылғы 24 қаңтарда ICBC Испанияның [[Мадрид]] қаласында филиалын ашты.<ref name="thespainreport.com">{{cite web|url=https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|title=Spain's Civil Guard Launches Money Laundering Operation Against China's ICBC In Madrid|website=Thespainreport.com|access-date=11 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527181232/https://www.thespainreport.com/articles/640-160217111501-spain-s-civil-guard-launches-money-laundering-operation-against-china-s-icbc-in-madrid|archive-date=27 May 2018|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 20 мамырда Industrial and Commercial Bank of China Ltd. [[Пәкістан]]да екі филиалын — бірін [[Карачи]]де, екіншісін [[Исламабад]]та құрды. 2011 жылғы 18 тамызда ICBC Пәкістанның Мемлекеттік банкінен қажетті рұқсат алып, елдегі қызметін бастады. 2012 жылғы қарашада ICBC [[Standard Bank]]-тен [[Аргентина]]дағы бұрынғы [[BankBoston]] банкінің еншілес ұйымының 80% үлесін 600 млн АҚШ долларына сатып алды. Standard Bank бұл банкті 2006 жылы иеленген болатын. Бұл қытайлық банктің Латын Америкасындағы ең ірі мәмілесі болды. Аргентинада банк шамамен 1 миллион жеке тұлғаға, барлық санаттағы шамамен 30 мың компанияға және 1 600-ден астам корпоративтік клиентке қызмет көрсетеді. 2013 жылғы Корей дағдарысы кезінде ICBC АҚШ Пхеньянның зымыран және ядролық бағдарламаларын қаржыландырды деп айыптаған Солтүстік Корея банктерінің бірімен іскерлік қатынастарын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=http://english.mubasher.info/portal/CASE/getDetailsStory.html?goToHomePageParam=true&storyId=2316528 |title=More Chinese banks stop transactions with N.Korea – Mubasher |website=English.mubasher.info |date=11 May 2013 |access-date=18 May 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20171012062029/https://english.mubasher.info/news/2316528/More-Chinese-banks-stop-transactions-with-N-Korea?currentUserCountryCode=US |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}</ref> 2013 жылғы шілденің соңында Оңтүстік Африканың [[Standard Bank]] банкі Лондондағы нарықтық операциялар бөлімшесін Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкіне 500 млн АҚШ долларынан астам сомаға сату жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқаны жарияланды.<ref>{{Citation| url = https://www.reuters.com/article/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| title = Standard Bank to sell London business to ICBC for over $500 mln| publisher = [[Reuters]]| location = International| date = 31 July 2013| access-date = 1 July 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924183459/http://www.reuters.com/article/2013/07/31/standardbank-icbc-idUSL6N0G138U20130731| archive-date = 24 September 2015| url-status = live}}</ref> Мәміле 2015 жылғы 1 ақпанда аяқталды. Осыдан кейін Лондондағы бұл бөлімше ICBC Standard Bank атауымен жұмыс істей бастады. 2014 жылы Forbes Global 2000 рейтингі бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әлемдегі ең ірі компания атанды. Банктің кірісі 148,7 млрд АҚШ долларын, ал таза пайдасы 42,7 млрд АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite web |title=中国工商银行股份有限公司网站-关于我行栏目-工行新闻栏目-中国企业首次登顶福布斯全球企业2000强 |url=https://www.icbc.com.sg/icbcltd/%E5%85%B3%E4%BA%8E%E6%88%91%E8%A1%8C/%E5%B7%A5%E8%A1%8C%E6%96%B0%E9%97%BB/%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E4%BC%81%E4%B8%9A%E9%A6%96%E6%AC%A1%E7%99%BB%E9%A1%B6%E7%A6%8F%E5%B8%83%E6%96%AF%E5%85%A8%E7%90%83%E4%BC%81%E4%B8%9A2000%E5%BC%BA.htm |access-date=2024-05-21 |website=www.icbc.com.sg}}</ref> 2014 жылғы 24 қыркүйекте Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің Кувейттегі филиалы Кувейт қаласында ресми түрде ашылды. Ол Кувейттегі алғашқы әрі қазіргі уақытта жалғыз қытай банкі болды. Сондай-ақ бұл Дубай, Әбу-Даби және Дохадағы филиалдардан кейінгі ICBC-нің Таяу Шығыстағы төртінші филиалы еді. 2015 жылғы 25 мамырда Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі Түркияның TekstilBank банкін сатып алып, [[ICBC Turkey]] еншілес компаниясын құру арқылы Таяу Шығыс пен Еуропадағы қатысуын одан әрі кеңейтті.<ref>{{cite web|publisher=Hurriyet Daily News|title=ICBC becomes active in Turkey|url=http://www.hurriyetdailynews.com/icbc-becomes-active-in-turkeys-banking-sector-.aspx?pageID=238&nID=82921&NewsCatID=345|date=25 May 2015}}</ref> 2015 жылдың соңында Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің брокерлік бөлімшесі — ICBC Financial Services — шамамен 88 млрд АҚШ доллары көлемінде репо-қаржыландыруды қамтамасыз етті. Бұл көрсеткіш екі жыл бұрынғы 59 млрд АҚШ долларымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болды. Реттеуші органдарға ұсынылған есептерге сәйкес, бұл көрсеткіштер активтер мен міндеттемелердің жалпы көлемін азайту үшін қолданылатын өзара есепке алу (неттинг) келісімдері ескерілмей есептелген. ICBC ұсынған репо-қаржыландырудың басым бөлігі АҚШ үкіметінің облигацияларымен қамтамасыз етілген.<ref>{{Citation|url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|title = Using Chinese Money, a Hedge-Fund Startup Bets Big in Treasuries|website = Bloomberg.com|date = 22 August 2016|access-date = 7 March 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20161022115709/http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-23/using-chinese-money-a-hedge-fund-startup-bets-big-in-treasuries|archive-date = 22 October 2016|url-status = live}}</ref> 2017 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі әл-ауқатты басқару қызметтеріне роботтандырылған инвестициялық кеңесші қызметін енгізді.<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|title=ICBC launches robo-adviser service for wealth-management products|work=South China Morning Post|first1=Maggie|last1=Zhang|access-date=14 November 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145016/http://www.scmp.com/business/companies/article/2119722/icbc-launches-robo-adviser-service-wealth-management-products|archive-date=14 November 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|title=ICBC Begins Robo Wealth Management|website=Finews.asia|access-date=14 November 2017|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115143226/https://www.finews.asia/finance/25951-chinese|archive-date=15 November 2017|url-status=live}}</ref> 2019 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі «Бір белдеу, бір жол» бастамасы аясындағы жобаларды қаржыландыруға 100 млрд АҚШ доллары көлемінде несие бөлді.<ref name=":Chen">{{Cite book |last=Chen |first=Muyang |title=The Latecomer's Rise: Policy Banks and the Globalization of China's Development Finance |date=2024 |publisher=[[Cornell University Press]] |isbn=9781501775857 |location=Ithaca and London |jstor=10.7591/jj.6230186}}</ref> «Бір белдеу, бір жол» бастамасына қатысушы елдерде Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкінің 124 филиалы жұмыс істейді.<ref name=":Chen" /> == Экологиялық саясат және қызметі == 2008 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі 2003 жылы қаржы институттарына арналған халықаралық әлеуметтік және экологиялық стандарттар жиынтығы ретінде енгізілген Экватор қағидаттарын қабылдаған алғашқы қытай банкі болды.<ref name=SCMP>{{cite web|title=Ethiopia Dam Blot on China's Aid Record|url=http://www.ethiopiainvestor.com/index.php?view=article&catid=69%3Aarchives&id=1422%3Aethiopia-dam-blot-on-chinas-aid-record&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=88|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328015436/http://www.ethiopiainvestor.com/index.php?view=article&catid=69%3Aarchives&id=1422%3Aethiopia-dam-blot-on-chinas-aid-record&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=88|url-status=dead|archive-date=28 March 2014|publisher=South China Morning Post, Hong Kong|access-date=2 September 2012|date=7 June 2010}}</ref> Сондай-ақ банк Қытайдың Қоршаған ортаны қорғау министрлігі 2007 жылы енгізген «Жасыл несие» саясатын қабылдады.<ref>{{cite web|author-first1=Motoko |author-last1=Aizawa |title=China's Green Credit Policy: Building Sustainability in the Financial Sector|url=http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/Motoko%20Aizawa.pdf|access-date=2 September 2012|pages=24 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319054952/http://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/Motoko%20Aizawa.pdf|archive-date=19 March 2013|url-status=dead}}</ref> Алайда халықаралық экологиялық ұйымдар ICBC-ні өзінің әлеуметтік және экологиялық стандарттарын толық сақтамады және екіжүзділік танытты деп сынға алды. Бұған банктің Эфиопиядағы даулы [[Gilgel Gibe III]] бөгеті жобасын қаржыландыруға қатысуы себеп болды.<ref name=SCMP/> 2021 жылы Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі басқа да мемлекеттік банктермен бірге көлемі 13,6 млрд АҚШ долларын (88,5 млрд юань) құрайтын мемлекет қолдайтын «жасыл» қорды құруға реттеуші органдардың рұқсатын алды. Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі мен Қытай Банкі Ұлттық жасыл даму қорына әрқайсысы 8 млрд юань инвестициялау арқылы Янцзы өзені бойындағы экологиялық таза жобаларды қаржыландырады.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.scmp.com/business/banking-finance/article/3131452/icbc-bank-china-get-regulators-nod-provide-financing-us136|title=ICBC, Bank of China get regulator's nod to provide financing to US$13.6 billion state-backed green fund|website=South China Morning Post|date=28 April 2021 |access-date=2024-01-29|archive-date=2024-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127011814/https://www.scmp.com/business/banking-finance/article/3131452/icbc-bank-china-get-regulators-nod-provide-financing-us136}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] [[Санат:2006 жылғы бастапқы жария орналастырулар]] [[Санат:Қытай брендтері]] [[Санат:1984 жылы құрылған Қытай компаниялары]] [[Санат:1984 жылы құрылған банктер]] [[Санат:Бейжіңде орналасқан компаниялар]] [[Санат:CSI 100 индексіне кіретін компаниялар]] [[Санат:FTSE China A50 индексіне кіретін компаниялар]] [[Санат:S&P Asia 50 индексіне кіретін компаниялар]] [[Санат:Hang Seng индексіне кіретін компаниялар]] [[Санат:Hang Seng China Enterprises индексіне кіретін компаниялар]] [[Санат:Гонконг қор биржасында листингтен өткен компаниялар]] [[Санат:Шанхай қор биржасында листингтен өткен компаниялар]] [[Санат:Қытайдың мемлекеттік банктері]] [[Санат:H-акциялар]] [[Санат:Штаб-пәтері Қытайда орналасқан трансұлттық компаниялар]] [[Санат:Жүйелік маңызы бар қаржы институттары]] [[Санат:1984 жылғы Бейжің]] cyexz27yzmk1tspu3mu88dpxlv14rql Үлгі:Латвия қалалары 10 783355 3629197 2026-07-12T12:09:51Z Мағыпар 100137 үлгі 3629197 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Латвия қалалары |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = Латвия қалалары |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 0zpwk9w7hz277hitp6qma2wddhvxf21 3629203 3629197 2026-07-12T12:43:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3629203 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Латвия қалалары |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = Латвия қалалары |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9733ymntrs8c8196q98p3f68vaity5p 3629243 3629203 2026-07-12T17:58:13Z Kasymov 10777 3629243 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> in9zip6a1s05gcnt9ta84pbqmf8xxf1 3629244 3629243 2026-07-12T17:59:10Z Kasymov 10777 3629244 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |сурет = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5rbkhgxy2qyny74l8bx13znbowijsti 3629245 3629244 2026-07-12T17:59:28Z Kasymov 10777 3629245 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 30w1berrb247s5hmtl05wa2j6jq12rz 3629426 3629245 2026-07-13T11:06:48Z Мағыпар 100137 үлгі 3629426 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gb9if4942b3cbthcz5xb7wzeuxyfjgu Айзпуте 0 783356 3629200 2026-07-12T12:38:05Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3629200 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] o8mjblsadrumdax16zwg6i72p098kx0 3629201 3629200 2026-07-12T12:42:16Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629201 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] krcjd2sdg63cc4fzngp5xgsppr3x7k1 3629202 3629201 2026-07-12T12:42:42Z Мағыпар 100137 үлгі 3629202 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] tvauq5sm63e0xmg7fns3fxj4r9xq19m 3629204 3629202 2026-07-12T12:45:20Z Мағыпар 100137 дереккөз 3629204 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] glfezx8vwcgjqebmc0265qj79xoo3uk 3629205 3629204 2026-07-12T12:48:17Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629205 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] teapry3wj0xjidcp84c3bngh5l55hdf 3629206 3629205 2026-07-12T12:49:01Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3629206 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] g0n2senjj1klxdwxgtpqjxj7by4v2pa 3629226 3629206 2026-07-12T17:38:23Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629226 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының астанасы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] okr2hvcl94ymsgbylctyq6h60bh4r15 3629227 3629226 2026-07-12T17:41:41Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3629227 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 855smsv6prf67l8a7kjq5makuvyn4gp 3629229 3629227 2026-07-12T17:43:06Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3629229 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] dw4o6k8660dtsptnbdo8hv1bo61qmh3 3629232 3629229 2026-07-12T17:45:03Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3629232 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 4vj0k4kbopira09g76f7a6jpmi66yqv 3629248 3629232 2026-07-12T18:08:57Z Мағыпар 100137 дереккөз 3629248 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] b08a8mucqk3se7pf6ligltxiv12ljgt 3629249 3629248 2026-07-12T18:10:10Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3629249 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ae7mpzd0baznsg6r6kn3e7a7ea5bt12 3629251 3629249 2026-07-12T18:22:10Z Мағыпар 100137 3629251 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 0iop67s66w42oi7emdn5u77svtmzzml 3629388 3629251 2026-07-13T09:44:55Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3629388 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] cmxwbbe6mb8kuplvlr4ujouvgsw0hr3 3629389 3629388 2026-07-13T09:48:15Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3629389 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ff3ofsq4wa3fgayluzh4xlsx08mvbne 3629390 3629389 2026-07-13T09:50:08Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3629390 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *Әулие Джон шіркеуі — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] iqmt3etay68q9tnvlne06da3xkr00pv 3629391 3629390 2026-07-13T09:52:06Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3629391 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 984gpwqspcscndzsabgoaqnf9izr294 3629393 3629391 2026-07-13T09:54:57Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3629393 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] acypdjh5g4hjafxkupx2g665ag3g2yb 3629394 3629393 2026-07-13T09:57:02Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3629394 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. *'''Кальтене кешені''' — XVII ғасырда салынған тарихи сарай. Қазіргі уақытта онда әдемі бақтар мен саябақпен қоршалған қонақ үй мен мейрамхана орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] o64fu0f5giht616b5i02slurcujcghq 3629395 3629394 2026-07-13T09:58:30Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ 3629395 wikitext text/x-wiki '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. *'''Кальтене кешені''' — XVII ғасырда салынған тарихи сарай. Қазіргі уақытта онда әдемі бақтар мен саябақпен қоршалған қонақ үй мен мейрамхана орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizpute.htm|title=Карта Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] m66dpsghkzg9vapewo7de0reuvsbbfw 3629396 3629395 2026-07-13T10:00:24Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3629396 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айзпуте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aizpute}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. *'''Кальтене кешені''' — XVII ғасырда салынған тарихи сарай. Қазіргі уақытта онда әдемі бақтар мен саябақпен қоршалған қонақ үй мен мейрамхана орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizpute.htm|title=Карта Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] daqzgws3cje04l1795lgqirwat15mv1 3629397 3629396 2026-07-13T10:01:12Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3629397 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айзпуте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aizpute}} |сурет = Aizputes Sv.Jāņa luterāņu baznīca (2).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. *'''Кальтене кешені''' — XVII ғасырда салынған тарихи сарай. Қазіргі уақытта онда әдемі бақтар мен саябақпен қоршалған қонақ үй мен мейрамхана орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizpute.htm|title=Карта Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2lpt13run8fokv3wje5gufdbyfps9hj 3629399 3629397 2026-07-13T10:02:01Z Мағыпар 100137 үлгі 3629399 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айзпуте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aizpute}} |сурет = Aizputes Sv.Jāņa luterāņu baznīca (2).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = LVA Aizpute flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. *'''Кальтене кешені''' — XVII ғасырда салынған тарихи сарай. Қазіргі уақытта онда әдемі бақтар мен саябақпен қоршалған қонақ үй мен мейрамхана орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizpute.htm|title=Карта Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] m88rjp3i69p459b7j2b8k74618okw37 3629400 3629399 2026-07-13T10:02:34Z Мағыпар 100137 үлгі 3629400 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айзпуте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aizpute}} |сурет = Aizputes Sv.Jāņa luterāņu baznīca (2).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Aizpute COA.svg |ту = LVA Aizpute flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. *'''Кальтене кешені''' — XVII ғасырда салынған тарихи сарай. Қазіргі уақытта онда әдемі бақтар мен саябақпен қоршалған қонақ үй мен мейрамхана орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizpute.htm|title=Карта Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9jfmo69sy2j05mi35gx1pzm4ilijigv 3629401 3629400 2026-07-13T10:04:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3629401 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айзпуте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aizpute}} |сурет = Aizputes Sv.Jāņa luterāņu baznīca (2).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Aizpute COA.svg |ту = LVA Aizpute flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =43 |lat_sec =16 |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =36 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. *'''Кальтене кешені''' — XVII ғасырда салынған тарихи сарай. Қазіргі уақытта онда әдемі бақтар мен саябақпен қоршалған қонақ үй мен мейрамхана орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizpute.htm|title=Карта Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] n6o668hoo9gga7r3buhdq7nrboe9tis 3629404 3629401 2026-07-13T10:07:42Z Мағыпар 100137 үлгі 3629404 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айзпуте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aizpute}} |сурет = Aizputes Sv.Jāņa luterāņu baznīca (2).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Aizpute COA.svg |ту = LVA Aizpute flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =43 |lat_sec =16 |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =36 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Оңтүстік Курзем аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 634 |пошта индексі = LV-3456 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Aizpute |сайты = |сайт тілі = }} '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. *'''Кальтене кешені''' — XVII ғасырда салынған тарихи сарай. Қазіргі уақытта онда әдемі бақтар мен саябақпен қоршалған қонақ үй мен мейрамхана орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizpute.htm|title=Карта Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] m080fx0y0c2yhblba9vd79py26dob1w 3629405 3629404 2026-07-13T10:12:46Z Мағыпар 100137 дереккөз 3629405 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айзпуте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aizpute}} |сурет = Aizputes Sv.Jāņa luterāņu baznīca (2).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Aizpute COA.svg |ту = LVA Aizpute flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =43 |lat_sec =16 |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =36 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Оңтүстік Курзем аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1249 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1917 жылға дейін - Газенпот |статус алуы = 1378 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4297 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 564 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 634 |пошта индексі = LV-3456 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Aizpute |сайты = |сайт тілі = }} '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. *'''Кальтене кешені''' — XVII ғасырда салынған тарихи сарай. Қазіргі уақытта онда әдемі бақтар мен саябақпен қоршалған қонақ үй мен мейрамхана орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizpute.htm|title=Карта Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] dqyg94ottq6vnwkmwnh0atr8ffmhq49 3629406 3629405 2026-07-13T10:14:52Z Мағыпар 100137 сурет қою 3629406 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айзпуте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aizpute}} |сурет = Aizputes Sv.Jāņa luterāņu baznīca (2).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Aizpute COA.svg |ту = LVA Aizpute flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =43 |lat_sec =16 |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =36 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Оңтүстік Курзем аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1249 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1917 жылға дейін - Газенпот |статус алуы = 1378 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4297 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 564 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 634 |пошта индексі = LV-3456 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Aizpute |сайты = |сайт тілі = }} '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. *'''Кальтене кешені''' — XVII ғасырда салынған тарихи сарай. Қазіргі уақытта онда әдемі бақтар мен саябақпен қоршалған қонақ үй мен мейрамхана орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizpute.htm|title=Карта Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Aizpute - panoramio (25).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] h9m85jtfrjzxcuc718j8408ev3tawrl 3629407 3629406 2026-07-13T10:15:53Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3629407 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айзпуте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aizpute}} |сурет = Aizputes Sv.Jāņa luterāņu baznīca (2).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Aizpute COA.svg |ту = LVA Aizpute flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =43 |lat_sec =16 |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =36 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Оңтүстік Курзем аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1249 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1917 жылға дейін - Газенпот |статус алуы = 1378 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4297 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 564 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 634 |пошта индексі = LV-3456 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Aizpute |сайты = |сайт тілі = }} '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. *'''Кальтене кешені''' — XVII ғасырда салынған тарихи сарай. Қазіргі уақытта онда әдемі бақтар мен саябақпен қоршалған қонақ үй мен мейрамхана орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizpute.htm|title=Карта Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Aizpute - panoramio (25).jpg Aizputės vandens malūnas.jpg Livonijos ordino pilies griuvėsiai.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] f23dqcbqkg4rde33jq4v57cz59en8wn 3629408 3629407 2026-07-13T10:17:24Z Мағыпар 100137 сурет қою 3629408 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айзпуте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aizpute}} |сурет = Aizputes Sv.Jāņa luterāņu baznīca (2).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Aizpute COA.svg |ту = LVA Aizpute flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =43 |lat_sec =16 |lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =36 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Оңтүстік Курзем аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1249 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = 1917 жылға дейін - Газенпот |статус алуы = 1378 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4297 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 564 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 634 |пошта индексі = LV-3456 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Aizpute |сайты = |сайт тілі = }} '''Айзпуте''' ({{lang-lv|Aizpute}}) — [[Латвия]]ның [[Оңтүстік Курзем аймағы]]ндағы қала. Айзпуте халқының саны 2026 жылы 4297 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aizpute-11470.html|title=Население Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Айзпуте Тебра өзенінің бойында, [[Лиепая]]дан солтүстік-батысқа қарай 48 км жерде орналасқан. Қала аумағын Кулдига - Личи трассасы кесіп өтеді.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/aizpute.html|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Тарихы == Қазіргі қаланың орнында 1248 жылы неміс крестшілері негізін қалаған Хасенпот қамалы салынған. 14 ғасырдың екінші жартысында қамал қабырғаларының айналасында қала пайда болды. 1378 жылы ол Пельтен ауданының орталығы болды. Сол кезде қамал епископтың приставының резиденциясы болған. Одан басқа, ол әртүрлі уақытта көптеген беделді тұлғаларға, соның ішінде Дания королі, Гольштейн герцогы Магнусқа, кейінірек Бранденбург марграфына, содан кейін Курлянд герцогіне және кейіннен поляк короліне тиесілі болған. 1795 жылы қала Курлянд губернаторлығының құрамында Ресей империясының құрамына кірді. 1917 жылы ол қазіргі атауын алды. 1918 жылдан 1940 жылға дейін Латвия Республикасының, содан кейін 1940 жылдан 1991 жылға дейін Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының құрамында болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16495-Ajzpute.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Бұрын мұнда неміс Линденбергке тиесілі картон фабрикасы болған, ол визиткаларды, рецепт бланкілерін (дәрі-дәрмек бөтелкелерін орау үшін пайдаланылған үшбұрышты қағаз), сондай-ақ картон мен жазу қағазын шығаратын, ағаш кесетін және су диірмендері де болған.<ref>{{citeweb|url=https://filaretuos.livejournal.com/80291.html?ysclid=mri3mumxsf544257174|title=Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> 1990 жылдардың басынан бастап қалада туризм белсенді дамып келеді: тарихи ғимараттарды қалпына келтіру, жаңа қонақ үйлердің ашылуы және инфрақұрылымның дамуы Айзпутені тартымды орынға айналдыруда.<ref>{{citeweb|url=https://triber.ru/city/ajzpute/?ysclid=mri3p5c86t495115351|title=Город Айзпуте вся информация для путешественника|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Айзпуте қаласы тарихи сәулетімен әйгілі. Айзпуте сарайының қирандылары, Айзпуте лютеран шіркеуі және Айзпуте қалалық әкімшілігі сияқты көрнекті орындар бар. Қалада Тебра өзенінің бойындағы саябақтар мен табиғи соқпақтар бар. *'''Айзпуте бекінісі''' — Тебра өзенінің жағасында орналасқан ортағасырлық құрылыс. XIII ғасырда Ливон орденімен салынған қамалда қазір Айзпуте мұражайы орналасқан, онда келушілер жергілікті тарих пен мәдениеті туралы біле алады. *'''Әулие Джон шіркеуі''' — XIII ғасырда салынған тарихи шіркеу. Онда готикалық және барокко сәулеті бар. Бұл Латвиядағы ең көне шіркеулердің бірі және бүгінгі күнге дейін ғибадат ету үшін пайдаланылуда. *'''Айзпуте синагогасы''' — бастапқыда XIX ғасырда салынған қалпына келтірілген синагога ғимараты. Қазіргі уақытта ол мәдени және қоғамдық орталық ретінде қызмет етеді. *'''Айзпуте базар алаңы''' — Айзпутенің ескі қаласының орталығы. Онда көптеген дүкендер, кафелер мен мейрамханалар орналасқан. *'''Кальтене кешені''' — XVII ғасырда салынған тарихи сарай. Қазіргі уақытта онда әдемі бақтар мен саябақпен қоршалған қонақ үй мен мейрамхана орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-aizpute.htm|title=Карта Айзпуте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-12|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="130"> Aizpute - panoramio (25).jpg Aizputės vandens malūnas.jpg Livonijos ordino pilies griuvėsiai.jpg Aizpute - panoramio (18).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 1fba15rxlaak677ergoiobcvgwd1yuf (1310) Филлигера 0 783357 3629212 2026-07-12T14:20:23Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #FA8072 | name = (1310) Филлигера | symbol = | image = [[Сурет:001310-asteroid shape model (1310) Villigera.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Фридрих Швассман | discovered = 28.02.1932 | mp_name = | alt_names = 1932 DB, 1964 TC | mp_category = [[Марс-кроссер]]лер | orbit_ref = <ref>[https://ssd... 3629212 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #FA8072 | name = (1310) Филлигера | symbol = | image = [[Сурет:001310-asteroid shape model (1310) Villigera.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Фридрих Швассман | discovered = 28.02.1932 | mp_name = | alt_names = 1932 DB, 1964 TC | mp_category = [[Марс-кроссер]]лер | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1310 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,2438 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,5424 а. б. | semimajor = 2,3931 а. б. | eccentricity = 0,3555 | period = 3,70 жыл | avg_speed = | inclination = 21,071° | asc_node = 357,32° | mean_anomaly = 76,690° | arg_perihelion = 88,759° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 13,76±1,38 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,245±0,049 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 11,45}} '''(1310) Филлигера''' — [[Марс]] орбитасын қиып өтетін [[астероид]]. Оны 1932 жылдың 28 ақпанында [[Фридрих Швассман]] [[Гамбург обсерваториясы]]нда ашты. Швейцария астрономы [[Вальтер Аугустин Филлигер]]дің (1872–1938) құрметіне орай аталды. Ол [[(428) Монахия]] атты жалғыз астероидты ашқан болатын. [[Сурет:Орбита астероида 1310.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] [[Сурет:Орбита астероида 1310 (наклон).png|thumb|400px|center|Эклиптикадан ауытқуы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] b8gxjkf6m0w6lyldur6m1hvcbq1mj3k (1316) Казань 0 783358 3629213 2026-07-12T14:30:32Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #FA8072 | name = (1316) Казань | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 17.11.1933 | mp_name = | alt_names = 1933 WC, 1978 WK<sub>14</sub> | mp_category = [[Марс-кроссер]]лер | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1316 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017... 3629213 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #FA8072 | name = (1316) Казань | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 17.11.1933 | mp_name = | alt_names = 1933 WC, 1978 WK<sub>14</sub> | mp_category = [[Марс-кроссер]]лер | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1316 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,1769 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,6498 а. б. | semimajor = 2,4133 а. б. | eccentricity = 0,3164 | period = 3,75 жыл | avg_speed = | inclination = 23,930° | asc_node = 238,25° | mean_anomaly = 145,60° | arg_perihelion = 148,37° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 6,86±0,69 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,216±0,043 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 13,1}} '''(1316) Казань''' — [[Марс]] орбитасын қиып өтетін [[астероид]]. Оны 1933 жылдың 17 қарашасында [[Григорий Николаевич Неуймин]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. Татарстан астанасы [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласының құрметіне орай аталды. [[Сурет:Орбита астероида 1316.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] [[Сурет:Орбита астероида 1316 (наклон).png|thumb|400px|center|Эклиптикадан ауытқуы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] r179hbg7q1z8hzzf0g49qp2tqruog5l (1309) Гиперборея 0 783359 3629217 2026-07-12T15:30:56Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1309) Гиперборея | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 11.10.1931 | mp_name = | alt_names = 1931 TO, 1934 GT,<br>1971 SG<sub>1</sub>, 1973 AW<sub>4</sub>,<br>A919 RB, A919 SH | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1... 3629217 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1309) Гиперборея | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 11.10.1931 | mp_name = | alt_names = 1931 TO, 1934 GT,<br>1971 SG<sub>1</sub>, 1973 AW<sub>4</sub>,<br>A919 RB, A919 SH | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1309 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,6888 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,7251 а. б. | semimajor = 3,2069 а. б. | eccentricity = 0,1503 | period = 5,74 жыл | avg_speed = | inclination = 10,279° | asc_node = 206,08° | mean_anomaly = 292,38° | arg_perihelion = 244,90° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 57,15±3,9 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,032±0,007 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = C | abs_magnitude = 10,30}} '''(1309) Гиперборея''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1931 жылдың 11 қазанында [[Григорий Николаевич Неуймин]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. [[Ежелгі грек мифологиясы]]ндағы солтүстікте орналасқан аңыз ел атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] heswewdsajxjyggeu7hkmc0b0240eu3 (1317) Зильфретта 0 783360 3629219 2026-07-12T15:47:29Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1317) Зильфретта | symbol = | image = [[Сурет:1317Silvretta (Lightcurve Inversion).png|200px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 1.09.1935 | mp_name = | alt_names = 1935 RC, 1949 HA<sub>1</sub>,<br>1949 HY, 1952 YG,<br>A912 RA | mp_category = Негізгі белдеу | orbi... 3629219 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1317) Зильфретта | symbol = | image = [[Сурет:1317Silvretta (Lightcurve Inversion).png|200px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 1.09.1935 | mp_name = | alt_names = 1935 RC, 1949 HA<sub>1</sub>,<br>1949 HY, 1952 YG,<br>A912 RA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1317 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 592,495 млн [[Шақырым|ш]] | perihelion = 364,389 млн ш | semimajor = 3,198186 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | eccentricity = 0,23838 | period = 5,72 жыл | avg_speed = 16,415 ш/с | inclination = 20,568° | asc_node = 6,718° | mean_anomaly = 259,922° | arg_perihelion = 31,716° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 17,9 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,27 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = C | abs_magnitude = 9,93}} '''(1317) Зильфретта''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1935 жылдың 1 қыркүйегінде [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты. [[Шығыс Альпі]]дегі таулы қыраттыӊ атымен аталды. [[Сурет:Орбита астероида 1317.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] [[Сурет:Орбита астероида 1317 (наклон).png|thumb|400px|center|Эклиптикадан ауытқуы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] k892xpu9q13m9t85e1cmd5l3ahzzd37 (1308) Халлерия 0 783361 3629220 2026-07-12T15:59:39Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1308) Халлерия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 12.03.1931 | mp_name = | alt_names = 1931 EB, 1933 SP,<br>1936 FU<sub>1</sub>, 1938 SO<sub>1</sub>,<br>1938 SP<sub>1</sub>, 1953 TT,<br>1963 VA, A901 DB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov... 3629220 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1308) Халлерия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 12.03.1931 | mp_name = | alt_names = 1931 EB, 1933 SP,<br>1936 FU<sub>1</sub>, 1938 SO<sub>1</sub>,<br>1938 SP<sub>1</sub>, 1953 TT,<br>1963 VA, A901 DB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1308 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 2,9438 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,8738 а. б. | semimajor = 2,9088 а. б. | eccentricity = 0,0120 | period = 1,81 жыл | avg_speed = | inclination = 5,5766° | asc_node = 354,14° | mean_anomaly = 173,29° | arg_perihelion = 164,00° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 41,87±10,07 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,042 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = C | abs_magnitude = 10,9}} '''(1308) Халлерия''' — [[Негізгі белдеу]]дегі [[астероид]], [[(627) Харида|Хариданың]] жанұясына жатады. Оны 1931 жылдың 12 наурызында [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты. Швейцария физиологы әрі ақыны [[Альбрехт фон Галлер]]дің құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] qj42dwhxehm5r5mwqxh3kx10f4yhkr3 (1307) Киммерия 0 783362 3629222 2026-07-12T17:07:38Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1307) Киммерия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 17.10.1930 | mp_name = | alt_names = 1930 UF, 1933 QF<sub>1</sub> | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1307 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 16.02.2017 |... 3629222 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1307) Киммерия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 17.10.1930 | mp_name = | alt_names = 1930 UF, 1933 QF<sub>1</sub> | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1307 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 16.02.2017 | aphelion = 2,4689 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,0316 а. б. | semimajor = 2,2503 а. б. | eccentricity = 0,0972 | period = 3,38 жыл | avg_speed = | inclination = 3,9506° | asc_node = 233,87° | mean_anomaly = 157,34° | arg_perihelion = 207,34° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 9,26±1,15 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,28±0,11 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 12,2}} '''(1307) Киммерия''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1930 жылдың 17 қазанында [[Григорий Николаевич Неуймин]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. Қырымды мекендеген [[кемерлер]] атты ежелгі халықтың құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] mzo0ilpnsjsaake75y79go9dd7p242e (1306) Скифия 0 783363 3629224 2026-07-12T17:12:32Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1306) Скифия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 22.07.1930 | mp_name = | alt_names = 1931 TO, 1934 GT,<br>1971 SG<sub>1</sub>, 1973 AW<sub>4</sub>,<br>A919 RB, A919 SH | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1306 JPL Sm... 3629224 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1306) Скифия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 22.07.1930 | mp_name = | alt_names = 1931 TO, 1934 GT,<br>1971 SG<sub>1</sub>, 1973 AW<sub>4</sub>,<br>A919 RB, A919 SH | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1306 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,4451 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,8533 а. б. | semimajor = 3,1492 а. б. | eccentricity = 0,0940 | period = 5,59 жыл | avg_speed = | inclination = 14,935° | asc_node = 274,24° | mean_anomaly = 142,14° | arg_perihelion = 139,44° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 67–84 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,052±0,006 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 9,6}} '''(1306) Скифия''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1930 жылдың 22 шілдесінде [[Григорий Николаевич Неуймин]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. [[Скифтер]]дің мекен еткен жері атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] ji9ocgxn2lg7xhskh2iih0wpshe2msw Үлгі:Potd/2026-07-13 10 783365 3629246 2026-07-12T18:00:55Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-07-13|POTD 2026-07-13]]: filename only 3629246 wikitext text/x-wiki Arhbalou High Atlas Al Haouz Morocco Oct25 A7CR 08381.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> cgg5lmrtnjzyyt3c6dcs2i7afhqsxhn Қатысушы талқылауы:Кульбаева Жансұлу 3 783366 3629297 2026-07-13T05:03:46Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3629297 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Кульбаева Жансұлу}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 10:03, 2026 ж. шілденің 13 (+05) e2mkutfs7nr4mdot11ehw9qqgwluu2y Қатысушы талқылауы:Juim1j 3 783367 3629299 2026-07-13T05:19:55Z Cabayi 54188 Cabayi [[Қатысушы талқылауы:Juim1j]] бетін [[Қатысушы талқылауы:João Graça 51]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Juim1j|Juim1j]]" to "[[Special:CentralAuth/João Graça 51|João Graça 51]]" 3629299 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:João Graça 51]] mfw1vtrp45f3n9i5sb3p2fxgwmigmsv Олеин қышқылы 0 783371 3629336 2026-07-13T06:40:52Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{Химиялық зат |аты = Олеин қышқылы |суреті = Oleic-acid-skeletal.svg |сурет_ені = 260px |сол_суреті = Oleic-acid-3D-ball-&-stick.png |сол_сурет_ені = 240px |IUPAC_атауы = (9Z)-октадец-9-ен қышқылы |басқа_атаулары = цис-9-октадецен қышқылы, C18:1 cis-9, 18:1 (ω−9) |химиялық_формуласы = C<sub>18</sub>H<sub>34</sub>O<sub>2</sub> |рацио... 3629336 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат |аты = Олеин қышқылы |суреті = Oleic-acid-skeletal.svg |сурет_ені = 260px |сол_суреті = Oleic-acid-3D-ball-&-stick.png |сол_сурет_ені = 240px |IUPAC_атауы = (9Z)-октадец-9-ен қышқылы |басқа_атаулары = цис-9-октадецен қышқылы, C18:1 cis-9, 18:1 (ω−9) |химиялық_формуласы = C<sub>18</sub>H<sub>34</sub>O<sub>2</sub> |рационалды_формуласы = CH<sub>3</sub>(CH<sub>2</sub>)<sub>7</sub>CH=CH(CH<sub>2</sub>)<sub>7</sub>COOH |күйі = түссіз немесе ақшыл-сары май тәрізді сұйықтық |мольдік_массасы = 282,46 |тығыздығы = 0,895 (20 °C) |сыну_көрсеткіші = 1,4582 (20 °C) |балқу_t = 13–16 |қайнау_t = шамамен 360 |тұтану_t = шамамен 189 |бу_қысымы = 25 °C-та өте төмен |pKa = шамамен 4,99 |ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді; этанолда шектеулі ериді, диэтил эфирінде, хлороформда және көптеген органикалық еріткіштерде ериді |CAS = 112-80-1 |PubChem = 445639 |ChEBI = 16196 |ChemSpider = 393217 |SMILES = CCCCCCCC\C=C/CCCCCCCC(=O)O |InChI = 1S/C18H34O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h9-10H,2-8,11-17H2,1H3,(H,19,20)/b10-9- |ортаққор = Oleic acid }} '''Олеин қышқылы''' — молекулалық формуласы C<sub>18</sub>H<sub>34</sub>O<sub>2</sub> болатын бір негізді жоғары [[карбон қышқылдары|карбон қышқылы]] және табиғатта кең таралған [[моноқанықпаған май қышқылдары|моноқанықпаған май қышқылы]]. Жүйелік атауы — '''(9Z)-октадец-9-ен қышқылы'''. Оның көмірсутек тізбегінде 18 көміртек атомы және тоғызыншы мен оныншы көміртек атомдарының арасында бір ''цис''-қос байланыс бар. Липидтік қысқаша белгіленуі — '''18:1 cis-9''' немесе '''18:1 (n−9)'''. Осыған байланысты ол [[омега-9 май қышқылдары]] тобына жатады.<ref name="NIST">[https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C112801 Oleic Acid] // NIST Chemistry WebBook, SRD 69. National Institute of Standards and Technology. Қаралған күні: 2026 жылғы 13 шілде.</ref><ref name="PubChem">[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/445639 Oleic Acid, CID 445639] // PubChem. National Center for Biotechnology Information. Қаралған күні: 2026 жылғы 13 шілде.</ref> Табиғи майларда олеин қышқылы негізінен бос қышқыл күйінде емес, [[глицерин]]мен түзілген [[триацилглицеролдар]]дың, сондай-ақ фосфолипидтер мен басқа күрделі липидтердің құрамында кездеседі. Оның тұздары мен күрделі эфирлері '''олеаттар''' деп аталады. «Олеин» атауы латынның ''oleum'' — «май» деген сөзінен шыққан. == Құрылысы және номенклатурасы == Олеин қышқылы молекуласының ықшамдалған құрылымдық формуласы: :<chem>CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH</chem> Карбоксил тобының көміртек атомынан санағанда қос байланыс тоғызыншы және оныншы атомдардың арасында орналасады. Қос байланыстағы көмірсутек тізбегінің екі бөлігі бір жаққа бағытталғандықтан, молекула '''Z''' немесе '''цис''' конфигурациясына ие. Молекуланы метил ұшынан бастап санағанда қос байланыс тоғызыншы көміртек атомынан басталады. Сондықтан олеин қышқылы омега-9 май қышқылына жатады. Оның кең таралған белгіленулері: * 18:1Δ<sup>9</sup>; * 18:1 cis-9; * 18:1(n−9); * 18:1(ω−9). ''Цис''-қос байланыс молекуланың көмірсутек тізбегінде иілім туғызады. Соның салдарынан молекулалар кристалдық торда қаныққан май қышқылдарындағыдай тығыз орналаса алмайды. Бұл олеин қышқылының балқу температурасын көміртек атомдарының саны бірдей [[стеарин қышқылы]]на қарағанда едәуір төмендетеді. Олеин қышқылының ''транс''-изомері — '''[[элаидин қышқылы]]'''. Оның молекулалық формуласы бірдей болғанымен, кеңістіктік құрылысы, балқу температурасы және биологиялық қасиеттері өзгеше. Техникалық әдебиеттегі '''олеин''' атауын таза олеин қышқылымен шатастырмау керек. Олеин деп кейде майларды фракциялау кезінде алынатын, балқу температурасы төмен триацилглицеролдар қоспасын да атайды. == Физикалық қасиеттері == Таза олеин қышқылы қалыпты жағдайда түссіз, иісі әлсіз, май тәрізді тұтқыр сұйықтық болып табылады. Техникалық өнім құрамындағы қоспалар мен тотығу өнімдеріне байланысты сарғыш немесе қоңырқай түсті болуы мүмкін. Негізгі физикалық сипаттамалары:<ref name="NIST" /><ref name="PubChem" /> * молекулалық массасы — 282,46 г/моль; * тығыздығы — шамамен 0,895 г/см³; * балқу температурасы — тазалығы мен кристалдық түріне қарай шамамен 13–16 °C; * қайнау температурасы — қалыпты қысымда шамамен 360 °C; * сыну көрсеткіші — шамамен 1,4582, 20 °C кезінде; * тұтану температурасы — шамамен 189 °C; * суда іс жүзінде ерімейді; * этанолда шектеулі, ал диэтил эфирінде, хлороформда, бензолда және көптеген басқа органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Олеин қышқылының молекуласында полярлы карбоксил тобы және ұзын полярсыз көмірсутек тізбегі бар. Сондықтан ол [[амфифильді қосылыстар|амфифильді қосылыс]] болып саналады. Сілтілік металдардың олеаттары суда бос қышқылға қарағанда жақсырақ дисперсияланып, беттік-белсенді қасиет көрсетеді. == Химиялық қасиеттері == Олеин қышқылының химиялық қасиеттері оның құрамындағы екі функционалдық бөлікпен анықталады: # карбоксил тобымен; # көміртек-көміртек қос байланысымен. === Карбоксил тобының реакциялары === Олеин қышқылы негіздермен әрекеттесіп, олеаттар түзеді: :<chem>C17H33COOH + NaOH -> C17H33COONa + H2O</chem> Натрий және калий олеаттары сабындар мен беттік-белсенді заттардың құрамына кіреді. Екі және үш валентті металдардың олеаттары суда нашар еритін қосылыстар түзуі мүмкін. Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында әрекеттескенде олеин қышқылының күрделі эфирлері түзіледі: :<chem>C17H33COOH + R–OH <=> C17H33COOR + H2O</chem> Метилолеат, этилолеат және басқа эфирлер еріткіштер, майлағыш материалдар, косметикалық және фармацевтикалық ингредиенттер ретінде қолданылады. === Қос байланыс реакциялары === Катализатордың қатысуымен сутек қосылғанда олеин қышқылы стеарин қышқылына айналады: :<chem>CH3(CH2)7CH=CH(CH2)7COOH + H2 -> CH3(CH2)16COOH</chem> Ішінара гидрлеу немесе қыздыру жағдайында ''цис–транс'' изомерлену жүріп, элаидин қышқылы түзілуі мүмкін. Олеин қышқылының қос байланысы галогендерді, галогенсутектерді және басқа электрофильді реагенттерді қосып алады. Перқышқылдармен әрекеттескенде эпоксидтелген туындылар түзіледі. Олар полимерлерге арналған пластификаторлар мен тұрақтандырғыштарды өндіруде пайдаланылады. Ауа оттегінің әсерінен олеин қышқылының қос байланысы біртіндеп тотығады. Алдымен гидропероксидтер, кейін альдегидтер, кетондар және қысқа тізбекті карбон қышқылдары түзілуі мүмкін. Бұл үдеріс майлардың ашып, жағымсыз иіс пен дәмге ие болуына қатысады. Тотықтырғыш озонолиз кезінде қос байланыс үзіліп, негізінен [[азелаин қышқылы]] мен [[нонан қышқылы|нонан, немесе пеларгон қышқылы]] түзіледі:<ref name="Ozonolysis">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7221618/ Brenna E. және т.б. Conversion of Oleic Acid into Azelaic and Pelargonic Acids by a Chemo-Enzymatic Route] // Molecules. 2020. 25(8):1882.</ref> :<chem>HOOC(CH2)7CH=CH(CH2)7CH3 ->[O3,\ O] HOOC(CH2)7COOH + CH3(CH2)7COOH</chem> == Табиғатта кездесуі == Олеин қышқылы — өсімдік және жануар майларында ең кең таралған май қышқылдарының бірі. Ол көбінесе глицериннің күрделі эфирлері түрінде болады. Сонымен қатар жасуша мембраналарының фосфолипидтерінде, қан плазмасының липидтерінде, май ұлпасында және холестерин эфирлерінде кездеседі.<ref name="LIPIDMAPS">[https://www.lipidmaps.org/databases/lmsd/LMFA01030002 Oleic acid, LMFA01030002] // LIPID MAPS Structure Database. Қаралған күні: 2026 жылғы 13 шілде.</ref> Олеин қышқылына бай табиғи көздерге мыналар жатады: * [[зәйтүн майы]]; * жоғары олеинді күнбағыс майы; * жоғары олеинді мақсары майы; * жоғары олеинді [[соя майы]]; * рапс майы; * жержаңғақ майы; * авокадо майы; * бадам, фундук, пісте және басқа жаңғақтар; * жануарлардың май ұлпасы; * шошқа майы және құс майы; * кейбір теңіз жануарларының майлары. Май қышқылдарының нақты арақатынасы өсімдіктің сұрпына, өсу жағдайына, климатқа, жинау мерзіміне және майды өңдеу тәсіліне байланысты өзгереді. Codex Alimentarius стандарты бойынша май қышқылдарының жалпы мөлшеріндегі олеин қышқылының үлесі жоғары олеинді мақсары майында кемінде 70%, жоғары олеинді соя майында кемінде 65%, ал жоғары олеинді күнбағыс майында кемінде 75% болуы тиіс.<ref name="Codex">[https://workspace.fao.org/sites/codex/Standards/CXS%20210-1999/CXS_210e.pdf Standard for Named Vegetable Oils, CXS 210-1999] // Codex Alimentarius Commission. Қаралған күні: 2026 жылғы 13 шілде.</ref> == Биосинтезі және биологиялық рөлі == Адам мен көптеген жануарлардың ағзасында олеин қышқылы стеарин қышқылынан синтезделе алады. Реакция эндоплазмалық торда орналасқан '''стеароил-КоА-десатураза''' немесе '''Δ9-десатураза''' ферментінің қатысуымен жүреді. Фермент стеароил-КоА молекуласының тоғызыншы және оныншы көміртек атомдарының арасында ''цис''-қос байланыс түзеді: :<chem>Stearoyl-CoA + O2 + 2H+ + 2e- -> Oleoyl-CoA + 2H2O</chem> Түзілген олеоил-КоА триацилглицеролдар, фосфолипидтер, холестерин эфирлері және басқа күрделі липидтер синтезіне жұмсалады.<ref name="Ntambi">[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14654089/ Ntambi J. M., Miyazaki M. Regulation of stearoyl-CoA desaturases and role in metabolism] // Progress in Lipid Research. 2004. 43(2):91–104.</ref> Адам ағзасы олеин қышқылын өздігінен синтездей алатындықтан, ол алмастырылмайтын май қышқылдарына жатпайды. Дегенмен олеин қышқылы: * жасуша мембраналарының сұйықтығын реттеуге; * энергияны триацилглицеролдар түрінде жинауға; * липопротеиндер мен мембраналық липидтердің түзілуіне; * кейбір сигналдық липидтер мен олардың туындыларының биосинтезіне қатысады.<ref name="Piccinin">[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31554181/ Piccinin E. және т.б. Role of Oleic Acid in the Gut-Liver Axis: From Diet to the Regulation of Its Synthesis via Stearoyl-CoA Desaturase 1] // Nutrients. 2019. 11(10):2283.</ref> Олеин қышқылының ағзадағы әсері оның абсолютті мөлшеріне ғана емес, рациондағы қаныққан, полиқанықпаған және ''транс''-май қышқылдарының арақатынасына да тәуелді. == Алынуы == Өнеркәсіпте олеин қышқылы негізінен өсімдік және жануар майларын гидролиздеу немесе сабындандыру арқылы алынады. === Гидролиз === Триацилглицеролдарды су буымен жоғары температурада және қысымда ыдыратқанда глицерин мен май қышқылдарының қоспасы түзіледі: :<chem>C3H5(OOCR)3 + 3H2O -> C3H5(OH)3 + 3RCOOH</chem> Алынған қоспадан олеин қышқылы фракциялық кристалдандыру, төмен температурада бөлу, еріткіштермен фракциялау немесе вакуумдық айдау арқылы ажыратылады. === Сабындандыру === Майларды натрий немесе калий гидроксидімен өңдегенде глицерин мен май қышқылдарының тұздары түзіледі. Тұздарды минералдық қышқылмен өңдеу бос май қышқылдарын береді: :<chem>C17H33COONa + HCl -> C17H33COOH + NaCl</chem> Жоғары олеинді күнбағыс, мақсары немесе соя майын пайдалану өнімді тазартуды жеңілдетеді. Техникалық олеин қышқылы көбінесе таза жеке қосылыс емес, құрамында пальмитин, стеарин, линол және басқа май қышқылдары бар қоспа болып табылады. Зертханалық және биохимиялық мақсаттарға арналған жоғары тазалықтағы өнім қосымша кристалдандыру, хроматография немесе молекулалық айдау арқылы тазартылады. == Қолданылуы == === Тамақ өнеркәсібі === Олеин қышқылы тағам өнімдеріне көбінесе табиғи майлар мен триацилглицеролдардың құрамында түседі. Жоғары олеинді майлар құрамындағы полиқанықпаған май қышқылдарының үлесі салыстырмалы түрде төмен болғандықтан, кәдімгі жоғары линолды майларға қарағанда тотығуға төзімдірек келеді. Сондықтан олар қуыруға арналған майларда, маргариндер мен майлы қоспаларда, нан-тоқаш және кондитер өнімдерінде, ұзақ сақталатын тағамдарда қолданылады. Дегенмен жоғары температура мен ауаның ұзақ әсері кезінде жоғары олеинді майлар да тотығып, ыдырайды. === Сабындар және беттік-белсенді заттар === Натрий олеаты — қатты және жұмсақ сабындардың, ал калий олеаты сұйық сабындардың құрамдас бөлігі. Олеаттар эмульгаторлар, жуғыш заттар, флотациялық реагенттер және диспергаторлар ретінде пайдаланылады. === Косметика және фармацевтика === Олеин қышқылы мен оның эфирлері косметикалық өнімдерде жұмсартқыш, эмульгатор, теріге таралуын жақсартатын компонент, майда еритін заттарға арналған еріткіш ретінде қолданылады. Фармацевтикалық технологияда олеин қышқылы кейбір дәрілік заттарды еріту, эмульсиялар мен липидтік тасымалдаушы жүйелер дайындау және белсенді заттардың мембрана арқылы өтуін өзгерту мақсатында зерттеледі. Фармацевтикалық қолдануға арналған өнім тазалық пен қауіпсіздік талаптарына сәйкес келуі тиіс. === Химия өнеркәсібі === Олеин қышқылы және оның туындылары: * пластификаторлар; * лак-бояу материалдары; * алкидті шайырлар; * синтетикалық каучук; * майлағыш материалдар; * гидравликалық және металды өңдеуге арналған сұйықтықтар; * коррозия ингибиторлары; * полимерлік тұрақтандырғыштар; * биологиялық ыдырайтын беттік-белсенді заттар өндіруде қолданылады. Олеин қышқылының озонолизі азелаин және пеларгон қышқылдарын өнеркәсіптік өндірудің маңызды тәсілдерінің бірі болып табылады. Азелаин қышқылы полиамидтер, пластификаторлар, майлағыштар мен косметикалық өнімдер өндірісінде қолданылады. === Наноматериалдар === Олеин қышқылы металл және металл оксиді нанобөлшектерінің бетін жабатын тұрақтандырғыш ретінде кең қолданылады. Оның карбоксил тобы бөлшек бетімен байланысады, ал көмірсутек тізбегі бөлшектердің бір-біріне жабысып, агломерат түзуін азайтады. Олеин қышқылымен қапталған магнетит бөлшектері ферросұйықтықтар, магниттік композиттер, сенсорлар және зертханалық тасымалдаушы жүйелер жасауда пайдаланылады.<ref name="Ferrofluid">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8811916/ Oehlsen O. және т.б. Approaches on Ferrofluid Synthesis and Applications: Current Status and Future Perspectives] // Polymers. 2022. 14(2):312.</ref> == Тағамдық және физиологиялық маңызы == Олеин қышқылы — адамның күнделікті тағамындағы негізгі моноқанықпаған май қышқылдарының бірі. Оның тағамдық әсерін бағалағанда рациондағы қандай қоректік заттың олеин қышқылымен алмастырылғаны ескерілуі керек. ФАО және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы сарапшыларының қорытындысында көмірсуларды олеин қышқылымен изоэнергетикалық алмастырудың төмен тығыздықты липопротеиндер деңгейіне әсері бейтарапқа жақын екені көрсетілген. Ал қаныққан май қышқылдарын гидрленбеген, ''цис''-қанықпаған өсімдік майларымен алмастыру жалпы холестериннің жоғары тығыздықты липопротеиндерге қатынасын төмендетуі мүмкін.<ref name="FAOWHO">[https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/nutrition/docs/requirements/fatsandfattacidsreport.pdf Fats and fatty acids in human nutrition: Report of an expert consultation]. FAO Food and Nutrition Paper 91. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2010.</ref> Бұл мәліметтер олеин қышқылын жеке дәрілік немесе емдік зат ретінде қарастыруға негіз болмайды. Денсаулыққа ықпалы бүкіл рационның құрамына, энергия теңгеріміне, майлардың технологиялық өңделуіне және адамның жеке жағдайына байланысты. == Талдау әдістері == Майлардағы олеин қышқылының мөлшерін анықтау үшін алдымен май қышқылдары олардың метил эфирлеріне айналдырылады. Түзілген май қышқылдарының метил эфирлері газ-сұйықтық хроматографиясы арқылы бөлініп, анықталады. Бұл әдіс өсімдік майларының майқышқылдық құрамын стандарттау кезінде кең қолданылады.<ref name="Codex" /> Олеин қышқылын сәйкестендіру және тазалығын бағалау үшін: * газ хроматографиясы; * жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы; * масс-спектрометрия; * инфрақызыл спектроскопия; * ядролық магниттік резонанс спектроскопиясы; * йод санын анықтау; * қышқылдық санын анықтау әдістері пайдаланылады. Арнайы хроматографиялық әдістер олеин қышқылын оның ''транс''-изомері — элаидин қышқылынан және қос байланыстың орны өзгеше позициялық изомерлерден ажыратуға мүмкіндік береді. == Қауіпсіздігі және сақталуы == Олеин қышқылы қалыпты тұрмыстық және тағамдық мөлшерлерде уыттылығы төмен зат болып саналады. Алайда концентрленген техникалық өнім тері мен көзді тітіркендіруі мүмкін. Өнеркәсіптік жағдайда жұмыс істегенде қорғаныш қолғаптары мен көзілдірік пайдаланып, өнімнің қауіпсіздік паспортының талаптарын сақтау қажет. Олеин қышқылы жанғыш зат болғандықтан, оны ашық жалыннан, күшті тотықтырғыштардан және қыздырғыш жабдықтардан алыс ұстаған жөн. Ауа, жарық, жоғары температура және металл иондары қанықпаған май қышқылдарының өздігінен тотығуын жылдамдатады. Сондықтан таза олеин қышқылы мен оған бай майларды: * салқын жерде; * жарық өткізбейтін ыдыста; * ауамен жанасуы шектелген жағдайда; * қақпағы тығыз жабылған ыдыста сақтау ұсынылады. Техникалық мақсатқа арналған олеин қышқылын тағамдық немесе медициналық мақсатта қолдануға болмайды. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Май қышқылдары]] * [[Моноқанықпаған май қышқылдары]] * [[Омега-9 май қышқылдары]] * [[Стеарин қышқылы]] * [[Элаидин қышқылы]] * [[Линол қышқылы]] * [[Азелаин қышқылы]] * [[Нонан қышқылы]] * [[Триацилглицерол]] * [[Сабындану]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/445639 Oleic Acid, CID 445639] — PubChem химиялық деректер базасы * [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C112801 Oleic Acid] — NIST Chemistry WebBook * [https://www.lipidmaps.org/databases/lmsd/LMFA01030002 Oleic acid, LMFA01030002] — LIPID MAPS Structure Database * [https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI:16196 Oleic acid, CHEBI:16196] — Chemical Entities of Biological Interest * [https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.003.643 Oleic acid: substance information] — Еуропалық химиялық заттар агенттігі * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/445639#section=Safety-and-Hazards Қауіпсіздік және қауіптілік туралы мәліметтер] — PubChem * [https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/nutrition/docs/requirements/fatsandfattacidsreport.pdf Fats and fatty acids in human nutrition] — ФАО/ДДҰ сараптамалық баяндамасы * [https://workspace.fao.org/sites/codex/Standards/CXS%20210-1999/CXS_210e.pdf Standard for Named Vegetable Oils, CXS 210-1999] — Codex Alimentarius [[Санат:Май қышқылдары]] [[Санат:Карбон қышқылдары]] [[Санат:Липидтер]] [[Санат:Моноқанықпаған май қышқылдары]] [[Санат:Омега-9 май қышқылдары]] qbdeu4io1xbifez0lf953qfa74z41hy Қатысушы талқылауы:Mert8989 3 783372 3629338 2026-07-13T06:50:18Z J ansari 73009 J ansari [[Қатысушы талқылауы:Mert8989]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Bengisevi]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Mert8989|Mert8989]]" to "[[Special:CentralAuth/Bengisevi|Bengisevi]]" 3629338 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Bengisevi]] nl7qe8bbejrsjrqq4cv9g8kvpblsr3v Санат:1984 жылы құрылған банктер 14 783373 3629376 2026-07-13T08:14:41Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1984 жылы құрылған қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1980 жылдары құрылған банктер]] 3629376 wikitext text/x-wiki [[Санат:1984 жылы құрылған қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1980 жылдары құрылған банктер]] 9i1z8zsu4e8ps9bk5ux9vbrd6ofqm8b Санат:Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі 14 783374 3629377 2026-07-13T08:19:31Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Қытай банктері]] 3629377 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қытай банктері]] ibigfc8a5uyt7pmom0c2zrqa0qj3inp Санат:Қытай банктері 14 783375 3629378 2026-07-13T08:21:02Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Қытайдағы банк ісі]] [[Санат:Қытайдың қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Елдері бойынша Азия банктері]] 3629378 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Қытайдағы банк ісі]] [[Санат:Қытайдың қаржылық қызметтер компаниялары]] [[Санат:Елдері бойынша Азия банктері]] osv7mdythppfzn536g4zsk7gb0wassv Санат:Қытайдағы банк ісі 14 783376 3629379 2026-07-13T08:22:51Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдері бойынша банк ісі]] [[Санат:Қытайдағы қаржылық қызметтер]] 3629379 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдері бойынша банк ісі]] [[Санат:Қытайдағы қаржылық қызметтер]] 1psq94fdhpgum7hl80y7ybcefwcx7ms Санат:Қытай брендтері 14 783377 3629380 2026-07-13T08:25:51Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Елдері бойынша брендтер]] [[Санат:Қытайдағы бөлшек сауда]] [[Санат:Қытай мәдениеті]] 3629380 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдері бойынша брендтер]] [[Санат:Қытайдағы бөлшек сауда]] [[Санат:Қытай мәдениеті]] m0yqe93594etaifgsgmoktw5e3uxysk Қатысушы:Алмас Нурмаш/зертхана 2 783378 3629403 2026-07-13T10:07:39Z Алмас Нурмаш 183229 Алмас Нурмаш [[Қатысушы:Алмас Нурмаш/зертхана]] бетін [[Зобалаң жылдардың ащы ақиқаты мен сабағы]] бетіне жылжытты 3629403 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Зобалаң жылдардың ащы ақиқаты мен сабағы]] nosamlcy29ts6wrac6sngp8ku27jiie Қатысушы талқылауы:Орынша Орынша 3 783379 3629410 2026-07-13T10:31:20Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3629410 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Орынша Орынша}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 15:31, 2026 ж. шілденің 13 (+05) n0tp95eabbuugvj4vgsz23do0fgkfkm Маргарин қышқылы 0 783380 3629413 2026-07-13T10:34:55Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{Химиялық зат |аты = Маргарин қышқылы |суреті = Margaric acid v2.svg |сурет_ені = 250px |сол_суреті = Margaric-acid-3D-balls.png |сол_сурет_ені = 250px |IUPAC_атауы = Гептадекан қышқылы |басқа_атаулары = н-гептадекан қышқылы, гептадецил қышқылы, датурин қышқылы, C17:0 |химиялық_формуласы = C<sub>17</sub>H<su... 3629413 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат |аты = Маргарин қышқылы |суреті = Margaric acid v2.svg |сурет_ені = 250px |сол_суреті = Margaric-acid-3D-balls.png |сол_сурет_ені = 250px |IUPAC_атауы = Гептадекан қышқылы |басқа_атаулары = н-гептадекан қышқылы, гептадецил қышқылы, датурин қышқылы, C17:0 |химиялық_формуласы = C<sub>17</sub>H<sub>34</sub>O<sub>2</sub> |рационалды_формуласы = CH<sub>3</sub>(CH<sub>2</sub>)<sub>15</sub>COOH |күйі = түссіз немесе ақ, інжу тәрізді жылтыр кристалдар |мольдік_массасы = 270,45 |тығыздығы = 0,8532 (60 °C) |сыну_көрсеткіші = 1,4342 (60 °C) |балқу_t = 59–61,3 |қайнау_t = 227 (13,3 кПа); шамамен 364 |бу_қысымы = бөлме температурасында өте төмен |ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді; спиртте нашар, диэтил эфирінде, хлороформда және ацетонда ериді |CAS = 506-12-7 |PubChem = 10465 |ChEBI = 32365 |ChemSpider = 10033 |SMILES = CCCCCCCCCCCCCCCCC(=O)O |InChI = 1S/C17H34O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17(18)19/h2-16H2,1H3,(H,18,19) |ортаққор = Heptadecanoic acid }} '''Маргарин қышқылы''' немесе '''гептадекан қышқылы''' — химиялық формуласы C<sub>17</sub>H<sub>34</sub>O<sub>2</sub>, ықшамдалған құрылымдық формуласы CH<sub>3</sub>(CH<sub>2</sub>)<sub>15</sub>COOH болатын бір негізді, түзу тізбекті қаныққан май қышқылы. Молекуласында 17 көміртек атомы бар болғандықтан, ол көміртек атомдарының саны тақ болатын май қышқылдарына жатады. Липидтік белгіленуі — '''17:0''' немесе '''C17:0'''.<ref name="ChEBI">{{cite web |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:32365 |title=Heptadecanoic acid — CHEBI:32365 |website=Chemical Entities of Biological Interest |publisher=EMBL–EBI |access-date=2026-07-13}}</ref> Маргарин қышқылы табиғатта кең таралған [[пальмитин қышқылы|пальмитин]] және [[стеарин қышқылы|стеарин қышқылдарымен]] салыстырғанда әлдеқайда аз мөлшерде кездеседі. Ол негізінен күйіс қайыратын жануарлардың сүт майы мен дене майындағы триацилглицериндер, фосфолипидтер және басқа күрделі липидтер құрамында болады.<ref name="LIPIDMAPS">{{cite web |url=https://www.lipidmaps.org/databases/lmsd/LMFA01010017 |title=Margaric acid — LMFA01010017 |website=LIPID MAPS Structure Database |access-date=2026-07-13}}</ref> Маргарин қышқылының тұздары мен күрделі эфирлері жүйелік номенклатура бойынша '''гептадеканоаттар''', ал дәстүрлі атауы бойынша '''маргаринаттар''' деп аталады. Оның молекуласынан түзілетін ацил қалдығы '''гептадеканоил''' немесе '''маргароил тобы''' деп аталады. == Атауы == «Маргарин» атауы көне гректің {{lang-grc|μάργαρον}} немесе {{lang-grc|μαργαρίτης}} — «інжу», «інжу тәрізді» деген сөздерінен шыққан. Бұл атау заттың кристалдарына тән інжу тәрізді жылтырына байланысты берілген. Қышқылдың атауы кейіннен француздың ''oléomargarine'' терминінің жасалуына негіз болды. Осы терминнен қазіргі тағамдық өнім — [[маргарин]] атауы пайда болған. Алайда тағамдық маргарин таза маргарин қышқылынан тұрмайды және екі ұғымды бір-бірімен шатастырмау керек. Жүйелік атауы — '''гептадекан қышқылы'''. Бұл атау молекуладағы 17 көміртек атомын және оның қаныққан карбон қышқылы екенін көрсетеді: * ''гептадека-'' — 17 көміртек атомы; * ''-ан-'' — көміртек тізбегінде қос немесе үш байланыстардың жоқтығы; * ''қышқылы'' — карбоксил тобының болуы. == Зерттелу тарихы == Маргарин қышқылының атауын француз химигі [[Мишель Эжен Шеврёль]] 1813–1814 жылдары майлардың сабындану өнімдерін зерттеу кезінде енгізген. Шошқа майын калий карбонатымен өңдеп, кейін алынған сабындарды ыдыратқанда ол інжу тәрізді жылтыр кристалдық қышқыл бөліп алды деп есептеген. Шеврёльдің талдау нәтижелері бойынша бұл заттың құрамында 17 көміртек атомы болуы керек еді. Ол жаңа қосылысты французша ''acide margarique'' деп атады. XIX ғасырдың ортасында неміс химигі [[Вильгельм Генрих Хайнц]] май қышқылдарын бөлу мен қайта кристалдандырудың жетілдірілген әдістерін қолданды. Ол табиғи майлардан бұрын «маргарин қышқылы» деп бөлініп алынған заттың таза жеке қосылыс емес, негізінен пальмитин және стеарин қышқылдарының қоспасы екенін көрсетті. Пальмитин қышқылында 16, ал стеарин қышқылында 18 көміртек атомы бар. Олардың шамамен тең мөлшердегі қоспасының: * элементтік құрамы; * молекулалық массасы; * балқу температурасы 17 көміртекті жеке қышқылдың қасиеттеріне ұқсас болып көрінуі мүмкін. Бұл жағдай XIX ғасырдағы химиялық талдау әдістерінің шектеулілігіне байланысты ұзақ уақыт бойы қате түсіндірілген. Хайнц сонымен қатар нағыз гептадекан қышқылын синтездік жолмен алып, оның дербес химиялық қосылыс екенін дәлелдеді. Ұзақ уақыт бойы тақ көміртекті жоғары май қышқылдары табиғатта болмайды деп есептелген. Алайда XX ғасырда газ хроматографиясы сияқты сезімтал аналитикалық әдістердің дамуы маргарин қышқылының табиғи майларда аз мөлшерде кездесетінін растады. 1950-жылдары гептадекан қышқылының эфирлері сүт майынан сенімді түрде бөлініп, анықталды. Кейін ол жануарлардың, өсімдіктердің, балдырлардың және микроорганизмдердің әртүрлі липидтерінен табылды. == Молекулалық құрылысы == Маргарин қышқылының молекуласы екі негізгі бөліктен тұрады: # бір полярлы [[карбоксил]] тобы — COOH; # 16 көміртек атомынан тұратын полярсыз көмірсутектік тізбек. Құрылымдық формуласы: :CH<sub>3</sub>–(CH<sub>2</sub>)<sub>15</sub>–COOH Карбоксил тобының көміртек атомын қоса есептегенде молекулада барлығы 17 көміртек атомы болады. Көміртек тізбегінде қос және үш байланыстар жоқ, сондықтан маргарин қышқылы қаныққан май қышқылдарына жатады. Молекуланың көмірсутектік бөлігі ұзын әрі гидрофобты, ал карбоксил тобы полярлы және гидрофильді қасиет көрсетеді. Сондықтан маргарин қышқылы амфифильді қосылыс болғанымен, ұзын көмірсутектік тізбектің әсерінен суда өте нашар ериді. Кристалдық күйде көршілес молекулалардың карбоксил топтары сутектік байланыстар арқылы димерлер түзеді. Ұзын көмірсутектік тізбектер бір-біріне параллель орналасып, дисперсиялық әрекеттесулер арқылы кристалдық торды тұрақтандырады. == Гомологтық қатардағы орны == Маргарин қышқылы қаныққан бір негізді карбон қышқылдарының гомологтық қатарына жатады. Ол көміртек атомдарының саны бойынша пальмитин және стеарин қышқылдарының арасында орналасқан: {| class="wikitable" |+ Қаныққан май қышқылдары |- ! Қышқыл ! Жүйелік атауы ! Белгіленуі ! Формуласы ! Балқу температурасы |- | [[Пальмитин қышқылы]] | Гексадекан қышқылы | 16:0 | C<sub>16</sub>H<sub>32</sub>O<sub>2</sub> | шамамен 63 °C |- | '''Маргарин қышқылы''' | Гептадекан қышқылы | 17:0 | C<sub>17</sub>H<sub>34</sub>O<sub>2</sub> | шамамен 59–61 °C |- | [[Стеарин қышқылы]] | Октадекан қышқылы | 18:0 | C<sub>18</sub>H<sub>36</sub>O<sub>2</sub> | шамамен 69–70 °C |} Қаныққан май қышқылдарының балқу температурасы көміртек тізбегінің ұзындығына ғана емес, көміртек атомдары санының жұп немесе тақ болуына да байланысты. Жұп көміртекті май қышқылдарының молекулалары кристалдық торда әдетте тиімдірек орналасады. Сондықтан маргарин қышқылы бір көміртек атомына қысқа пальмитин қышқылынан әрдайым жоғары температурада балқымайды. Бұл құбылыс '''жұп–тақ әсері''' деп аталады. == Физикалық қасиеттері == Таза маргарин қышқылы — түссіз немесе ақ, інжу тәрізді жылтыры бар кристалдық қатты зат. Ол жұқа тақташалар немесе балауыз тәрізді кристалдар түрінде болуы мүмкін. Жоғары температурада және ауа қатысында ұзақ қыздыру қышқылдың тотығуына және ішінара ыдырауына әкелуі мүмкін. Сондықтан тәжірибелік қайнау температурасы көбіне төмендетілген қысымда анықталады. === Ерігіштігі === Маргарин қышқылы: * суда іс жүзінде ерімейді; * суық этанолда нашар ериді; * ыстық спиртте жақсырақ ериді; * диэтил эфирінде; * хлороформда; * ацетонда; * бензол мен толуолда; * майлар мен көмірсутектік еріткіштерде ериді. Судағы ерігіштігінің төмен болуы молекуладағы ұзын полярсыз көмірсутектік тізбекпен түсіндіріледі. Сілтілік ерітіндіде маргарин қышқылы химиялық реакция нәтижесінде натрий немесе калий гептадеканоатына айналады. Бұл тұздар бос қышқылға қарағанда суда жақсырақ дисперсияланады. == Химиялық қасиеттері == Маргарин қышқылы бір негізді қаныққан карбон қышқылдарына тән химиялық реакцияларға түседі. === Диссоциациясы === Суда өте аз еріген бөлігі протон бөліп, гептадеканоат анионын түзеді: :<chem>C16H33COOH <=> C16H33COO^- + H^+</chem> Ұзын көмірсутектік тізбек карбоксил тобының қышқылдық қасиетіне айтарлықтай әсер етпейді. Дегенмен суда нашар еруі оның қышқылдығын тәжірибелік жолмен анықтауды қиындатады. === Негіздермен әрекеттесуі === Сілтілермен бейтараптану реакциясында маргарин қышқылының тұздары түзіледі: :<chem>C16H33COOH + NaOH -> C16H33COONa + H2O</chem> Калий гидроксидімен: :<chem>C16H33COOH + KOH -> C16H33COOK + H2O</chem> Натрий және калий гептадеканоаттары иондық беттік-белсенді қасиет көрсетеді. Кальций немесе магний иондарымен суда нашар еритін тұздар түзіледі: :<chem>2C16H33COOH + Ca(OH)2 -> Ca(C16H33COO)2 + 2H2O</chem> === Белсенді металдармен әрекеттесуі === Белсенді металдармен әрекеттескенде тұз және сутек түзіледі: :<chem>2C16H33COOH + 2Na -> 2C16H33COONa + H2 ^</chem> Бұл реакция карбон қышқылдарының құрамында қозғалмалы қышқылдық сутек атомы бар екенін көрсетеді. === Карбонаттармен әрекеттесуі === Натрий карбонатымен әрекеттескенде көмірқышқыл газы бөлінеді: :<chem>2C16H33COOH + Na2CO3 -> 2C16H33COONa + CO2 ^ + H2O</chem> === Этерификациясы === Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында әрекеттескенде күрделі эфирлер түзіледі: :<chem>C16H33COOH + R-OH <=> C16H33COOR + H2O</chem> Маргарин қышқылының маңызды күрделі эфирлері: * метилгептадеканоат; * этилгептадеканоат; * пропилгептадеканоат; * холестерилгептадеканоат; * глицерин гептадеканоаттары. Метилгептадеканоат май қышқылдарын газ хроматографиясымен талдау кезінде стандартты зат ретінде қолданылады. Глицеринмен толық этерификация кезінде тригептадеканоин түзіледі: :<chem>3C16H33COOH + C3H5(OH)3 <=> C3H5(OCOC16H33)3 + 3H2O</chem> === Тионилхлоридпен әрекеттесуі === Тионилхлоридпен әрекеттескенде гептадеканоилхлорид түзіледі: :<chem>C16H33COOH + SOCl2 -> C16H33COCl + SO2 ^ + HCl ^</chem> Гептадеканоилхлорид басқа күрделі эфирлерді, амидтерді және липидтік туындыларды синтездеуге арналған белсенді аралық өнім болып табылады. === Тотықсыздануы === Күшті тотықсыздандырғыштар әсерінен карбоксил тобы алғашқы спиртке дейін тотықсызданады: :<chem>C16H33COOH ->[LiAlH4] C17H35OH</chem> Реакция өнімі — 1-гептадеканол. === Жануы === Толық жану кезінде көмірқышқыл газы мен су түзіледі: :<chem>2C17H34O2 + 49O2 -> 34CO2 + 34H2O</chem> Оттек жеткіліксіз болғанда көміртек(II) оксиді, күйе және толық тотықпаған органикалық өнімдер түзілуі мүмкін. == Табиғатта кездесуі == Маргарин қышқылы табиғатта сирек кездесетін май қышқылдарының қатарына жатады. Ол көбіне бос күйінде емес, триацилглицериндер, фосфолипидтер және басқа күрделі липидтердің құрамындағы гептадеканоил қалдығы түрінде болады. Ол аз мөлшерде: * сиыр, қой және ешкі сүтінің майында; * күйіс қайыратын жануарлардың дене майында; * сиыр және қой етінің майында; * кейбір балықтар мен теңіз организмдерінде; * балдырлар мен микроорганизмдер липидтерінде; * кейбір өсімдік тұқымдарының майларында кездеседі.<ref name="ChEBI" /><ref name="LIPIDMAPS" /> Табиғи майлардағы қаныққан май қышқылдарының басым бөлігі жұп көміртекті болады. Бұл май қышқылдарының биосинтезінде көміртек тізбегінің негізінен екі көміртекті ацетил-КоА және малонил-КоА бірліктерімен ұзаруына байланысты. Күйіс қайыратын жануарларда месқарын микроорганизмдері түзетін пропион қышқылы мен пропионил-КоА тақ көміртекті май қышқылдарының түзілуіне жағдай жасайды. Маргарин қышқылының табиғи өнімдердегі мөлшері: * жануардың түріне; * қорегіне; * жасына; * сүт беру кезеңіне; * месқарын микрофлорасына; * маусымға; * майды талдау тәсіліне байланысты өзгереді. == Биосинтезі == Жұп көміртекті май қышқылдарының синтезі көбіне ацетил-КоА-дан басталады. Маргарин қышқылы сияқты тақ көміртекті май қышқылдарын синтездеу кезінде бастапқы зат ретінде үш көміртекті '''пропионил-КоА''' пайдаланылуы мүмкін. Жалпы сызба: :пропионил-КоА + 7 малонил-КоА → гептадеканоил-КоА Әрбір малонил-КоА молекуласы көміртек тізбегіне екі көміртек атомын қосады. Үш көміртекті пропионил қалдығына жеті екі көміртекті бөлік қосылғанда 17 көміртекті тізбек түзіледі. Пропионат тақ тізбекті май қышқылдарының синтезін арттыра алатыны май түзуші ашытқылармен жүргізілген тәжірибелерде көрсетілген.<ref name="Park2018">{{cite journal |last1=Park |first1=Young-Kyoung |last2=Rodrigues |first2=Daniel F. |title=Optimization of odd chain fatty acid production by Yarrowia lipolytica |journal=Biotechnology for Biofuels |year=2018 |volume=11 |pages=158 |doi=10.1186/s13068-018-1154-4 |pmc=5992694}}</ref> Сүтқоректілерде маргарин қышқылы келесі жолдармен де түзілуі мүмкін: * пентадекан қышқылының екі көміртек атомына ұзаруы; * стеарин қышқылының α-тотығу арқылы бір көміртек атомына қысқаруы; * ішек микроорганизмдері түзген пропионаттың май қышқылдары синтезіне қатысуы. Пероксисомалық α-тотығу ферменттерінің маргарин қышқылы деңгейіне әсер ететіні жануарларға жүргізілген тәжірибелерде көрсетілген.<ref name="Jenkins2017">{{cite journal |last1=Jenkins |first1=Benjamin |title=Peroxisomal 2-Hydroxyacyl-CoA Lyase Is Involved in Endogenous Biosynthesis of Heptadecanoic Acid |journal=Molecules |year=2017 |volume=22 |issue=10 |pages=1718 |doi=10.3390/molecules22101718 |pmc=6154619}}</ref> == Метаболизмі == Маргарин қышқылы жасушада алдымен гептадеканоил-КоА-ға айналады. Кейін ол митохондриялардағы β-тотығу жолына түседі. Тізбегі жұп көміртекті май қышқылдары β-тотығу соңында толығымен екі көміртекті ацетил-КоА бірліктеріне ыдырайды. Тақ көміртекті маргарин қышқылының ыдырауында: * жеті ацетил-КоА; * бір пропионил-КоА түзіледі. Пропионил-КоА кейін бірнеше ферменттік реакция арқылы сукцинил-КоА-ға айналады: :пропионил-КоА :↓ пропионил-КоА-карбоксилаза :D-метилмалонил-КоА :↓ метилмалонил-КоА-эпимераза :L-метилмалонил-КоА :↓ метилмалонил-КоА-мутаза :сукцинил-КоА Пропионил-КоА-карбоксилазаға [[биотин]], ал метилмалонил-КоА-мутазаға [[B12 дәрумені]] қажет. Сукцинил-КоА [[Кребс циклі]]не қосылып, энергия түзуге немесе глюконеогенезге қатыса алады. Осы ерекшелік тақ көміртекті май қышқылдарының метаболизмін жұп көміртекті май қышқылдарының алмасуынан ажыратады. == Биологиялық маңызы == Маргарин қышқылы адам ағзасында: * триацилглицериндер; * фосфатидилхолиндер; * фосфатидилэтаноламиндер; * сфинголипидтер; * холестерин эфирлері құрамында аз мөлшерде кездеседі. Ол адам үшін алмастырылмайтын май қышқылы ретінде ресми түрде танылмаған және оның жеке тәуліктік қажеттілігі белгіленбеген. Қандағы немесе май ұлпасындағы C17:0 мөлшері бұрын сүт майын тұтынудың биологиялық көрсеткіші ретінде пайдаланылды. Алайда кейінгі зерттеулер маргарин қышқылының бір бөлігі ағзада эндогенді жолмен түзілетінін көрсетті. Сондықтан оны сүт өнімдерін тұтынудың абсолютті және жеке-дара көрсеткіші ретінде қарастыруға болмайды. Сүт майын тұтыну мен қан немесе май ұлпасындағы тақ көміртекті май қышқылдарының мөлшері арасындағы байланыс әртүрлі зерттеулерде бірдей болмаған. Кейбір зерттеулерде пентадекан қышқылы C15:0 сүт майын тұтынумен C17:0-ге қарағанда тығызырақ байланыс көрсеткен.<ref name="Brevik">{{cite journal |last1=Brevik |first1=Asgeir |last2=Veierød |first2=Marit B. |last3=Drevon |first3=Christian A. |last4=Andersen |first4=Lene F. |title=Evaluation of the odd fatty acids 15:0 and 17:0 in serum and adipose tissue as markers of intake of milk and dairy fat |journal=European Journal of Clinical Nutrition |year=2005 |volume=59 |issue=12 |pages=1417–1422 |doi=10.1038/sj.ejcn.1602256 |pmid=16118654}}</ref> == Денсаулықпен байланысын зерттеу == Бақылаулық зерттеулерде қан плазмасындағы немесе фосфолипидтердегі маргарин қышқылының салыстырмалы мөлшері: * 2-типті қант диабеті; * жүректің ишемиялық ауруы; * инсульт; * басқа кардиометаболизмдік көрсеткіштермен салыстырылған. Кейбір эпидемиологиялық зерттеулерде C17:0 мөлшерінің жоғары болуы ауру қаупінің төмен болуымен байланысты болған. Бірақ мұндай байланыс маргарин қышқылының өзі аурудан қорғайтынын дәлелдемейді. Бақылаулық нәтижелерге: * сүт өнімдерінің түрі; * жалпы тамақтану үлгісі; * ішек микробиотасының құрамы; * эндогенді май қышқылы синтезі; * дене салмағы; * физикалық белсенділік; * генетикалық ерекшеліктер әсер етуі мүмкін. Сондықтан маргарин қышқылын аурулардың алдын алатын дәрілік немесе алмастырылмайтын қоректік зат ретінде сипаттауға ғылыми негіз жеткіліксіз. Жануарларға жүргізілген кейбір тәжірибелер де C17:0 қоспасының бұрын болжанған метаболизмдік әсерлерін растамаған. == Семиохимиялық маңызы == Маргарин қышқылы кейбір жануарлардың иіс бездері бөлетін заттардың құрамынан табылған. Ол басқа май қышқылдары және ұшпа органикалық қосылыстармен бірге жануарлардың химиялық байланыс жүйесіне қатысуы мүмкін. Маргарин қышқылы: * еуропалық борсықтың (''Meles meles'') құйрықасты безі секретінен; * еркек қос өркешті түйенің (''Camelus bactrianus'') шүйде безі секретінен; * кейбір бауырымен жорғалаушылардың бездік секреттерінен анықталған.<ref name="Badger">{{cite journal |last1=Buesching |first1=Christina D. |last2=Stopka |first2=Pavel |last3=Macdonald |first3=David W. |title=The social function of allo-marking in the European badger (Meles meles) |journal=Journal of Chemical Ecology |year=2002 |volume=28 |issue=2 |pages=345–361 |doi=10.1023/A:1017987122564 |pmid=11868678}}</ref> Бұл секреттердегі жеке заттың нақты биологиялық қызметін басқа компоненттерден бөлек қарастыру қиын. Әдетте химиялық сигнал бірнеше қосылыстың қоспасы арқылы қалыптасады. == Алынуы == Маргарин қышқылы табиғи майларда аз мөлшерде кездесетіндіктен, оны өндірістік немесе зертханалық мақсатта көбіне синтездік жолмен алады. === Табиғи майлардан бөлу === Табиғи липидтерден бөліп алу сатылары: # майларды гидролиздеу немесе сабындандыру; # бос май қышқылдарының қоспасын алу; # вакуумдық айдау; # төмен температурада фракциялық кристалдандыру; # [[мочевина]]мен кешен түзу; # хроматографиялық тазарту. Майлар гидролизденгенде: :<chem>C3H5(OCOR)3 + 3H2O -> C3H5(OH)3 + 3RCOOH</chem> Маргарин қышқылының табиғи қоспадағы мөлшері аз болғандықтан, жоғары тазалықтағы өнім алу үшін бірнеше бөлу әдісін қатар қолдану қажет. === Күрделі эфирлердің гидролизі === Метил немесе этилгептадеканоатты гидролиздеу арқылы бос қышқыл алуға болады: :<chem>C16H33COOCH3 + H2O -> C16H33COOH + CH3OH</chem> Сілтілік гидролиз кезінде алдымен гептадеканоат түзіліп, кейін минералдық қышқылмен өңделеді: :<chem>C16H33COOCH3 + NaOH -> C16H33COONa + CH3OH</chem> :<chem>C16H33COONa + HCl -> C16H33COOH + NaCl</chem> === Спирттер мен альдегидтерді тотықтыру === 1-гептадеканол немесе гептадеканаль күшті тотықтырғыштармен өңделгенде маргарин қышқылы түзіледі: :<chem>C17H35OH + 2[O] -> C16H33COOH + H2O</chem> :<chem>C16H33CHO + [O] -> C16H33COOH</chem> === Микробиологиялық алынуы === Биотехнологиялық жолмен тақ көміртекті май қышқылдарын алу үшін микроорганизмдерге пропионат беріледі. Пропионат пропионил-КоА-ға айналып, май қышқылы синтазасы үшін бастапқы үш көміртекті бөлік қызметін атқарады. ''Yarrowia lipolytica'' сияқты май түзуші ашытқыларды метаболизмдік инженериялау арқылы C15:0, C17:0 және басқа тақ көміртекті май қышқылдарының түзілуін арттыруға болады.<ref name="Park2018" /> == Қолданылуы == Маргарин қышқылының табиғи қорлардағы мөлшері аз және құны салыстырмалы түрде жоғары болғандықтан, оның жаппай өнеркәсіптік қолданылуы шектеулі. === Аналитикалық химия === Жоғары тазалықтағы маргарин қышқылы және метилгептадеканоат: * газ хроматографиясында; * газ хроматографиясы–масс-спектрометрияда; * сұйықтық хроматографиясы–масс-спектрометрияда; * липидомикада; * тағамдық майларды талдауда; * қан плазмасы мен ұлпалардың май қышқылдарын анықтауда стандарт ретінде қолданылады.<ref name="LIPIDMAPS" /> C17:0 кейбір үлгілерде аз мөлшерде кездесетіндіктен, бұрын май қышқылдарын сандық анықтауда ішкі стандарт ретінде кең қолданылған. Бірақ сүт майы немесе күйіс қайыратын жануарлардың майы талданғанда үлгінің өзінде C17:0 болуы мүмкін. Мұндай жағдайда басқа ішкі стандарт таңдалады. === Биохимиялық зерттеулер === Маргарин қышқылы: * тақ көміртекті май қышқылдарының β-тотығуын; * пропионил-КоА алмасуын; * α-тотығу жолдарын; * мембраналық липидтердің құрылымын; * сүт майының биомаркерлерін; * ішек микробиотасының май қышқылдарына әсерін зерттеуде қолданылады. === Органикалық синтез === Маргарин қышқылынан: * гептадеканоат тұздары; * күрделі эфирлер; * амидтер; * гептадеканоилхлорид; * 1-гептадеканол; * изотоптық таңбаланған стандарттар; * синтетикалық фосфолипидтер мен сфинголипидтер алынады. === Материалтану === Гептадекан қышқылы және оның тұздары мономолекулалық қабаттарды, гидрофобты жабындарды, май қышқылы кристалдарының жұп–тақ әсерін, органикалық жұқа қабықшаларды зерттеуге арналған үлгілік қосылыстар ретінде қолданылады. == Талдау және анықтау әдістері == Маргарин қышқылын табиғи майлардан анықтаудың негізгі әдісі — май қышқылдарының метил эфирлерін газ хроматографиясымен талдау. Талдау сатылары: # липидтерді үлгіден бөліп алу; # триацилглицериндерді гидролиздеу немесе қайта этерификациялау; # май қышқылдарын метил эфирлеріне айналдыру; # эфирлерді капиллярлық газ хроматографиялық бағанда бөлу; # шыңның ұсталу уақытын стандартты метилгептадеканоатпен салыстыру; # мөлшерін ішкі немесе сыртқы стандарт арқылы есептеу. C17:0 шыңы көбіне C16:0 және C18:0 қышқылдарының шыңдарының арасында орналасады. Сәйкестендіру үшін: * газ хроматографиясы–масс-спектрометрия; * жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы; * сұйықтық хроматографиясы–масс-спектрометрия; * инфрақызыл спектроскопия; * ядролық магниттік резонанс; * дифференциалдық сканерлеуші калориметрия қолданылады. Масс-спектрометрия молекулалық массаны және фрагментация өнімдерін анықтауға мүмкіндік береді. Ядролық магниттік резонанс спектрінде ұзын метилендік тізбекке, соңғы метил тобына және карбоксил тобына сәйкес сигналдар байқалады. == Сапа көрсеткіштері == Зертханалық немесе аналитикалық маргарин қышқылының сапасын сипаттайтын көрсеткіштер: * негізгі заттың массалық үлесі; * газ-хроматографиялық тазалығы; * балқу аралығы; * қышқылдық саны; * ылғал мөлшері; * түсі; * сабынданбайтын заттардың мөлшері; * қалдық еріткіштер; * ауыр металдар мөлшері. Таза маргарин қышқылының теориялық қышқылдық саны: :<math>\frac{56{,}1 \times 1000}{270{,}45} \approx 207{,}4</math> мг KOH/г Балқу температурасының тар аралықта болуы өнімнің тазалығын бағалауға көмектеседі. Алайда пальмитин және стеарин қышқылдарының қоспасы маргарин қышқылына ұқсас балқу қасиеттерін көрсетуі мүмкін, сондықтан сенімді сәйкестендіру үшін хроматографиялық талдау қажет. == Қауіпсіздігі == Маргарин қышқылының ұшқыштығы төмен. Қалыпты жағдайда ол оңай буланбайды, бірақ жанғыш органикалық зат болып табылады. Концентрленген зертханалық өнім теріні, көздің шырышты қабығын, шаң немесе аэрозоль түрінде тыныс жолдарын тітіркендіруі мүмкін. Жұмыс кезінде қорғаныш қолғаптарын, қорғаныш көзілдірігін, зертханалық киімді, жеткілікті желдетуді пайдалану ұсынылады. Балқытылған маргарин қышқылы термиялық күйік туғызуы мүмкін. Затпен жұмыс істегенде нақты өнімнің қауіпсіздік паспортындағы талаптарды сақтау қажет. Өрт кезінде [[көмірқышқыл газ]]ы, көміртек(II) оксиді, түтін және органикалық ыдырау өнімдері түзілуі мүмкін. == Сақталуы == Маргарин қышқылын салқын, құрғақ, жарықтан қорғалған, қақпағы тығыз жабылған ыдыста сақтау ұсынылады. Оны күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, қыздырғыш құралдардан, реакцияға қабілетті негіздер мен белсенді металдардан бөлек сақтау керек. Ұзақ сақтау кезінде қышқылдың бетінде тотығу өнімдері пайда болуы мүмкін. Жоғары тазалықтағы аналитикалық стандарттарды инертті газ атмосферасында сақтау өнімнің тұрақтылығын арттырады. == Қоршаған ортадағы қасиеттері == Маргарин қышқылы табиғи липидтердің аз мөлшерлі құрамдасы болғандықтан, микроорганизмдердің әсерімен биологиялық ыдырауға қабілетті. Суда нашар еритіндіктен, қоршаған ортаға түскен кезде ол су бетіндегі майлы қабатқа, органикалық бөлшектерге, топыраққа, шөгінділерге өтуі мүмкін. Микроорганизмдер маргарин қышқылын β-тотығу арқылы ацетил-КоА мен пропионил-КоА-ға дейін ыдырата алады. Көп мөлшерде төгілген жағдайда затты инертті сорбентпен жинап, жергілікті қалдықтарды басқару талаптарына сәйкес кәдеге жарату қажет. == Тағы қараңыз == * [[Май қышқылдары]] * [[Қаныққан май қышқылдары]] * [[Пальмитин қышқылы]] * [[Стеарин қышқылы]] * [[Гептадецен қышқылы]] * [[Триацилглицерин]] * [[Бета-тотығу]] * [[Альфа-тотығу]] * [[Пропионил-КоА]] * [[Метилмалонил-КоА]] * [[Маргарин]] * [[Газ хроматографиясы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/10465 Heptadecanoic Acid, CID 10465] — PubChem химиялық деректер базасы * [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C506127 Heptadecanoic acid] — NIST Chemistry WebBook * [https://www.lipidmaps.org/databases/lmsd/LMFA01010017 Margaric acid, LMFA01010017] — LIPID MAPS Structure Database * [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:32365 Heptadecanoic acid, CHEBI:32365] — Chemical Entities of Biological Interest * [https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=506-12-7 Heptadecanoic acid, CAS 506-12-7] — CAS Common Chemistry * [https://www.hmdb.ca/metabolites/HMDB0002259 Heptadecanoic acid, HMDB0002259] — Human Metabolome Database * [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16118654/ Evaluation of the odd fatty acids 15:0 and 17:0 as markers of dairy fat intake] — PubMed * [https://www.mdpi.com/1420-3049/22/10/1718 Peroxisomal 2-Hydroxyacyl-CoA Lyase Is Involved in Endogenous Biosynthesis of Heptadecanoic Acid] — ''Molecules'' * [https://link.springer.com/article/10.1186/s13068-018-1154-4 Optimization of odd chain fatty acid production by Yarrowia lipolytica] — ''Biotechnology for Biofuels'' [[Санат:Май қышқылдары]] [[Санат:Карбон қышқылдары]] [[Санат:Қаныққан май қышқылдары]] [[Санат:Бір негізді карбон қышқылдары]] [[Санат:Липидтер]] 5m5gnv4ou138i6tcrvo3cif3v8qu6kf Санат:Бір негізді карбон қышқылдары 14 783381 3629414 2026-07-13T10:35:21Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3629414 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Ғұн, сақ жазулары және тілі мен Атилла есіміне байланысты кейбір мәселелер 0 783382 3629415 2026-07-13T10:39:54Z Алмас Нурмаш 183229 дереккөз 3629415 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Кейінгі қуатты түркі қоғамы мен мәдениетінің қалыптасуында ғұндардың алатын орны ерекше. Былайша айтқанда ғұндар мен ғұндар қоғамы прототүркі, прототүркі қоғамы болып саналады. Бұл тұжырымды түркітану әлемінде есімдері әйгілі талай беделді түркітанушы ғалымдар мен мамандар мақұлдап келеді. Ғұндар мәдениеті, шаруашылық типі, қоғамдық-саяси құрылымы, мәдениеті мен өнері, болмысы мен діні, тілі кейінгі дәуірлердегі олардың жаңа буыны түркілерге мирасқор ретінде мұра боп қалған. Бірақ осы түркілердің арғы ата-бабасы боп табылатын ғұндардың жазуы мен тіліне келгенде әлі де болса бірізділік жоқ. Кереғар көзқарастар мен тұжырымдар өкінішке орай әлі де болса ара-кідік кездесіп отырады. Енді тақырыбымыздың өзегі болып отырған бірер көзқарас, тұжырымдар төңірегіне ойыссақ. Филолог, шығыстанушы, Мажарстан Ғылым академиясының академигі, Сегед университетінің профессоры, академик Андраш Рона-Таш «Ана тілі» газетінің тілшісіне 2008 жылдың 18 желтоқсан күні №51 санында мажарлар тарихы жөнінде сұхбат беріпті. Жалпы академик Андраш Рона-Таш тек қана Мажарстан ғана емес, көптеген шет елдерге мәлім ғалым, көптеген ғылыми сыйлықтардың иегері. Дей тұрсақ та осы ғалымның сұхбатында, Атилла есіміне, ғұндар, сақтар тарихына қатысты тұжырымдарында еуропацентристік көзқарастардың салқыны бар екенін аңғармау мүмкін емес. Ғылымда сақтардың иран тілінде сөйлегені немесе түркі тілінде сөйлеуіне байланысты даулы пікірлер көп. Еуропацентристік бағыттағы ғалымдар иран тілінде сөйлеген десе, оған қарсы бағыттағы ғалымдар тобы түркі тілінде сөйлеген деген пікір білдіреді. Соңғыларының пікірлері бүгінгі таңда ғылыми уәжі жағынан тиянақты екендігінескеруіміз қажет. Академик Андраш Рона-Таштың тұжырымдары еуропацентристік бағыттағы көзқарастарды қуаттайтыны көрініп-ақ тұр. «Христиандыққа дейінгі 800-300 жылдар арасында Қара теңізден Солтүстікке қарайғы жерлерде өмір сүрген көшпенділерді бір кездегі грек қайнар көздері сақтар деп атайды. Бүгін осы сақтардың көбінің иран тілдерінің бірінде сөйлегенін білеміз. Гректерді сақтардың қай тілде сөйлегендері еш қызықтырмаған, ең маңыздысы, грекше түсінбейтін халық екендігі, сөйлейтіндері «бар-бар», яғни барбарлар. Алайда бүгін сақтар сөйлеген иран тілін көптеген қайнар көздер арқылы қайта құра аламыз. Сөз байлығымыздың аса бағалы сөздері иран тілінен осы кездерде енген».<ref>«Ана тілі» газеті, №51,желтоқсанның 18-і, 2008 жыл</ref> Алматы облысының шегіндегі Есік обасынан Қ.Ақышев бастаған археологтар 26 руналық әрпі бар «күміс тостаған» тапты. Бұл «күміс тостаған» ежелгі Қазақстан дерін мекендеген сақтардікі болып шықты. Оны белгілі түрколог-ғалым А.Аманжолов оқып шықты. Бұл жазу сақтар ирантілдес болды деген тұжырымды мүлдем жоққа шығарып, сақ тайпаларының көне түркі тілінде сөйлегенін айқындап отыр. Бұл жайында тарихшы Әбілғазы Дәулетхан былай жазады: «Профессор А.Аманжолов оқып, анықтап, айдарып берген «күміс тоқтағандағы» 26 руникалық әріптің Орхан- Енисей сына жазуының алғашқы нұсқасы екеніне қарсы қояр дәлелі болмаса да, әлі күнге дейін біреу сенсе, біреу себей келеді. Мұндағы сенім мен күдік тек X-XII ғасырлық алшақтықта да, екі жазу үлгісінің кейбіреуінің кейде ұқсап, кейде ұқсамай тұруында да емес, түрік халықтарының этногезіне, оның елдік, азаматтық тарихына деген еуропацентристік, сыңар жақ, қасаң қағидалардың қиқарлығыда жатса керек деп ойлаймыз».<ref>Дәулетхан Әлімғазы.Хұндар // «Жалын журналы», №12, 2004</ref> Ежелгі гректер иран әлемі, жалпы иран тілдес халықтармен тығыз қарым-қатынаста көрші-қолаң өмір сүрген. Гректер мен ирандықтар бір-бірінен көп нәрсені алған, көп нәрсені берген. Үнемі мәдени алыс-түйісте болған. Грек-парсы соғыстарында Кіші Азиялық грек қала-полистеріндегі гректер парсылар жағында соғысқан. Александр Македонскиймен соғысқан Дарий әскерінде Кіші Азиялық гректер үлесі басым көпшілік болған. Кейін шығысқа келген кезде Александр Македонский әскерлерінде де парсылар мен иран тілдес халықтар мол болды. Сондықтан да гректер мен ирандықтардың арасында ежелгі уақытта ала-бөтен этникалық сана тұрғысындағы қарама-қарсылық (конфронтация) бола қойған жоқ. Ежелгі грек мифологиясындағы Персей парсы этнонимімен тығыз байланысты. Осы себептерден гректер ирандықтарды варварлар қатарына жатқыза қойған жоқ. Олай болса гректердің иран тілдес скифтер мен сақтарды варварлар дей қоюы қиын. Ал егер олар түркітілдес болса әңгіме басқаша. Бізде скифтер мен сақтардың түркітілдес екендігін қуаттайтын ғалымдардың көзқарастарын құптаймыз. Енді мажар ғалымы Андраш Рона-Таштың ғұндар мен ғұн көсемі Аттила туралы пікірлеріне назар салайық. «Христостың тууынан кейінгі 375-ші жылы, ғаламат өзгерістер басталды. Сол кезде Еділді бір халық кешіп өтті, көп ұзамай оларды Еуропада ғұн атымен тани бастады. Сөйтіп, далада иран дәуірі аяқталады, олардан Шығыс Еуропа даласында иран тілді халық аландар және біздің астарымыздың ата-бабалары бүгінгі осетиндер қалды. Ғұндардың тілі әлі күнге дейін жұмбақ, ғұн тілінен қалған үш-ақ сөзден sztraba, medosz, kamon (sztraba – страва, қайтыс болған адамға берілетін ас, яғни medosz – бал сырасы, kamon – тары сырасы) ешқандай байсалды тұжырым жасай алмаймыз. Ғұндар империясының негізгі күшін топтар құрағаныны да білеміз. Аттила деген аттың өзі готтікі» [1]. Сақ (скиф), ғұн, түркі нәсілдерінің бір тектен тарайтындығын академик Ә.Марғұлан былайша жазады: «Қытай тарихының суреттеуінше, ғұндардың арғы тегі қола дәуірінің соңғы кезі, Қытайдың Шан-ин, ескі Чжау заманында жасаған елдер, сақтардың (скифтердің) бір үлкен ұлысы. Олардың ерте кезде мекендеген жері теріскей күнгей өлкесі. Бергі кезде олардан түркі тайпалары тарап, тегісімен байтақ сахарада өсіп-өнеді».<ref>Марғұлан Ә.Х. Ежелгі жыр, аңыздар. Алматы, 1985</ref> Ғұндар тарихы ежелгі қытай жазбаларында көп кездеседі. Солардың ішіндегі ерекше шығармалардың қатарына жататыны Қытайдың ежелгі замандағы әйгілі тарихшысы Сыма Циянның «Шы Цзи» (тарих), «Цянь хань Шу» (Бірінші хан дәуірінің тарихы»), «Ханыху» ( Екінші хан дәуірінің тарихы), «Тунцзянь-Ганлу» еңбектері. Еуропада ғұндар тарихына қатысты қытай, латын, армян тілдерінен аударылған ғылыми материалдар жетерлік. Осылардың ішінде XVIII ғасырда қытай тілінен аударылған И.Дегиннің еңбегін ерекше атауымыз қажет. Ғұн, үйсін, қаңлы, түркі тайпалары туралы бай мәліметтерді қытайдың ескі тарихи жазба көздерінен орысшаға аударған қажырлы ғалым Н.Я.Бичурин. Ғұндар мен түркілердің бір халық екенін көптеген ғалымдар дәлелдеген. Олардың ішінде Ф.Хирт, С.Паркер, Абел Ремюза, Прай, А.А.Куник, В.В.Радлов, И.Дегин, В.А.Пановтар болды. В.В.Радлов түріктердің ғұндардан шыққандығын сирек фактілермен дәлелдей отырып, осы көзқарасқа қарсы болған ғалымдарды қатты шенейді. Қытай қайнар көздерін француз тіліне аударған. И.Дегиннің пікірінше, түріктердің шығуы ескі ғұндардан екені айқын. Монғол мен түріктердің шығуында да оншама айырмашылық жоқ. Монғолияда туған Шыңғыс ханның елі – түріктердің бір бөлігі. Ғұндар - ең ескі түрік. Олардың ізін ала кейін Түрік қағанаты құрылды. Абел Ремюза мынадай пікір айтады: «Хун –гун екеуі бір сөз,ескі дәуірдегі ғұндардың аты, олар тегісімен түріктер, бергі кезде олардың бір бөлігі монғол бола бастаған.<ref>Марғұлан Ә.Х. Аңызбен жеткен ақиқат //«Жалын журналы» №8, 2004//</ref> Ғұндардың түркілердің ата - бабасы екенін ежелгі мажар жазбаларынан жан -жақты зерттеп, айқын көрсеткен академик А.А.Куник. ол түркілердің Шығыс Еуропаға , Оңтүстік Ресейге келуі ғұндар заманынан бастау алған дейді. Ежелгі ата – баба қонысы, бесігі болған Алтай тауынан тарап шыққан ғұндар батыс Азияны (Арал теңізі,Каспий даласы) қоныс етіп,бірте -бірте Қара теңізге жетеді. Ғұндардың тегі түркі тайпаларынан екенін айта келіп, олардан кейін бірнеше дәуірден кейін олардың ізін ала түркілердің кейінгі буыны, пешенектер, қыпшақтар, оғыздар да келіп жетті дейді. Түркілердің ғұндардың ұрпағы, мұрагерлері екенін тамаша дәлелдеп айтқан , орыс ғалымы академик Бартольд. Академиктің ғұндар мен түркілерге қатысты төмендегі пікірлеріне көз жүгіртелік. –« Тюркский народ принадлежал к числу составных частей распавшейся к концу первого века н.э. империи хуннов(гуннов). «Китайцы называют тюрков VI века потомками хуннов» «Часть хуннов оставались в киргизских стипях. Эти хунны живушие в стране к сереру от усуней носят у китайцев название юебань» «Юебанцы были тюрки, китайцы называют их потомками хуннов и говорят что их обычай и язык были одинаковы с гаогюзскими (уйгурскими)»[4]. Ғұндардың әдет-ғұрпының, салт-дәстүрінің қазақтармен бірдей екені туралы көп айтып, жазған ғалым Ә.Х.Марғұлан. «Рухани тіршілігі ескі қазақ тайпаларының ойлауымен бірдей. Олар жаратылыстағы барлық бейнелерді ардақтап, оған бас иген... Аса сүйген дүниелері- көк аспан, жер-су, әдемі зәулім таулар, ұлы орман. Олардың бас иетін тәңірісі, діні- көк аспан, одан ізгі дүние болмаған. Көкке қарап күнге, айға табынған. Ғұндардың басшылары таңертең ерте тұрып, шығыпкеле жатқан күнге бас иіп, қолын көкке көтерген. Жаңа ай туғанда қолын көкке көтеріп, айға табынған. Қазақтар бұл дәстүрді ерекше ардақтап, еш бір өзгерусіз сол қалпында, мынадай тілек айтатын: Ай көрдік, аман көрдік, Жаңа айда жарылқа, Ескі айда есірке...» [3, 56-57]. Академик Әлкей Марғұланның талантты шәкірті, ғалым-тарихшы Самат Өтениязов та ұстазының пікірін құптай отырып, оны әрі қарай былайша өрбітеді: «Шынында да, солай. Ғұндардың әдет-ғұрпының, салт-дәстүрінің бұл күнде тікелей мұрагері қазақ халқы екені сөзсіз. Мысалы, баланы бесікке бөлеу, жылқының етін жеп, сүтін ішуі, қадірлі қонаққа қойдың басын тартуы, құмалақ ашып немесе жауырын сүйекпен жору қазақ халқында ғана сақталған. Әрине, осы әдет-ғұрыптың барлығы қазақ еліне қыпшақ мәдениеті арқылы жеткен. Мысалы, әлгіндей әдет-ғұрыптар қыпшақтан басқа оғыз немесе қарлұқ мәдениетін жалғастырушы халықтың ешқайсысында жоқ. Бернштамның археологиялық экспедициясы тапқан ғұндардың бесігі мен қазіргі қазақ бесігінің ешқандай айырмашлығы жоқ». <ref>Өтениязов С. Ғұндар мұрасы. //«Жалын журналы» №8, 2004//</ref> Бұлардан басқа Самат Өтениязов ғұн тілі мен түркі тілінің түп-төркіні, қайнар бұлағы бір екенін Әлкей Марғұлан өз еңбектерінде жан-жақты көрсеткен еді. Ғұндардың герман тілі мен мадияр тілінде сақталған көне сөздерін зерттеген ғалым Ю.Блеер және басқа ғалымдардың еңбектерін Әлекең жан-жақты пайдаланған. Германдардың ғұндар туралы айтылатын көне сөздерін терең зерттеген Ю.Блеер көртеген қызықты мәліметтер береді. Ю.Блеер ғұндардың кейбір ерекше сөздерін мысалға келтіреді, солардың ішінде кісі аттары- Ернақ, Денгиек, Ойварси, Берих, Хелхел т.б. Сондай-ақ, кейбір терминдері! Құл-кіші (құл, кісі, күл), қыз- бала, ал заттардан қынлы (селебе) сөздері. Бұльсөздерді терең зерттеген Ф.Хирт пен В.В.Бартольдке сілтеме жасаған Әлекең: «Бұл ғалымның нықтауынша, ғұндардың тілі- ең ескі түрік тілінің бірі. Қанлық- қынға салып жүретін селебе, қылыш, «пародный меч гуннов»,- деп Әлекең Бартольдке сілтеме беріпті. Шынында, әлі күнге дейін қазақ және көптеген түрік елдерінде қылыштың қалтасын- «қынап», ал пышақтың қалтасын «қын» деп атайды. Одан ары қарай Бұл сөздің біздің заманымыздан 47 жыл бұрын ғұндар Қытай үкіметімен келісім жасап отырғанда тағы кездеседі. Ғұндардың тілінде «иер», «су», «от» , «тәңірі» , «аәнун» (дүние) сөздері айтылып отырады. Бұларды жақсылап тексерген- Ф.Хирт, К.Ширатори, Л.Базин, О.Меншен-Хелфен, П.Пельо, Ф.Альтхейм,Ю.А.Зуев» [5.21]. П.Пелье мен В.В.Бартольд ғұндар ұрпағы сянбилердің зерттеулерінде де түрікше сөйлегенін айтқан. Ә.Х.Марғұлан Шираторидің ғұндар мен үйсіндердің ел басқарған кісілерінің қазақ тіліне жақын сөйлегенін, бірақ қытай иероглифі бұл сөздерді бұзып жазғынын айтады. Мысалға, Унгуйми- қазақша Оңғарбай, Тулехе- қазақша Төлеке, Хулхе-қазақша Күлке (бір тайпаның аты). «Ажа»- бұйрық, заң. Қазақтарда «Айдер ажа, қой дер қожа» дейтін сөздер бар. «Біздің заманымыздан екі ғасыр бұрын жазылған Қытай тарихынан ғұндардың он төрт сөзін тапқан зерттеуші В.А.Панов олардың ішінде белгілі сөз- Чэн-ли (тәңірі), тау-ло (таудағы тұрақ), гуту- құтты, цилынь- сілік, таза, қазақша- сілкі т.б.<ref>Панов В.А. К истории народов средней Азии.Сюнну(Хунну). Тюркские происхождение народа Сюн-ну (Хунну) китайских летописей. Владивосток, 1916.</ref> Еуропалық түркологтар Г.Дерфер және Дж. Кихон ғұндардың тілі түркі тілі болмағанын үзілді –кесілді тұжырымдарымен байқатады: «Можно с уверенностью сказать, что язык сюнне не был не тюркским, ни монгольским, вероятно, что речь идет о вымершем изолированном языке(как в случае с угортским или шумерском языке».<ref>Дерфер Г. О языке гунов.Зарубежнаая тюркология.Москва, 1986.Вып. 1.</ref> Ал, Э.Дж.Пуллиблэнг ғұндар тілін алтай тілдік семьясына жатқызбай, оларды: «Сюнну говорили на языке енисейской семьи, что и монлогы, и тюрки, которые после них стали хозяевами восточных степей. Унаследовали от них элементы и политической организации вместе с соответствующий лексикой»,- деп, оларды енисей тілдік семьясына жатқызып, ғұн тілін алтай тілі тобына жататын түрік тілдерінен алыстату ниеті бар.<ref>Пуллиблэнк Э. Дж. Язык сюнну.</ref> Орыс қытайтану ғылымының атасы Я.Бигурин ежелгі қытай дерек көздеріне сүйене отырып «сюнну письмен не имеют» деп біржақты тұжырған.<ref>Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Второе издание. М , 1950-1953</ref> Беделді ғалымның бұл пікірі осындай пікірлердің өрістеуіне жол ашты. Осындай көзқарастар жөнінде тарих ғылымдарының кандидаты Әлімғазы Дәулетхан өзінің «Хұндар» деген зерттеу мақаласында: «Хұндардың (сюннулердің) тілі мен жазуы түгіл, бұл халықтың өзінің жалпы түрік халықтарына, соның ішінде біздің қазақ халқына қатысы жөнінде мардымды пікірдің әлі айтылмағаны байқалады»[2]. Тіпті біздің қазіргі қолданыстағы оқулығымыз болып табылатын 1996ж. Шыққан «Қазақстан тарихы» оқулығының өзінде ғұндар тілі жөнінде екіұшты пікір бар. «Сюннулердің тілі әзірге белгісіз. Зерттеушілер қазіргі уақытта сюннулердің тілін ежелгі түрік тіліне бәріне жақын Алтай тобының тіліне жатқызуға бейім».<ref>/Қазақстан тарихы, 1 т.,Алматы, 1996ж</ref> Қазіргі көрнекті қытай ғалымдары Ли Ган, Ваң жұңхан өз еңбектерінде ғұндардың жазу- сызуы болмаған деп байлам айтады. Осындай пікірлерге қарата Ә.Марғұлан былай деп жазады: «Қазақстанның байтақ өлкесінде төрт түрлі жазудың үлгісі сақталған. Ескі ғұн, үйсіндер пайдаланағн руна жазуы. Шығыс Түркістанда ұйғырлар пайдаланған арамен жазуы (Жұбан ана, Батағай), араб жазулары болған»,- дей келе, түркілерге тән бітік жазуға тоқталып былай дейді: «Бітік» (жазу)- ескі ғұн дәуірінен келе жатқан ескі сөз. Ол орхон жазуларында да айтылып отырады. Көп ғалымдардың зерттеуінше, «Бітік» сөзі хұн заманында қытайларайтатын «Піт» сөзінен шыққан, ол ашық бетке түсіретін қаламның ұшы. «Бітік» (жазылған сөз), бітмек- жазу-тарихи дәуірлерде Орталық Азияда, Қазақстанда әкімшілік құрған орындардың барлығына белгілі сөз. Олардың жазуында айталған сөз- «ол бітік бітті»- «ол жазу жазылды».<ref>Марғұлан Ә. Тамғалы тас жазуы. Қазақ тарихынан. Алматы, 1977.</ref> Осы пікірлерден шығатын түйін, ғұндардың тілі жұмбақ, белгісіз деген академик Андраш Рона –Таштың пікірлерінің біржақты екендігін байқататын сияқты. Ғұндардың өз жазуы, әліпбиі де болған. «Тап осындай ашық пікірді VIІ ғасырдың 30 жылдары Жетісуды аралап шыққан саяхатшы Сюань –Цян да айтады. Ол кісінің байқауынша Жетісудың мәдениет өркендеуі биік сатыға көтеріліп , халқының жартысы суармалы егін салып ,өзгесі сауда істейді. Жазу түсіретін алфавиті бар, тарихи шежірелерді баяндайтын шығармалары бар (Бартольд)» [5]. Енді ғұн жазуына оралайық. Көпке дейін айғақ боларлық заттық деректер табылмаған болатын. Белгілі түркітанушы -ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы ғұн жазуына байланысты мынадай деректерді -алға тартады: «1982 жылы Монғол археологтары Бұлғын аймағындағы Бабалы (Өвгөнт) бөктеріне жерленген Хунну моласынан қыруар олжа тапты. Олардың ішінде алтынмен аптап, күміспен күптеген ат әбзелдері , сом алтыннан құйылған 39 қапсырма сияқты мүліктерге қоса, дөңгелек үстіндегі алтыннан шеніп жасаған пеңгей (пеңгей –медальон, қаңғай -медаль) де бар еді. Дүние жүзі ғалымдарының зарыға күткені де осы пеңгей сияқты деректі айғақ болатын» -дей келіп , диаметрі дей келіп , диаметрі 3,5 см болатын пеңгейдің ортасында қауметті қоба сақалы , қияқ мұрты бар адамның бейнесі шекілгенін , бейненің екі жағына көне руниканың 9 әрпінен тұратын 4 сөз жазылғанын айтады. Жазудың транскрипциясында «Ой –Сеңгір» «Елші ынты» деген сөздер бар екен. Қазақша аудармасы: 1.Ой - Сеңгір. 2.Елшінің найзасы болып шыққан. Осы жазулардан ғалымдар мынадай тұжырымдама жасайды: «1.Хуннулар дыбыс бейнелейтін алфавиттік жазу қолданған. 2. Бұл жазулар хуннулардан бері ұрпақтан -ұрпаққа үзілмей жалғасып, Х ғасырға дейін қолданылады. 3.Монғолия мен Тува,Қазақстан мен Қырғызстан жерлерінен ұшырасатын жүздеген руникалық айғақты бұдан былай тек VIІ –ІХ ғасырдағы түркілерге ғана тән деп емес , енді хунның, Това, Вей, Сяньби, Жуан –жуан қағанатына да қатысты мұра деп қарастыруға болады. 4. Хуннулар байырғы түркі (баба түркі) тілінде сөйлеген және мемлекеттік тілі түркі тілі болған. 5. Хуннулар тілінің бірден -бір мұрагері қазіргі түркі халықтары екені де дау тудырмақ емес.»<ref>Қаржаубай Сартқожаұлы. Хунну жазуы. //Әлем.Альманах. 1. Алматы, 1991басылым//</ref> Бұл деректер ғұндардың өзіне тән жазуы болғандығын ғылыми тұрғыдан дәлелдей түседі. Енді Атилла есімінің түркілік негізін ескермей , тек гот тіліндегі негізін айту да ғылыми тұрғыдан біржақтылық болып саналады. Ғұн көсемі Атилла есімі этимологиялық әдебиеттерде сан мәрте көп талқылаудан өткен. Ең көп таралғаны және жалпы көпшілік қазіргі таңда қабылдаған ғылыми трактовкасы гот негізіндегі «әкей» (гот.atta «әкенің» кішірейту мағынасындағы жұрнағы болып табылады). Бірақ бұған қарап бұл есімнің түркілік этимологиясын жоққа шығаруға болмайды. Түрколог И.Н.Шервашидзе Атилла есімінің түркілік негізден шыққандығын былайша айқын жазады: «Общетюкское название желчи - *ö:t отражено в современном чувашском языке (потомке древнебулгарского) как vat. В древнебулгарском должна была существовать форма *awat с последующейц редукцией начального краткого а – (нормальный рефлекс общетюкского*ö: b чувашском - ava- в инлауте и va – в анлауте... Что касается второй части имени Атиллы, то здесь, по наему мнению, можно усматривать общетюкское *däli ` безумный, безрассудный ` В древнебулгарском эта основа должна была трансформироваться в *tili, ср.: чуваш.tilĕ–r-`беситься; приходить в ярость, свирепеть, неситовствовать, бесосноваться`. Итак, если имя Атиллы этимологизировать на тюкской (древнебулгарской) почве, то оно должно было звучать как *Аwat – tili и означать дословно `яростно(желчно) – бешеный(безумный)`. Подобные имена – не редкость среди имен тиранов; ср.: король Наварры Карл ІІ Злой (Carlos II el Malo), турецкий султан Селим І Свирепый (Selim I Yavus) , царь и великий князь вся Руси Иван Грозный (Иван Васильевич ІV Грозный) и т.п.».<ref>Қаржаубай Сартқожаұлы. Хунну жазуы. //Әлем.Альманах. 1. Алматы, 1991басылым//</ref> Жоғарыдағы пікірлерден түйгеніміз Атилла есімінің «өт» сөзімен байланыстылығы. Ежелгі түркі тіліндегі «өт» қазіргі қазақ тілінде де «өт» мағынасында қолданылады. Қазақ тілінде «өтің жарылып кетсе де айтайын» -деген сөз тіркесі бар. Яғни «өт» сөзі бұл жерде ашу шақыратын жайттарға байланысты айтылып отыр. Бұқар жыраудың Абылайға қарата айтқан: «Өтіңменен жарылма, өкпеңменен қабынба» -деген әйгілі сөзі бар. Ашулы , ызақор, күйгелек ұғымдарына қатысты «өт» сөзі қолданылған. Ғалым И.Н.Шервашидзе осы айтылғандардан төмендегіше ой қорытады: «1. В ностоящее время имеются серьезные доводы в пользу принадлежности языка сюнну (=гуннов) к тюркским языкам (вовсяком случае, тюркский компонент среди гуннов должен был быть весьма существенным); 2. Булгарское истолкование имени Атиллы (=*Abat-tili) позволяет обьяснить эллинизированную передачу этого имени как Авитохол в дунайско - булгарском именнике. Греческая передача сохранила , по –видемому , как общее звучание имени (с некоторыми , вероятно, каламбурными искожениями), так и его значение (“желочный,яростный”). Более того, трактовка имени Атиллы как слововложения позволяет парировать главный фонетический аргумент противников тюркской этимологии - нехарактерность иминированных согласных для древнетюркского. В свете предложенного объяснения толкование Atilla на герменской почве как «батюшка» следует признать народный этимологией –результатом приспособления иноязычного (древнебулгарского) имени *Аwat – tili к германской языковой среде.<ref>Советская тюркология. №3,Баку,1989</ref> Сөз соңында айтарымыз ғұндар, сақтардың тегіне, тіліне байланысты, Атилла есімінің этимологиясына байланысты еуропацентристік танымнан туындайтын біржақты көзқарастардың әлі де болса кездесетіні. Біздің айтпағымыз мұндай көзқарастарға еуропацентристік танымнан ада,жан –жақты, объективті, ғылыми талданған отандық және әлемдік түркологиядағы абыройлы да беделді тұлғалардың әбден екшелген, сараланған көзқарас, тұжырымдарын, пікірлерін дәйек етсек.<ref>Жәмбек С.Н. Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің доценті, филология ғылымдарының кандидаты</ref> n8a0zw9ceu1wirw86yrygie918ml0xq 3629434 3629415 2026-07-13T11:14:30Z Алмас Нурмаш 183229 дереккөз қосылды 3629434 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Кейінгі қуатты түркі қоғамы мен мәдениетінің қалыптасуында ғұндардың алатын орны ерекше. Былайша айтқанда ғұндар мен ғұндар қоғамы прототүркі, прототүркі қоғамы болып саналады. Бұл тұжырымды түркітану әлемінде есімдері әйгілі талай беделді түркітанушы ғалымдар мен мамандар мақұлдап келеді. Ғұндар мәдениеті, шаруашылық типі, қоғамдық-саяси құрылымы, мәдениеті мен өнері, болмысы мен діні, тілі кейінгі дәуірлердегі олардың жаңа буыны түркілерге мирасқор ретінде мұра боп қалған. Бірақ осы түркілердің арғы ата-бабасы боп табылатын ғұндардың жазуы мен тіліне келгенде әлі де болса бірізділік жоқ. Кереғар көзқарастар мен тұжырымдар өкінішке орай әлі де болса ара-кідік кездесіп отырады. Енді тақырыбымыздың өзегі болып отырған бірер көзқарас, тұжырымдар төңірегіне ойыссақ. Филолог, шығыстанушы, Мажарстан Ғылым академиясының академигі, Сегед университетінің профессоры, академик Андраш Рона-Таш «Ана тілі» газетінің тілшісіне 2008 жылдың 18 желтоқсан күні №51 санында мажарлар тарихы жөнінде сұхбат беріпті. Жалпы академик Андраш Рона-Таш тек қана Мажарстан ғана емес, көптеген шет елдерге мәлім ғалым, көптеген ғылыми сыйлықтардың иегері. Дей тұрсақ та осы ғалымның сұхбатында, Атилла есіміне, ғұндар, сақтар тарихына қатысты тұжырымдарында еуропацентристік көзқарастардың салқыны бар екенін аңғармау мүмкін емес. Ғылымда сақтардың иран тілінде сөйлегені немесе түркі тілінде сөйлеуіне байланысты даулы пікірлер көп. Еуропацентристік бағыттағы ғалымдар иран тілінде сөйлеген десе, оған қарсы бағыттағы ғалымдар тобы түркі тілінде сөйлеген деген пікір білдіреді. Соңғыларының пікірлері бүгінгі таңда ғылыми уәжі жағынан тиянақты екендігінескеруіміз қажет. Академик Андраш Рона-Таштың тұжырымдары еуропацентристік бағыттағы көзқарастарды қуаттайтыны көрініп-ақ тұр. «Христиандыққа дейінгі 800-300 жылдар арасында Қара теңізден Солтүстікке қарайғы жерлерде өмір сүрген көшпенділерді бір кездегі грек қайнар көздері сақтар деп атайды. Бүгін осы сақтардың көбінің иран тілдерінің бірінде сөйлегенін білеміз. Гректерді сақтардың қай тілде сөйлегендері еш қызықтырмаған, ең маңыздысы, грекше түсінбейтін халық екендігі, сөйлейтіндері «бар-бар», яғни барбарлар. Алайда бүгін сақтар сөйлеген иран тілін көптеген қайнар көздер арқылы қайта құра аламыз. Сөз байлығымыздың аса бағалы сөздері иран тілінен осы кездерде енген».<ref name=":0">«Ана тілі» газеті, №51,желтоқсанның 18-і, 2008 жыл</ref> Алматы облысының шегіндегі Есік обасынан Қ.Ақышев бастаған археологтар 26 руналық әрпі бар «күміс тостаған» тапты. Бұл «күміс тостаған» ежелгі Қазақстан дерін мекендеген сақтардікі болып шықты. Оны белгілі түрколог-ғалым А.Аманжолов оқып шықты. Бұл жазу сақтар ирантілдес болды деген тұжырымды мүлдем жоққа шығарып, сақ тайпаларының көне түркі тілінде сөйлегенін айқындап отыр. Бұл жайында тарихшы Әбілғазы Дәулетхан былай жазады: «Профессор А.Аманжолов оқып, анықтап, айдарып берген «күміс тоқтағандағы» 26 руникалық әріптің Орхан- Енисей сына жазуының алғашқы нұсқасы екеніне қарсы қояр дәлелі болмаса да, әлі күнге дейін біреу сенсе, біреу себей келеді. Мұндағы сенім мен күдік тек X-XII ғасырлық алшақтықта да, екі жазу үлгісінің кейбіреуінің кейде ұқсап, кейде ұқсамай тұруында да емес, түрік халықтарының этногезіне, оның елдік, азаматтық тарихына деген еуропацентристік, сыңар жақ, қасаң қағидалардың қиқарлығыда жатса керек деп ойлаймыз».<ref name=":1">Дәулетхан Әлімғазы.Хұндар // «Жалын журналы», №12, 2004</ref> Ежелгі гректер иран әлемі, жалпы иран тілдес халықтармен тығыз қарым-қатынаста көрші-қолаң өмір сүрген. Гректер мен ирандықтар бір-бірінен көп нәрсені алған, көп нәрсені берген. Үнемі мәдени алыс-түйісте болған. Грек-парсы соғыстарында Кіші Азиялық грек қала-полистеріндегі гректер парсылар жағында соғысқан. Александр Македонскиймен соғысқан Дарий әскерінде Кіші Азиялық гректер үлесі басым көпшілік болған. Кейін шығысқа келген кезде Александр Македонский әскерлерінде де парсылар мен иран тілдес халықтар мол болды. Сондықтан да гректер мен ирандықтардың арасында ежелгі уақытта ала-бөтен этникалық сана тұрғысындағы қарама-қарсылық (конфронтация) бола қойған жоқ. Ежелгі грек мифологиясындағы Персей парсы этнонимімен тығыз байланысты. Осы себептерден гректер ирандықтарды варварлар қатарына жатқыза қойған жоқ. Олай болса гректердің иран тілдес скифтер мен сақтарды варварлар дей қоюы қиын. Ал егер олар түркітілдес болса әңгіме басқаша. Бізде скифтер мен сақтардың түркітілдес екендігін қуаттайтын ғалымдардың көзқарастарын құптаймыз. Енді мажар ғалымы Андраш Рона-Таштың ғұндар мен ғұн көсемі Аттила туралы пікірлеріне назар салайық. «Христостың тууынан кейінгі 375-ші жылы, ғаламат өзгерістер басталды. Сол кезде Еділді бір халық кешіп өтті, көп ұзамай оларды Еуропада ғұн атымен тани бастады. Сөйтіп, далада иран дәуірі аяқталады, олардан Шығыс Еуропа даласында иран тілді халық аландар және біздің астарымыздың ата-бабалары бүгінгі осетиндер қалды. Ғұндардың тілі әлі күнге дейін жұмбақ, ғұн тілінен қалған үш-ақ сөзден sztraba, medosz, kamon (sztraba – страва, қайтыс болған адамға берілетін ас, яғни medosz – бал сырасы, kamon – тары сырасы) ешқандай байсалды тұжырым жасай алмаймыз. Ғұндар империясының негізгі күшін топтар құрағаныны да білеміз. Аттила деген аттың өзі готтікі».<ref name=":0" /> Сақ (скиф), ғұн, түркі нәсілдерінің бір тектен тарайтындығын академик Ә.Марғұлан былайша жазады: «Қытай тарихының суреттеуінше, ғұндардың арғы тегі қола дәуірінің соңғы кезі, Қытайдың Шан-ин, ескі Чжау заманында жасаған елдер, сақтардың (скифтердің) бір үлкен ұлысы. Олардың ерте кезде мекендеген жері теріскей күнгей өлкесі. Бергі кезде олардан түркі тайпалары тарап, тегісімен байтақ сахарада өсіп-өнеді».<ref name=":2">Марғұлан Ә.Х. Ежелгі жыр, аңыздар. Алматы, 1985</ref> Ғұндар тарихы ежелгі қытай жазбаларында көп кездеседі. Солардың ішіндегі ерекше шығармалардың қатарына жататыны Қытайдың ежелгі замандағы әйгілі тарихшысы Сыма Циянның «Шы Цзи» (тарих), «Цянь хань Шу» (Бірінші хан дәуірінің тарихы»), «Ханыху» ( Екінші хан дәуірінің тарихы), «Тунцзянь-Ганлу» еңбектері. Еуропада ғұндар тарихына қатысты қытай, латын, армян тілдерінен аударылған ғылыми материалдар жетерлік. Осылардың ішінде XVIII ғасырда қытай тілінен аударылған И.Дегиннің еңбегін ерекше атауымыз қажет. Ғұн, үйсін, қаңлы, түркі тайпалары туралы бай мәліметтерді қытайдың ескі тарихи жазба көздерінен орысшаға аударған қажырлы ғалым Н.Я.Бичурин. Ғұндар мен түркілердің бір халық екенін көптеген ғалымдар дәлелдеген. Олардың ішінде Ф.Хирт, С.Паркер, Абел Ремюза, Прай, А.А.Куник, В.В.Радлов, И.Дегин, В.А.Пановтар болды. В.В.Радлов түріктердің ғұндардан шыққандығын сирек фактілермен дәлелдей отырып, осы көзқарасқа қарсы болған ғалымдарды қатты шенейді. Қытай қайнар көздерін француз тіліне аударған. И.Дегиннің пікірінше, түріктердің шығуы ескі ғұндардан екені айқын. Монғол мен түріктердің шығуында да оншама айырмашылық жоқ. Монғолияда туған Шыңғыс ханның елі – түріктердің бір бөлігі. Ғұндар - ең ескі түрік. Олардың ізін ала кейін Түрік қағанаты құрылды. Абел Ремюза мынадай пікір айтады: «Хун –гун екеуі бір сөз,ескі дәуірдегі ғұндардың аты, олар тегісімен түріктер, бергі кезде олардың бір бөлігі монғол бола бастаған.<ref name=":3">Марғұлан Ә.Х. Аңызбен жеткен ақиқат //«Жалын журналы» №8, 2004//</ref> Ғұндардың түркілердің ата - бабасы екенін ежелгі мажар жазбаларынан жан -жақты зерттеп, айқын көрсеткен академик А.А.Куник. ол түркілердің Шығыс Еуропаға , Оңтүстік Ресейге келуі ғұндар заманынан бастау алған дейді. Ежелгі ата – баба қонысы, бесігі болған Алтай тауынан тарап шыққан ғұндар батыс Азияны (Арал теңізі,Каспий даласы) қоныс етіп,бірте -бірте Қара теңізге жетеді. Ғұндардың тегі түркі тайпаларынан екенін айта келіп, олардан кейін бірнеше дәуірден кейін олардың ізін ала түркілердің кейінгі буыны, пешенектер, қыпшақтар, оғыздар да келіп жетті дейді. Түркілердің ғұндардың ұрпағы, мұрагерлері екенін тамаша дәлелдеп айтқан , орыс ғалымы академик Бартольд. Академиктің ғұндар мен түркілерге қатысты төмендегі пікірлеріне көз жүгіртелік. –«Тюркский народ принадлежал к числу составных частей распавшейся к концу первого века н.э. империи хуннов(гуннов). «Китайцы называют тюрков VI века потомками хуннов» «Часть хуннов оставались в киргизских стипях. Эти хунны живушие в стране к сереру от усуней носят у китайцев название юебань» «Юебанцы были тюрки, китайцы называют их потомками хуннов и говорят что их обычай и язык были одинаковы с гаогюзскими (уйгурскими)»<ref name=":3" />. Ғұндардың әдет-ғұрпының, салт-дәстүрінің қазақтармен бірдей екені туралы көп айтып, жазған ғалым Ә.Х.Марғұлан. «Рухани тіршілігі ескі қазақ тайпаларының ойлауымен бірдей. Олар жаратылыстағы барлық бейнелерді ардақтап, оған бас иген... Аса сүйген дүниелері- көк аспан, жер-су, әдемі зәулім таулар, ұлы орман. Олардың бас иетін тәңірісі, діні- көк аспан, одан ізгі дүние болмаған. Көкке қарап күнге, айға табынған. Ғұндардың басшылары таңертең ерте тұрып, шығыпкеле жатқан күнге бас иіп, қолын көкке көтерген. Жаңа ай туғанда қолын көкке көтеріп, айға табынған. Қазақтар бұл дәстүрді ерекше ардақтап, еш бір өзгерусіз сол қалпында, мынадай тілек айтатын: Ай көрдік, аман көрдік, Жаңа айда жарылқа, Ескі айда есірке...»<ref name=":2" />. Академик Әлкей Марғұланның талантты шәкірті, ғалым-тарихшы Самат Өтениязов та ұстазының пікірін құптай отырып, оны әрі қарай былайша өрбітеді: «Шынында да, солай. Ғұндардың әдет-ғұрпының, салт-дәстүрінің бұл күнде тікелей мұрагері қазақ халқы екені сөзсіз. Мысалы, баланы бесікке бөлеу, жылқының етін жеп, сүтін ішуі, қадірлі қонаққа қойдың басын тартуы, құмалақ ашып немесе жауырын сүйекпен жору қазақ халқында ғана сақталған. Әрине, осы әдет-ғұрыптың барлығы қазақ еліне қыпшақ мәдениеті арқылы жеткен. Мысалы, әлгіндей әдет-ғұрыптар қыпшақтан басқа оғыз немесе қарлұқ мәдениетін жалғастырушы халықтың ешқайсысында жоқ. Бернштамның археологиялық экспедициясы тапқан ғұндардың бесігі мен қазіргі қазақ бесігінің ешқандай айырмашлығы жоқ». <ref name=":4">Өтениязов С. Ғұндар мұрасы. //«Жалын журналы» №8, 2004//</ref> Бұлардан басқа Самат Өтениязов ғұн тілі мен түркі тілінің түп-төркіні, қайнар бұлағы бір екенін Әлкей Марғұлан өз еңбектерінде жан-жақты көрсеткен еді. Ғұндардың герман тілі мен мадияр тілінде сақталған көне сөздерін зерттеген ғалым Ю.Блеер және басқа ғалымдардың еңбектерін Әлекең жан-жақты пайдаланған. Германдардың ғұндар туралы айтылатын көне сөздерін терең зерттеген Ю.Блеер көртеген қызықты мәліметтер береді. Ю.Блеер ғұндардың кейбір ерекше сөздерін мысалға келтіреді, солардың ішінде кісі аттары- Ернақ, Денгиек, Ойварси, Берих, Хелхел т.б. Сондай-ақ, кейбір терминдері! Құл-кіші (құл, кісі, күл), қыз- бала, ал заттардан қынлы (селебе) сөздері. Бұльсөздерді терең зерттеген Ф.Хирт пен В.В.Бартольдке сілтеме жасаған Әлекең: «Бұл ғалымның нықтауынша, ғұндардың тілі- ең ескі түрік тілінің бірі. Қанлық- қынға салып жүретін селебе, қылыш, «пародный меч гуннов»,- деп Әлекең Бартольдке сілтеме беріпті. Шынында, әлі күнге дейін қазақ және көптеген түрік елдерінде қылыштың қалтасын- «қынап», ал пышақтың қалтасын «қын» деп атайды. Одан ары қарай Бұл сөздің біздің заманымыздан 47 жыл бұрын ғұндар Қытай үкіметімен келісім жасап отырғанда тағы кездеседі. Ғұндардың тілінде «иер», «су», «от», «тәңірі», «аәнун» (дүние) сөздері айтылып отырады. Бұларды жақсылап тексерген- Ф.Хирт, К.Ширатори, Л.Базин, О.Меншен-Хелфен, П.Пельо, Ф.Альтхейм,Ю.А.Зуев».<ref name=":4" /> П.Пелье мен В.В.Бартольд ғұндар ұрпағы сянбилердің зерттеулерінде де түрікше сөйлегенін айтқан. Ә.Х.Марғұлан Шираторидің ғұндар мен үйсіндердің ел басқарған кісілерінің қазақ тіліне жақын сөйлегенін, бірақ қытай иероглифі бұл сөздерді бұзып жазғынын айтады. Мысалға, Унгуйми- қазақша Оңғарбай, Тулехе- қазақша Төлеке, Хулхе-қазақша Күлке (бір тайпаның аты). «Ажа»- бұйрық, заң. Қазақтарда «Айдер ажа, қой дер қожа» дейтін сөздер бар. «Біздің заманымыздан екі ғасыр бұрын жазылған Қытай тарихынан ғұндардың он төрт сөзін тапқан зерттеуші В.А.Панов олардың ішінде белгілі сөз- Чэн-ли (тәңірі), тау-ло (таудағы тұрақ), гуту- құтты, цилынь- сілік, таза, қазақша- сілкі т.б.<ref>Панов В.А. К истории народов средней Азии.Сюнну(Хунну). Тюркские происхождение народа Сюн-ну (Хунну) китайских летописей. Владивосток, 1916.</ref> Еуропалық түркологтар Г.Дерфер және Дж. Кихон ғұндардың тілі түркі тілі болмағанын үзілді –кесілді тұжырымдарымен байқатады: «Можно с уверенностью сказать, что язык сюнне не был не тюркским, ни монгольским, вероятно, что речь идет о вымершем изолированном языке(как в случае с угортским или шумерском языке».<ref>Дерфер Г. О языке гунов.Зарубежнаая тюркология.Москва, 1986.Вып. 1.</ref> Ал, Э.Дж.Пуллиблэнг ғұндар тілін алтай тілдік семьясына жатқызбай, оларды: «Сюнну говорили на языке енисейской семьи, что и монлогы, и тюрки, которые после них стали хозяевами восточных степей. Унаследовали от них элементы и политической организации вместе с соответствующий лексикой»,- деп, оларды енисей тілдік семьясына жатқызып, ғұн тілін алтай тілі тобына жататын түрік тілдерінен алыстату ниеті бар.<ref>Пуллиблэнк Э. Дж. Язык сюнну.</ref> Орыс қытайтану ғылымының атасы Я.Бигурин ежелгі қытай дерек көздеріне сүйене отырып «сюнну письмен не имеют» деп біржақты тұжырған.<ref>Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Второе издание. М , 1950-1953</ref> Беделді ғалымның бұл пікірі осындай пікірлердің өрістеуіне жол ашты. Осындай көзқарастар жөнінде тарих ғылымдарының кандидаты Әлімғазы Дәулетхан өзінің «Хұндар» деген зерттеу мақаласында: «Хұндардың (сюннулердің) тілі мен жазуы түгіл, бұл халықтың өзінің жалпы түрік халықтарына, соның ішінде біздің қазақ халқына қатысы жөнінде мардымды пікірдің әлі айтылмағаны байқалады».<ref name=":1" /> Тіпті біздің қазіргі қолданыстағы оқулығымыз болып табылатын 1996ж. Шыққан «Қазақстан тарихы» оқулығының өзінде ғұндар тілі жөнінде екіұшты пікір бар. «Сюннулердің тілі әзірге белгісіз. Зерттеушілер қазіргі уақытта сюннулердің тілін ежелгі түрік тіліне бәріне жақын Алтай тобының тіліне жатқызуға бейім».<ref>/Қазақстан тарихы, 1 т.,Алматы, 1996ж</ref> Қазіргі көрнекті қытай ғалымдары Ли Ган, Ваң жұңхан өз еңбектерінде ғұндардың жазу- сызуы болмаған деп байлам айтады. Осындай пікірлерге қарата Ә.Марғұлан былай деп жазады: «Қазақстанның байтақ өлкесінде төрт түрлі жазудың үлгісі сақталған. Ескі ғұн, үйсіндер пайдаланағн руна жазуы. Шығыс Түркістанда ұйғырлар пайдаланған арамен жазуы (Жұбан ана, Батағай), араб жазулары болған»,- дей келе, түркілерге тән бітік жазуға тоқталып былай дейді: «Бітік» (жазу)- ескі ғұн дәуірінен келе жатқан ескі сөз. Ол орхон жазуларында да айтылып отырады. Көп ғалымдардың зерттеуінше, «Бітік» сөзі хұн заманында қытайларайтатын «Піт» сөзінен шыққан, ол ашық бетке түсіретін қаламның ұшы. «Бітік» (жазылған сөз), бітмек- жазу-тарихи дәуірлерде Орталық Азияда, Қазақстанда әкімшілік құрған орындардың барлығына белгілі сөз. Олардың жазуында айталған сөз- «ол бітік бітті»- «ол жазу жазылды».<ref>Марғұлан Ә. Тамғалы тас жазуы. Қазақ тарихынан. Алматы, 1977.</ref> Осы пікірлерден шығатын түйін, ғұндардың тілі жұмбақ, белгісіз деген академик Андраш Рона –Таштың пікірлерінің біржақты екендігін байқататын сияқты. Ғұндардың өз жазуы, әліпбиі де болған. «Тап осындай ашық пікірді VIІ ғасырдың 30 жылдары Жетісуды аралап шыққан саяхатшы Сюань –Цян да айтады. Ол кісінің байқауынша Жетісудың мәдениет өркендеуі биік сатыға көтеріліп , халқының жартысы суармалы егін салып ,өзгесі сауда істейді. Жазу түсіретін алфавиті бар, тарихи шежірелерді баяндайтын шығармалары бар (Бартольд)».<ref name=":4" /> Енді ғұн жазуына оралайық. Көпке дейін айғақ боларлық заттық деректер табылмаған болатын. Белгілі түркітанушы -ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы ғұн жазуына байланысты мынадай деректерді -алға тартады: «1982 жылы Монғол археологтары Бұлғын аймағындағы Бабалы (Өвгөнт) бөктеріне жерленген Хунну моласынан қыруар олжа тапты. Олардың ішінде алтынмен аптап, күміспен күптеген ат әбзелдері , сом алтыннан құйылған 39 қапсырма сияқты мүліктерге қоса, дөңгелек үстіндегі алтыннан шеніп жасаған пеңгей (пеңгей –медальон, қаңғай -медаль) де бар еді. Дүние жүзі ғалымдарының зарыға күткені де осы пеңгей сияқты деректі айғақ болатын» -дей келіп , диаметрі дей келіп , диаметрі 3,5 см болатын пеңгейдің ортасында қауметті қоба сақалы , қияқ мұрты бар адамның бейнесі шекілгенін , бейненің екі жағына көне руниканың 9 әрпінен тұратын 4 сөз жазылғанын айтады. Жазудың транскрипциясында «Ой –Сеңгір» «Елші ынты» деген сөздер бар екен. Қазақша аудармасы: 1.Ой - Сеңгір. 2.Елшінің найзасы болып шыққан. Осы жазулардан ғалымдар мынадай тұжырымдама жасайды: «1.Хуннулар дыбыс бейнелейтін алфавиттік жазу қолданған. 2. Бұл жазулар хуннулардан бері ұрпақтан -ұрпаққа үзілмей жалғасып, Х ғасырға дейін қолданылады. 3.Монғолия мен Тува,Қазақстан мен Қырғызстан жерлерінен ұшырасатын жүздеген руникалық айғақты бұдан былай тек VIІ –ІХ ғасырдағы түркілерге ғана тән деп емес , енді хунның, Това, Вей, Сяньби, Жуан –жуан қағанатына да қатысты мұра деп қарастыруға болады. 4. Хуннулар байырғы түркі (баба түркі) тілінде сөйлеген және мемлекеттік тілі түркі тілі болған. 5. Хуннулар тілінің бірден -бір мұрагері қазіргі түркі халықтары екені де дау тудырмақ емес.»<ref name=":5">Қаржаубай Сартқожаұлы. Хунну жазуы. //Әлем.Альманах. 1. Алматы, 1991басылым//</ref> Бұл деректер ғұндардың өзіне тән жазуы болғандығын ғылыми тұрғыдан дәлелдей түседі. Енді Атилла есімінің түркілік негізін ескермей , тек гот тіліндегі негізін айту да ғылыми тұрғыдан біржақтылық болып саналады. Ғұн көсемі Атилла есімі этимологиялық әдебиеттерде сан мәрте көп талқылаудан өткен. Ең көп таралғаны және жалпы көпшілік қазіргі таңда қабылдаған ғылыми трактовкасы гот негізіндегі «әкей» (гот.atta «әкенің» кішірейту мағынасындағы жұрнағы болып табылады). Бірақ бұған қарап бұл есімнің түркілік этимологиясын жоққа шығаруға болмайды. Түрколог И.Н.Шервашидзе Атилла есімінің түркілік негізден шыққандығын былайша айқын жазады: «Общетюкское название желчи - *ö:t отражено в современном чувашском языке (потомке древнебулгарского) как vat. В древнебулгарском должна была существовать форма *awat с последующейц редукцией начального краткого а – (нормальный рефлекс общетюкского*ö: b чувашском - ava- в инлауте и va – в анлауте... Что касается второй части имени Атиллы, то здесь, по наему мнению, можно усматривать общетюкское *däli ` безумный, безрассудный ` В древнебулгарском эта основа должна была трансформироваться в *tili, ср.: чуваш.tilĕ–r-`беситься; приходить в ярость, свирепеть, неситовствовать, бесосноваться`. Итак, если имя Атиллы этимологизировать на тюкской (древнебулгарской) почве, то оно должно было звучать как *Аwat – tili и означать дословно `яростно(желчно) – бешеный(безумный)`. Подобные имена – не редкость среди имен тиранов; ср.: король Наварры Карл ІІ Злой (Carlos II el Malo), турецкий султан Селим І Свирепый (Selim I Yavus) , царь и великий князь вся Руси Иван Грозный (Иван Васильевич ІV Грозный) и т.п.».<ref name=":5" /> Жоғарыдағы пікірлерден түйгеніміз Атилла есімінің «өт» сөзімен байланыстылығы. Ежелгі түркі тіліндегі «өт» қазіргі қазақ тілінде де «өт» мағынасында қолданылады. Қазақ тілінде «өтің жарылып кетсе де айтайын» -деген сөз тіркесі бар. Яғни «өт» сөзі бұл жерде ашу шақыратын жайттарға байланысты айтылып отыр. Бұқар жыраудың Абылайға қарата айтқан: «Өтіңменен жарылма, өкпеңменен қабынба» -деген әйгілі сөзі бар. Ашулы , ызақор, күйгелек ұғымдарына қатысты «өт» сөзі қолданылған. Ғалым И.Н.Шервашидзе осы айтылғандардан төмендегіше ой қорытады: «1. В ностоящее время имеются серьезные доводы в пользу принадлежности языка сюнну (=гуннов) к тюркским языкам (вовсяком случае, тюркский компонент среди гуннов должен был быть весьма существенным); 2. Булгарское истолкование имени Атиллы (=*Abat-tili) позволяет обьяснить эллинизированную передачу этого имени как Авитохол в дунайско - булгарском именнике. Греческая передача сохранила , по –видемому , как общее звучание имени (с некоторыми , вероятно, каламбурными искожениями), так и его значение (“желочный,яростный”). Более того, трактовка имени Атиллы как слововложения позволяет парировать главный фонетический аргумент противников тюркской этимологии - нехарактерность иминированных согласных для древнетюркского. В свете предложенного объяснения толкование Atilla на герменской почве как «батюшка» следует признать народный этимологией –результатом приспособления иноязычного (древнебулгарского) имени *Аwat – tili к германской языковой среде.<ref>Советская тюркология. №3,Баку,1989</ref> Сөз соңында айтарымыз ғұндар, сақтардың тегіне, тіліне байланысты, Атилла есімінің этимологиясына байланысты еуропацентристік танымнан туындайтын біржақты көзқарастардың әлі де болса кездесетіні. Біздің айтпағымыз мұндай көзқарастарға еуропацентристік танымнан ада,жан –жақты, объективті, ғылыми талданған отандық және әлемдік түркологиядағы абыройлы да беделді тұлғалардың әбден екшелген, сараланған көзқарас, тұжырымдарын, пікірлерін дәйек етсек.<ref>Жәмбек С.Н. Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің доценті, филология ғылымдарының кандидаты</ref> m0zoaimgcnen9r8vmsr66qp4y5axvwv 3629438 3629434 2026-07-13T11:18:26Z Алмас Нурмаш 183229 «[[Санат:Тарих|Тарих]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3629438 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Кейінгі қуатты түркі қоғамы мен мәдениетінің қалыптасуында ғұндардың алатын орны ерекше. Былайша айтқанда ғұндар мен ғұндар қоғамы прототүркі, прототүркі қоғамы болып саналады. Бұл тұжырымды түркітану әлемінде есімдері әйгілі талай беделді түркітанушы ғалымдар мен мамандар мақұлдап келеді. Ғұндар мәдениеті, шаруашылық типі, қоғамдық-саяси құрылымы, мәдениеті мен өнері, болмысы мен діні, тілі кейінгі дәуірлердегі олардың жаңа буыны түркілерге мирасқор ретінде мұра боп қалған. Бірақ осы түркілердің арғы ата-бабасы боп табылатын ғұндардың жазуы мен тіліне келгенде әлі де болса бірізділік жоқ. Кереғар көзқарастар мен тұжырымдар өкінішке орай әлі де болса ара-кідік кездесіп отырады. Енді тақырыбымыздың өзегі болып отырған бірер көзқарас, тұжырымдар төңірегіне ойыссақ. Филолог, шығыстанушы, Мажарстан Ғылым академиясының академигі, Сегед университетінің профессоры, академик Андраш Рона-Таш «Ана тілі» газетінің тілшісіне 2008 жылдың 18 желтоқсан күні №51 санында мажарлар тарихы жөнінде сұхбат беріпті. Жалпы академик Андраш Рона-Таш тек қана Мажарстан ғана емес, көптеген шет елдерге мәлім ғалым, көптеген ғылыми сыйлықтардың иегері. Дей тұрсақ та осы ғалымның сұхбатында, Атилла есіміне, ғұндар, сақтар тарихына қатысты тұжырымдарында еуропацентристік көзқарастардың салқыны бар екенін аңғармау мүмкін емес. Ғылымда сақтардың иран тілінде сөйлегені немесе түркі тілінде сөйлеуіне байланысты даулы пікірлер көп. Еуропацентристік бағыттағы ғалымдар иран тілінде сөйлеген десе, оған қарсы бағыттағы ғалымдар тобы түркі тілінде сөйлеген деген пікір білдіреді. Соңғыларының пікірлері бүгінгі таңда ғылыми уәжі жағынан тиянақты екендігінескеруіміз қажет. Академик Андраш Рона-Таштың тұжырымдары еуропацентристік бағыттағы көзқарастарды қуаттайтыны көрініп-ақ тұр. «Христиандыққа дейінгі 800-300 жылдар арасында Қара теңізден Солтүстікке қарайғы жерлерде өмір сүрген көшпенділерді бір кездегі грек қайнар көздері сақтар деп атайды. Бүгін осы сақтардың көбінің иран тілдерінің бірінде сөйлегенін білеміз. Гректерді сақтардың қай тілде сөйлегендері еш қызықтырмаған, ең маңыздысы, грекше түсінбейтін халық екендігі, сөйлейтіндері «бар-бар», яғни барбарлар. Алайда бүгін сақтар сөйлеген иран тілін көптеген қайнар көздер арқылы қайта құра аламыз. Сөз байлығымыздың аса бағалы сөздері иран тілінен осы кездерде енген».<ref name=":0">«Ана тілі» газеті, №51,желтоқсанның 18-і, 2008 жыл</ref> Алматы облысының шегіндегі Есік обасынан Қ.Ақышев бастаған археологтар 26 руналық әрпі бар «күміс тостаған» тапты. Бұл «күміс тостаған» ежелгі Қазақстан дерін мекендеген сақтардікі болып шықты. Оны белгілі түрколог-ғалым А.Аманжолов оқып шықты. Бұл жазу сақтар ирантілдес болды деген тұжырымды мүлдем жоққа шығарып, сақ тайпаларының көне түркі тілінде сөйлегенін айқындап отыр. Бұл жайында тарихшы Әбілғазы Дәулетхан былай жазады: «Профессор А.Аманжолов оқып, анықтап, айдарып берген «күміс тоқтағандағы» 26 руникалық әріптің Орхан- Енисей сына жазуының алғашқы нұсқасы екеніне қарсы қояр дәлелі болмаса да, әлі күнге дейін біреу сенсе, біреу себей келеді. Мұндағы сенім мен күдік тек X-XII ғасырлық алшақтықта да, екі жазу үлгісінің кейбіреуінің кейде ұқсап, кейде ұқсамай тұруында да емес, түрік халықтарының этногезіне, оның елдік, азаматтық тарихына деген еуропацентристік, сыңар жақ, қасаң қағидалардың қиқарлығыда жатса керек деп ойлаймыз».<ref name=":1">Дәулетхан Әлімғазы.Хұндар // «Жалын журналы», №12, 2004</ref> Ежелгі гректер иран әлемі, жалпы иран тілдес халықтармен тығыз қарым-қатынаста көрші-қолаң өмір сүрген. Гректер мен ирандықтар бір-бірінен көп нәрсені алған, көп нәрсені берген. Үнемі мәдени алыс-түйісте болған. Грек-парсы соғыстарында Кіші Азиялық грек қала-полистеріндегі гректер парсылар жағында соғысқан. Александр Македонскиймен соғысқан Дарий әскерінде Кіші Азиялық гректер үлесі басым көпшілік болған. Кейін шығысқа келген кезде Александр Македонский әскерлерінде де парсылар мен иран тілдес халықтар мол болды. Сондықтан да гректер мен ирандықтардың арасында ежелгі уақытта ала-бөтен этникалық сана тұрғысындағы қарама-қарсылық (конфронтация) бола қойған жоқ. Ежелгі грек мифологиясындағы Персей парсы этнонимімен тығыз байланысты. Осы себептерден гректер ирандықтарды варварлар қатарына жатқыза қойған жоқ. Олай болса гректердің иран тілдес скифтер мен сақтарды варварлар дей қоюы қиын. Ал егер олар түркітілдес болса әңгіме басқаша. Бізде скифтер мен сақтардың түркітілдес екендігін қуаттайтын ғалымдардың көзқарастарын құптаймыз. Енді мажар ғалымы Андраш Рона-Таштың ғұндар мен ғұн көсемі Аттила туралы пікірлеріне назар салайық. «Христостың тууынан кейінгі 375-ші жылы, ғаламат өзгерістер басталды. Сол кезде Еділді бір халық кешіп өтті, көп ұзамай оларды Еуропада ғұн атымен тани бастады. Сөйтіп, далада иран дәуірі аяқталады, олардан Шығыс Еуропа даласында иран тілді халық аландар және біздің астарымыздың ата-бабалары бүгінгі осетиндер қалды. Ғұндардың тілі әлі күнге дейін жұмбақ, ғұн тілінен қалған үш-ақ сөзден sztraba, medosz, kamon (sztraba – страва, қайтыс болған адамға берілетін ас, яғни medosz – бал сырасы, kamon – тары сырасы) ешқандай байсалды тұжырым жасай алмаймыз. Ғұндар империясының негізгі күшін топтар құрағаныны да білеміз. Аттила деген аттың өзі готтікі».<ref name=":0" /> Сақ (скиф), ғұн, түркі нәсілдерінің бір тектен тарайтындығын академик Ә.Марғұлан былайша жазады: «Қытай тарихының суреттеуінше, ғұндардың арғы тегі қола дәуірінің соңғы кезі, Қытайдың Шан-ин, ескі Чжау заманында жасаған елдер, сақтардың (скифтердің) бір үлкен ұлысы. Олардың ерте кезде мекендеген жері теріскей күнгей өлкесі. Бергі кезде олардан түркі тайпалары тарап, тегісімен байтақ сахарада өсіп-өнеді».<ref name=":2">Марғұлан Ә.Х. Ежелгі жыр, аңыздар. Алматы, 1985</ref> Ғұндар тарихы ежелгі қытай жазбаларында көп кездеседі. Солардың ішіндегі ерекше шығармалардың қатарына жататыны Қытайдың ежелгі замандағы әйгілі тарихшысы Сыма Циянның «Шы Цзи» (тарих), «Цянь хань Шу» (Бірінші хан дәуірінің тарихы»), «Ханыху» ( Екінші хан дәуірінің тарихы), «Тунцзянь-Ганлу» еңбектері. Еуропада ғұндар тарихына қатысты қытай, латын, армян тілдерінен аударылған ғылыми материалдар жетерлік. Осылардың ішінде XVIII ғасырда қытай тілінен аударылған И.Дегиннің еңбегін ерекше атауымыз қажет. Ғұн, үйсін, қаңлы, түркі тайпалары туралы бай мәліметтерді қытайдың ескі тарихи жазба көздерінен орысшаға аударған қажырлы ғалым Н.Я.Бичурин. Ғұндар мен түркілердің бір халық екенін көптеген ғалымдар дәлелдеген. Олардың ішінде Ф.Хирт, С.Паркер, Абел Ремюза, Прай, А.А.Куник, В.В.Радлов, И.Дегин, В.А.Пановтар болды. В.В.Радлов түріктердің ғұндардан шыққандығын сирек фактілермен дәлелдей отырып, осы көзқарасқа қарсы болған ғалымдарды қатты шенейді. Қытай қайнар көздерін француз тіліне аударған. И.Дегиннің пікірінше, түріктердің шығуы ескі ғұндардан екені айқын. Монғол мен түріктердің шығуында да оншама айырмашылық жоқ. Монғолияда туған Шыңғыс ханның елі – түріктердің бір бөлігі. Ғұндар - ең ескі түрік. Олардың ізін ала кейін Түрік қағанаты құрылды. Абел Ремюза мынадай пікір айтады: «Хун –гун екеуі бір сөз,ескі дәуірдегі ғұндардың аты, олар тегісімен түріктер, бергі кезде олардың бір бөлігі монғол бола бастаған.<ref name=":3">Марғұлан Ә.Х. Аңызбен жеткен ақиқат //«Жалын журналы» №8, 2004//</ref> Ғұндардың түркілердің ата - бабасы екенін ежелгі мажар жазбаларынан жан -жақты зерттеп, айқын көрсеткен академик А.А.Куник. ол түркілердің Шығыс Еуропаға , Оңтүстік Ресейге келуі ғұндар заманынан бастау алған дейді. Ежелгі ата – баба қонысы, бесігі болған Алтай тауынан тарап шыққан ғұндар батыс Азияны (Арал теңізі,Каспий даласы) қоныс етіп,бірте -бірте Қара теңізге жетеді. Ғұндардың тегі түркі тайпаларынан екенін айта келіп, олардан кейін бірнеше дәуірден кейін олардың ізін ала түркілердің кейінгі буыны, пешенектер, қыпшақтар, оғыздар да келіп жетті дейді. Түркілердің ғұндардың ұрпағы, мұрагерлері екенін тамаша дәлелдеп айтқан , орыс ғалымы академик Бартольд. Академиктің ғұндар мен түркілерге қатысты төмендегі пікірлеріне көз жүгіртелік. –«Тюркский народ принадлежал к числу составных частей распавшейся к концу первого века н.э. империи хуннов(гуннов). «Китайцы называют тюрков VI века потомками хуннов» «Часть хуннов оставались в киргизских стипях. Эти хунны живушие в стране к сереру от усуней носят у китайцев название юебань» «Юебанцы были тюрки, китайцы называют их потомками хуннов и говорят что их обычай и язык были одинаковы с гаогюзскими (уйгурскими)»<ref name=":3" />. Ғұндардың әдет-ғұрпының, салт-дәстүрінің қазақтармен бірдей екені туралы көп айтып, жазған ғалым Ә.Х.Марғұлан. «Рухани тіршілігі ескі қазақ тайпаларының ойлауымен бірдей. Олар жаратылыстағы барлық бейнелерді ардақтап, оған бас иген... Аса сүйген дүниелері- көк аспан, жер-су, әдемі зәулім таулар, ұлы орман. Олардың бас иетін тәңірісі, діні- көк аспан, одан ізгі дүние болмаған. Көкке қарап күнге, айға табынған. Ғұндардың басшылары таңертең ерте тұрып, шығыпкеле жатқан күнге бас иіп, қолын көкке көтерген. Жаңа ай туғанда қолын көкке көтеріп, айға табынған. Қазақтар бұл дәстүрді ерекше ардақтап, еш бір өзгерусіз сол қалпында, мынадай тілек айтатын: Ай көрдік, аман көрдік, Жаңа айда жарылқа, Ескі айда есірке...»<ref name=":2" />. Академик Әлкей Марғұланның талантты шәкірті, ғалым-тарихшы Самат Өтениязов та ұстазының пікірін құптай отырып, оны әрі қарай былайша өрбітеді: «Шынында да, солай. Ғұндардың әдет-ғұрпының, салт-дәстүрінің бұл күнде тікелей мұрагері қазақ халқы екені сөзсіз. Мысалы, баланы бесікке бөлеу, жылқының етін жеп, сүтін ішуі, қадірлі қонаққа қойдың басын тартуы, құмалақ ашып немесе жауырын сүйекпен жору қазақ халқында ғана сақталған. Әрине, осы әдет-ғұрыптың барлығы қазақ еліне қыпшақ мәдениеті арқылы жеткен. Мысалы, әлгіндей әдет-ғұрыптар қыпшақтан басқа оғыз немесе қарлұқ мәдениетін жалғастырушы халықтың ешқайсысында жоқ. Бернштамның археологиялық экспедициясы тапқан ғұндардың бесігі мен қазіргі қазақ бесігінің ешқандай айырмашлығы жоқ». <ref name=":4">Өтениязов С. Ғұндар мұрасы. //«Жалын журналы» №8, 2004//</ref> Бұлардан басқа Самат Өтениязов ғұн тілі мен түркі тілінің түп-төркіні, қайнар бұлағы бір екенін Әлкей Марғұлан өз еңбектерінде жан-жақты көрсеткен еді. Ғұндардың герман тілі мен мадияр тілінде сақталған көне сөздерін зерттеген ғалым Ю.Блеер және басқа ғалымдардың еңбектерін Әлекең жан-жақты пайдаланған. Германдардың ғұндар туралы айтылатын көне сөздерін терең зерттеген Ю.Блеер көртеген қызықты мәліметтер береді. Ю.Блеер ғұндардың кейбір ерекше сөздерін мысалға келтіреді, солардың ішінде кісі аттары- Ернақ, Денгиек, Ойварси, Берих, Хелхел т.б. Сондай-ақ, кейбір терминдері! Құл-кіші (құл, кісі, күл), қыз- бала, ал заттардан қынлы (селебе) сөздері. Бұльсөздерді терең зерттеген Ф.Хирт пен В.В.Бартольдке сілтеме жасаған Әлекең: «Бұл ғалымның нықтауынша, ғұндардың тілі- ең ескі түрік тілінің бірі. Қанлық- қынға салып жүретін селебе, қылыш, «пародный меч гуннов»,- деп Әлекең Бартольдке сілтеме беріпті. Шынында, әлі күнге дейін қазақ және көптеген түрік елдерінде қылыштың қалтасын- «қынап», ал пышақтың қалтасын «қын» деп атайды. Одан ары қарай Бұл сөздің біздің заманымыздан 47 жыл бұрын ғұндар Қытай үкіметімен келісім жасап отырғанда тағы кездеседі. Ғұндардың тілінде «иер», «су», «от», «тәңірі», «аәнун» (дүние) сөздері айтылып отырады. Бұларды жақсылап тексерген- Ф.Хирт, К.Ширатори, Л.Базин, О.Меншен-Хелфен, П.Пельо, Ф.Альтхейм,Ю.А.Зуев».<ref name=":4" /> П.Пелье мен В.В.Бартольд ғұндар ұрпағы сянбилердің зерттеулерінде де түрікше сөйлегенін айтқан. Ә.Х.Марғұлан Шираторидің ғұндар мен үйсіндердің ел басқарған кісілерінің қазақ тіліне жақын сөйлегенін, бірақ қытай иероглифі бұл сөздерді бұзып жазғынын айтады. Мысалға, Унгуйми- қазақша Оңғарбай, Тулехе- қазақша Төлеке, Хулхе-қазақша Күлке (бір тайпаның аты). «Ажа»- бұйрық, заң. Қазақтарда «Айдер ажа, қой дер қожа» дейтін сөздер бар. «Біздің заманымыздан екі ғасыр бұрын жазылған Қытай тарихынан ғұндардың он төрт сөзін тапқан зерттеуші В.А.Панов олардың ішінде белгілі сөз- Чэн-ли (тәңірі), тау-ло (таудағы тұрақ), гуту- құтты, цилынь- сілік, таза, қазақша- сілкі т.б.<ref>Панов В.А. К истории народов средней Азии.Сюнну(Хунну). Тюркские происхождение народа Сюн-ну (Хунну) китайских летописей. Владивосток, 1916.</ref> Еуропалық түркологтар Г.Дерфер және Дж. Кихон ғұндардың тілі түркі тілі болмағанын үзілді –кесілді тұжырымдарымен байқатады: «Можно с уверенностью сказать, что язык сюнне не был не тюркским, ни монгольским, вероятно, что речь идет о вымершем изолированном языке(как в случае с угортским или шумерском языке».<ref>Дерфер Г. О языке гунов.Зарубежнаая тюркология.Москва, 1986.Вып. 1.</ref> Ал, Э.Дж.Пуллиблэнг ғұндар тілін алтай тілдік семьясына жатқызбай, оларды: «Сюнну говорили на языке енисейской семьи, что и монлогы, и тюрки, которые после них стали хозяевами восточных степей. Унаследовали от них элементы и политической организации вместе с соответствующий лексикой»,- деп, оларды енисей тілдік семьясына жатқызып, ғұн тілін алтай тілі тобына жататын түрік тілдерінен алыстату ниеті бар.<ref>Пуллиблэнк Э. Дж. Язык сюнну.</ref> Орыс қытайтану ғылымының атасы Я.Бигурин ежелгі қытай дерек көздеріне сүйене отырып «сюнну письмен не имеют» деп біржақты тұжырған.<ref>Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Второе издание. М , 1950-1953</ref> Беделді ғалымның бұл пікірі осындай пікірлердің өрістеуіне жол ашты. Осындай көзқарастар жөнінде тарих ғылымдарының кандидаты Әлімғазы Дәулетхан өзінің «Хұндар» деген зерттеу мақаласында: «Хұндардың (сюннулердің) тілі мен жазуы түгіл, бұл халықтың өзінің жалпы түрік халықтарына, соның ішінде біздің қазақ халқына қатысы жөнінде мардымды пікірдің әлі айтылмағаны байқалады».<ref name=":1" /> Тіпті біздің қазіргі қолданыстағы оқулығымыз болып табылатын 1996ж. Шыққан «Қазақстан тарихы» оқулығының өзінде ғұндар тілі жөнінде екіұшты пікір бар. «Сюннулердің тілі әзірге белгісіз. Зерттеушілер қазіргі уақытта сюннулердің тілін ежелгі түрік тіліне бәріне жақын Алтай тобының тіліне жатқызуға бейім».<ref>/Қазақстан тарихы, 1 т.,Алматы, 1996ж</ref> Қазіргі көрнекті қытай ғалымдары Ли Ган, Ваң жұңхан өз еңбектерінде ғұндардың жазу- сызуы болмаған деп байлам айтады. Осындай пікірлерге қарата Ә.Марғұлан былай деп жазады: «Қазақстанның байтақ өлкесінде төрт түрлі жазудың үлгісі сақталған. Ескі ғұн, үйсіндер пайдаланағн руна жазуы. Шығыс Түркістанда ұйғырлар пайдаланған арамен жазуы (Жұбан ана, Батағай), араб жазулары болған»,- дей келе, түркілерге тән бітік жазуға тоқталып былай дейді: «Бітік» (жазу)- ескі ғұн дәуірінен келе жатқан ескі сөз. Ол орхон жазуларында да айтылып отырады. Көп ғалымдардың зерттеуінше, «Бітік» сөзі хұн заманында қытайларайтатын «Піт» сөзінен шыққан, ол ашық бетке түсіретін қаламның ұшы. «Бітік» (жазылған сөз), бітмек- жазу-тарихи дәуірлерде Орталық Азияда, Қазақстанда әкімшілік құрған орындардың барлығына белгілі сөз. Олардың жазуында айталған сөз- «ол бітік бітті»- «ол жазу жазылды».<ref>Марғұлан Ә. Тамғалы тас жазуы. Қазақ тарихынан. Алматы, 1977.</ref> Осы пікірлерден шығатын түйін, ғұндардың тілі жұмбақ, белгісіз деген академик Андраш Рона –Таштың пікірлерінің біржақты екендігін байқататын сияқты. Ғұндардың өз жазуы, әліпбиі де болған. «Тап осындай ашық пікірді VIІ ғасырдың 30 жылдары Жетісуды аралап шыққан саяхатшы Сюань –Цян да айтады. Ол кісінің байқауынша Жетісудың мәдениет өркендеуі биік сатыға көтеріліп , халқының жартысы суармалы егін салып ,өзгесі сауда істейді. Жазу түсіретін алфавиті бар, тарихи шежірелерді баяндайтын шығармалары бар (Бартольд)».<ref name=":4" /> Енді ғұн жазуына оралайық. Көпке дейін айғақ боларлық заттық деректер табылмаған болатын. Белгілі түркітанушы -ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы ғұн жазуына байланысты мынадай деректерді -алға тартады: «1982 жылы Монғол археологтары Бұлғын аймағындағы Бабалы (Өвгөнт) бөктеріне жерленген Хунну моласынан қыруар олжа тапты. Олардың ішінде алтынмен аптап, күміспен күптеген ат әбзелдері , сом алтыннан құйылған 39 қапсырма сияқты мүліктерге қоса, дөңгелек үстіндегі алтыннан шеніп жасаған пеңгей (пеңгей –медальон, қаңғай -медаль) де бар еді. Дүние жүзі ғалымдарының зарыға күткені де осы пеңгей сияқты деректі айғақ болатын» -дей келіп , диаметрі дей келіп , диаметрі 3,5 см болатын пеңгейдің ортасында қауметті қоба сақалы , қияқ мұрты бар адамның бейнесі шекілгенін , бейненің екі жағына көне руниканың 9 әрпінен тұратын 4 сөз жазылғанын айтады. Жазудың транскрипциясында «Ой –Сеңгір» «Елші ынты» деген сөздер бар екен. Қазақша аудармасы: 1.Ой - Сеңгір. 2.Елшінің найзасы болып шыққан. Осы жазулардан ғалымдар мынадай тұжырымдама жасайды: «1.Хуннулар дыбыс бейнелейтін алфавиттік жазу қолданған. 2. Бұл жазулар хуннулардан бері ұрпақтан -ұрпаққа үзілмей жалғасып, Х ғасырға дейін қолданылады. 3.Монғолия мен Тува,Қазақстан мен Қырғызстан жерлерінен ұшырасатын жүздеген руникалық айғақты бұдан былай тек VIІ –ІХ ғасырдағы түркілерге ғана тән деп емес , енді хунның, Това, Вей, Сяньби, Жуан –жуан қағанатына да қатысты мұра деп қарастыруға болады. 4. Хуннулар байырғы түркі (баба түркі) тілінде сөйлеген және мемлекеттік тілі түркі тілі болған. 5. Хуннулар тілінің бірден -бір мұрагері қазіргі түркі халықтары екені де дау тудырмақ емес.»<ref name=":5">Қаржаубай Сартқожаұлы. Хунну жазуы. //Әлем.Альманах. 1. Алматы, 1991басылым//</ref> Бұл деректер ғұндардың өзіне тән жазуы болғандығын ғылыми тұрғыдан дәлелдей түседі. Енді Атилла есімінің түркілік негізін ескермей , тек гот тіліндегі негізін айту да ғылыми тұрғыдан біржақтылық болып саналады. Ғұн көсемі Атилла есімі этимологиялық әдебиеттерде сан мәрте көп талқылаудан өткен. Ең көп таралғаны және жалпы көпшілік қазіргі таңда қабылдаған ғылыми трактовкасы гот негізіндегі «әкей» (гот.atta «әкенің» кішірейту мағынасындағы жұрнағы болып табылады). Бірақ бұған қарап бұл есімнің түркілік этимологиясын жоққа шығаруға болмайды. Түрколог И.Н.Шервашидзе Атилла есімінің түркілік негізден шыққандығын былайша айқын жазады: «Общетюкское название желчи - *ö:t отражено в современном чувашском языке (потомке древнебулгарского) как vat. В древнебулгарском должна была существовать форма *awat с последующейц редукцией начального краткого а – (нормальный рефлекс общетюкского*ö: b чувашском - ava- в инлауте и va – в анлауте... Что касается второй части имени Атиллы, то здесь, по наему мнению, можно усматривать общетюкское *däli ` безумный, безрассудный ` В древнебулгарском эта основа должна была трансформироваться в *tili, ср.: чуваш.tilĕ–r-`беситься; приходить в ярость, свирепеть, неситовствовать, бесосноваться`. Итак, если имя Атиллы этимологизировать на тюкской (древнебулгарской) почве, то оно должно было звучать как *Аwat – tili и означать дословно `яростно(желчно) – бешеный(безумный)`. Подобные имена – не редкость среди имен тиранов; ср.: король Наварры Карл ІІ Злой (Carlos II el Malo), турецкий султан Селим І Свирепый (Selim I Yavus) , царь и великий князь вся Руси Иван Грозный (Иван Васильевич ІV Грозный) и т.п.».<ref name=":5" /> Жоғарыдағы пікірлерден түйгеніміз Атилла есімінің «өт» сөзімен байланыстылығы. Ежелгі түркі тіліндегі «өт» қазіргі қазақ тілінде де «өт» мағынасында қолданылады. Қазақ тілінде «өтің жарылып кетсе де айтайын» -деген сөз тіркесі бар. Яғни «өт» сөзі бұл жерде ашу шақыратын жайттарға байланысты айтылып отыр. Бұқар жыраудың Абылайға қарата айтқан: «Өтіңменен жарылма, өкпеңменен қабынба» -деген әйгілі сөзі бар. Ашулы , ызақор, күйгелек ұғымдарына қатысты «өт» сөзі қолданылған. Ғалым И.Н.Шервашидзе осы айтылғандардан төмендегіше ой қорытады: «1. В ностоящее время имеются серьезные доводы в пользу принадлежности языка сюнну (=гуннов) к тюркским языкам (вовсяком случае, тюркский компонент среди гуннов должен был быть весьма существенным); 2. Булгарское истолкование имени Атиллы (=*Abat-tili) позволяет обьяснить эллинизированную передачу этого имени как Авитохол в дунайско - булгарском именнике. Греческая передача сохранила , по –видемому , как общее звучание имени (с некоторыми , вероятно, каламбурными искожениями), так и его значение (“желочный,яростный”). Более того, трактовка имени Атиллы как слововложения позволяет парировать главный фонетический аргумент противников тюркской этимологии - нехарактерность иминированных согласных для древнетюркского. В свете предложенного объяснения толкование Atilla на герменской почве как «батюшка» следует признать народный этимологией –результатом приспособления иноязычного (древнебулгарского) имени *Аwat – tili к германской языковой среде.<ref>Советская тюркология. №3,Баку,1989</ref> Сөз соңында айтарымыз ғұндар, сақтардың тегіне, тіліне байланысты, Атилла есімінің этимологиясына байланысты еуропацентристік танымнан туындайтын біржақты көзқарастардың әлі де болса кездесетіні. Біздің айтпағымыз мұндай көзқарастарға еуропацентристік танымнан ада,жан –жақты, объективті, ғылыми талданған отандық және әлемдік түркологиядағы абыройлы да беделді тұлғалардың әбден екшелген, сараланған көзқарас, тұжырымдарын, пікірлерін дәйек етсек.<ref>Жәмбек С.Н. Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің доценті, филология ғылымдарының кандидаты</ref> [[Санат:Тарих]] tg2t75xzrxahnqhvf1tfzjuis11vc1d Айнажи 0 783383 3629422 2026-07-13T11:04:51Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3629422 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6t3e3k8d3sqxaudep6a7pls37869znz 3629424 3629422 2026-07-13T11:05:21Z Мағыпар 100137 үлгі 3629424 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 29jk8hrklq3836uazh61obbqn3p0729 3629428 3629424 2026-07-13T11:08:32Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629428 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] nb3m8z9ynig80jdmzrxwjk0fx6wxsbc 3629429 3629428 2026-07-13T11:09:31Z Мағыпар 100137 дереккөз 3629429 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 65nzjowb3vx94jkrbdw0dvvwt6vs6cm 3629431 3629429 2026-07-13T11:12:05Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629431 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fmrvtvnvq08c1tt3q1uzd3h1a3fcs4y 3629433 3629431 2026-07-13T11:13:48Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3629433 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9gwoo2vu0fqmodmjyx5sdoxp5vs2yd9 3629437 3629433 2026-07-13T11:17:15Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629437 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] af7livpd7cwawg03cz59voonjpggtof 3629439 3629437 2026-07-13T11:20:52Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3629439 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] h855gamufyxh9spunr3nyx6z8dvgq0o 3629442 3629439 2026-07-13T11:24:37Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3629442 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] kqg6lkqrgkgdkewpuzkueih7blefj3f 3629443 3629442 2026-07-13T11:25:53Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3629443 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ii4jwyk9pnuskavkc3sbs74ngd3q1um 3629444 3629443 2026-07-13T11:26:54Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3629444 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5rxj7za66wk466dfaodgq73r07bu8m7 3629445 3629444 2026-07-13T11:27:49Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3629445 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 8mo21jpj011ivorc98a56rjdafi32vs 3629446 3629445 2026-07-13T11:30:18Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3629446 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 1sct6fau4x95bcsy69oqt0uko4xkfyw 3629447 3629446 2026-07-13T11:33:22Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629447 wikitext text/x-wiki '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең маңызды салалары — орман шаруашылығы, ағаш ұстасы және сауда. Сонымен қатар, оның Латвия-Эстония шекарасындағы Via Baltica халықаралық тас жолының бөлігі болып табылатын A1 (Латвия) тас жолында орналасуы көлік пен кеме қатынасының дамуына ықпал етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] qfpetkflsprri326qlayi4da7d0kg69 3629448 3629447 2026-07-13T11:34:26Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3629448 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айнажи |шынайы атауы = {{lang-lv|Ainaži}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең маңызды салалары — орман шаруашылығы, ағаш ұстасы және сауда. Сонымен қатар, оның Латвия-Эстония шекарасындағы Via Baltica халықаралық тас жолының бөлігі болып табылатын A1 (Латвия) тас жолында орналасуы көлік пен кеме қатынасының дамуына ықпал етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] qt3sd5hxigzn5lfn4fir5w86p110iq1 3629449 3629448 2026-07-13T11:35:08Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3629449 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айнажи |шынайы атауы = {{lang-lv|Ainaži}} |сурет = Heinaste häärber.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең маңызды салалары — орман шаруашылығы, ағаш ұстасы және сауда. Сонымен қатар, оның Латвия-Эстония шекарасындағы Via Baltica халықаралық тас жолының бөлігі болып табылатын A1 (Латвия) тас жолында орналасуы көлік пен кеме қатынасының дамуына ықпал етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fa6t1abhjpa0qgbc4kwzyr3jbnq65nk 3629450 3629449 2026-07-13T11:36:06Z Мағыпар 100137 үлгі 3629450 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айнажи |шынайы атауы = {{lang-lv|Ainaži}} |сурет = Heinaste häärber.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = LVA Ainaži flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең маңызды салалары — орман шаруашылығы, ағаш ұстасы және сауда. Сонымен қатар, оның Латвия-Эстония шекарасындағы Via Baltica халықаралық тас жолының бөлігі болып табылатын A1 (Латвия) тас жолында орналасуы көлік пен кеме қатынасының дамуына ықпал етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] befvawt5nyz3qc6bmldkxi9yehrd3k0 3629451 3629450 2026-07-13T11:36:47Z Мағыпар 100137 үлгі 3629451 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айнажи |шынайы атауы = {{lang-lv|Ainaži}} |сурет = Heinaste häärber.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Ainazi COA.svg |ту = LVA Ainaži flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең маңызды салалары — орман шаруашылығы, ағаш ұстасы және сауда. Сонымен қатар, оның Латвия-Эстония шекарасындағы Via Baltica халықаралық тас жолының бөлігі болып табылатын A1 (Латвия) тас жолында орналасуы көлік пен кеме қатынасының дамуына ықпал етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] i69tix5eqse67sfrwo6is1750ys57ss 3629452 3629451 2026-07-13T11:38:04Z Мағыпар 100137 үлгі 3629452 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айнажи |шынайы атауы = {{lang-lv|Ainaži}} |сурет = Heinaste häärber.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Ainazi COA.svg |ту = LVA Ainaži flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =51 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең маңызды салалары — орман шаруашылығы, ағаш ұстасы және сауда. Сонымен қатар, оның Латвия-Эстония шекарасындағы Via Baltica халықаралық тас жолының бөлігі болып табылатын A1 (Латвия) тас жолында орналасуы көлік пен кеме қатынасының дамуына ықпал етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6kkutlwoonktit9y74qnl18h8wc6d2k 3629453 3629452 2026-07-13T11:40:19Z Мағыпар 100137 үлгі 3629453 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айнажи |шынайы атауы = {{lang-lv|Ainaži}} |сурет = Heinaste häärber.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Ainazi COA.svg |ту = LVA Ainaži flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =51 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-4035 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ainaži |сайты = |сайт тілі = }} '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең маңызды салалары — орман шаруашылығы, ағаш ұстасы және сауда. Сонымен қатар, оның Латвия-Эстония шекарасындағы Via Baltica халықаралық тас жолының бөлігі болып табылатын A1 (Латвия) тас жолында орналасуы көлік пен кеме қатынасының дамуына ықпал етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] c80ft61dvys1nfmnvg6xt4wuw0e0o1c 3629454 3629453 2026-07-13T11:42:34Z Мағыпар 100137 үлгі 3629454 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айнажи |шынайы атауы = {{lang-lv|Ainaži}} |сурет = Heinaste häärber.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Ainazi COA.svg |ту = LVA Ainaži flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =51 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1926 |алғашқы дерек = 1564 |бұрынғы атаулары = 1917 жылға дейін - Гайнаш |статус алуы = 1926 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 740 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-4035 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ainaži |сайты = |сайт тілі = }} '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең маңызды салалары — орман шаруашылығы, ағаш ұстасы және сауда. Сонымен қатар, оның Латвия-Эстония шекарасындағы Via Baltica халықаралық тас жолының бөлігі болып табылатын A1 (Латвия) тас жолында орналасуы көлік пен кеме қатынасының дамуына ықпал етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] c3pe56o9sw6l8b2ul3y06864l5dywq4 3629455 3629454 2026-07-13T11:45:26Z Мағыпар 100137 үлгі 3629455 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айнажи |шынайы атауы = {{lang-lv|Ainaži}} |сурет = Heinaste häärber.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Ainazi COA.svg |ту = LVA Ainaži flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =51 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1926 |алғашқы дерек = 1564 |бұрынғы атаулары = 1917 жылға дейін - Гайнаш |статус алуы = 1926 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 740 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-4035 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ainaži |сайты = |сайт тілі = }} '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең маңызды салалары — орман шаруашылығы, ағаш ұстасы және сауда. Сонымен қатар, оның Латвия-Эстония шекарасындағы Via Baltica халықаралық тас жолының бөлігі болып табылатын A1 (Латвия) тас жолында орналасуы көлік пен кеме қатынасының дамуына ықпал етеді. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Ainaži, Ainažu pilsēta, LV-4035, Latvia - panoramio (4).jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 4pevn2gd16urhzyxxxfv4pn3hnbb9ct 3629456 3629455 2026-07-13T11:46:06Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ үлгі 3629456 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айнажи |шынайы атауы = {{lang-lv|Ainaži}} |сурет = Heinaste häärber.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Ainazi COA.svg |ту = LVA Ainaži flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =51 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1926 |алғашқы дерек = 1564 |бұрынғы атаулары = 1917 жылға дейін - Гайнаш |статус алуы = 1926 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 740 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-4035 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ainaži |сайты = |сайт тілі = }} '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең маңызды салалары — орман шаруашылығы, ағаш ұстасы және сауда. Сонымен қатар, оның Латвия-Эстония шекарасындағы Via Baltica халықаралық тас жолының бөлігі болып табылатын A1 (Латвия) тас жолында орналасуы көлік пен кеме қатынасының дамуына ықпал етеді. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Ainaži, Ainažu pilsēta, LV-4035, Latvia - panoramio (4).jpg Heinaste tuletorn.JPG </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6nj7qbvqzrz7fbe9kpijmjo3w9ek105 3629457 3629456 2026-07-13T11:46:40Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3629457 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айнажи |шынайы атауы = {{lang-lv|Ainaži}} |сурет = Heinaste häärber.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Ainazi COA.svg |ту = LVA Ainaži flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =51 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1926 |алғашқы дерек = 1564 |бұрынғы атаулары = 1917 жылға дейін - Гайнаш |статус алуы = 1926 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 740 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-4035 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ainaži |сайты = |сайт тілі = }} '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең маңызды салалары — орман шаруашылығы, ағаш ұстасы және сауда. Сонымен қатар, оның Латвия-Эстония шекарасындағы Via Baltica халықаралық тас жолының бөлігі болып табылатын A1 (Латвия) тас жолында орналасуы көлік пен кеме қатынасының дамуына ықпал етеді. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Ainaži, Ainažu pilsēta, LV-4035, Latvia - panoramio (4).jpg Heinaste tuletorn.JPG Heinaste õigeusu kirik.JPG </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] e4gxjko6fa3v6ryyrxk9s92yqydu7j3 3629458 3629457 2026-07-13T11:47:26Z Мағыпар 100137 сурет қою 3629458 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айнажи |шынайы атауы = {{lang-lv|Ainaži}} |сурет = Heinaste häärber.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Ainazi COA.svg |ту = LVA Ainaži flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =51 |lat_sec =49 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =21 |lon_sec =31 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Лимбажи аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1926 |алғашқы дерек = 1564 |бұрынғы атаулары = 1917 жылға дейін - Гайнаш |статус алуы = 1926 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 740 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-4035 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ainaži |сайты = |сайт тілі = }} '''Айнажи''' ({{lang-lv|Ainaži}}) — [[Латвия]]ның [[Лимбажи аймағы]]ндағы қала (1928 жылдан бастап). Айнажи қаласының халқы 2026 жылы 740 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ainazi-11508.html|title=Население Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Рига шығанағы]]ның жағалауында, [[Рига]]дан солтүстікке қарай 105 км жерде, [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=http://balticstates.ru/kurorty-i-goroda-pribaltiki/ainazhi.html|title=Курорты и города Прибалтики/Айнажи|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Тарихы == Ежелгі уақытта қазіргі қаланың орнында Лив балықшылардың қонысы болған. Оның басқа елді мекендерден едәуір қашықтығы оның атауында байқалды. Айнажи Лив тілінен аударғанда «жалғыз» дегенді білдіреді. Ауыл туралы алғашқы деректер 1564 жылға жатады. Сол кездегі Гайнаш кейінірек Свенцем кешенінің құрамына кірді. Содан кейін ол Мейендорф барондарының қолына өтті. 1854 жылы Максимилиан фон Альдерскрон кешеннің жаңа иесі болды, ал біраз уақыттан кейін ол мүлікті Александр Вольфқа жалға берді. 1876 жылы Гайнаш граф Август Меллиннің меншігіне өтті. XIX ғасырдың екінші жартысында ауылда Латвиядағы алғашқы әскери-теңіз мектебі құрылды. Пәндер латыш, эстон, кейінірек орыс тілдерінде оқытылды. Сол кезден бастап Гайнаш экономикалық өсудің қарқынды кезеңіне аяқ басты. 1880-1890 жылдар аралығында мектеп 30-ға дейін капитан шығарды. 1905 жылы сауда портының құрылысы аяқталды, ол арқылы зығыр, астық және басқа да көптеген тауарлар экспортталды. Теңіз мектебі Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін білім берді. 1926 жылы Айнажиге қала мәртебесі берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қатты зақымданды. Әскери-теңіз училищесі, астық қоймалары және порт аймағы зақымдалды. Соғыстан кейінгі кезеңде порт инфрақұрылымы қалпына келтірілмеді, нәтижесінде Айнажи бұрынғы экономикалық мәртебесін жоғалтты. Кейіннен ол курорттық қала ретінде дами бастады.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16477-Ajnazhi.html|title=Европа. Латвия. историческая область Видземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-13|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Ең маңызды салалары — орман шаруашылығы, ағаш ұстасы және сауда. Сонымен қатар, оның Латвия-Эстония шекарасындағы Via Baltica халықаралық тас жолының бөлігі болып табылатын A1 (Латвия) тас жолында орналасуы көлік пен кеме қатынасының дамуына ықпал етеді. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Ainaži, Ainažu pilsēta, LV-4035, Latvia - panoramio (4).jpg Heinaste tuletorn.JPG Heinaste õigeusu kirik.JPG Heinaste tuletõrjemuuseum 2012.JPG </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] aq37jece9a9h8k64m7c9kzp4zac4l8s